1963 అక్టోబర్ 11న విడుదలైన నర్తనశాల తెలుగు పౌరాణిక చిత్ర చరిత్రలో ఒక మైలురాయి మాత్రమే కాదు, భారతీయ ఇతిహాసాన్ని అత్యంత సమర్థమైన చలనచిత్ర భాషలోకి అనువదించిన అసాధారణ కళాఖండం. మహాభారతంలోని విరాటపర్వాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని రాజ్యం పిక్చర్స్ పతాకంపై సి. లక్ష్మీరాజ్యం, సి. శ్రీధరరావు నిర్మించిన ఈ చిత్రానికి కమలాకర కామేశ్వరరావు దర్శకత్వం వహించారు. సముద్రాల రాఘవాచార్య కథ, సంభాషణలు, గీతరచనకు ప్రధాన బాధ్యత వహించారు. ఎం.ఎ. రెహమాన్ ఛాయాగ్రహణం, ఎస్.పి.ఎస్. వీరప్ప ఎడిటింగ్, టి.వి.ఎస్. శర్మ కళా దర్శకత్వం, సుశర్ల దక్షిణామూర్తి సంగీతం, వెంపటి సత్యం నృత్య దర్శకత్వం వహించారు. ఎన్టీ రామారావు, సావిత్రి, ఎస్వీ రంగారావు, దండమూడి రాజగోపాల్, రేలంగి, ఎల్. విజయలక్ష్మి, శోభన్బాబు, ముక్కామల, మిక్కిలినేని, ధూళిపాళ, సూర్యకాంతం, అల్లు రామలింగయ్య తదితరులతో కూడిన భారీ తారాగణం చిత్రానికి బలమైన నటనా పునాదిని ఇచ్చింది. సుమారు మూడు గంటల నిడివి ఉన్న ఈ చిత్రం వాణిజ్యపరంగా ఘన విజయం సాధించి, అనేక కేంద్రాల్లో శతదినోత్సవాన్ని, రెండు కేంద్రాల్లో ద్విశతదినోత్సవాన్ని జరుపుకుంది.
విరాటపర్వాన్ని సినిమాగా ఎంచుకోవడంలోనే ఒక ప్రత్యేకమైన నాటకీయ అవకాశం ఉంది. పన్నెండేళ్ల అరణ్యవాసం పూర్తయిన తరువాత పాండవులు పదమూడవ సంవత్సరాన్ని అజ్ఞాతవాసంగా గడపవలసి ఉంటుంది. విరాటరాజు రాజ్యంలో తమ అసలు వ్యక్తిత్వాలను దాచుకుని జీవించడానికి వారు ఎంచుకునే మారువేషాలే కథకు ప్రధాన ఆధారం. ధర్మరాజు కంకుభట్టుగా, భీముడు వలలుడనే వంటవాడిగా, అర్జునుడు బృహన్నల అనే నృత్యాచార్యుడిగా, నకులుడు గుర్రాల సంరక్షకుడిగా, సహదేవుడు పశువుల కాపరిగా, ద్రౌపది సైరంధ్రిగా మారడం ద్వారా కథలో సహజంగానే నాటకీయత ఏర్పడుతుంది. కీచకుడు సైరంధ్రిపై కన్నేయడం, భీముడు అతన్ని సంహరించడం, కౌరవులకు పాండవులు విరాటరాజ్యంలో ఉన్నారనే అనుమానం రావడం, గోగ్రహణం, చివరికి అర్జునుడు బృహన్నల రూపాన్ని విడిచి తన అసలు వీరస్వరూపాన్ని తిరిగి పొందడం కథకు క్రమంగా తీవ్రతను పెంచుతాయి.
ఈ కథలో దర్శకుడికి ఉన్న అసలు సవాలు మహాభారతంలోని సంఘటనలను వరుసగా చెప్పడం కాదు; వాటిలోని నాటకీయ సారాన్ని గుర్తించి సినిమాకు తగిన నిర్మాణాన్ని ఇవ్వడం. కమలాకర కామేశ్వరరావు అదే చేశారు. ఆయన దృష్టిలో నర్తనశాల కేవలం పౌరాణిక కథ కాదు. ఇది మారువేషాల వెనుక దాగిన వ్యక్తిత్వాల కథ. బృహన్నలలో దాగి ఉన్న అర్జునుడు, సైరంధ్రిలో దాగి ఉన్న ద్రౌపది, వలలుడిలో దాగి ఉన్న భీముడు, అధికారపు ముసుగులో ఉన్న కీచకుడు – ప్రతి పాత్రకు బయట కనిపించే రూపానికి, లోపల ఉన్న వ్యక్తిత్వానికి మధ్య ఒక వ్యత్యాసం ఉంది. ఈ వ్యత్యాసమే కథనానికి బలం. అందువల్ల చిత్రం యుద్ధం కంటే ముందుగా పాత్రల మానసిక సంఘర్షణను ప్రేక్షకుడికి అనుభవింపజేస్తుంది.
కమలాకర కామేశ్వరరావు దర్శకత్వంలోని మరో గొప్ప లక్షణం కథలోని విభిన్న రసాలను సమతుల్యంగా నిర్వహించడం. సైరంధ్రి–కీచక ఘట్టాల్లో ఉద్రిక్తత, బృహన్నల–ఉత్తర సన్నివేశాల్లో హాస్యం, అర్జునుడి వ్యక్తిత్వంలో వీరత్వం, ద్రౌపది పాత్రలో ఆత్మగౌరవం, ప్రేమకు సంబంధించిన సందర్భాల్లో సున్నితత్వం, గోగ్రహణంలో యుద్ధ ఉత్కంఠ – ఇవన్నీ ఒకదానిని మరొకటి మింగివేయకుండా కథలో తమ స్థానాన్ని పొందాయి. పౌరాణిక చిత్రాల్లో తరచుగా కనిపించే దీర్ఘ సంభాషణల భారాన్ని కూడా దృశ్యాలు, పాటలు, నృత్యం, నటన, ఎడిటింగ్ ద్వారా తగ్గించారు.
నర్తనశాలలో ఎన్టీ రామారావు అర్జునుడిగా, బృహన్నలగా కనిపించడం చిత్ర నిర్మాణంలో అత్యంత సాహసోపేతమైన నిర్ణయాల్లో ఒకటి. అప్పటికే పౌరాణిక పాత్రల్లో తనకంటూ ఒక అసాధారణమైన ప్రతిష్ఠను సంపాదించిన ఎన్టీఆర్ను పూర్తిగా భిన్నమైన శరీర భాషతో కూడిన పాత్రలో చూపించడం ప్రమాదకరమైన ప్రయోగమే. బృహన్నల పాత్రను కేవలం స్త్రీ వేషధారణగా చేస్తే అది హాస్యాస్పదంగా మారే అవకాశం ఉంది. కానీ ఎన్టీఆర్ పాత్రలోని అంతర్గత అర్జునుడిని ఎప్పుడూ పూర్తిగా కోల్పోకుండా, బయటికి మాత్రం బృహన్నల సౌమ్యతను ప్రదర్శించారు.
బృహన్నలగా ఆయన నడక, చేతుల కదలికలు, కూర్చునే తీరు, మాట్లాడే విధానం, ముఖకవళికలు పూర్తిగా మారిపోతాయి. అయితే అవి అతిశయంగా ఉండవు. అదే వ్యక్తి అర్జునుడిగా మారే సమయంలో శరీర భాషలో అకస్మాత్తుగా వచ్చే ధైర్యం ప్రేక్షకుడికి రూపాంతరాన్ని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది. బృహన్నలగా ఉన్నప్పుడు కనిపించే సౌమ్యతకు, అర్జునుడిగా ఆయుధం చేతబట్టినప్పుడు కనిపించే వీరత్వానికి మధ్య అంతరం చాలా స్పష్టంగా ఉంటుంది. ఈ రెండు వ్యక్తిత్వాలను ఒకే పాత్రలో సమతుల్యం చేయడం ఎన్టీఆర్ నటనా ప్రతిభకు గొప్ప నిదర్శనం.
బృహన్నల పాత్రలో నృత్యం కీలకం కావడంతో ఎన్టీఆర్ వెంపటి సత్యం వద్ద ప్రత్యేకంగా శిక్షణ పొందారు. ఒక నెలపాటు ప్రతిరోజూ సుమారు రెండు గంటల చొప్పున నృత్యాభ్యాసం చేసినట్లు చిత్ర నిర్మాణానికి సంబంధించిన వివరాలు చెబుతున్నాయి. ఆయనకు ఎదురు నటించిన ఎల్. విజయలక్ష్మి అప్పటికే శాస్త్రీయ నృత్యంలో మంచి శిక్షణ పొందిన కళాకారిణి. అందువల్ల తెరపై బృహన్నల నిజంగా నృత్యం తెలిసిన గురువులా కనిపించడానికి ఈ సాధన చాలా అవసరమైంది. ఇది నటుడు పాత్రను ధరించడం మాత్రమే కాకుండా, పాత్రకు అవసరమైన కళను నేర్చుకోవడంలో పెట్టిన శ్రమకు ఉదాహరణ.
సావిత్రి సైరంధ్రిగా ఇచ్చిన నటన నర్తనశాల భావోద్వేగ కేంద్రం. సైరంధ్రి పాత్రలో ఒకేసారి అనేక భావస్థాయులు ఉన్నాయి. ఆమె రాజకుమార్తె, పాండవుల భార్య, ఆత్మగౌరవం కలిగిన స్త్రీ, అజ్ఞాతవాసంలో తన వ్యక్తిత్వాన్ని దాచుకోవలసిన పరిస్థితిలో ఉన్న బాధితురాలు. కీచకుడు తనను వేధిస్తున్నప్పుడు సావిత్రి భయంతో కుంగిపోయిన స్త్రీలా కాకుండా, అవమానాన్ని సహించని స్త్రీగా కనిపిస్తుంది. ఆమె చూపులోని నిరాకరణ, మాటలోని కఠినత, భీముడితో మాట్లాడే సమయంలోని ఆవేదన పాత్రకు బలం ఇస్తాయి. సైరంధ్రి బాధను పెద్ద హావభావాలతో కాకుండా ముఖంలోని చిన్న మార్పులతో వ్యక్తం చేయడం సావిత్రి నటనలోని పరిపక్వత.
కీచకుడిగా ఎస్వీ రంగారావు చేసిన నటన నర్తనశాలకు శాశ్వతమైన గుర్తింపును తెచ్చిన అంశం. కీచకుడిని కేవలం దుష్టుడిగా చూపిస్తే పాత్ర సాదాసీదా ప్రతినాయకుడిగా మిగిలిపోయేది. రంగారావు మాత్రం అతడిలోని అధికార దర్పం, శారీరక బలం, కామావేశం, ఆత్మవిశ్వాసం, అసహనం, మోహం అన్నింటినీ కలిపి ఒక సంక్లిష్టమైన వ్యక్తిత్వాన్ని సృష్టించారు. ఆయన స్వరం పాత్రకు ఎంత బలం ఇచ్చిందో, విరామాలు, చూపులు, నడక, శరీర భాష కూడా అంతే ప్రభావం చూపించాయి.
సైరంధ్రిపై మోహంతో కీచకుడు పలికే దీర్ఘ స్వగతం ఆయన నటనా సామర్థ్యానికి ఒక ప్రత్యేకమైన ఉదాహరణ. సముద్రాల రాఘవాచార్య అనారోగ్యానికి గురైన సమయంలో ఆయన కుమారుడు సముద్రాల జూనియర్ ఈ భాగాన్ని రచించినట్లు చిత్ర చరిత్ర చెబుతుంది. రంగారావు దానిని కేవలం దీర్ఘ సంభాషణగా పలకకుండా, పాత్ర మనస్సులోని కల్లోలాన్ని ప్రతి పదం మధ్య విరామాల్లోనూ, స్వరంలోని మార్పుల్లోనూ వ్యక్తం చేశారు. ఒక శక్తివంతమైన పురుషుడు తన కోరికను న్యాయబద్ధం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించే మానసిక స్థితి ఆ సన్నివేశంలో కనిపిస్తుంది.
భీముడిగా దండమూడి రాజగోపాల్ ఎంపిక కూడా ప్రత్యేకమైనది. ఆయన నిజజీవితంలో ప్రముఖ మల్లయోధుడు కావడంతో పాత్రకు సహజమైన శారీరక బలం లభించింది. కీచకుడితో జరిగే పోరాటంలో ఇద్దరి శరీరాకృతులు, కదలికలు, ఢీకొనడం సన్నివేశానికి వాస్తవికతను ఇచ్చాయి. భీముడు వలలుడనే వంటవాడి రూపంలో కనిపించే హాస్యం, తరువాత కీచకుడిని ఎదుర్కొనే సమయంలో బయటపడే వీరత్వం మధ్య మార్పును ఆయన సమర్థంగా నిర్వహించారు.
రేలంగి ఉత్తరకుమారుడిగా, ఎల్. విజయలక్ష్మి ఉత్తరగా, శోభన్బాబు అభిమన్యుడిగా, ముక్కామల విరాటరాజుగా, సూర్యకాంతం సుదేష్ణగా, మిక్కిలినేని ధర్మరాజుగా, ధూళిపాళ కర్ణుడిగా తమ పాత్రలను బలపరిచారు. రేలంగి హాస్యాన్ని కథనంలో సహజంగా కలిపారు. ఎల్. విజయలక్ష్మి నృత్యపటిమ ఉత్తర పాత్రకు ప్రత్యేకమైన అందాన్ని ఇచ్చింది. శోభన్బాబుకు నృత్య సన్నివేశాల కోసం ప్రత్యేకంగా రిహార్సల్స్ నిర్వహించడంతో ఆయన తెరపై మరింత సహజంగా కనిపించారు. అల్లు రామలింగయ్య పోషించిన వాలాతుల్యుడు వంటి పాత్రలు ప్రధాన కథకు హాస్యపూరితమైన ఉపశమనాన్ని అందించాయి.
నర్తనశాల ఛాయాగ్రహణంలో ఎం.ఎ. రెహమాన్ పాత్ర ఎంతో ముఖ్యమైనది. చిత్రం నలుపు తెలుపులో ఉన్నప్పటికీ కాంతి, నీడల వినియోగం దృశ్యాలకు విభిన్నమైన మూడ్ను ఇచ్చింది. రాజభవనాల్లోని క్రమబద్ధమైన కాంతి, సైరంధ్రి–కీచక సన్నివేశాల్లోని నాటకీయ నీడలు, బృహన్నల నృత్య సన్నివేశాల్లోని ప్రకాశవంతమైన దృశ్య నిర్మాణం, యుద్ధ ఘట్టాల్లోని విస్తృత ఫ్రేములు – ప్రతి భాగానికి తగిన దృశ్యభాష కనిపిస్తుంది. ఛాయాగ్రహణం కేవలం నటులను రికార్డు చేయడం కాదు; వారి మానసిక స్థితిని కూడా ప్రేక్షకుడికి తెలియజేసే సాధనంగా పనిచేసింది.
చిత్రంలోని ఎక్కువ భాగం వాహినీ, భరణీ స్టూడియోలలో నిర్మించిన సెట్లలో చిత్రీకరించబడింది. విరాటరాజు రాజభవనం, అంతఃపురాలు, నృత్యశాల, సభలు, ఇతర రాజసిక ప్రదేశాలు కళా దర్శకత్వానికి విస్తృతమైన అవకాశాన్ని ఇచ్చాయి. టి.వి.ఎస్. శర్మ రూపొందించిన కళా ప్రపంచం పౌరాణిక కాలానికి తగిన వైభవాన్ని అందించింది. దుస్తులు, కిరీటాలు, ఆభరణాలు, ఆయుధాలు, రాజభవనాల నిర్మాణం – ఇవన్నీ ఒకే కాలానికి చెందిన ప్రపంచంగా కనిపించేలా సమన్వయం చేశారు.
గోగ్రహణం, యుద్ధ దృశ్యాల కోసం స్టూడియో పరిమితులను దాటి గూడూరు పరిసర ప్రాంతాలను ఉపయోగించారు. గోగ్రహణ సన్నివేశాలకు వేలాది పశువులను సమీకరించడం, యుద్ధ దృశ్యాలను రెండు కెమెరాలతో చిత్రీకరించడం వంటి చర్యలు ఆ కాలంలో భారీ నిర్మాణ నిర్వహణకు ఉదాహరణలు. ఒకే సమయంలో నటీనటులు, గుర్రాలు, పశువులు, ఆయుధాలు, కెమెరాలు, సహాయక సిబ్బంది అందరినీ సమన్వయం చేయాల్సి వచ్చేది. ఇలాంటి దృశ్యాలను నమ్మదగిన స్థాయిలో తెరకెక్కించడానికి దర్శకుడి ప్రణాళికతో పాటు నిర్మాణ బృందం మీద కూడా అపారమైన ఆధారపడటం అవసరం.
మేకప్, వేషధారణలో కూడా నర్తనశాల ప్రత్యేకమైన శ్రద్ధను చూపించింది. ముఖ్యంగా బృహన్నల రూపకల్పనలో ఎన్టీఆర్ ముఖ నిర్మాణం, కేశాలంకరణ, ఆభరణాలు, దుస్తులు పాత్ర స్వభావానికి అనుగుణంగా రూపొందించబడ్డాయి. ఆ పాత్రను ప్రేక్షకుడు కేవలం పురుష నటుడు స్త్రీ వేషంలో ఉన్నట్లుగా కాకుండా, అర్జునుడు తన పరిస్థితులకు అనుగుణంగా స్వీకరించిన ఒక వ్యక్తిత్వంగా అంగీకరించడానికి ఈ రూపకల్పన ఎంతో సహాయపడింది.
నర్తనశాల సంగీతాన్ని పరిశీలించినప్పుడు సుశర్ల దక్షిణామూర్తి ప్రతిభ పూర్తిగా బయటపడుతుంది. ఈ చిత్రానికి ఆయన పాటలతో పాటు నేపథ్య సంగీతాన్ని కూడా అందించారు. సంగీతం కథను అలంకరించే అంశంగా కాకుండా పాత్రల భావోద్వేగాలకు సమాంతరంగా నడిచే కథన సాధనంగా ఉపయోగపడింది. ప్రేమ, భక్తి, శృంగారం, హాస్యం, విషాదం, వీరత్వం, శాస్త్రీయ సంగీతం – ప్రతి భావానికి వేర్వేరు సంగీత భాషను రూపొందించారు. పి. సుశీల, ఘంటసాల, ఎస్. జానకి, మంగళంపల్లి బాలమురళీకృష్ణ, బెంగళూరు లత వంటి గాయకుల స్వరాలు ఈ సంగీత ప్రపంచానికి వైవిధ్యాన్ని ఇచ్చాయి.
జననీ శివకామినీ నర్తనశాలలోని భక్తి సంగీతానికి అత్యుత్తమ ఉదాహరణ. పి. సుశీల గాత్రంలోని మృదుత్వం, స్వరశుద్ధి, భావప్రకటన ఈ పాటను సాధారణ ప్రార్థనా గీతం స్థాయిని దాటి తీసుకెళ్తాయి. సైరంధ్రి తన అంతరంగంలోని బాధను, భయాన్ని, విశ్వాసాన్ని దైవానికి సమర్పించే సందర్భంలా పాట రూపుదిద్దుకుంది. అందువల్ల పాట కథ నుంచి బయటకు వెళ్లదు. పాత్ర మనసులో జరుగుతున్న సంభాషణకు సంగీత రూపంగా మారుతుంది. ఈ పాట తరువాత కూడా స్వతంత్ర ప్రార్థనా గీతంగా ప్రజాదరణ పొందడం దాని దీర్ఘకాలిక ప్రభావానికి నిదర్శనం.
సఖియా వివరించవేలో పి. సుశీల గానం పూర్తిగా భిన్నమైన భావాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది. ప్రేమలోని సిగ్గు, సందేహం, మృదువైన ఆకాంక్ష, స్నేహితురాలితో మనసు విప్పి చెప్పాలనే కోరిక వంటి సున్నితమైన భావాలను ఆమె స్వరం మోస్తుంది. ఇక్కడ గాత్రం బలంగా వినిపించాల్సిన అవసరం లేదు. ప్రతి పదం స్పష్టంగా వినిపించాలి, స్వరాలు మృదువుగా ఉండాలి, గమకాలు భావాన్ని మింగకూడదు. పి. సుశీల ఈ సమతుల్యతను అద్భుతంగా సాధించారు. ఆమె స్వరం పాత్ర మనసులోని నిశ్శబ్ద సంభాషణలా వినిపిస్తుంది.
దరికి రావోకు రావోకు రాజా పాటలో సంగీతం మరింత చలాకీగా మారుతుంది. పి. సుశీల స్వరంలో సిగ్గు, అలక, ఆహ్వానం, సరసత కలిసిపోతాయి. ఈ పాటకు నృత్యం అనుసంధానమవడంతో సంగీతం, గాత్రం, శరీర కదలికలు ఒకే భావాన్ని సృష్టిస్తాయి. వెంపటి సత్యం నృత్యరూపకల్పన, దక్షిణామూర్తి స్వరకల్పన పరస్పరం బలపరుచుకున్నాయి. పాటను విన్నప్పుడు మాత్రమే కాకుండా చూసినప్పుడు కూడా దాని లయాత్మక స్వభావం మరింత స్పష్టంగా అనిపిస్తుంది.
ఎవరికోసం ఈ మందహాసం ఘంటసాల, పి. సుశీల గాత్రాల్లోని మాధుర్యాన్ని చూపించే యుగళగీతం. పురుష గాత్రంలోని గంభీరతకు స్త్రీ గాత్రంలోని మృదుత్వం సహజమైన ప్రతిస్పందనగా నిలుస్తుంది. రెండు స్వరాలు ఒకదానితో ఒకటి పోటీ పడకుండా పరస్పరం పూర్తి చేసుకోవడం ఈ పాటలోని ముఖ్యమైన గుణం. నర్తనశాలలోని ప్రేమ, యౌవనం, సరసతకు ఈ గీతం సంగీత రూపం.
నరవారా ఓ కురువరా కూడా దక్షిణామూర్తి మెలోడీపై ఉన్న పట్టును చూపిస్తుంది. పౌరాణిక నేపథ్యం ఉన్నప్పటికీ పాటలోని గానం భారంగా ఉండదు. పదాల స్పష్టత, మృదువైన స్వరప్రవాహం, లయాత్మక సౌలభ్యం పాటను సాధారణ శ్రోతకు కూడా చేరువ చేస్తాయి. శాస్త్రీయ సంగీత మూలాలను సినిమా మెలోడీలో కలిపి, వాటిని కథకు అవసరమైన స్థాయిలో మాత్రమే వినిపించడం దక్షిణామూర్తి ప్రత్యేకత.
నర్తనశాల సంగీత శిఖరాల్లో ఒకటి సలలిత రాగసుధారస సారం. కర్ణాటక సంగీతంలోని కల్యాణి రాగ ఛాయలతో రూపొందిన ఈ గీతం పూర్తిస్థాయి శాస్త్రీయ సంగీత స్వభావాన్ని కలిగి ఉంది. నిర్మాతలు తొలుత ఇంత శాస్త్రీయంగా ఉన్న పాట సాధారణ ప్రేక్షకుడికి కష్టమవుతుందనే సందేహంతో దాన్ని మార్చాలని భావించారు. దక్షిణామూర్తి, సముద్రాల కలిసి ప్రత్యామ్నాయ రూపాన్ని సిద్ధం చేసినప్పటికీ, సహాయ దర్శకుడు రావి కొండలరావు, నృత్య దర్శకుడు వెంపటి సత్యం తదితరులు అసలు రూపాన్నే కొనసాగించాలని పట్టుబట్టారు. చివరకు అదే పాట చిత్రంలో నిలిచింది.
ఈ పాటకు మంగళంపల్లి బాలమురళీకృష్ణ, బెంగళూరు లత గాత్రాలను ఎంచుకోవడం కూడా సంగీతపరంగా అత్యంత సముచితమైన నిర్ణయం. బాలమురళీకృష్ణ స్వరంలో ఉన్న శాస్త్రీయ నైపుణ్యం, స్వరశుద్ధి, గమకాలపై నియంత్రణ ఈ గీతానికి అవసరమైన స్థాయిని అందించాయి. బెంగళూరు లత గాత్రం దానికి మృదుత్వాన్ని జోడించింది. సినిమా పాటగా ఉన్నప్పటికీ కర్ణాటక సంగీత స్వరూపాన్ని పలుచబరచకుండా, అదే సమయంలో దృశ్యానికి తగిన మాధుర్యాన్ని నిలబెట్టడం ఈ గీతం గొప్పతనం.
జయ గణనాయక విఘ్నవినాయక మరొక సంగీతపరమైన ప్రయోగం. రాగమాలిక ధోరణిలో నిర్మించిన ఈ గీతంలో గంభీరనాట, తోడి, పున్నాగవరాళి వంటి రాగ ఛాయలను ఉపయోగించారు. ఘంటసాల, ఎస్. జానకి గాత్రాలు, సముద్రాల సాహిత్యం, దక్షిణామూర్తి స్వరకల్పన కలిసి దీనిని ఒక ఉన్నతమైన భక్తిగీతంగా తీర్చిదిద్దాయి. ఒకే పాటలో రాగభావాన్ని మార్చుకుంటూ కూడా మొత్తం గీతం ఒకే సంగీత ప్రవాహంగా వినిపించడానికి స్వరకల్పనలో అపారమైన నియంత్రణ అవసరం. ఈ పాటలో ఆ నియంత్రణ స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.
నర్తనశాల సంగీత విజయానికి మరో కారణం నేపథ్య సంగీతం. బృహన్నల సన్నివేశాల్లో నృత్య భావనను, సైరంధ్రి సన్నివేశాల్లో ఆందోళనను, కీచకుడి ప్రవేశాల్లో ఉద్రిక్తతను, గోగ్రహణంలో వీరరసాన్ని సంగీతం ముందుకు తీసుకువెళ్తుంది. ఒక సన్నివేశానికి ప్రేక్షకుడి భావోద్వేగ స్పందన ఎలా ఉండాలో సంగీతం ముందుగానే సూచిస్తుంది. ఈ కారణంగా నర్తనశాల దృశ్య ప్రభావం కేవలం కెమెరా లేదా నటన వల్ల కాకుండా శబ్దం, సంగీతం ద్వారా కూడా నిర్మించబడుతుంది.
ఆ కాలపు రికార్డింగ్ సాంకేతికత కూడా గమనించదగినది. భరణీ స్టూడియోకు చెందిన పి.వి. కోటేశ్వరరావు పాటల రికార్డింగ్, రీ-రికార్డింగ్ పనుల్లో పాల్గొన్నారు. ఆ కాలంలో అందుబాటులో ఉన్న ఆర్సీఏ, వెస్ట్రన్ ఎలక్ట్రిక్ శబ్ద వ్యవస్థలను ఉపయోగించారు. నేటి బహుళ ఛానల్ డిజిటల్ సౌండ్ లేని సమయంలో గాత్రం, వాద్యాలు, నేపథ్య సంగీతం, సంభాషణల మధ్య సమతుల్యత సాధించడం రికార్డింగ్ ఇంజినీర్లకు ఒక పెద్ద సాంకేతిక సవాలు. నర్తనశాలలో గాత్రం స్పష్టంగా వినిపించడం, వాద్య సంగీతం దానిని మింగకుండా ఉండటం ఆ రికార్డింగ్ నైపుణ్యానికి సూచిక.
నర్తనశాలలో నృత్యం కథనంలో అంతర్భాగంగా ఉండటం కూడా దాని ప్రత్యేకత. బృహన్నల పాత్రే నృత్యంతో ముడిపడి ఉంది. అర్జునుడి అజ్ఞాతవాసం, ఉర్వశి శాపం, విరాటరాజు అంతఃపురంలో నృత్యాచార్యుడిగా జీవించడం వంటి అంశాలు కథలో నృత్యానికి సహజమైన స్థానం కల్పించాయి. అందువల్ల పాటలు, నృత్యాలు కథను ఆపివేసే విరామాలుగా కాకుండా పాత్రల జీవనంలో భాగంగా కనిపిస్తాయి. ఇది పౌరాణిక చిత్రంలో సంగీతాన్ని ఉపయోగించే అత్యంత సమర్థమైన విధానం.
వెంపటి సత్యం నృత్యరూపకల్పనలో శాస్త్రీయ నృత్య భంగిమలను పాత్రల స్వభావానికి అనుగుణంగా ఉపయోగించారు. బృహన్నల నృత్యం పురుష వీరుడి శరీర భాషకు భిన్నంగా, స్త్రీ సౌమ్యతతో కనిపించాలి. అదే సమయంలో అది నిజంగా నృత్యం తెలిసిన గురువు బోధనగా అనిపించాలి. ఈ రెండు అవసరాలను సమతుల్యం చేయడంలో నృత్యదర్శకుడి పని కీలకం. ఎన్టీఆర్ చేసిన ప్రత్యేక సాధన వల్ల ఈ దృశ్యాలకు విశ్వసనీయత వచ్చింది.
శోభన్బాబు, ఎల్. విజయలక్ష్మి పాల్గొన్న నృత్య సన్నివేశాలకు కూడా ప్రత్యేకమైన రిహార్సల్స్ నిర్వహించారు. అప్పటికి కొత్తగా ఉన్న శోభన్బాబుకు విజయలక్ష్మితో కలిసి నృత్యం చేయడంలో ఉన్న సంకోచాన్ని తొలగించడానికి వెంపటి సత్యం ప్రత్యేకంగా శిక్షణ ఇచ్చారు. తెరపై కనిపించే కొన్ని నిమిషాల నృత్యం వెనుక రోజుల తరబడి జరిగే సాధన ఉండేది. ఈ విషయం ఆ కాలపు సినిమా నిర్మాణంలో నటన, నృత్యం ఎంత క్రమశిక్షణతో జరిగేవో తెలియజేస్తుంది.
ఎడిటింగ్ కూడా నర్తనశాల విజయానికి కీలకమైన భాగం. ఎస్.పి.ఎస్. వీరప్ప మూడు గంటల దాదాపు నిడివి ఉన్న కథలో భావోద్వేగ రిథమ్ను నిలబెట్టారు. కీచకుడి ఘట్టాల మధ్య ప్రేమ, హాస్యం, నృత్యం రావడం వల్ల ప్రేక్షకుడిపై నిరంతరమైన ఉద్రిక్తత ఉండదు. అదే సమయంలో గోగ్రహణం, అర్జునుడి అసలు రూపం బయటపడే ఘట్టాలకు చేరుకునే కొద్దీ కథన వేగం పెరుగుతుంది. ఈ వేగ నియంత్రణ వల్ల చిత్రం దీర్ఘంగా ఉన్నప్పటికీ భారంగా అనిపించదు.
నర్తనశాల నిర్మాణంలో చిన్న విషయాలపైనా పెట్టిన శ్రద్ధ గమనించదగినది. సైరంధ్రిని బండికి కట్టి ఈడ్చుకెళ్లే ప్రమాదకరమైన సన్నివేశాల్లో శరీర డూప్ను ఉపయోగించారు. కీచకుడితో భీముడి పోరాటంలో శారీరక బలానికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. కంచనమాల వంటి ప్రముఖ నటి చిన్న పాత్రలో కనిపించడం కూడా చిత్రానికి ప్రత్యేకమైన చారిత్రక ఆసక్తిని తెచ్చింది. దండమూడి రాజగోపాల్ వంటి నిజజీవిత మల్లయోధుడిని భీముడి పాత్రలో ఉపయోగించడం కూడా పాత్రకు సహజమైన శక్తిని ఇచ్చింది.
నర్తనశాలకు లభించిన పురస్కారాలు దాని కళాత్మక స్థాయికి అధికారిక గుర్తింపును అందించాయి. 1963 జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాల్లో ఈ చిత్రం రెండవ ఉత్తమ చలనచిత్రంగా ఆల్ ఇండియా సర్టిఫికేట్ ఆఫ్ మెరిట్ పొందింది. 1964లో జకార్తాలో జరిగిన మూడవ ఆఫ్రో-ఏషియన్ ఫిల్మ్ ఫెస్టివల్లో ఎస్వీ రంగారావుకు ఉత్తమ నటుడి పురస్కారం, టి.వి.ఎస్. శర్మకు ఉత్తమ కళా దర్శకత్వ పురస్కారం లభించాయి. తరువాత ఫిల్మ్ఫేర్ సౌత్లో తెలుగు ఉత్తమ చిత్రంగా కూడా గుర్తింపు పొందింది. భారతీయ సినిమా శతాబ్ది సందర్భంగా నిర్వహించిన ప్రముఖ సర్వేల్లోనూ నర్తనశాల అత్యుత్తమ భారతీయ చిత్రాల జాబితాలో స్థానం సంపాదించింది. ఈ గౌరవాల్లో ప్రత్యేకంగా గమనించాల్సిన విషయం ఏమిటంటే, నటనతో పాటు కళా దర్శకత్వం కూడా అంతర్జాతీయ స్థాయిలో గుర్తింపు పొందడం.
అయితే నర్తనశాల గొప్పతనాన్ని కేవలం పురస్కారాలతో కొలవడం సరిపోదు. కమలాకర కామేశ్వరరావు ఈ చిత్రంలో పౌరాణిక కథను మానవీయ నాటకంగా మార్చారు. ఎన్టీఆర్ తన స్టార్ ఇమేజ్కు భిన్నమైన బృహన్నల పాత్రను అంగీకరించి, దానికి తగిన శరీర భాషను సాధించారు. సావిత్రి సైరంధ్రిలో స్త్రీ గౌరవం, బాధ, ధైర్యాన్ని వ్యక్తం చేశారు. ఎస్వీ రంగారావు కీచకుడిలో అధికార దుర్వినియోగం, కామావేశం, అహంకారాన్ని భయానకమైన సహజత్వంతో చూపించారు. దండమూడి రాజగోపాల్ భీముడికి శారీరక విశ్వసనీయత ఇచ్చారు. ఎల్. విజయలక్ష్మి నృత్యానికి నైపుణ్యాన్ని జోడించారు.
సుశర్ల దక్షిణామూర్తి సంగీతం ఈ నటనా ప్రపంచానికి శ్రావ్యమైన హృదయాన్ని అందించింది. జననీ శివకామినీలో భక్తి, సఖియా వివరించవేలో సున్నితమైన ప్రేమ, దరికి రావోకు రావోకు రాజాలో సరసత, ఎవరికోసం ఈ మందహాసంలో మాధుర్యం, సలలిత రాగసుధారస సారంలో శాస్త్రీయత, జయ గణనాయక విఘ్నవినాయకలో రాగ వైవిధ్యం – ఇలా ఒక్కో పాట ఒక్కో భావ ప్రపంచాన్ని సృష్టించింది. సంగీతం కథను ఆపలేదు; కథలోని భావాలను మరింత లోతుగా చేసింది. ఇదే ఒక గొప్ప చలనచిత్ర సంగీతానికి ప్రధాన లక్షణం.
నర్తనశాల సాంకేతిక వైభవాన్ని నేటి సినిమాలతో పోల్చేటప్పుడు ఒక విషయం గుర్తుంచుకోవాలి. ఆధునిక డిజిటల్ కెమెరాలు, కంప్యూటర్ గ్రాఫిక్స్, డిజిటల్ కంపోజిటింగ్, అధునాతన సౌండ్ డిజైన్ వంటి సాధనాలు అప్పట్లో లేవు. అయినప్పటికీ సెట్లు, మేకప్, దుస్తులు, కాంతి, కెమెరా, నృత్యం, ఎడిటింగ్, సంగీతం వంటి పరిమిత సాధనాలను అత్యంత సమర్థంగా ఉపయోగించి ఒక విశ్వసనీయమైన ఇతిహాస ప్రపంచాన్ని సృష్టించారు. ఆ పరిమితులను అడ్డంకులుగా కాకుండా సృజనాత్మక అవకాశాలుగా మార్చుకోవడమే ఆ తరం సాంకేతిక నిపుణుల గొప్పతనం.
మాయాబజార్లో పురాణ ప్రపంచం మాయాజాలం, హాస్యం, కుటుంబ సంబంధాల వైభవంతో నిర్మితమైతే, నర్తనశాలలో పురాణ ప్రపంచం మానవ సంఘర్షణ, గౌరవం, కామం, నృత్యం, సంగీతం, వీరత్వం చుట్టూ నిర్మితమవుతుంది. ఈ తేడా రెండు చిత్రాల కళాత్మక విలువను తగ్గించదు; వాటి దర్శకుల వ్యక్తిగత దృష్టిని తెలియజేస్తుంది. కమలాకర కామేశ్వరరావు నర్తనశాలలో అద్భుతాల కంటే పాత్రల అంతర్గత ప్రపంచాన్ని ముందుకు తెచ్చారు.
నర్తనశాల నిజమైన క్లాసిక్గా నిలిచిన కారణం ఇదే. అది కేవలం ఒక మహాభారత ఘట్టాన్ని చెప్పలేదు; మారువేషాల వెనుక దాగిన వ్యక్తిత్వాలను, అధికారపు నీడలో పెరిగే దురాశను, అవమానానికి ఎదురు నిలిచే స్త్రీ గౌరవాన్ని, పరిస్థితులకు తగినట్టు తన వ్యక్తిత్వాన్ని మార్చుకునే వీరుడి మానసిక స్థితిని తెరపై ఆవిష్కరించింది. ఈ భావాలకు సంగీతం స్వరం ఇచ్చింది, నృత్యం శరీరం ఇచ్చింది, ఛాయాగ్రహణం దృశ్యరూపం ఇచ్చింది, నటన ప్రాణం పోసింది.
1963లో రూపొందిన నర్తనశాల నేటికీ అధ్యయనం చేయదగిన చిత్రం కావడానికి కారణం దాని వయసు కాదు, దాని నిర్మాణంలో ఉన్న సమగ్రత. కథ, దర్శకత్వం, నటన, సంగీతం, నృత్యం, కళా దర్శకత్వం, ఛాయాగ్రహణం, ఎడిటింగ్, శబ్దం – ఏ విభాగాన్ని విడిగా చూసినా ప్రతిభ కనిపిస్తుంది; అన్నింటినీ కలిపి చూస్తే ఒక అసాధారణమైన సినిమా నిర్మాణ తత్వం కనిపిస్తుంది. కమలాకర కామేశ్వరరావు దర్శకత్వ దృష్టి ఈ విభాగాలన్నింటినీ ఒకే భావకేంద్రం చుట్టూ కూర్చింది. అందుకే నర్తనశాల ఒక పౌరాణిక చిత్రం అనే పరిధిని దాటి, తెలుగు చలనచిత్ర కళకు ఒక శాశ్వత ప్రమాణంగా నిలిచింది.
