కృష్ణా! నీ పేరు తలచినా చాలు (ఏకవీర చిత్రం - 1969)

ఒక్క నారాయణరెడ్డి గారికే చెల్లు ఇటువంటి సాహిత్యం. గోపిక మనసులో కృష్ణుని పట్ల ఉండే మధురభక్తిని అణువణువునా అక్షరాలలో పొందుపరచారు, గోపస్త్రీల మానసిక స్థితికి ప్రాణప్రతిష్ఠ చేశారు. ఏకవీర నవల కవిసామ్రాట్ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ గారి రచన. ఈ కథ ఆధారంగా 1969లో విడుదలైన ఏకవీర చిత్రంలో కూడా సముచితమైన సందర్భంలో ఈ గీతాన్ని ఆవిష్కరించారు దర్శకులు చిత్తజల్లు శ్రీనివాసరావు గారు. రాజేశ్వరరావు గారి అద్భుత సంగీతం, సుశీలమ్మ భావపూరితమైన మధురగానం, బాలసుబ్రహ్మణ్యం గారి సహగాత్రం ఈ గీతాన్ని శాశ్వతం చేశాయి. నారాయణరెడ్డి గారి సాహితీవైభవానికి ఈ గీతం ఒక గొప్ప ఉదాహరణ. సాహిత్యం, భావం. 

కృష్ణా! నీ పేరు తలచినా చాలు!
నీ పేరు తలచినా చాలు! మదిలో పొంగు శతకోటి యమునా తరంగాలు!
నీ పేరు తలచినా చాలు! మదిలో పొంగు శతకోటి యమునా తరంగాలు!
నీ పేరు తలచినా చాలు!

ఏమి మురళి అది ఏమి రవళిరా!
ఏమి మురళి అది ఏమి రవళిరా!పాట వినగా ప్రాణాలు కదలురా!
ఏమి మురళి అది ఏమి రవళిరా! పాట వినగా ప్రాణాలు కదలురా!
మురళీధరా నీ స్వరలహరులలో మరణమైన మధురమురా!
నీ పేరు తలచినా చాలు!

వెదురు పొదలలో తిరిగి తిరిగి నీ పదపల్లవములు కందిపోయెనో!
వెదురు పొదలలో తిరిగి తిరిగి నీ పదపల్లవములు కందిపోయెనో!
ఎదపానుపుపై పవళించరా నా పొదిగిన కౌగిట పులకించరా!

నీ పేరు తలచినా చాలు! మదిలో పొంగు శతకోటి యమునా తరంగాలు!
నీ పేరు తలచినా చాలు!

గోపాలా! నందబాలా! నవమంజుల మురళీలోలా!
మృదు సమీరకంపిత మనోజ్ఞకుంతల తమాలపల్లవజాల!
కృష్ణా నీ పేరు తలచినా చాలు!

ఏమి పిలుపు అది ఏమి పిలుపు! బృందానికుంజముల పూలు పూచి! శరదిందుచంద్రికల కేలు సాచి!
తరుణాంతరంగముల దాగి దాగి! చెలి అందెలందు చెలరేగి రేగి!
నను తొందరించెరా! తొలకరించెరా! తొందరించెరా! తొలకరించెరా!వలపు ఝల్లుగా పలుకరించెరా!
వల్లవీరమణి చల్లని ఉల్లము అల్లన ఝల్లన పరవశించెరా!

కృష్ణా! నీ పేరు తలచినా చాలు! 

భావం:

కృష్ణా! నీ పేరు తలచితేనే మనసుల్లో వందకోట్ల యమునా నది తరంగాలు పొంగి పొరలుతాయిరా! ఇది ఏమి మురళో దాని ధ్వని ఏమిటో, ఆ పాట వినగానే ప్రాణాలు కదలిపోతాయిరా!, మురళీధరా! నీ స్వరప్రవాహంలో మరణం కూడా మధురమేరా! వెదురు పొదలలో తిరిగి తిరిగి నీ లేత పాదములు కందిపోయాయేమో! నా హృదయమనే పానుపుపై పవళించి ఆ వెచ్చని కౌగిట నిదురించరా! ఓ గోపాలా! నందబాలా! గోపాలా! న! నందుని కుమారుడా! ఎప్పుడూ మధురంగా వేణువు వాయించడంలో మునిగిపోయినవాడా! మృదువైన గాలికి కదులుతున్న అందమైన కురులు, తమాల చెట్టు (మామిడాకులలా ఉండే చీకటిచెట్టు) కొత్త ఆకుల సమూహంలా ఉన్నవాడా! కృష్ణా నీ పేరు తలచినా చాలు! మనసులో వందకోట్ల యమునాతరంగాలు పొంగిపొరలుతాయిరా! నీది ఎంతటి అద్భుతమైన పిలుపు! బృందావనంలోని పొదరిండ్లలో పూలు వికసించి శరదృతువు చంద్రుని వెన్నెలలో క్రీడలకు వేదికను సిద్ధం చేసినట్టుగా ఉంది! యువ హృదయాల్లో దాగి దాగి, ప్రియురాలి పాదాల గజ్జెలలో ఉప్పొంగుతూ మోగుతోంది! ఆ పిలుపు నన్ను ఆతురపరుస్తోందిరా! నాపై తొలకరి జల్లులా కురుస్తోందిరా!  ప్రేమజల్లులా నన్ను పలకరిస్తోందిరా! గోపికలలో రత్నమైన ఆమె చల్లని మనసు ఆనందపు అలలతో పరవశించుతోందిరా!కృష్ణా నీ పేరు తలచినా చాలు! మనసులో వందకోట్ల యమునాతరంగాలు పొంగిపొరలుతాయిరా! 

గానగంధర్వుడు ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం – భాగం 3

2010  దశకంలో కూడా బాలు సంగీత ప్రస్థానం ఏ మాత్రం నిదానం కాలేదు. . కచేరీలు, టెలివిజన్ కార్యక్రమాలు, భక్తిగీతాలు, ప్రత్యేక ఆల్బమ్‌లు, అప్పుడప్పుడు వచ్చే సినీ పాటలు, యువ గాయకులకు మార్గదర్శకత్వం వంటి అనేక రంగాల్లో కొనసాగారు. కొత్త తరపు సంగీతాన్ని ఆసక్తిగా విన్నారు. తన కాలంలోని సంగీతాన్నే గొప్పదిగా భావించి కొత్త సంగీతాన్ని తిరస్కరించలేదు. ఏ. ఆర్. రెహమాన్ వంటి కొత్త తరపు సంగీత దర్శకుల ప్రయోగాలను స్వీకరించారు. కొత్త సాంకేతికతను అర్థం చేసుకున్నారు. సంగీతం మారడం సహజమని, గాయకుడు కూడా మారుతున్న కాలంతో పాటు నేర్చుకోవాలని భావించారు.

ఈ దశలో ఆయన స్వరం యువ కథానాయకులకు మాత్రమే కాకుండా తండ్రి, గురువు, పెద్దమనిషి వంటి పాత్రల భావాలకు కూడా ఉపయోగించబడింది. స్వరంలో వచ్చిన సహజమైన పరిపక్వతను ఆయన లోపంగా కాకుండా కొత్త గానసాధనగా మార్చుకున్నారు. ఒకప్పుడు ప్రేమికుడి ఉత్సాహాన్ని పాడిన అదే స్వరం తరువాత తండ్రి తన కుమారుడికి చెప్పే ఆప్యాయతను పాడింది. ఒకప్పుడు యువ హీరో పరిచయగీతంలో వినిపించిన అదే గాత్రం తరువాత భక్తిగీతంలో ప్రశాంతమైన అనుభూతిని అందించింది. గాయకుడి వయసు మారినా గాత్రం పాత్రకు అనుగుణంగా ఎలా పునర్నిర్మించుకోవచ్చో ఆయన తన చివరి దశలో కూడా చూపించారు.

బాలసుబ్రహ్మణ్యం జీవితంలో వేదిక ప్రదర్శనలకు కూడా ప్రత్యేకమైన స్థానం ఉంది. స్టూడియో రికార్డింగ్‌లో స్వరకర్త సూచనలను ఖచ్చితంగా పాటించినప్పటికీ, ప్రత్యక్ష కచేరీలో ఆయన గాత్రం మరింత స్వేచ్ఛగా ప్రవహించేది. పాటకు చిన్నచిన్న స్వర మార్పులు చేయడం, ప్రేక్షకుల స్పందనను బట్టి వేగం మార్చడం, సహగాయకులను తనతో పాటు తీసుకెళ్లడం, వాద్యకారులతో తక్షణ స్పందన కల్పించడం ఆయన ప్రత్యేకత. అందుకే ఆయన కచేరీ కేవలం ముందుగా నిర్ణయించిన పాటల జాబితా కాకుండా, ఆ క్షణంలో కళాకారుడు, సంగీతకారులు, ప్రేక్షకులు కలిసి సృష్టించే సంగీత అనుభవంగా మారేది. ఆయన వేదికపై ఉండటం వల్ల యువ గాయకులు కూడా ధైర్యంగా పాడేవారు.

గాయకుడిగా ఆయన చేసిన ప్రయోగాల్లో ముఖ్యమైనది శైలుల మధ్య సరిహద్దులను తొలగించడం. కర్ణాటక సంగీత ఛాయలున్న శంకరాభరణం పాటలు పాడిన అదే గాయకుడు జానపద పాటలు పాడారు. ప్రేమగీతాలు, డిస్కో ప్రభావిత పాటలు, హాస్యగీతాలు, భక్తిగీతాలు, విషాదగీతాలు, హీరో పరిచయ గీతాలు, మాస్ పాటలు, లలితగీతాలు అన్నింటినీ సమానమైన నిబద్ధతతో స్వీకరించారు. ఆయనకు పాట చిన్నదా పెద్దదా, క్లిష్టమా సరళమా అన్నది ముఖ్యం కాదు. ఆ పాట కథలో ఏం చేయాలి, పాత్ర ఏ భావాన్ని వ్యక్తం చేయాలి, సంగీత దర్శకుడు ఏ అనుభూతిని కోరుకుంటున్నారు అన్నదే ముఖ్యం.

ఆయన గానంలోని మరొక గొప్ప లక్షణం సహగాయకులను ముందుకు తెచ్చే స్వభావం. యుగళగీతంలో తన స్వరాన్ని అత్యంత బలంగా వినిపించి ఎదుటి గాయకుడిని కప్పివేయడం ఆయనకు ఇష్టం ఉండేది కాదు. పి. సుశీల, ఎస్. జానకి, వాణీ జయరాం, చిత్ర, జానకి వంటి గాయనులతో పాడేటప్పుడు పాటలోని భావాన్ని ఇద్దరి స్వరాలు కలిసి నిర్మించేలా పాడేవారు. ఒకరి స్వరం మృదువుగా ఉన్నప్పుడు తన స్వరాన్ని కూడా తగినంత మృదువుగా మార్చేవారు. మరో గాయకుడి శక్తివంతమైన స్వరానికి స్పందించేటప్పుడు తన గాత్రంలోనూ బలం పెంచేవారు. ఈ సంగీత సంభాషణ వల్ల ఆయన యుగళగీతాలు ప్రత్యేకమైన జీవంతో నిలిచాయి.

బాలసుబ్రహ్మణ్యం గానాన్ని సుసంపన్నం చేసిన మరో అంశం సాహిత్యంపై ఆయనకు ఉన్న గౌరవం. తెలుగు పద్యసాహిత్యం, సినీ గేయరచన, సంస్కృత పదాలు, తమిళ కవిత్వం, కన్నడ సాహిత్యం, హిందీ ఉర్దూ పదసంపద – ఏ భాషలో పాడినా పదం అర్థం తెలుసుకుని పాడేవారు. సాహిత్యాన్ని కేవలం స్వరానికి జోడించిన పదాలుగా చూడలేదు. పాటలోని పదం పాత్రకు ఏమి చెబుతోంది, దాని వెనుక ఏ భావం ఉంది, ఆ పదాన్ని ఎంత స్పష్టంగా పలకాలి అనే విషయాలపై ఆయన ఎంతో శ్రద్ధ చూపేవారు. అందుకే ఆయన పాటల్లో పదాలు సంగీతంలో మునిగిపోకుండా స్పష్టంగా వినిపిస్తాయి.

సంగీత దర్శకుడిగా ఆయన చేసిన కృషిని గాయకుడిగా సాధించిన ఖ్యాతితో పోల్చితే తక్కువగా ప్రస్తావిస్తారు. కానీ ఆయనకు సంగీత దర్శకత్వంపై లోతైన అవగాహన ఉంది. నలభైకి పైగా చిత్రాలకు సంగీతం అందించిన ఆయన పాటలలో గాయకుడి గొంతును కేంద్రంగా ఉంచి స్వరకల్పన చేయడం కనిపిస్తుంది. తనకు స్వయంగా ఉన్న గాన అనుభవాన్ని సంగీత దర్శకత్వంలో ఉపయోగించారు. గాయకుడికి సౌకర్యంగా ఉండే స్వరపరిధి, పదస్పష్టతకు అవకాశం, వాద్యాల మధ్య గాత్రానికి తగిన స్థలం ఇవ్వడం ఆయన సంగీత దర్శకత్వంలోని ముఖ్య లక్షణాలు. సిగరం వంటి చిత్రాల్లో ఆయన స్వరకల్పన, నటన, గానం ఒకదానితో ఒకటి మిళితమయ్యాయి.

సంగీత దర్శకత్వంలో ఆయనకు ఉన్న ప్రయోగాత్మక దృక్పథం కూడా గమనించదగినది. ఒకే రకమైన బాణీని పదేపదే ఉపయోగించకుండా, కథకు అనుగుణంగా మెలోడీ, జానపదం, పాశ్చాత్య వాద్య విన్యాసం, శాస్త్రీయ ఛాయలను కలిపారు. గాయకుడిగా తాను అనుభవించిన అనేక సంగీత దర్శకుల శైలులను పరిశీలించడం ఆయనకు స్వరకల్పనలో ఉపయోగపడింది. ఒక సంగీత దర్శకుడి పాటలో స్వరం ఎలా ముందుకు రావాలి, మరొకరి పాటలో వాద్యానికి ఎంత స్థలం ఇవ్వాలి అనే అనుభవం ఆయనకు దశాబ్దాల గానప్రస్థానం ద్వారా వచ్చింది. అందుకే ఆయన సంగీత దర్శకత్వాన్ని ఒక గాయకుడి అదనపు ప్రయత్నంగా కాకుండా, సినీ సంగీతాన్ని లోతుగా అర్థం చేసుకున్న కళాకారుడి సహజ విస్తరణగా చూడాలి.

సినీ నటుడిగా ఆయనకు ఉన్న సామర్థ్యం కూడా ఆయన బహుముఖ ప్రజ్ఞలో ముఖ్యమైన భాగం. శుభ సంకల్పం, సిగరం వంటి చిత్రాల్లో ఆయన నటన ప్రత్యేకంగా గుర్తుండిపోయింది. హాస్య పాత్రల్లో ఆయన సహజమైన చిరునవ్వు, సంభాషణలోని సమయజ్ఞానం పనిచేశాయి. భావోద్వేగ పాత్రల్లో గాత్రం, ముఖకవళిక, శరీర భాషను సమన్వయపరిచారు. గాయకుడిగా పాత్ర భావాన్ని గాత్రంలో వ్యక్తం చేసిన అనుభవం నటుడిగా కూడా ఉపయోగపడింది. అదే విధంగా నటుడిగా పాత్రను అర్థం చేసుకున్న అనుభవం నేపథ్యగాయకుడిగా కూడా ఆయనకు ఉపయోగపడింది. పాటలో నటుడి ముఖం ఎలా స్పందిస్తుందో ఊహించుకుని పాడేవారు.

డబ్బింగ్ కళలో ఆయనకు ఉన్న ప్రతిభ కూడా ఇదే కారణంతో అభివృద్ధి చెందింది. ముఖ్యంగా కమల్ హాసన్‌కు తెలుగు డబ్బింగ్ చెప్పినప్పుడు, నటుడి శరీర భాషను గాత్రంలోకి తీసుకువచ్చారు. ఒకే నటుడికి వేర్వేరు పాత్రలలో వేర్వేరు గాత్రాలను ఇవ్వగలిగారు. ఇది కేవలం గొంతు మార్చడం కాదు; పాత్ర యొక్క మానసిక స్థితిని మార్చడం. అందుకే ఆయన డబ్బింగ్‌కు కూడా నేపథ్యగానంతో సమానమైన ప్రశంసలు లభించాయి.

పాడుతా తీయగా ఆయన వారసత్వంలో అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన అధ్యాయంగా నిలిచింది. ఈ కార్యక్రమం ద్వారా ఆయన వందలాది యువ గాయకులను ప్రోత్సహించారు. సంగీతం నేర్చుకోవడానికి కేవలం గొంతు సరిపోదని, శ్రుతి, లయ, సాహిత్యం, ఉచ్చారణ, భావం, వేదిక ప్రవర్తన అన్నీ అవసరమని వివరించారు. పాటను పాడే ముందు దాని అర్థం తెలుసుకోవాలని, గాయకుడు పాటను తన స్వంత అనుభవంతో అనుభూతి చెందాలని సూచించేవారు. పోటీలో ఓడిపోయిన గాయకుడినీ ప్రోత్సహించి మళ్లీ ప్రయత్నించమని చెప్పడం ఆయన మానవీయతకు నిదర్శనం. అందుకే పాడుతా తీయగా కేవలం ఒక టెలివిజన్ కార్యక్రమంగా కాకుండా తెలుగు సంగీత సంస్కృతిలో ఒక విద్యా వేదికగా నిలిచింది.

కన్నడలో ఎదె తుంబి హాడువెను  ద్వారా ఆయన ఇదే సేవను మరో భాషలో కొనసాగించారు. అక్కడి యువ గాయకులకు కన్నడ ఉచ్చారణ, సాహిత్యం, భావవ్యక్తీకరణపై సూచనలు ఇచ్చారు. కన్నడ సంగీతానికి ఆయనకున్న దీర్ఘ అనుబంధం కారణంగా ఆ కార్యక్రమం కూడా ప్రేక్షకుల ఆదరణ పొందింది. తమిళంలోనూ సంగీత ఆధారిత కార్యక్రమాల్లో పాల్గొని తన అనుభవాన్ని యువ గాయకులతో పంచుకున్నారు. ఒక భాషలో తాను సాధించిన విజయాన్ని మరొక భాషపై రుద్దకుండా, ప్రతి భాష యొక్క సంగీత స్వభావాన్ని గౌరవించడం ఆయన కార్యక్రమాల ప్రత్యేకత.

ఆయన కెరీర్‌ను దశాబ్దాల వారీగా పరిశీలిస్తే 1960లు అన్వేషణ, అవకాశాల దశ; 1970లు అగ్రస్థానానికి ఎదిగిన దశ; 1980లు భారతదేశవ్యాప్తంగా మహాగాయకుడిగా విస్తరించిన దశ; 1990లు కొత్త సంగీత సాంకేతికత, కొత్త తరపు సంగీత దర్శకులతో తనను తాను పునర్నిర్మించుకున్న దశ; 2000లు గాయకుడి స్థానం నుంచి గురువు, టెలివిజన్ వ్యక్తిత్వం, కచేరీ కళాకారుడు, సీనియర్ మార్గదర్శిగా విస్తరించిన దశ; 2010లు కొత్త తరానికి తన అనుభవాన్ని అందిస్తూ చివరి వరకు సంగీతంతో జీవించిన దశగా చెప్పవచ్చు. ఈ ప్రయాణంలో ఆయన ఎప్పుడూ ఒకే రూపంలో నిలబడలేదు. కాలం మారిన ప్రతిసారి తన గానాన్ని మార్చుకున్నారు.

ఆయనకు లభించిన పురస్కారాలు, గౌరవాలు భారతీయ సినీ సంగీత చరిత్రలో అపూర్వమైనవి. ఉత్తమ నేపథ్య గాయకుడిగా ఆరు జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు ఆయనకు లభించాయి; శంకరాభరణం, ఏక్ దూజే కే లియే, సాగర సంగమం, రుద్రవీణ వంటి చిత్రాలు అందులో ముఖ్యమైనవి. తెలుగు రాష్ట్రాల్లో 25 నంది పురస్కారాలు సహా అనేక రాష్ట్ర పురస్కారాలు అందుకున్నారు. తమిళనాడు, కర్ణాటక రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల నుంచి కూడా పురస్కారాలు పొందారు. ఫిల్మ్‌ఫేర్, ఫిల్మ్‌ఫేర్ దక్షిణ, ఇతర సంగీత సంస్థల నుంచి అనేక గౌరవాలు అందుకున్నారు. 2001లో పద్మశ్రీ, 2011లో పద్మభూషణ్, మరణానంతరం 2021లో పద్మవిభూషణ్‌తో భారత ప్రభుత్వం సత్కరించింది. పురుష నేపథ్య గాయకుడిగా అత్యధిక సంఖ్యలో పాటలు పాడిన గిన్నిస్ వరల్డ్ రికార్డు కూడా ఆయన పేరుతో ముడిపడి ఉంది. తెలుగు, తమిళం, కన్నడ, హిందీ వంటి భాషల్లో సాధించిన విజయాలతో పాటు ఇతర భారతీయ భాషల్లోనూ పాడిన ఆయన, నాలుగు భాషల్లో జాతీయ పురస్కారం సాధించిన అరుదైన గాయకుడిగా నిలిచారు. ఈ పురస్కారాల కంటే గొప్ప గుర్తింపు మాత్రం ఆయన స్వరం అనేక తరాల కథానాయకుల తెర వ్యక్తిత్వంలో భాగమైపోవడం, కోట్లాది శ్రోతల వ్యక్తిగత జ్ఞాపకాలలో ఆయన పాటలు భాగం కావడం.

ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం వారసత్వాన్ని కేవలం ఆయన పాడిన పాటల సంఖ్యతో కొలవడం సాధ్యం కాదు. ఆయన గొప్పతనం ఒకే గాత్రంలో అనేక గాత్రాలను సృష్టించగలిగిన సామర్థ్యంలో ఉంది. ఒక పాటలో చిరంజీవి యువకుడి ఉత్సాహం, మరొక పాటలో నాగార్జున సున్నితమైన ప్రేమ, ఇంకొక పాటలో వెంకటేష్ కుటుంబ అనుబంధం, మరో సందర్భంలో బాలకృష్ణ గంభీరత, వేరే పాటలో కమల్ హాసన్ అంతర్మథనం వినిపించగలిగారు. హిందీలో సల్మాన్ ఖాన్‌కు యవ్వనాన్ని ఇచ్చిన అదే స్వరం, కన్నడలో డా. రాజ్‌కుమార్‌కు గంభీరతను అందించింది. శంకరాభరణంలో శాస్త్రీయ సంగీతానికి గౌరవం తెచ్చిన అదే గాత్రం, మాస్ పాటల్లో ఉత్సాహాన్ని, ప్రేమగీతాల్లో మాధుర్యాన్ని, భక్తిగీతాల్లో ప్రశాంతతను, హాస్యగీతాల్లో చలాకీతనాన్ని అందించింది.

బాలసుబ్రహ్మణ్యం భారతీయ సినీ సంగీతాన్ని సుసంపన్నం చేసినది కేవలం తన పాటలతోనే కాదు. గాయకుడు సంగీత దర్శకుడి ఆలోచనను ఎలా అర్థం చేసుకోవాలి, నటుడి వ్యక్తిత్వాన్ని గాత్రంలో ఎలా పునఃసృష్టించాలి, భాషను గౌరవిస్తూ ఎలా పాడాలి, కొత్త సాంకేతికతను ఎలా స్వీకరించాలి, వేదికపై సహగాయకులను ఎలా ప్రోత్సహించాలి, యువతరానికి సంగీతాన్ని ఎలా అందించాలి అనే అనేక విషయాల్లో ఆయన ఒక సంప్రదాయాన్ని ఏర్పరచారు. పాడుతా తీయగా వంటి కార్యక్రమాల ద్వారా సంగీతాన్ని ఇళ్లలోకి తీసుకువచ్చారు. తన శిష్యులు, యువ గాయకులు, ప్రేక్షకులతో పంచుకున్న అనుభవం ద్వారా తన సంగీత జీవితాన్ని తదుపరి తరానికి అందించారు.

2020 సెప్టెంబర్ 25న ఆయన భౌతికంగా మనకు దూరమైనా, ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం స్వరం మాత్రం తెలుగు ప్రజల జీవితాల్లో కొనసాగుతూనే ఉంది. ఆయన పాటల్లో ఒక తరం ప్రేమ ఉంది, మరో తరానికి చెందిన జ్ఞాపకాలు ఉన్నాయి, పండుగల ఉత్సాహం ఉంది, కుటుంబ అనుబంధాల వెచ్చదనం ఉంది, భక్తి ఉంది, విషాదం ఉంది, యవ్వనం ఉంది, జీవితం పట్ల ఒక అపారమైన ఆనందం ఉంది. అందుకే ఆయనను కేవలం గాయకుడిగా పిలవడం ఆయన వ్యక్తిత్వాన్ని చిన్నదిగా చేయడమే. ఆయన గాయకుడు, నటుడు, సంగీత దర్శకుడు, డబ్బింగ్ కళాకారుడు, నిర్మాత, టెలివిజన్ గురువు, వేదిక కళాకారుడు, ముఖ్యంగా సంగీతాన్ని ప్రజలతో పంచుకున్న ఒక మహోన్నత సాంస్కృతిక వ్యక్తిత్వం. ఐదు దశాబ్దాలకు పైగా సాగిన ఆయన ప్రయాణం ముగిసినా, ఆయన స్వరం మాత్రం ప్రతి తరంతో కొత్తగా పరిచయం అవుతూనే ఉంటుంది.

గానగంధర్వుడు ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం – భాగం 2

1990లలో ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం గానప్రస్థానం మరో కొత్త దశలోకి ప్రవేశించింది. కొత్త తరపు కథానాయకులు, కొత్త సంగీత దర్శకులు, కొత్త వాద్య విన్యాసాలు, ఎలక్ట్రానిక్ శబ్ద సాంకేతికత సినిమా సంగీతాన్ని మార్చుతున్న కాలం అది. అయినప్పటికీ ఆయన తనను తాను ఒకే కాలానికి చెందిన గాయకుడిగా పరిమితం చేసుకోలేదు. ఎం. ఎం. కీరవాణి, దేవా, ఏ. ఆర్. రెహమాన్ వంటి కొత్త తరపు సంగీత దర్శకులతో పనిచేశారు. పాత తరపు మెలోడీని కొత్త శబ్ద ప్రపంచంతో కలిపి పాడగలిగారు. వాయిద్యాల స్వరూపం మారినా, రికార్డింగ్ పద్ధతులు మారినా, తన గాత్రాన్ని అందుకు అనుగుణంగా మార్చుకోవడం ఆయన ప్రత్యేకత.

ఈ దశలో తెలుగు సినిమాకు ఆయన అందించిన పాటల్లో ప్రేమ, కుటుంబం, యాక్షన్, హాస్యం, భక్తి, జానపదం, పండుగ, హీరో పరిచయ గీతం వంటి అనేక రకాలున్నాయి. చిరంజీవి చిత్రాల్లో ఆయన పాడిన ఉత్సాహభరితమైన పాటలు హీరో శరీర భాషకు అనుగుణంగా శక్తివంతంగా ఉండేవి. నాగార్జున చిత్రాల్లో ప్రేమగీతాలు మరింత సున్నితమైన మెలోడీని తీసుకొచ్చేవి. వెంకటేష్ చిత్రాల్లో కుటుంబ కథానాయకుడి సహజత్వాన్ని ప్రతిబింబించే గాత్రాన్ని ఉపయోగించేవారు. రాజేంద్రప్రసాద్ వంటి నటుల కోసం హాస్యభరితమైన పాటల్లో తన గొంతును మరింత చలాకీగా మార్చేవారు. ఇలా గాయకుడి వ్యక్తిత్వం కంటే పాత్ర వ్యక్తిత్వాన్ని ముందుకు తెచ్చిన విధానం ఆయనను నేపథ్య గానంలో అసాధారణుడిగా నిలబెట్టింది.

ఈ కాలంలో ఆయనకు మరో ప్రత్యేకత వచ్చింది. వయసు పెరుగుతున్నప్పటికీ యువ కథానాయకులకు ఆయన గాత్రం సహజంగా సరిపోయేది. దీనికి కారణం కేవలం ఆయన స్వరం మాత్రమే కాదు. యువతరం మాట తీరు, ఉచ్చారణ, శరీర భాష, సంగీత అభిరుచిని ఆయన నిరంతరం గమనించేవారు. అందుకే అరవై ఏళ్ల వయసులో కూడా ఇరవై, ముప్పై ఏళ్ల కథానాయకుడికి పాడినప్పుడు గాత్రంలో యవ్వనం వినిపించేది. అదే సమయంలో వృద్ధ పాత్రకు పాడేటప్పుడు గాత్రాన్ని బరువుగా మార్చగలిగారు. ఒకే గాయకుడి స్వరంలో వయసులను మార్చే ఈ సామర్థ్యం భారతీయ నేపథ్యగానంలో అత్యంత అరుదైన లక్షణం.

1990లలో సంగీత దర్శకుడిగానూ ఆయన తన ప్రయాణాన్ని కొనసాగించారు. సుమారు నలభైకి పైగా చిత్రాలకు సంగీతం అందించిన ఆయన స్వరకల్పనలో మెలోడీకి, సాహిత్యానికి, గాత్రానికి ప్రాధాన్యం కనిపిస్తుంది. తన సంగీత దర్శకత్వంలో స్వరాలను గాయకుల సామర్థ్యానికి అనుగుణంగా నిర్మించేవారు. గాయకుడిగా రికార్డింగ్ స్టూడియోలో అనుభవం ఉండటం వల్ల ఒక పాటను గాయకుడి గొంతులో ఎలా సులభంగా కూర్చాలో ఆయనకు తెలుసు. సంగీత దర్శకుడిగా తనకు ఇష్టమైన స్వరాన్ని బలవంతంగా గాయకుడిపై మోపకుండా, గాయకుడి సహజ పరిధిని గౌరవించడం ఆయన పద్ధతి. ఆయన దర్శకత్వంలో వచ్చిన కొన్ని చిత్రాలు వాణిజ్యంగా పెద్ద విజయాలు సాధించకపోయినా, స్వరకల్పనలో ఆయనకు ఉన్న మెలోడీ భావనను అవి చూపించాయి.

సిగరం ఆయన సంగీత దర్శకుడిగా, నటుడిగా, గాయకుడిగా, నిర్మాతగా బహుముఖ ప్రజ్ఞను ఒకే ప్రాజెక్టులో చూపించిన ముఖ్యమైన చిత్రాల్లో ఒకటి. సంగీత ప్రపంచంలోని పోటీ, కళాకారుడి ఆశయం, వ్యక్తిగత సంబంధాలు వంటి అంశాలను కథలో మిళితం చేస్తూ ఆయన సంగీతాన్ని రూపొందించారు. ఇదే సమయంలో ఆయన నటుడిగా కూడా తనలోని మరో ప్రతిభను వెలికితీశారు. నటనలో ఆయన శైలికి అతిశయోక్తి కంటే సహజత్వం ప్రధాన లక్షణం. హాస్యాన్ని సులభంగా పండించగలిగారు; భావోద్వేగ సన్నివేశాల్లో కూడా కృత్రిమంగా అనిపించకుండా నటించగలిగారు. సంగీత దర్శకుడు, గాయకుడు, నటుడు అనే మూడు పాత్రలను ఒకేసారి నిర్వహించగలిగిన కళాకారులు చాలా అరుదు.

బాలసుబ్రహ్మణ్యం నటించిన తెలుగు చిత్రాల్లో శుభ సంకల్పం ప్రత్యేకమైనది. ఇందులో ఆయన పోషించిన పాత్రకు జాతీయ స్థాయి ప్రశంసలు లభించాయి. నిర్మాతగా కూడా ఆయన ఈ చిత్రంతో తన సృజనాత్మక ఆసక్తిని చూపించారు. నటుడిగా ఆయన బలం సంభాషణలను బిగ్గరగా పలకడం కాదు; ముఖకవళికలు, సహజమైన శరీర భాష, గాత్రంలో భావం ద్వారా పాత్రను నిర్మించడం. తనకు సంగీతం తెలిసినందున సంగీతానికి సంబంధించిన పాత్రలను కూడా విశ్వసనీయంగా పోషించగలిగారు. తెలుగు, తమిళ, కన్నడ చిత్రాల్లో డెబ్బైకి పైగా చిత్రాల్లో నటించిన ఆయన నటనను తన గానానికి ఒక సహజ విస్తరణగా ఉపయోగించారు.

డబ్బింగ్ కళలోనూ బాలసుబ్రహ్మణ్యం చేసిన సేవ ప్రత్యేకమైనది. కమల్ హాసన్‌కు తెలుగు డబ్బింగ్ గాత్రంగా ఆయనకు ప్రత్యేక గుర్తింపు వచ్చింది. కమల్ హాసన్ నటించిన అనేక తమిళ చిత్రాల తెలుగు అనువాదాల్లో ఆయన గాత్రం పాత్రలకు జీవం పోసింది. నాయకుడు, దశావతారం, దశావతారం వంటి అనేక చిత్రాల్లో ఆయన డబ్బింగ్ శైలిలో పాత్రకు అనుగుణంగా గాత్రాన్ని మార్చుకున్నారు. కేవలం సంభాషణలను అనువదించి పలకడం కాకుండా, నటుడి ముఖకవళిక, శ్వాస, కోపం, నవ్వు, విషాదం అన్నింటినీ గాత్రంలో పునఃసృష్టించడం ఆయన డబ్బింగ్ కళలోని గొప్పతనం. బెన్ కింగ్స్‌లీ నటించిన గాంధీ తెలుగు రూపాంతరంలో కూడా ఆయన గాత్రం వినిపించింది.

2000లలో సినీ పాటల సంఖ్య క్రమంగా తగ్గినా బాలసుబ్రహ్మణ్యం సంగీతంతో తన సంబంధాన్ని మరింత విస్తృతం చేసుకున్నారు. కొత్త తరపు గాయకులు, సంగీత దర్శకులు వచ్చినప్పటికీ ఆయనకు ప్రత్యేకమైన పాటలు కొనసాగాయి. ఏ. ఆర్. రెహమాన్ వంటి సంగీత దర్శకుల స్వరకల్పనలో కూడా ఆయన పాడారు. కొత్త శబ్ద సాంకేతికత, డిజిటల్ రికార్డింగ్, కొత్త గానశైలులను ఆయన స్వీకరించారు. వయసు పెరిగిన కొద్దీ తన స్వరాన్ని బలవంతంగా యువకుడిలా మార్చడానికి ప్రయత్నించకుండా, పరిపక్వమైన గాత్రాన్ని కొత్త పాటలకు అనుగుణంగా ఉపయోగించడం ఆయన ప్రత్యేకత. ఇదే సమయంలో భక్తిగీతాలు, ప్రైవేటు ఆల్బమ్‌లు, కచేరీలు, టెలివిజన్ కార్యక్రమాలు ఆయన సంగీత కార్యకలాపాల్లో మరింత ప్రాధాన్యం పొందాయి.

బాలసుబ్రహ్మణ్యం టెలివిజన్ ప్రపంచంలో చేసిన సేవ ఆయన గాయకుడిగా చేసిన సేవకు సమానమైన సాంస్కృతిక ప్రభావాన్ని చూపింది. తెలుగులో పాడుతా తీయగా కార్యక్రమం ఆయన పేరు, వ్యక్తిత్వం, సంగీత జ్ఞానాన్ని కోట్లాది కుటుంబాలకు మరింత చేరువ చేసింది. 1990ల మధ్యకాలంలో ప్రారంభమైన ఈ కార్యక్రమంలో దేశం నలుమూలల నుంచి వచ్చిన యువ గాయకులకు వేదిక కల్పించారు. ఆయన కేవలం న్యాయనిర్ణేతగా కూర్చోలేదు. పాట ఎలా పాడాలి, సాహిత్యాన్ని ఎలా పలకాలి, భావాన్ని ఎలా అర్థం చేసుకోవాలి, మైక్రోఫోన్‌ను ఎలా ఉపయోగించాలి, వేదికపై ఎలా ప్రవర్తించాలి వంటి అనేక విషయాలను యువ గాయకులకు వివరించేవారు. తప్పులను సరిదిద్దేటప్పుడు కఠినంగా మాట్లాడినా అవమానపరచకుండా ప్రోత్సహించడం ఆయన పద్ధతి. అందువల్ల పాడుతా తీయగా ఒక పోటీ కార్యక్రమాన్ని మించి సంగీత విద్యా వేదికగా మారింది.

పాడుతా తీయగా ద్వారా ఆయన చేసిన అత్యంత ముఖ్యమైన సేవ సంగీతాన్ని మధ్యతరగతి కుటుంబాల రోజువారీ జీవితంలో భాగం చేయడం. శాస్త్రీయ సంగీతం తెలిసినవారే కాకుండా సాధారణంగా సినిమా పాటలు వినే ప్రేక్షకులు కూడా రాగం, తాళం, శ్రుతి, ఉచ్చారణ, భావవ్యక్తీకరణ వంటి అంశాల గురించి వినడం ప్రారంభించారు. యువతరం గాయకులకు అవకాశాలు కల్పించడం ద్వారా భవిష్యత్ గానానికి ఒక వేదిక నిర్మించారు. కార్యక్రమంలో పాల్గొన్న అనేక మంది గాయకులు తరువాత సినీ, టెలివిజన్, సంగీత రంగాల్లో స్థిరపడ్డారు. బాలు వారిని కేవలం పోటీదారులుగా కాకుండా భవిష్యత్ కళాకారులుగా చూశారు.

తెలుగులో పాడుతా తీయగా విజయాన్ని సాధించిన తరువాత ఇతర భాషల్లో కూడా ఆయన ఇలాంటి కార్యక్రమాలను నిర్వహించారు. కన్నడలో ఎದೆ తుంబి ಹಾಡುವೆను అనే సంగీత కార్యక్రమం ద్వారా కన్నడ యువ గాయకులకు వేదిక కల్పించారు. తమిళంలో ఎన్నెన్నమో అనే కార్యక్రమం ద్వారా తమిళ ప్రేక్షకులతో అనుబంధం కొనసాగించారు. ఇతర భాషల్లోనూ సంగీత ఆధారిత కార్యక్రమాల్లో పాల్గొన్నారు. భాష మారినా ఆయన పాత్ర మారలేదు. గాయకులను ప్రోత్సహించడం, సాహిత్యాన్ని గౌరవించడం, భాషను సరిగ్గా పలకడం, సంగీతాన్ని ప్రేమించడం అనే నాలుగు అంశాలను ప్రతి కార్యక్రమంలోనూ ముందుకు తెచ్చారు. కన్నడలో ఆయనకు ఉన్న విస్తృతమైన అభిమానానికి ఇది మరో కారణం.

కన్నడలో బాలసుబ్రహ్మణ్యం స్థానం ప్రత్యేకమైనది. తెలుగు గాయకుడిగా ప్రారంభమైన ఆయన కన్నడలో కూడా అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన గాయకుడిగా ఎదిగారు. డా. రాజ్‌కుమార్, విష్ణువర్ధన్, అంబరీష్, అనంత్ నాగ్ వంటి అనేక మంది నటులకు ఆయన గాత్రం అందించారు. కన్నడ భాషలోని పదాల ఉచ్చారణను నేర్చుకుని, ఆ భాషకు ప్రత్యేకమైన లయను గానంలో స్వీకరించారు. ఒక భాషలో పాట పాడటం అంటే కేవలం పదాలను సరిగ్గా పలకడం కాదని, ఆ భాష యొక్క భావప్రకటనను అర్థం చేసుకోవాలని ఆయన నమ్మకం. అందుకే కన్నడ శ్రోతలు ఆయనను పరాయి భాషకు చెందిన గాయకుడిగా చూడలేదు.

హిందీలోనూ ఆయన ప్రయాణం ఒక ప్రత్యేకమైన అధ్యాయం. ఏక్ దూజే కే లియే, మైనే ప్యార్ కియా, సాగర్ వంటి చిత్రాల ద్వారా ఆయన స్వరం ఉత్తర భారతదేశానికి చేరింది. సల్మాన్ ఖాన్‌కు ఆయన గాత్రం ప్రారంభ దశలో ప్రత్యేకమైన గుర్తింపును ఇచ్చింది. హిందీలో పాడేటప్పుడు ఉచ్చారణపై చేసిన శ్రమ, భావాన్ని భాషకు అనుగుణంగా మార్చడం ఆయన బహుభాషా ప్రతిభను తెలియజేస్తుంది. ఆరు జాతీయ పురస్కారాలను నాలుగు వేర్వేరు భాషల్లో గెలుచుకున్న ఏకైక నేపథ్య గాయకుడిగా ఆయన నిలిచిన విషయం ఆయన బహుభాషా సామర్థ్యానికి అసాధారణమైన గుర్తింపు.

గానగంధర్వుడు ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం – భాగం 1

శ్రీపతి పండితారాధ్యుల బాలసుబ్రహ్మణ్యం, అభిమానులందరికీ బాలు, ఎస్. పి. బి.గా సుపరిచితులైన ఈ మహాగాయకుడు భారతీయ సినీ సంగీత చరిత్రలో అరుదైన బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి. 1946 జూన్ 4న అప్పటి మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీలోని నెల్లూరు జిల్లాలోని కోనేటమ్మపేటలో జన్మించారు. ఆయన తండ్రి శ్రీపతి పండితారాధ్యుల సాంబమూర్తి హరికథా కళాకారుడు, సంగీతాభిమాని. తండ్రి హరికథలు, సంగీత కార్యక్రమాలు చిన్ననాటి బాలుపై గాఢమైన ప్రభావాన్ని చూపాయి. ఆయన సోదరి ఎస్. పి. శైలజ కూడా తరువాత ప్రముఖ గాయనిగా, డబ్బింగ్ కళాకారిణిగా గుర్తింపు పొందారు. చిన్నతనం నుంచే పాటలంటే ఆసక్తి ఉన్నప్పటికీ, బాలసుబ్రహ్మణ్యం తొలుత ఇంజనీరింగ్ చదవాలని భావించారు. ఇంజనీరింగ్ విద్యను అభ్యసిస్తున్న సమయంలోనే సంగీతం ఆయనను పూర్తిగా ఆకర్షించింది. కళాశాల స్థాయిలో పాటల పోటీల్లో పాల్గొని బహుమతులు పొందారు. 1964లో మద్రాసులో జరిగిన ఒక సంగీత పోటీలో మొదటి బహుమతి పొందడం ఆయన సినీ జీవితానికి కీలక మలుపైంది. అక్కడే సంగీత దర్శకుడు ఎస్. పి. కోదండపాణి ఆయన ప్రతిభను గుర్తించారు. ఘంటసాల వంటి మహాగాయకులు, సంగీతకారుల సమక్షంలో పాడిన ఈ యువకుడికి సినీరంగంలో అవకాశం కల్పించాలని కోదండపాణి నిర్ణయించారు. 1966లో శ్రీ శ్రీ శ్రీ మర్యాద రామన్న చిత్రంలో ఆయన మొదటి నేపథ్యగానం చేశారు. అక్కడి నుంచి ప్రారంభమైన ప్రయాణం ఐదు దశాబ్దాలకు పైగా సాగి, 2020 సెప్టెంబర్ 25న ఆయన కన్నుమూసే వరకు కొనసాగింది. ఆయన భార్య సావిత్రి. వారికి పల్లవి, ఎస్. పి. చరణ్ సంతానం. చరణ్ తరువాత గాయకుడు, సంగీత నిర్మాత, నటుడు, సంగీత సంస్థ నిర్వాహకుడిగా తండ్రి వారసత్వాన్ని కొనసాగించారు.

బాలసుబ్రహ్మణ్యం ప్రత్యేకత ఏమిటంటే ఆయన స్వరం మొదట వినిపించిన క్షణం నుంచే సంపూర్ణంగా సిద్ధమైన గాయకుడి స్వరం కాదు; నిరంతర సాధన, పరిశీలన, అనుభవం, స్వీయపరిశీలన ద్వారా తన గాత్రవ్యక్తిత్వాన్ని తానే నిర్మించుకున్న కళాకారుడి స్వరం. ఆయనకు చిన్ననాటి నుంచే సంగీత పరిచయం ఉన్నప్పటికీ, సంప్రదాయ కర్ణాటక సంగీతంలో దీర్ఘకాలిక గురుకుల శిక్షణ పొందిన గాయకుడు కాదు. అందుకే తనకు ఉన్న పరిమితులను గుర్తించి, శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని అభ్యసిస్తూ, రికార్డింగుల్లో అనుభవజ్ఞులైన గాయకులను, సంగీత దర్శకులను పరిశీలిస్తూ తన గానాన్ని మెరుగుపరుచుకున్నారు. ఆయన స్వరంలో సహజమైన మాధుర్యం, విస్తృతమైన స్వరపరిధి, పదాలను స్పష్టంగా పలికించే శక్తి, భావాన్ని వెంటనే స్వీకరించే సామర్థ్యం ఉన్నాయి. అయితే వీటన్నింటికంటే గొప్పది ఆయన స్వరాన్ని పాత్రకు అనుగుణంగా మార్చగలిగిన నైపుణ్యం. ఒక పాటలో యువకుడి ఉత్సాహం వినిపిస్తే, మరొక పాటలో మధ్యవయస్కుడి ఆత్మీయత, ఇంకొక పాటలో వృద్ధుడి అనుభవం వినిపించేది. అదే ఆయనను సాధారణ గాయకుడి నుంచి అసాధారణ నేపథ్య గాయకుడిగా మార్చింది.

1960ల చివర్లో తెలుగు సినిమా సంగీతంలో బాలసుబ్రహ్మణ్యం పేరు వేగంగా వినిపించడం ప్రారంభమైంది. తొలి దశలో ఆయనకు లభించిన పాటలు యువ కథానాయకుల ఉత్సాహం, ప్రేమ, చిలిపితనం, జానపద లయలకు అనుగుణంగా ఉండేవి. మాధుర్యంతో కూడిన స్వరం ఉన్నప్పటికీ ఆయన దానిని ఒకే మూసలో బంధించలేదు. సంగీత దర్శకుడు కోరినప్పుడు స్వరాన్ని పలుచగా చేసి పాడేవారు; మరొక సందర్భంలో గొంతుకు బలం ఇచ్చి వీరత్వాన్ని వ్యక్తం చేసేవారు. మిమిక్రీపై ఆయనకు చిన్ననాటి నుంచే ఆసక్తి ఉండటం కూడా ఈ సామర్థ్యానికి తోడైంది. నటుల మాట తీరు, నవ్వు, శరీర భాష, సంభాషణ పద్ధతిని గమనించి వాటిని గానంలో ప్రతిబింబించగలిగారు. అందుకే ఆయన పాటను వింటే కేవలం ఎస్. పి. బి. పాడుతున్నట్లు కాకుండా, తెరపై ఉన్న కథానాయకుడే పాడుతున్నట్లు అనిపించేది.

1970లలో ఘంటసాల మరణం తరువాత తెలుగు సినీ గానంలో ఏర్పడిన ఖాళీని పూరించడానికి పలువురు గాయకులు ముందుకు వచ్చారు. ఈ కాలంలో బాలసుబ్రహ్మణ్యం తన ప్రత్యేకమైన గాత్రంతో అగ్రస్థానానికి ఎదిగారు. ఘంటసాల గంభీరమైన గాత్రాన్ని అనుకరించడమే తన మార్గం కాదని ఆయన త్వరగానే గ్రహించారు. తన స్వరంలోని మాధుర్యం, యవ్వనం, చలాకీతనం, భావవ్యక్తీకరణను ఆధారంగా చేసుకుని కొత్త తరపు కథానాయకులకు గాత్రాన్ని అందించారు. కృష్ణ, శోభన్‌బాబు, చంద్రమోహన్, రాజబాబు వంటి నటులకు ఆయన స్వరం ఎంతో సహజంగా సరిపోయింది. ఎన్టీ రామారావు, అక్కినేని నాగేశ్వరరావు వంటి అగ్రనటులకు పాడేటప్పుడు కూడా వారి వయసు, పాత్ర, సన్నివేశానికి తగిన గాత్రాన్ని రూపొందించడానికి ప్రత్యేక శ్రద్ధ పెట్టారు. ఇదే సమయంలో ఆయన పి. సుశీల, ఎస్. జానకి, వాణీ జయరాం, పి. లీల వంటి గాయనులతో కలిసి అనేక యుగళగీతాలు పాడారు.

ఈ దశలోనే ఆయన గానంలో ఒక ముఖ్యమైన మార్పు వచ్చింది. పాటలోని స్వరాలను మాత్రమే పాడకుండా, సాహిత్యాన్ని నటించడం ప్రారంభించారు. ప్రేమగీతంలో ప్రేమికుడి సంకోచం, విరహంలో బాధ, ఉల్లాసగీతంలో చిలిపితనం, విషాదంలో అంతర్మథనం, భక్తిగీతంలో వినయం – ఒక్కో భావానికి గాత్రంలోని శబ్దం, ఉచ్చారణ, శ్వాస, విరామం మార్చేవారు. ఈ కారణంగానే ఆయన పాడిన పాటలు కేవలం మధురంగా ఉండటమే కాకుండా కథలో భాగమయ్యాయి. ఒక పాటను వినిపించడానికి మాత్రమే కాకుండా పాత్రను ప్రేక్షకుడికి పరిచయం చేయడానికి కూడా ఆయన గాత్రాన్ని ఉపయోగించారు.

1970ల చివర్లో శంకరాభరణం ఆయన కెరీర్‌లో మహత్తరమైన మలుపు. కర్ణాటక సంగీతాన్ని ప్రధానాంశంగా చేసుకున్న ఈ చిత్రం సాధారణ వాణిజ్య చిత్రానికి భిన్నమైన సంగీత భాషను కోరింది. సంప్రదాయ కర్ణాటక సంగీత విద్వాంసుడి పాత్రకు గాత్రం అందించాల్సిన బాలసుబ్రహ్మణ్యం తన శాస్త్రీయ పరిజ్ఞానాన్ని విస్తరించుకుని, పాటలకు అవసరమైన శాస్త్రీయ ఉచ్చారణ, స్వరశుద్ధి, గమకాలను ఎంతో శ్రద్ధగా అభ్యసించారు. ఓంకార నాదానుసంధానమౌ గానంతో పాటు దొరకునా ఇటువంటి సేవ, శంకరా నాదశరీరా వంటి పాటలు ఆయన గానంలోని మరో ప్రపంచాన్ని తెరిచాయి. ఈ చిత్రానికి ఆయనకు జాతీయ ఉత్తమ నేపథ్య గాయకుడి పురస్కారం లభించింది. శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని సినిమాకు అనువదించగలిగిన గాయకుడిగా ఆయన ప్రతిభకు ఇది అధికారిక గుర్తింపుగా నిలిచింది.

శంకరాభరణం తరువాత బాలసుబ్రహ్మణ్యం కేవలం మధురగాయకుడనే పరిమితిని దాటి, శాస్త్రీయ సంగీత ఛాయలను కూడా సమర్థంగా మోసుకెళ్లగల గాయకుడిగా నిలిచారు. ఆయన తరువాతి దశలో సాగర సంగమం వంటి చిత్రాల్లో నాట్య, సంగీత ప్రపంచానికి తగిన గాత్రాన్ని అందించారు. తిల్లానా, శాస్త్రీయ నృత్యం, సంగీత సాధన, కళాకారుడి అంతర్మథనం వంటి భావాలను గాత్రంతో వ్యక్తం చేయగలిగారు. వేదం అణువణువున నాదం వంటి గీతాల్లో ఆయన స్వరం తాత్వికత, శాస్త్రీయత, భక్తి, మాధుర్యాలను కలిపింది. ఈ దశలో ఆయన పాటలు వినోదాన్ని మించి సంగీత అనుభూతిని అందించాయి.

1980లలో బాలసుబ్రహ్మణ్యం దక్షిణ భారతీయ చిత్రసీమలో అగ్రస్థాయి గాయకుడిగా మారారు. తెలుగు, తమిళ, కన్నడ, మలయాళ చిత్రాలతో పాటు హిందీ చిత్రసీమలోనూ ఆయనకు విస్తృతమైన అవకాశాలు వచ్చాయి. ఏక్ దూజే కే లియే ద్వారా హిందీలో ఆయనకు భారీ ప్రజాదరణ వచ్చింది. ఈ చిత్రంలోని గీతాల ద్వారా ఉత్తర భారతదేశానికీ ఆయన స్వరం చేరింది. ఆ చిత్రానికి ఆయనకు రెండో జాతీయ పురస్కారం లభించింది. హిందీలో పాడేటప్పుడు తెలుగు ఉచ్చారణ ప్రభావం రాకుండా భాషను నేర్చుకుని, పదాల ధ్వనిని గౌరవించి పాడటం ఆయన ప్రత్యేకత. తరువాత మైనే ప్యార్ కియా వంటి చిత్రాల ద్వారా హిందీ యువ కథానాయకులకు కూడా ఆయన గాత్రం బలమైన గుర్తింపుగా మారింది.

1980లలో సంగీత దర్శకుడు ఇళయరాజాతో ఆయన కలయిక దక్షిణ భారతీయ సినీ సంగీతాన్ని మరో దశకు తీసుకెళ్లింది. ఇళయరాజా స్వరకల్పనలోని జానపదం, పాశ్చాత్య సంగీతం, కర్ణాటక సంగీతం, లలిత మెలోడీ, కొత్త వాద్య విన్యాసాలను బాలసుబ్రహ్మణ్యం అత్యంత సులభంగా స్వీకరించారు. ఇళయరాజా స్వరకల్పనలోని క్లిష్టమైన లయ నిర్మాణాలను కూడా ఆయన సహజంగా పాడేవారు. మెలోడీని కేవలం తీయగా పాడటమే కాకుండా స్వరకర్త ఉద్దేశించిన భావాన్ని సరిగ్గా పట్టుకోవడం ఆయనకు వచ్చేది. అందుకే ఇళయరాజా పాటల్లో ఎక్కడ స్వరం వెనక్కి తగ్గాలి, ఎక్కడ ముందుకు రావాలి, ఎక్కడ శ్వాస తీసుకోవాలి, ఎక్కడ పదాన్ని పొడిగించాలి అన్నది బాలసుబ్రహ్మణ్యం అత్యంత సహజంగా నిర్వహించారు.

అదే సమయంలో ఆయన గాత్రం హీరోలతో ఒక ప్రత్యేకమైన సంబంధాన్ని ఏర్పరచుకుంది. కృష్ణకు పాడేటప్పుడు చలాకీగా, శోభన్‌బాబుకు పాడేటప్పుడు మృదువుగా, చిరంజీవికి పాడేటప్పుడు శక్తివంతమైన యవ్వనంతో, బాలకృష్ణకు పాడేటప్పుడు గంభీరతతో, నాగార్జునకు పాడేటప్పుడు ఆధునిక మృదుత్వంతో, వెంకటేష్‌కు పాడేటప్పుడు సహజమైన కుటుంబ కథానాయకుడి స్వభావంతో గాత్రాన్ని మార్చేవారు. ఒకే గాయకుడు ఇంత విభిన్నమైన తెర వ్యక్తిత్వాలకు నమ్మదగిన స్వరాన్ని ఇవ్వడం అరుదైన విషయం. నటుడి స్వరాన్ని అనుకరించడం కాదు; అతని వ్యక్తిత్వానికి సరిపోయే గాత్ర స్వభావాన్ని సృష్టించడం ఆయన పద్ధతి.

ఈ పాదం ఇలలోన నాట్య వేదం - వేటూరి గీతం

శ్రీహరి చరణకమలాల మహత్తును, రహస్యాన్ని ఎందరో ఋషులు, వాగ్గేయకారులు, కవులు వేనోళ్ల పొగిడారు, తమ అంతర్దృష్టితో పొందిన అనుభూతులను మనోజ్ఞంగా అక్షరరూపంలో ఆవిష్కరించారు. అపౌరుషేయమైన వేదములలో కూడా పరమపురుషుని పదాల గురించి అనేక చోట్ల ప్రస్తావన ఉంది. పురుష సూక్తంలో పాదోऽస్య విశ్వా భూతాని త్రిపాదస్యామృతం దివి, త్రిపాదూర్ధ్వ ఉదైత్పురుషః పాదోऽస్యేహాऽऽభవాత్పునః అని చెప్పబడింది, అనగా పరమాత్మ పాదమే విశ్వముగా ఆవిర్భవించింది, ఆ స్వామి మూడు పాదములు అమృతత్వం కలిగిన లోకాలపై నిలిచి ఉంటాయి, అవి అత్యున్నతమైన మోక్షాన్ని సూచించే విధంగా ఊర్ధ్వదిశగా ఉంటాయి, ఆ పరమపురుషుని ఒక పాదమే మరల మరల సృష్టి క్రమమవుతున్నది అని. ఈ సత్యాన్నే అనేక అవతారములలో మనం గమనిస్తాం కూడా. వాటిని వాగ్గేయకారులు తమ సాహిత్యంలో అద్భుతంగా ప్రస్తావించారు. అన్నమాచార్యుల వారు బ్రహ్మ కడిగిన పాదము అన్న కృతిలో దశావతారములలో పరమపురుషుని పదవైశిష్ట్యాన్ని ఆవిష్కరించగా, కృష్ణశాస్త్రి గారు పదములె చాలు రామా నీ పదధూళులె పదివేలు అన్నారు, అలాగే రామచరణం రామచరణం రామచరణం మాకు శరణం అని అటువంటి భావాన్నే తనదైన శైలిలో పలికించారు. ఆ తరువాత ఈ హరిపాద వైభవాన్ని అంతే మనోజ్ఞంగా, లోతుగా పలికించారు వేటూరి వారు. మయూరి చిత్రానికి ఎస్పీ బాలసుబ్రహ్మణ్యం సంగీతం కూర్చగా వేటూరి చేసిన శ్రీహరి పదార్చన వివరాలు.

సాహిత్యం
=======

ఈ పాదం ఇలలోన నాట్య వేదం
ఈ పాదం నటరాజుకే ప్రమోదం
కాల గమనాల గమకాల గ్రంథం 

ఈ పాదమే మిన్నాగు తలకు అందం
ఈ పాదమే ఆ నాటి బలికి అంతం
తనలోని గంగమ్మ ఉప్పొంగగా
శిలలోని ఆ గౌతమే పొంగగా
పాట పాటలో తను చరణమైన వేళ
కావ్య గీతిలో తను పాదమైన వేళ
గానమే తన ప్రాణమై లయలు హొయలు విరిసే ఈ పాదం

ఈ పాదమే ఆ సప్తగిరికి శిఖరం
ఈ పాదమే శ్రీహస్త కమల మధుపం
వాగ్గేయ సాహిత్య సంగీతమై
త్యాగయ్య చిత్తాన శ్రీగంధమై
ఆ పాదమే ఇల అన్నమయ్య పదమై
ఆ పాదమే వరదయ్య నాట్య పథమై
తుంబుర వర నారద మునులు  జనులు కొలిచే ఈ పాదం

భావం
====

శ్రీహరి పాదమే కదా ఈ భూమిపై నాట్యానికి వేదమైంది, ఈ పాదం పరమశివునికి ఆనందం కలిగించేది, ఈ పాదం కాలగమనంలోని మార్పులకు సాక్ష్యం. ఈ శ్రీహరి పాదమే కాళింగుని తలలపై అందంగా నాట్యం చేసింది, ఈ పాదమే ఆనాడు బలిని పాతాళానికి తొక్కివేసింది, ఈ పాదం నుండే సురగంగ జన్మించింది, ఈ పాదం తాకగానే అహల్య శాపవిముక్తి పొంది తిరిగి చైతన్యవంతమైంది, ప్రతి గీతంలోనూ ఈ పాదం ఒక చరణమైంది, ప్రతి కావ్యగీతికలోనూ ఈ శ్రీహరి చరణమే ఒక పాదమైంది, గానామృతమే తన ప్రాణం చేసుకుని లయబద్ధంగా హొయలు చిందించేది ఈ శ్రీహరి పాదమే. ఈ శ్రీహరి పాదమే ఏడుకొండలకు శిఖరమైంది, ఈ పాదమే లక్ష్మీ దేవి చేతిలో ఉన్న కమలముపై తుమ్మెదలా వ్రాలి ఉంది, ఈ పాదమే వాగ్గేయకారుల సాహిత్య సంగీత రూపమైంది, ఈ పాదమే త్యాగయ్య చిత్తానికి శ్రీచందనమైంది, ఈ పాదమే అన్నమయ్య పదకవితగా జాలువారింది, ఈ పాదమే క్షేత్రయ్యకు నాట్యసోపానమైంది, తుంబురుడు, నారదుడు, మునిశ్రేష్ఠులు, మానవులు కొలిచేది ఈ శ్రీహరి పాదమునే. 

శ్రవణం
======

వేటూరి సుందరరామమూర్తి గారి గీతాన్ని ఎస్బీ బాలసుబ్రహ్మణ్యం గారి స్వరపరచగా, ఎస్పీ శైలజ గారు ఆలపించారు. 

నా జీవాధార - త్యాగరాజస్వామి కృతి ఎస్పీ బాలసుబ్రహ్మణ్యం గారి గానంలో

 

త్యాగయ్య చిత్రంలో  బాలసుబ్రహ్మణ్యం ఆలపించిన కృతులలో నా జీవాధార ఎంత ఉత్కృష్టమైనదో చెప్పలేను. బిలహరి రాగం ఆరోగ్యదాయిని అని కర్నాటక సంగీత విద్వాంసులు ఎన్నో మార్లు నిరూపించారు. దానికి ఆద్యం ఈ త్యాగయ్య కృతికి వేదికయే. అకాల మరణం చెందిన ఒక వ్యక్తి కుటుంబం యొక్క దుఃఖాన్ని చూసి కరిగిపోయి త్యాగరాజస్వామి తన నాదోపాసనను ధారపోసి ఆ రామచంద్ర ప్రభువును ప్రార్థించగా సమస్త జీవులకు ఆధారమైన ఆ పరబ్రహ్మం కరుణించి త్యాగయ్య భక్తికి మెచ్చి ఆ వ్యక్తిని పునర్జీవునిగా చేశారు. 

త్యాగరాజస్వామి భావాన్ని, బిలహరి రాగంలోని మహత్తును యథాతథంగా అద్భుతమైన ఉపాసనా రీతిలో ఆలపించి త్యాగయ్య పాత్రకు జీవం పోశారు. ఆలాపనలో ఎంతటి ఆర్ద్రత, భక్తి, శరణాగతి ఉన్నాయో వర్ణించనలవి కానిది. రామునిపై త్యాగరాజస్వామికి గల విశ్వాసాన్ని పరిపూర్ణంగా ఈ కృతి ఆలాపన ద్వారా బాలసుబ్రహ్మణ్యం గారు ఆవిష్కరించారు. ఒక గాయకుని యొక్క ఔన్నత్యాన్ని, ప్రతిభను పతాక స్థాయిలో ఆవిష్కరించాలి అంటే దానికి బాపు వంటి దర్శకులు, మహదేవన్ వంటి సంగీత దర్శకులు కావాలి. ఆ కృతి చివరి పంక్తి యొక్క ఆలాపన రాముడు సాక్షాతకరించాడా అన్న రీతి ఉంటుంది. 

ఈరోజు బాలసుబ్రహ్మణ్యం గారు జీవన్మరణాల మధ్య చేస్తున్న పోరాటంలో ఆయన ఆలపించిన ఈ గీతం ఆయన మనసు ఆలపించి ఆ శ్రీరామచంద్రుడు కరుణించి మనకు గానామృతాన్ని పంచుతున్న బాలు గారు కోలుకునేలా చేయాలని ప్రార్థిస్తూ...

నా జీవాధార! నా నోము ఫలమా!

రాజీవ లోచన! రాజ రాజ శిరోమణి!

నా జూపు ప్రకాశమా! నా నాసికా పరిమళమా!
నా జప వర్ణ రూపమా! నాదు పుజాసుమమా! త్యాగరాజనుత!

కర్మేంద్రియాల ప్రతిస్పందనలను, రసానుభూతులను, కర్మానుష్ఠానముల ఫలాన్ని, జపము చేసే అక్షరాల రూపాన్ని, పూజించే పూవులను రామునిగా భావించి రమించిన యోగి కాకర్ల త్యాగరాజస్వామి. ఆ భావంతో ఈ విధంగా రాముని నుతించి అకాల మృత్యువు పాలైన ఓ వ్యక్తిని  బ్రతికించింది ఓ రెండు వందల సంవత్సరాల లోపే. అదీ భక్తి యొక్క మహిమ. ఆ రామనామాన్ని కోట్లాది మార్లు జపించిన తరువాతే త్యాగయ్య కీర్తనలు వ్రాయటం మొదలు పెట్టారు. అందుకే అవి శాశ్వతమైనాయి. రమయనే సుమర్మము రామయనే శర్మము!

త్యాగయ్య భావనను బాపు గారు ఎంత పవిత్రంగా ఆవిష్కరించారో, బాలసుబ్రహ్మణ్యం గారు ఎంత ఆర్తితో, సర్వస్య శరణాగతితో పాడారో వినండి!

https://www.youtube.com/watch?v=w0oUr1bDlHE

దొరకునా ఇటువంటి సేవ - వేటూరి అజరామర గీతం

దొరకునా ఇటువంటి సేవ నీ పద రాజీవముల చేరు నిర్వాణ సోపానమధిరోహణము సేయు త్రోవ

రాగాలనంతాలు నీవేయి రూపాలు భవరోగ తిమిరాల పోకార్చు దీపాలు
నాదాత్మకుడవై నాలోన చెలగి నా ప్రాణ దీపమై నాలోన వెలిగే
నిను కొల్చు వేళ దేవాది దేవా దేవాది దేవా దొరకునా ఇటువంటి సేవ


ఉచ్చ్వాస నిశ్శ్వాసములు వాయులీనాలు
స్పందించు నవనాడులే వీణాగానాలు
నడలు ఎదలోని సడులే మృదంగాలు
నాలోని జీవమై నాకున్న దైవమై
వెలుగొందు వేళ మహానుభావా మహానుభావా దొరకునా ఇటువంటి సేవ

పరమాత్మా! నీ పదకములములను చేరే ముక్తిపథములోని మెట్లను అధిరోహణము చేసే త్రోవ ఈ సంగీత సేవ. మళ్లీ మళ్లీ దొరకునా ఇటువంటి సేవ?అనంతమైన రాగాలు నీ వేల రూపాలు. అవి ఈ జననమరణాలతో కూడిన సంసారసాగరంలోని రోగాలనే అంధకారాలను తొలగించే దీపాలు. నా ఆత్మకు స్వరూపమై నాలోని నివసించి నా ప్రాణ దీపమి నాలోన వెలిగే నిన్ను కొలిచే వేళ, ఓ దేవాది దేవా!, ఎంత గొప్పది. ఇటువంటి సేవ మళ్లీ మళ్లీ దొరకునా? ఈ సంగీత సేవలో ఉచ్చ్వాస నిశ్వాసలే ఫిడేలు నాదాలు. ఆ సప్తస్వరాలకు స్పందించే నవనాడులు (ఇడ, పింగళ, సుషుమ్న, గాంధార, హస్తిని, పుష, జయస్విని, అలంబస, కుహ) వీణాగానాలు. వివిధ కదలికలు, హృదయ స్పందనలే మృదంగ ధ్వానాలు. నాలోని జీవమై, నాకున్న దైవమై నీవు వెలుగొందు వేళ, ఓ మహానుభావా! ఇటువంటి సేవ మళ్లీ దొరకునా!

- వేటూరి సుందరరామమూర్తి (శంకరాభరణం చిత్రం)

నాదోపాసనలో తరించే సంగీత యోగుల మనోభావనలను అద్భుతంగా ప్రతింబింబించే గీతం ఇది. ఆత్మజ్ఞానులు కావటానికి వేయటానికి సంగీతం ఓ అద్భుతమైన సాధనం. ఈ సేవలో తరించి ముక్తిని పొందిన వారెందరో. శంకరాభరణంలోని శంకరశాస్త్రీ అంతే. భావాన్ని స్వర రాగ యుక్తంగా నవనాడుల్లో నింపుకొని పరమాత్మతో అనుసంధానమై గానం చేసే యోగి. అందుకే కే విశ్వనాథ్ గారు ఆయన కోసం ప్రత్యేకమైన గీతాలను గేయకర్త చేత రచింపజేశారు. ఇటువంటి సేవ మళ్లీ దొరకునా అన్న భావన కలిగించేలా ఈ గీతాన్ని పతాక సన్నివేశంలో పొందుపరచారు. నాదసాధనే పరమాత్మకు పూజగా భావించిన వారు జీవన్ముక్తులైనారు. పవిత్రమైన నాదోపాసనలో ఉన్న శంకరశాస్త్రి వ్యక్తిత్వాన్ని ఆవిష్కరించిన చిత్రం శంకరాభరణం. అనంతమైన రాగాలను ఆయన సహస్ర రూపాలుగా భావించి ఆ నాదసాధనే భవసాగరములోని చీకట్లను తొలగించే జ్ఞానజ్యోతిగా అనుభూతి చెందిన విద్వాంసుడు శంకర శాస్త్రి. ఆ సంగీత సేవ శాశ్వతం కావటానికి శిష్యుడు కావాలి కదా? అత్యాచారానికి గురైన ఓ స్త్రీని తన వెంటబెట్టుకుని ఇంటికి రాగా పండితులు ఆయనను వెలివేయగా ఆ స్త్రీ ఆయనకు దూరంగా వెళుతుంది. ఆమె కడుపున పుట్టిన బిడ్డ శంకరశాస్త్రి గారి నాదోపాసనను కొనసాగించేందుకు అద్భుతమైన సన్నివేశాలను సృష్టించి అందులో చివరగా ఈ గీతాన్ని ఆవిష్కరించారు. ఆత్మకుడైన పరమాత్మను కొలిచే సేవలో తనువులోని వేర్వేరు ప్రక్రియలను సంగీత సాధనలోని పరికరాల నాదాలకు ఉపమానం చేశారు కవి వేటూరి. సంగీత సాధనలో మనలోని మలినములు తొలగి జ్ఞానేంద్రియములు జాగృతమై పరమాత్మతో అనుసంధానమయ్యే అవకాశం ఉంది. పవిత్రమైన ఈ సాధన ముక్తిమార్గానికి సోపానము. ఈ సందేశాన్నే కవి మనకు ఈ గీతం ద్వారా అందజేశారు. అన్నమయ్య, త్యాగయ్య, రామదాసు వంటి వాగ్గేయకారులు ఇటువంటి భావనలనే అనుభవపూర్వకంగా సంకీర్తనల ద్వారా పలికారు. ఈ గీతం వెనుక ఉన్న కళాతపస్వి విశ్వనాథ్ గారికి, వేటూరి వారికి, సంగీత కారులు మహాదేవన్ గారికి, బాలసుబ్రహ్మణ్యం గారికి, వాణీజయరాం గారికి మనం ఎంతో రుణపడి ఉన్నాము. ఈ  పాట సాహిత్యం మరియు సన్నివేశం యొక్క ప్రాముఖ్యత ఇనుమడింపజేసేలా సోమయాజులు గారు, మంజు భార్గవి గారు, తులసి నటించారు. అందుకే ఈ చిత్రం సార్థక నామధేయమై నిలిచింది.

సీతారాముల కళ్యాణం - రామా కనవేమిరా

శ్రీరామ నవమి రేపే. లోకాభిరాముడు శ్రీరామచంద్రమూర్తి అవతరించిన పవిత్రమైన తిథి. లోకకళ్యాణార్థం ఈ రోజు సీతారాముల కళ్యాణం జరపటం అనాదిగా మనకు ఉన్న సాంప్రదాయం. సీతారాముల కళ్యాణం గురించి వాల్మీకి రామాయణంలో విశదంగా, మనోజ్ఞంగా తెలిపారు. విశ్వామిత్రుల వారు రామలక్ష్మణులతో కూడి మిథిలకు చేరుకునే ఘట్టం నుండి, నలుగు కుమారులు, కోడళ్లతో దశరథ మహారాజు మరియు రాణులు అయోధ్య చేరుకునేంత వరకూ రమణీయమే.

ఈ సీతారామ కళ్యాణం ప్రధాన ఇతివృత్తంగా ఎన్నో చలన చిత్రాలు వచ్చాయి. అన్నీ మంచి విజయాలు సాధించాయి. ఎన్నో మనోజ్ఞమైన గీతాలను అందించాయి. శ్రీశ్రీగారి వాగ్దానం చిత్రంలోని (1961) గీతం శ్రీనగజా తనయం అన్నది హరికథ రూపంలో రాగా, అలాంటి గీతమే పాతికేళ్ల తరువాత 1986లో విడుదలైన స్వాతిముత్యం చిత్రంలో ఆత్రేయగారి కలంలో రామా కనవేమిరా అన్న గీతంగా వచ్చింది. దీనికి కూడా హరికథా నేపథ్యమే. కాకపోతే ఈ స్వాతిముత్యం గీతంలో సీతారామ కళ్యాణంతో పాటు భర్తను కోల్పోయిన నాయిక మరియు అమాయకుడైన నాయకుల వివాహం కూడా చిత్రీకరించబడింది. ఒక ఉదాత్తమైన సన్నివేశం ఇది. గీతంలోని భావం, సన్నివేశం, ప్రధాన పాత్రధారుల నటన నభూతో నభవిష్యతి. ఆ సందర్భానికి ఆత్రేయ గారు అద్భుతమైన గీతాన్ని అందించారు. తెలుగుదనం ఉట్టి పడే ఈ గీతం ద్వారా ఆ సీతారామ కళ్యాణ హరికథకు ప్రాణం పోశారు. ధర్మమూర్తి అయిన రామచంద్రుడు సభాసదుల మధ్య ఉండి కూడా ఆ సభలోకి వచ్చిన జానకిని చూడటం లేదని ఆమె చెలికత్తెలు అనుకుంటున్న భావనతో ఈ రామా కనవేమిరా ఆరంభమవుతుంది.


రామా కనవేమిరా శ్రీ రఘురామ కనవేమిరా
రమణీలలామ! నవలావణ్యసీమ! ధరాపుత్రి! సుమగాత్రి నడయాడి రాగా!

సీతాస్వయంవరం ప్రకటించిన పిమ్మట
జనకుని కొలువులో ప్రవేశించే జానకిని సభాసదులందరూ పదే పదే చూడగా
శ్రీరామచంద్రమూర్తి కన్నెత్తి చూడడేమని అనుకుంటున్నారట తమలో సీతమ్మ అనుంగు చెలికత్తెలు
రామా కనవేమిరా శ్రీ రఘురామ కనవేమిరా

ముసి ముసి నగవుల రసిక శిఖామణులు సానిదమ పమగరిస
ఒస పరి చూపుల అసదృశ విక్రములు సగరిగ మనిదమని
ముసి ముసి నగవుల రసిక శిఖామణులు తాతకిట తకఝణుత
ఒస పరి చూపుల అసదృశ విక్రములు తకఝణు తకధిమితక
మీసము మీటే రోషపరాయణులు నీదమ పమాగరిగమ
మా సరి ఎవరను మత్తగుణోన్మణులు  అహా
క్షణమే ఒక దినమై నిరీక్షణమే ఒక యుగమై
తరుణి వంక శివధనువు వంక తమ తనువు మరచి కనులు తెరచి చూడగ
రామా కనవేమిరా కనవేమిరా

ముందుకేగి విల్లందబోయి ముచ్చెమటలుకక్కిన దొరలు భూవరులు
తొడగొట్టి ధనువు చేబట్టి బావురని గుండెలు జారిన విభులు అహ గుండెలు జారిన విభులు
విల్లెత్తలేక మొగమెత్తలేక సిగ్గేసిన నరపుంగవులు
తమ వొళ్ళు వొరిగి రెండు కళ్ళు తిరిగి ఒగ్గేసిన పురుషాగ్రణులు
ఎత్తేవారులేరా అ విల్లు ఎక్కుపెట్టేవారులేరా
ఆ ఎత్తేవారులేరా అ విల్లు ఎక్కుపెట్టేవారులేరా
అరెరెర్రెరె ఎత్తేవారులేరా అ విల్లు ఎక్కుపెట్టేవారులేరా
అహ ఎత్తేవారు లేరా అ విల్లు ఎక్కుపెట్టే వారు లేరా  తికతెయ్యకు తాధిమితా

రామాయ రామభద్రాయ రామచంద్రాయ నమః
అంతలో రామయ్య లేచినాడు ఆ వింటి మీద చెయ్యి వేసినాడు
సీతవంక ఓరకంట చూసినాడు సీతవంక వోరకంట చూసినాడు
ఒక్క చిటికెలో విల్లు ఎక్కు పెట్టినాడు చిటికెలో విల్లు ఎక్కు పెట్టినాడు
ఫెళ పెళ ఫెళ ఫెళ ఫెళ ఫెళ ఫెళ ఫెళ
ఫెళ ఫెళ విరిగెను శివధనువు కళలొలికెను సీతా నవవధువు
జయ జయ రామ  రఘుకుల సోమ  జయ జయ రామ  రఘుకుల సోమ
దశరధ రామ దైత్యవిరామ  దశరధ రామ దైత్యవిరామ

సీతాకళ్యాణ వైభోగమే శ్రీరామ కళ్యాణ వైభోగమే
కనగ కనగ కమనీయ్యమే  అనగ అనగ రమణీయమే
సీతాకళ్యాణ వైభోగమే శ్రీరామ కళ్యాణ వైభోగమే

రామయ్యా అదిగోనయ్య
రమణీలలామ నవలావణ్యసీమ ధరాపుత్రి సుమగాత్రి నడయాడి రాగ
రామా కనవేమిరా శ్రీరఘురామ కనవేమిరా  రామ కనవేమిరా కనవేమిరా

అర్థం:

"ఓ రఘురామా! సీతవంక చూడవేమి? నారీశిరోమణి, మనోజ్ఞమైన రూపం కలది, భూమిసుత, మృదువైన పలుకులు పలికించే సీత నడచివస్తోంది. చూడవేమి?" అని సీతాస్వయంవరం ప్రకటించిన తరువాత జనకుని కొలువులోకి జానకి ప్రవేశించే సమయంలో సీతమ్మ చెలికత్తెలు అనుకుంటున్నారట.

సీతా స్వయంవరానికై వేంచేసిన రాజులు ఎలా ఉన్నారు? తమను వరిస్తుందనే ముసి ముసి నవ్వులతో రసికులైనారట, వారంతా సుందరమైన చూపులతో అనన్యమైన పరాక్రమవంతులట. మీసాలను మెలివేసే పౌరుషవంతులట. మా సరి ఎవరని గర్వముతో పొంగిపోతున్నవారట. వారందరికీ ప్రతి క్షణం ఒక యుగంలా ఉత్కంఠతతో ఉందట. వారు ఆ సీత వంక, శివ ధనుస్సు వంక తన్మయులై కళ్లప్పగించి చూస్తున్నారట. కానీ, ఆ రాముడికి మాత్రం ఇవేవీ పట్టటం లేదుట.

ఒక్కొక్క వరుడు విల్లు ఎత్తే ప్రయత్నం చేయటం, చెమటలు పట్టి వెనుదిరగటం, ధనువు ఎత్తే ముందు తొడగెట్టే ధీరత, ఆ ధనుస్సు చేబట్టిన తరువాత  గుండెలు జారి బావురుమన్నారట ప్రభువులు. విల్లు ఎత్తలకే సిగ్గుతో తలదించుకొని ఒక్కొక్క రాజు వెళ్లిపోతున్నాడట. గొప్ప గొప్ప పురుషులు విల్లును ఎత్తే ప్రయత్నంలో తమ ఒళ్లు విరిగి, కళ్లు తిరిగి వెనక్కు వెళ్ళారట. అక్కడున్న వారంతా విల్లు ఎత్తేవారే లేరా? ఎక్కుపెట్టేవారే లేరా? అని మాట్లాడుకున్నారట.

అంతలో మన రామచంద్రుడు లేచి గురువులకు నమస్కరించి, ఆ శివధనుసుపై చేయి ఉంచాడట. సీతవంక ఓరకంటితో చూసి చిటికెలో ఆ విల్లును ఎక్కుపెట్టాడట. ఆ ధనుస్సు ఫెళ ఫెళ విరిగిందట, కొత్తకళలొలికిస్తూ సీతమ్మ నవ వధువైందట. ఇంకేముంది? సభ అంతా రఘుకుల చంద్రుడు, రాక్షస సంహారుడు అయిన శ్రీరాముని జయము జయము అని పలికిందట. సీతమ్మ తలదించుకొని వచ్చి ఆ రాముని మెడలో వరమాల వేసిందట. ఆ సీతారాముల కళ్యాణము ఎంత చూచినా కమనీయమే. ఎంత చెప్పుకున్నా రమణీయమే.

వివరణ:

ఇక్కడ చలనచిత్ర దర్శకుల ఔన్నత్యం గురించి చెప్పుకోవాలి. సీతారామ కళ్యాణ ఘట్టం, దానిని వర్ణించే హరికథలో నాయికా నాయకుల మధ్య ఆశ్చర్యకరంగా జరిగే మూడుముళ్ల తంతును హిందూ వివాహము యొక్క పవిత్రత ఏ మాత్రం దెబ్బతినకుండా చిత్రీకరించటం విశ్వనాథ్ గారి గొప్పతనం. భర్తను కోల్పోయిన స్త్రీ బిడ్డను పెంచుకుంటూ ఉండటం గమనించిన నాయకుడు ఆ హరికథ వింటూ ఆమెను వివాహము చేసుకోవాలని తలచి అప్పటికప్పుడు సీతారామ కళ్యాణ మంటపంలో ఉన్న తాళిని తీసి ఆమెకు కట్టి ఆమె నుదుటన కుంకుమ పెట్టి అర్థాంగిగా స్వీకరిస్తాడు. ముందు సీతారామ కళ్యాణ హరికథ సన్నివేశం పెట్టకపోతే ఆ నాయకునికి అటువంటి తలపు వచ్చేది కాదు. ఎందుకంటే రాముని ధీరత అతనికి ముందడుగు వేయటానికి ధైర్యాన్ని ఇచ్చింది. అతని మంచితనం తెలిసినా కూడా ఆమె ఆ క్షణంలో విస్తుపోతుంది. తరువాత మనస్ఫూర్తిగా ఆ మార్పును అంగీకరించి అతనితో కలిసి జీవిస్తుంది.

రామాయణంలో సీతారాముల కళ్యాణ ఘట్టం, దానికి ముందు వెనుక సర్గలు పరిశీలిస్తే, ఈ వివాహం కూడా లోకకళ్యాణార్థమే అని స్పష్టంగా తెలుస్తుంది. నిమి వంశజులకు వరప్రసాదంగా వచ్చిన శివధనుసును దేవతలు, రాక్షసులు, యక్ష, కిన్నెర, కింపురుషులు, గంధర్వులు, మహోరగులు, మనుష్యులు ఎక్కుపెట్టలేకపోయారు. అటువంటి ధనువును ధర్మమూర్తి అయిన రామచంద్రుడు గురువులైన విశ్వామిత్రుల అనుగ్రహంతో ఎక్కుపెట్టగా అది మధ్యకు విరిగిపోతుంది. అయోనిజ, కారణజన్మురాలైన సీతమ్మను పత్నిగా స్వీకరించేందుకు అవతారపురుషుడైన రాముడే సరైనవాడు అని తెలుపటానికి శివధనుర్భంగ సన్నివేశం. ఈ ప్రపంచంలో స్త్రీ పురుషులు భార్యాభర్తలుగా గృహస్థాశ్రమంలో ప్రవేశించటానికి ఏ విధమైన కారణాలు ఉంటాయో, కుటుంబాల గురించి ఎటువంటి వివరాలు తెలుసుకోవాలో శ్రీమద్రామాయణం మనకు విశదీకరిస్తుంది. సీతారాముల దాంపత్యము గురించి, వారి వైభవం గురించి తెలియటానికే రామనవమి నాడు వారి కళ్యాణము ఆనవాయితీగా వచ్చింది.

కళాతపస్వి కే విశ్వనాథ్ గారి దర్శకత్వంలో కమల్ హాసన్, రాధిక నటించిన స్వాతిముత్యం చిత్రంలో ఆత్రేయగారు రచించ ఈ పాటకు ఇళయరాజా గారు సంగీతం అందించారు. గానగంధర్వుడు ఎస్పీ బాలసుబ్రహ్మణ్యం ఈ పాటను అద్భుతంగా గానం చేశారు.

శ్రీ సీతారామాభ్యాం నమః

విధాత తలపున ప్రభవించినది - సిరివెన్నెల హృదయకమల వికాసం

విధాత తలపున ప్రభవించినది అనాది జీవన వేదం - ఓం

ప్రాణ నాడులకు స్పందననొసగిన ఆది ప్రణవ నాదం- ఓం

కనుల కొలనులో ప్రతిబింబించిన విశ్వరూప విన్యాసం

ఎద కనుమలలో ప్రతిధ్వనించిన విరించి విపంచి గానం

సరసస్వర సుర ఝరీ గమనమౌ సామవేద సారమిది

నే పాడిన జీవన గీతం ఈ గీతం

విరించినై విరచించితిని ఈ కవనం

విపంచినై వినిపించితిని ఈ గీతం

ప్రాగ్దిశ (ప్రాకృత) వీణియపైన దినకర మయూఖ తంత్రుల పైన

జాగృత విహంగతతులే వినీల గగనపు వేదిక పైన

పలికిన కిలకిల స్వనముల స్వర గతి జగతికి శ్రీకారము కాగా

విశ్వకావ్యమునకది భాష్యముగ

విరించినై ...

జనించు ప్రతి శిశు గళమున పలికిన జీవన నాదతరంగం

చేతన పొందిన స్పందన ధ్వనించు హృదయ మృదంగధ్వానం

అనాది రాగం ఆది తాళమున అనంత జీవన వాహినిగా

సాగిన సృష్టి విలాసమునే

విరించినై ...

నా ఉచ్చ్వాసం కవనం

నా నిశ్వాసం గానం

సరసస్వర సురఝరీ గమనమౌ సామవేద సారమిది

నే పాడిన జీవన గీతం ఈ గీతం

విరించినై విరచించితిని ఈ కవనం

విపంచినై వినిపించితిని ఈ గీతం

కొన్ని గీతాలు ఆ కవి హృదయాన్ని ఆవిష్కరించటంతో పాటు భాషకే వన్నె తెస్తాయి. అజరామరమవుతాయి. అలాంటి ఓ గీతం సిరివెన్నెల చిత్రంలోని సరసస్వర సుర ఝరీ గమనమౌ అనే సీతారామశాస్త్రి గారి గీతం. గీతం యొక్క రూపం కవి యొక్క హృదయం. సంగీతానికి అర్థం తెలిపిన గీతం ఇది. సృష్టిలో మొట్టమొదటి శబ్దం ఓం. ఇది ఎలా ఉద్భవించింది? బ్రహ్మ తలపులలో ఉద్భవించినది. విశ్వానికి మూలం ఓం అని దీని అర్థం. నాడులన్నిటికీ స్పందనను ఇచ్చిన తొలి శబ్దం ఓం కారము. ప్రణవంగా చెప్పబడినది ఈ ఓంకారము. అంటే నిరంతరం ప్రస్తుతించబడేది అని అర్థం. విశ్వమంతటా ఓంకార నాదం నిరంతరం  వస్తూనే ఉంటుంది. వినేంత నిర్మలత్వం పెంచుకుంటే అది వినిపిస్తుంది. ఈ నాదం విశ్వరూపమై కనులనే కొలనులో ప్రతిబింబిస్తే, గుండెలోతులలో ప్రతిధ్వనించిన బ్రహ్మదేవుని వీణా గానమే ఈ సంగీతం. మంచిరసాలతో నిండిన స్వరాలు గంగాప్రవాహంలా సాగే అవతరించిన సంగీతం సామవేదము యొక్క సారము. ఈ రసహృదయుడు పాడిన గీతం జీవన గీతం. తానే బ్రహ్మయై గీతాన్ని రచించి వీణయై దానిని వినిపించాడు కవి. తూరుపు దిక్కనే వీణపై, సూర్యుని కిరణాలనే తంత్రులపై, మేలుకొన్న పక్షుల రవములు నీలి ఆకాశమనే వేదికపైన పలికిన కిలకిల స్వరములే స్వరజతులై ఈ జగత్తుకు శ్రీకారాము కాగా, విశ్వమనే కావ్యమునకు ఈ గీతం భాష్యముగా కవి హృదయం తానే బ్రహ్మగా ఆవిష్కరించింది. జన్మించే ప్రతి శిశువు పలికే జీవితం యొక్క అద్భుతమైన నాద తరంగాలు, చైతన్యము పొందటం ద్వారా కలిగిన స్పందనల వలన ఆ హృదయ ధ్వనులు మృదంగ నాదంగా, ఆది అంతములులేని రాగము, ఆది తాళములో, అనంతమైన జీవన వాహినిగా సాగిన సృష్టి లీల కవి బ్రహ్మ కలమున జాలువారింది, గాయకుని నోట పలికింది. ఆ గీతం ఉచ్ఛ్వాస అయితే గానం నిశ్శ్వాస అయ్యింది.

సృష్టి ఆద్యంతమూ నాదప్రవాహం ఏయే రూపాలలో మనకు ఆవిష్కరిస్తుందో ఇంత కన్నా అందంగా, పవిత్రంగా మనకు ఎవ్వరూ తెలియజేయలేరు అంటే అతిశయోక్తి కాదు. ఏ వాగ్గేయకారుడి అనుభూతికీ ఇది తక్కువ కాదు. ఎందుకంటే ఈ గీతం అనంతమైన విశ్వము, పరమాత్మ లీలలు, నిరంతర ప్రవాహంగా సాగే నాదానుసంధానాలకు సంబంధించింది. వేటూరి గారు ఈ నాదప్రవాహాన్ని శంకర గళనిగళము, శ్రీహరి పదకమలము అన్నారు. అది కూడా ఇటువంటీ అనుభూతి జనితమైన భావనే. సృష్టి స్థిలయములలో జీవరాశికి కలిగే స్పందనలు, ఆ సృష్టిలీలలో ప్రకృతిలో కలిగే ఉదయాస్తమయాలు, ప్రకృతికి స్పందించే జీవకోటి భావవ్యక్తీకరణలు...అన్నీ ఆ నాదోద్భవములే. వీటికి ఓంకారం ఆది. ఆ ఓంకారంతో అనుసంధానమయినదే సామవేదం. దాని సారమే సంగీతము. ఈ భావనను దివ్యంగా అందించే గీతంలో కవి హృదయాన్ని ఆవిష్కరించే పాత్ర అంధుడిది. అంధుడైనంత మాత్రాన భావనలు, విశ్వవిలాసపు రసాస్వాదన ఉండదు అనుకోవటం చాలా తప్పు. దృష్టి లేకపోతేనేమి? అంతర్ముఖుడైన కళాకారుడు తాదాత్మ్యతతో అన్నిటినీ అనుభూతి చెంది ఆలపించే గీతం ఇంత అందంగానే ఉంటుంది.

భావానికి ఔన్నత్యం కర్మేంద్రియముల స్థాయిని దాటి జ్ఞానేంద్రియముల ద్వారా చూడగలిగినప్పుడు. ఆ భావనకు భాష, సంగీతం తల్లిదండ్రులు. సీతారామశాస్త్రిగారి ఈ గీతం ఆయన పొందిన దివ్యానుభూతికి పతాకస్థాయి. నాదప్రవాహం ఓంకారమునుండి పుట్టి సృష్టిలోని అణువణువులోనూ భాగమైనందువల్లే దానికి దివ్యత్వం కలిగింది. నాదాన్ని శరీరమంతా నిరంతరం కలిగియున్నవాడు శివుడని త్యాగరాజస్వామి కొలిస్తే సృష్టి చేస్తూ విపంచిపై బ్రహ్మ అనుభూతి చెందాడు అని సీతారామశాస్త్రిగారు మనకు మనోజ్ఞంగా చెప్పారు.  సామసంగీత రాయ అని అన్నమచార్యుల వారు శ్రీవేంకటేశ్వరుని కొలిచితే ఇక్కడ ప్రకృతితో తల్లీనమైన పరమాత్మ వ్యక్తీకరణగా మనకు సీతారామశాస్త్రిగారు వివరించారు.

ఇక భాషా సంపదకు వస్తే ఈ గీతం తెలుగు భాషకే మరో మారు ప్రాణం పోసింది. అగ్గిపుల్ల, సబ్బుబిళ్ల, నడుము, బొడ్డు, ముద్దు వంటి పదాలతో బూతు సాహిత్యం కల్తీ సారాలాగా తెలుగు చిత్రసీమలో పారుతున్న సమయంలో మనకు విశ్వనాథ్ గారు దివ్యౌషధమైన సంగీత సాహిత్య ప్రచోదనమైన చిత్రాలను అందించి భాషకు, సంస్కృతికి, సాంప్రదాయానికి ప్రాణం పోశారు. వారి దివ్యదృష్టికి సీతారామశాస్త్రిగారి దివ్యానుభూతి తోడైతే ఇక తెలుగుదనానికి తక్కువేమిటి? సాహిత్యంలోని ప్రతి అక్షరం కూడా పరమాత్మ తత్త్వాన్ని ఆవిష్కరించేదే. విధాత తలపు, అనాది జీవన వేదం, ఆది ప్రణవ నాదం, విశ్వరూప విన్యాసం, విరించి విపంచి గానం, సరసస్వర సురఝరీ గమనము, సామవేద సారం, ప్రాగ్దిశ వీణ, దినకర మయూఖ తంత్రులు, జాగృత విహంగ తతులు, వినీల గగనము, జగతికి శ్రీకారము, విశ్వకావ్యమునకు భాష్యం, జీవన నాద తరంగం, హృదయ మృదంగ ధ్వానం, అనాది రాగం, అనంత జీవన వాహిని, సృష్టివిలాసం, ఉచ్ఛ్వాస, నిశ్శ్వాస ఇలా ప్రతి ఒక్క అక్షరం కూడా చైతన్యపూరితమై, ప్రాకృతికమై మనసును తాకినవే.

సంగీతం గురించి ఏమి చెప్పను? కేవీ మహదేవన్ గారు స్వయంగా సామగానాన్ని అందించారేమో అనిపిస్తుంది. హరిప్రసాద్ చౌరాసియా గారి అద్భుతమైన వేణువాద్యం ఈ గీత సాహిత్యానికి ఎంతో వన్నె తెచ్చింది. అవ్యక్తానుభూతిని కలిగించేది వేణువాదనం. దానికి మూర్తీభవించిన ప్రతిభ చౌరాసియా గారిది. భావానికి గాయకుడి గళం జీవం. బాలసుబ్రహ్మణ్యం గారు, సుశీలమ్మ గారు ఈ పాటలోని సాహిత్యానికి అమృతత్వం ఇచ్చారు. ముఖ్యంగా బాలుగారు పల్లవిలోను, పాటచివరి సాహిత్యంలోనూ కనబరచిన మాధుర్యం న భూతో న భవిష్యతి. ఇది వారి నేపథ్య గాయక జీవితంలో కలికితురాయి.

ఓంకారానికి సనాతన ధర్మంలో గల ప్రాధాన్యతను సాహిత్యం, సంగీతం, గాత్రంలో పరిపూర్ణంగా ప్రతిబింబించిన ఈ గీతం సిరివెన్నెల చిత్రానికే కాదు భారత దేశ సినీ చరిత్రలో ఒక ముఖ్యమైన మైలురాయిగా నిలిచింది. ఈ గీతానికి సీతారామశాస్త్రిగారికి ఉత్తమ గేయరచయితగా, బాలుగారికి ఉత్తమ గయాకునిగా జాతీయ అవార్డులు రావటం వారి ప్రతిభకు, రసావిష్కరణకు సార్థకత.

ఎన్ని మార్లు విన్నా ఈ గీతం మరింత మధురంగా అనిపిస్తుంది.దివ్యత్వాన్ని కురిపిస్తూనే ఉంటుంది. 

రవివర్మకే అందని ఒకే ఒక అందానివో

ఇవాళ్ళ ఎందుకో పొద్దునే ఈ పాట విన్నాను రేడియోలో. సున్నితమైన శృంగారం, వర్ణన గొప్ప సాహిత్యంతో నారాయణరెడ్డి కలాన ఈ గేయంగా అవతరించింది. మైసూరులో రవివర్మ గీసిన చిత్రాలు నిలువెత్తున ఒక ప్రదర్శనశాలలో పెట్టారు. ఆ చిత్రాలను చూసిన తర్వాత సినారె గారు ఈ పాటను ఏ సందర్భానికి రాసారో అర్థం అయ్యింది. తేట తేనె తెలుగులో, సామాన్య భాషలో నాయికను నాయకుడు వర్ణించాడు. కథానాయిక జయచిత్రకు, రవివర్మ చిత్రాలలో ఉన్న స్త్రీలకు పోలిక అని కాదు, ఆ పాత్రలో కథానాయకుడి ప్రేమ, ఆరాధన అలా కనిపించిందేమో.  అందుకే ఈ పాట బాలు పాడిన పాటల్లో ఒక మరపురాని గీతంగా మిగిలిపోతుంది.

చిత్రం: రావణుడే రాముడైతే (1978)
నేపథ్యగాయకులు: బాలసుబ్రహ్మణ్యం, జానకి
సంగీత దర్శకుడు: జి.కె. వెంకటేష్
గేయ రచయిత: సినారె
నటీనటులు: జయచిత్ర, నాగేశ్వరరావు

ఆ ఆ ఆ రవివర్మకే అందని ఒకే ఒక అందానివో
ఆ ఆ ఆ రవి చూడని పాడని నవ్యనాదానివో |రవివర్మకే|

ఏ రాగమో తీగదాటి ఒంటిగా నిలిచే
ఏ యోగమో నన్నుదాటి జంటగా పిలిచే
ఏ మూగ భావాలో అనురాగ యోగాలై
ఆ ఆ ఆ ఆ ఆ....
ఆ ఆ నీ పాటనే పాడనీ |రవివర్మకే|

ఏ గగనమో కురులజారి నీలిమై పోయే
ఏ ఉదయమో నుదుట చేరి కుంకుమై పోయే
ఆ కావ్య కల్పనలే నీ దివ్య శిల్పాలై
ఆ ఆ ఆ ఆ ఆ...
ఆ ఆ కదలాడనీ పాడనీ |రవివర్మకే|