హరికేశనల్లూరు ముత్తయ్య భాగవతార్ కర్ణాటక సంగీతంలో త్రిమూర్తుల అనంతర కాలంలో అత్యంత విస్తృతమైన సృజనాత్మకతను కనబరచిన వాగ్గేయకారులలో ఒకరు. అసాధారణ గాయకుడు, హరికథా ప్రవక్త, రాగసృష్టికర్త, సంగీతశాస్త్రవేత్త, గురువు అనే అనేక రూపాలలో ఆయన కర్ణాటక సంగీతానికి సేవ చేశారు. ఆయన 1877 నవంబరు 15న నేటి తమిళనాడులోని తిరునెల్వేలి జిల్లాకు చెందిన హరికేశనల్లూరు గ్రామంలో లింగం అయ్యర్, ఆనందం దంపతులకు జన్మించారు. సంగీతాభిమానులైన కుటుంబంలో పుట్టినప్పటికీ, ఆరేళ్ల వయసులోనే తండ్రిని కోల్పోయారు. ఆ తరువాత మేనమామ లక్ష్మణ సూరి ఆయన పెంపకం, విద్యాబాధ్యతలను స్వీకరించి, సంస్కృతం, వేదాధ్యయనం, సంగీతంలో తొలి శిక్షణను అందించారు.
బాల్యం నుంచే సంగీతంపై ప్రగాఢ ఆసక్తి చూపిన ముత్తయ్య భాగవతార్, పదేళ్ల వయసులో గురువును వెతుక్కుంటూ తిరువారూరుకు చేరుకున్నారు. అక్కడ పదినైదు మండపం సాంబశివ అయ్యర్ వారి శిష్యరికంలో ప్రవేశించారు. తరువాత వారి కుమారుడు టి. ఎస్. సభేశ అయ్యర్ వద్ద కూడా సంగీతాన్ని అభ్యసించారు. ఈ గురువులు త్యాగరాజస్వామి శిష్యపరంపరతో అనుసంధానమై ఉండటం వల్ల, ముత్తయ్య భాగవతార్ గానంలో త్యాగరాజ సంప్రదాయంలోని రాగభావం, కృతి నిర్మాణం, మనోధర్మ సంగీతం దృఢంగా స్థిరపడ్డాయి. సాంబశివ అయ్యర్ వద్ద దాదాపు తొమ్మిది సంవత్సరాలపాటు సాధన చేసి, గానం, తానం, పల్లవి, లయజ్ఞానం, హరికథా నిర్వహణలో విశిష్ట ప్రావీణ్యం సంపాదించారు.
యువకుడిగానే ఆయన గానప్రతిభ రాజాస్థానాల దృష్టిని ఆకర్షించింది. 1887లో తిరువాంకూరు మహారాజా మూలం తిరునాళ్ సమక్షంలో గానం చేసి ఆస్థాన సంగీతవేత్తగా గౌరవం పొందారు. ఈ ప్రారంభ గుర్తింపు ఆయనకు విశాలమైన సంగీతలోకాన్ని పరిచయం చేసింది. తరువాత హరికథా కాలక్షేపాలను విస్తృతంగా నిర్వహించారు. కథ, సంగీతం, శ్లోకం, వ్యాఖ్యానం, భక్తిరసం కలిపి చెప్పే ఈ కళలో ఆయన అద్భుతమైన ఖ్యాతి సంపాదించారు. హరికథా ప్రవచకుడిగా పొందిన గౌరవంతోనే ఆయన పేరుకు “భాగవతార్” అనే విశేషణం స్థిరపడింది. తన హరికథల కోసం స్వయంగా కృతులు రచించడం ప్రారంభించిన ఆయన, క్రమంగా స్వతంత్ర వాగ్గేయకారుడిగా అవతరించారు. శివుడు, విష్ణువు, దేవి, సుబ్రహ్మణ్యుడు, గణపతి, శ్రీరాముడు వంటి అనేక దైవస్వరూపాలపై ఆయన రచనలు వెలిశాయి.
ముత్తయ్య భాగవతార్ దాదాపు నాలుగువందల కృతులు, వర్ణాలు, తిల్లానాలు, రాగమాలికలు, దారువర్ణాలు రచించారు. తెలుగు, సంస్కృతం, తమిళం, కన్నడ—ఈ నాలుగు భాషలలో ఆయన సృజన సాగింది. భక్తి ప్రధానమైన సాహిత్యాన్ని రాగస్వరూపానికి అనుగుణంగా, సులభగానయోగ్యంగా, సభా సంగీతానికి తగిన గాంభీర్యంతో రచించడం ఆయన ప్రత్యేకత. “వల్లీనాయక నీ” షణ్ముఖప్రియలో, “హిమగిరి తనయే హేమలతే” శుద్ధధన్యాసిలో, “భువనేశ్వరియ నెనే మనసవే” మోహనకళ్యాణిలో, “సుధామయి సుధానిధే” అమృతవర్షిణిలో, “గం గణపతే నమో నమః” హంసధ్వనిలో, “రాజరాజారాధితే” నిరోష్టలో, “వాంఛతోనునా” కర్ణరంజనిలో, “అంబవాణి నన్నాదరింపవే” కీరవాణిలో వంటి కృతులు నేటికీ సంగీత కచేరీలలో నిలకడగా వినిపిస్తాయి.
రాగసృష్టి రంగంలో ఆయన చేసిన సేవ విశేషమైనది. విజయసరస్వతి, కర్ణరంజని, బుధమనోహరి, నిరోష్ట, హంసదీపక, హంసగమని, గుహరంజని, హరినారాయణి, విజయనాగరి, మాయాప్రదీప్తం, సారంగమల్హార్ వంటి అనేక రాగాలకు ఆయన కృతుల ద్వారా గుర్తింపు లభించింది. కొన్నింటిని ఆయన స్వయంగా రూపకల్పన చేయగా, మరికొన్నింటిని సుస్పష్టమైన కృతిరూపం ద్వారా సంగీతప్రపంచంలో స్థిరపరిచారు. శణ్ముఖప్రియ, మోహనకళ్యాణి వంటి రాగాల ప్రజాదరణ పెరగడంలో కూడా ఆయన కృతుల పాత్ర గొప్పది. హిందుస్తానీ సంగీతరాగాలను కర్ణాటక సంగీత భాషలో స్వీకరించి కృతులు చేయడంలో ఆయన చూపిన విశాల దృష్టి సంగీత సంప్రదాయానికి కొత్త దారులు తెరిచింది. పాశ్చాత్య శ్రోతలకు కూడా సన్నిహితంగా అనిపించే రీతిలో ఆయన రూపొందించిన “ఇంగ్లీష్ నోట్స్” తరువాత మదురై మణి అయ్యర్ వంటి గాయకుల ద్వారా మరింత ప్రసిద్ధి పొందాయి.
1927లో మైసూరు మహారాజా నాల్వడి కృష్ణరాజ వడయార్ ఆస్థానంలో ముత్తయ్య భాగవతార్ ఆస్థాన విద్వాంసులుగా నియమితులయ్యారు. మైసూరు సంస్థానం అప్పటికి సంగీతం, నృత్యం, చిత్రకళ, సాహిత్యం వంటి కళలకు విశేషమైన ఆదరణ ఇచ్చే సాంస్కృతిక కేంద్రం. ఆ రాజాస్థానంలో ఆయనకు లభించిన గౌరవం, సృజనకు దొరికిన స్వేచ్ఛ ఆయన జీవితంలో అత్యంత ఫలవంతమైన దశగా నిలిచింది. మైసూరు వడయార్ వంశానికి ఆరాధ్యదేవత అయిన చాముండేశ్వరిపై ఆయన “చాముండాంబా అష్టోత్తర శత కృతులు” అనే మహత్తర కృతిసమూహాన్ని రచించారు. దేవి యొక్క నూట ఎనిమిది నామాలను ఆధారంగా చేసుకుని రూపొందిన ఈ కృతులు భక్తి, రాగవైవిధ్యం, భాషాపాండిత్యం, సంగీతశాస్త్రజ్ఞానం—అన్నింటినీ ఏకీకరించిన అపూర్వ రచనలుగా నిలిచాయి.
చాముండేశ్వరి కృతులలో కన్నడ, సంస్కృత భాషలు ప్రధానంగా వినిపిస్తాయి. “భువనేశ్వరియ నెనే మనసవే”, “సన్నుతాంగి శ్రీ చాముండేశ్వరి”, “తప్పులన్నియు తాళుకొమ్ము చాముండేశ్వరి”, “జయ మహిషాసురమర్దిని”, “విజయాంబికే విమలాత్మికే”, “శరణం విజయసరస్వతీ మాయే” వంటి రచనలు దేవీభక్తి సంగీతానికి ఆయన చేసిన గొప్ప కానుకలు. ఈ అష్టోత్తర కృతులలో కొన్ని కృతుల చరణాలలో మహారాజా కృష్ణరాజ వడయార్ క్షేమం, రాజ్యాభివృద్ధి కోసం ప్రార్థన కనిపిస్తుంది. అందువల్ల అవి కేవలం దేవీస్తోత్రాలు మాత్రమే కాదు; మైసూరు ఆస్థాన భక్తి-సంగీత సంప్రదాయానికి చారిత్రక సాక్ష్యాలుగా కూడా నిలిచాయి. మైసూరు సంస్థానం అందించిన ఆదరణను ఆయన సంగీతరచనలతో చిరస్థాయిగా మలిచారు. ఆయన కృతులలో “మాతే మలయధ్వజ పాండ్య సంజాతే”ను తప్పక ప్రస్తావించాలి. ఖమాస్ రాగం, ఆది తాళంలో ముత్తయ్య భాగవతార్ రచించిన ఈ సంస్కృత దారువర్ణం ఆయన అత్యంత ప్రసిద్ధ రచనలలో ఒకటి. మదురై మీనాక్షీదేవిని మలయధ్వజ పాండ్యుని కుమార్తెగా స్తుతిస్తూ, దేవి వైభవాన్ని నాట్యానికి, గానానికి అనువైన లయబద్ధమైన రూపంలో ఆవిష్కరిస్తుంది. రాగభావం, సాహిత్యగాంభీర్యం, నృత్యయోగ్యత అనే మూడింటినీ సమన్వయపరిచిన ఈ వర్ణం, భరతనాట్యం మరియు కర్ణాటక సంగీత ప్రదర్శనలలో నేటికీ విశేష ఆదరణ పొందుతోంది.
ముత్తయ్య భాగవతార్ సంగీతజ్ఞానం కేవలం కృతి రచనకు పరిమితం కాలేదు. ఆయన చిత్రవీణ, మృదంగం వాయించడంలో కూడా నైపుణ్యం సంపాదించారు. రాగం, తాళం, లక్షణగ్రంథాలు, సంగీత చరిత్రలపై ఆయనకు లోతైన అవగాహన ఉండేది. సంగీతశాస్త్రంపై “సంగీత కల్పద్రుమం” అనే గ్రంథాన్ని రచించారు. త్యాగరాజ స్వామి జీవితాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని సంస్కృతంలో “శ్రీమత్ త్యాగరాజ విజయమ్” అనే కావ్యాన్ని కూడా రచించారు. ఉషాపరిణయం, వల్లీకల్యాణం వంటి సంగీత-సాహిత్య రచనల ద్వారా ఆయన వాగ్గేయకారునిగా ఉన్న బహుముఖ ప్రజ్ఞను వ్యక్తం చేశారు. మద్రాసు సంగీత అకాడమీ నిర్వహించిన నిపుణుల సమావేశాలలో సంగీతశాస్త్ర అంశాలపై ఆయన ప్రవచనాలు చేశారు. 1930లో సంగీత అకాడమీ ఆయనను సంగీత కళానిధి బిరుదుతో సత్కరించింది.
1934లో ఆయన జీవితంలో ఒక వినూత్న ఘట్టం చోటుచేసుకుంది. ఉత్తర రామాయణం ఆధారంగా రూపొందిన “లవకుశ” చిత్రానికి సంగీతం సమకూర్చమని ఆయనను కోరారు. తొలుత సంశయించినా, తరువాత అంగీకరించి బొంబాయిలోని రంజిత్ స్టూడియోలో నిర్మాణం జరుగుతున్న ఆ చిత్రానికి అరవై మూడుకు పైగా పాటలను సమకూర్చారు. ఆ సంగీతప్రాధాన్యం వల్ల ఆ చిత్రం “సంగీత లవకుశ”గా ప్రసిద్ధి చెందింది. శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని రంగస్థలం, హరికథ, రాజాస్థానం, ప్రజామాధ్యమం—ఈ విభిన్న వేదికలలో వినియోగించగలిగిన ఆయన సృజనాత్మక సామర్థ్యానికి ఇది ఒక ఉదాహరణ.
1936లో తిరువాంకూరు మహారాణి సేతు పార్వతి బాయి ఆహ్వానం మేరకు ఆయన మళ్లీ తిరువనంతపురానికి వెళ్లారు. అక్కడ స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు కృతులను అధ్యయనం చేసి, వాటి ప్రచారం కోసం విశేషంగా శ్రమించారు. 1939లో స్థాపించబడిన స్వాతి తిరునాళ్ సంగీత అకాడమీకి తొలి ప్రిన్సిపాల్గా పనిచేశారు. తిరువాంకూరు ఆలయసంగీత సంప్రదాయం, స్వాతి తిరునాళ్ వాగ్గేయసంపద, కర్ణాటక సంగీత బోధన—ఈ మూడింటి మధ్య ఆయన వారధిగా నిలిచారు. తిరువనంతపురం ఆలయ పూజాసమయంలో నాదస్వర విద్వాంసుల సంగీతసేవను క్రమబద్ధంగా ప్రవేశపెట్టడంలో కూడా ఆయన పాత్ర ప్రస్తావించబడుతుంది. సంగీతశాస్త్రం, బోధన, సంప్రదాయ పరిరక్షణకు చేసిన సేవలకు గుర్తింపుగా తిరువాంకూరు విశ్వవిద్యాలయం 1943లో ఆయనకు గౌరవ డి.లిట్ పట్టాను ప్రదానం చేసింది.
ఆయన శిష్యపరంపర కూడా కర్ణాటక సంగీతంపై దీర్ఘకాల ప్రభావం చూపింది. మదురై మణి అయ్యర్ ఆయన అత్యంత ప్రసిద్ధ శిష్యులలో ఒకరు. మణి అయ్యర్ గానంలో కనిపించే సౌలభ్యం, లయప్రవాహం, స్వరప్రస్థారంలోని చైతన్యం, ముత్తయ్య భాగవతార్ బాణీతో అనుసంధానమై ఉన్నాయి. రామనాథపురం శంకరశివం ఆయన శిష్యుడు; ఆ పరంపరలో తరువాత టి. ఎన్. శేషగోపాలన్ వంటి ప్రముఖులు సంగీతవిద్యను అభివృద్ధి చేశారు. బాల్యంలో ఎం. ఎస్. సుబ్బులక్ష్మికి కూడా ఆయన వద్ద సంగీతశిక్షణ లభించింది. మైసూరు, తిరువాంకూరు, మద్రాసు వంటి విభిన్న సాంస్కృతిక కేంద్రాలలో ఆయన చేసిన బోధన వల్ల శిష్యసంపద ఒక ప్రాంతానికి పరిమితం కాకుండా విస్తరించింది.
1945 జూన్ 30న ముత్తయ్య భాగవతార్ మైసూరులో పరమపదించారు. అరవై ఏడు సంవత్సరాల జీవితంలో ఆయన కర్ణాటక సంగీతానికి విస్తారమైన కృతిసంపదను అందించారు; అనేక రాగాలకు రూపం, గౌరవం కల్పించారు; మైసూరు, తిరువాంకూరు వంటి ఆస్థానాల సంగీతవైభవాన్ని సమృద్ధి చేశారు; స్వాతి తిరునాళ్ కృతుల పునరుద్ధరణకు తోడ్పడ్డారు; శిష్యపరంపర ద్వారా తన బాణీని తరువాతి తరాలకు అందించారు. భక్తి, శాస్త్రం, రాగవైవిధ్యం, సాహిత్యమాధుర్యం, వినూత్న ప్రయోగం—ఈ అన్నింటినీ సమన్వయపరచిన హరికేశనల్లూరు ముత్తయ్య భాగవతార్ కర్ణాటక సంగీత చరిత్రలో స్మరణీయ వాగ్గేయకారుడు.
