హంపిలోని తుంగభద్రానది ఒడ్డున ఉన్న చక్రతీర్థం సనాతనమైనది. రాములవారు వాలిని వధించిన తరువాత సుగ్రీవుని కిష్కింధకు రాజుగా చేసిన స్థలమిది. విజయనగర రాజుల సమయంలో వ్యాసరాయల వారు రాజగురువు. వారి శిష్యులే పురందరదాసు. వ్యాసరాయల వారు ప్రవచనాలు చెప్పే సమయంలో పురందరదాసు పాడి నాట్యం చేసే వారని చరిత్ర చెబుతుంది. ఆ చక్రతీర్థం వద్ద కోదండరామస్వామి వారి దేవస్థానం ఉంది. చక్రతీర్థంలో నీరు సీతారామలక్ష్మణుల రూపం ఏర్పడేలా ప్రవహించేది. అందుకని ఆ క్షేత్రమంటే వారికి ఎంతో అభిమానం. వ్యాసరాయల వారు రోజూ అక్కడికి ప్రతిరోజు వెళ్లి చక్రతీర్థంలో స్నానం చేసి ఒక శిలపై కూర్చుని ధ్యానం చేసేవారు. వ్యాసరాయలవారు అక్కడ బొగ్గుతో ఒక వృత్తం గీసి ప్రార్థన చేసే వారు. ఒక కోతి రూపం ఆ వృత్తంలోకి వచ్చి ఆయన ధ్యానం చేసినంత సేపు ఆ వృత్తంలో కూర్చుని ఉండేది. వారి ధ్యానం పూర్తి కాగానే ఆ కోతి రూపం మాయమయ్యేది. అలా వరుసగా 12 రోజుల పాటు జరిగింది. అప్పుడు వ్యాసరాయల వారు వాయుదేవుని ప్రార్థించి అక్కడ శాశ్వతంగా వెలసి ప్రజలను అనుగ్రహించవలసిందిగా కోరారు. అప్పుడు ఆయన ఆ వృత్తంలో యంత్రం గీసి యంత్రోద్ధారక హనుమాన్ స్తోత్రం రచించారు. ఆ తరువాత ఆ కోతి రూపం అలానే నిలిచిపోయింది. వ్యాసరాయల వారి భక్తికి, తపోశక్తికి నిదర్శనంగా దాదాపు 500 సంవత్సరాల తరువాత కూడా ఆ యంత్రోద్ధారక హనుమంతుడు హంపీలో అలానే ఉన్నాడు. ఇక్కడ విజయనగర రాజు తమ్మరాయలు దేవాలయాన్ని నిర్మించారు. ఈ హనుమంతుని వ్యాసరాయలవారు, పురందరదాసు, అలాగే మంత్రాలయ గురు రాఘవేంద్రులు, ఇలా ఎందరో మధ్వ సాంప్రదాయంలోని యతీంద్రులు కొలిచి ముక్తిని పొందారు. ఈ చక్రతీర్థం వద్దే కిష్కింధకాండలో రామలక్ష్మణులు హనుమంతుని మొట్టమొదటి సారి కలిశారు.
యంత్రోద్ధారక హనుమాన్ మూలవిరాట్టులో షట్కోణాల చుట్టూ వృత్తము, దానిపైన 12రోజుల పాటు వ్యాసరాయల వారి అనుభూతులకు రూపంగా పన్నెండు కోతులు ఉంటాయి. ఈ పన్నెండు కోతులు కాలగమనాన్ని కూడా సూచిస్తాయి. ఈ యంత్రాన్ని వాయు యంత్రమంటారు.
ఈ యంత్రోద్ధారక హనుమ ప్రతిష్ఠించబడిన తరువాత వ్యాసరాయల వారు 730కు పైగా హనుమాన్ విగ్రహాలను హంపి పరిసర ప్రాంతాలలో ప్రతిష్ఠించారు. వీటిలో 360 ప్రస్తుత ఆంధ్రలోని పెనుగొండ ప్రాంతంలో ఉన్నాయి. ఇప్పటికీ వ్యాసరాయల వారు ప్రతిష్ఠించిన హనుమాన్ విగ్రహాలు బెంగళూరు పరిసర ప్రాంతాలలో చక్కగా కొలువబడుతున్నాయి.
