ముత్తుస్వామి దీక్షితులు కర్ణాటక సంగీత త్రిమూర్తులలో ఒకరు. త్యాగరాజు, శ్యామశాస్త్రులతో సమకాలీనుడైన ఆయన కేవలం వాగ్గేయకారుడు మాత్రమే కాదు. వేదవేదాంతాలు, సంస్కృత సాహిత్యం, వ్యాకరణం, అలంకారశాస్త్రం, యోగం, జ్యోతిషం, ఆగమశాస్త్రం వంటి అనేక విషయాలలో పాండిత్యం కలిగిన మహావిద్వాంసుడు. వీణావాదనలోనూ విశేష ప్రావీణ్యం సంపాదించారు. ఆయన జీవితంలో సంగీతం, ఆధ్యాత్మిక సాధన, క్షేత్రయాత్రలు, దేవతా ఉపాసన, సాహిత్య పాండిత్యం పరస్పరం విడదీయలేనివిగా కలిసిపోయాయి.
ముత్తుస్వామి దీక్షితుల కుటుంబ మూలాలు ఉత్తర తమిళనాడులోని విరించిపురంతో సంబంధం కలిగినవి. ఆ కుటుంబం ఆపస్తంబ సూత్రం, కాశ్యప గోత్రానికి చెందిన వడమ బ్రాహ్మణ కుటుంబం. ఆయన తండ్రి రామస్వామి దీక్షితులు సంస్కృతం, వేదశాస్త్రాలు, సంగీతం, సంగీతశాస్త్రం వంటి అనేక రంగాలలో పాండిత్యం కలిగినవారు. కుటుంబం విరించిపురం నుంచి తంజావూరు ప్రాంతంలోని గోవిందపురానికి 1742 ప్రాంతంలో వలస వచ్చింది. గోవింద దీక్షితులు నిర్మించిన అగ్రహారం ఆ కుటుంబానికి ముఖ్యమైన నివాసస్థలంగా మారింది.
రామస్వామి దీక్షితులు తంజావూరుకు వెళ్లి వీరభద్రయ్య వద్ద సంగీతం అభ్యసించారు. అనంతరం గోవిందపురానికి తిరిగి వచ్చి సంగీతశాస్త్రాన్ని మరింత లోతుగా అధ్యయనం చేయాలనే ఉద్దేశంతో వెంకట వైద్యనాథ దీక్షితులను ఆశ్రయించారు. ఈయన వెంకటమఖి సంగీత సంప్రదాయానికి చెందినవారు. వెంకటమఖి రచించిన చతుర్దండి ప్రకాశిక కర్ణాటక సంగీత సిద్ధాంత చరిత్రలో అత్యంత ముఖ్యమైన గ్రంథం. ఆ సంప్రదాయం రామస్వామి దీక్షితుల సంగీతానికి బలమైన పునాదిగా మారింది. తరువాత అదే సంగీతశాస్త్ర సంప్రదాయం ముత్తుస్వామి దీక్షితుల కృతులలో స్పష్టంగా ప్రతిఫలించింది.
రామస్వామి దీక్షితులు తిరువారూరులోని త్యాగరాజస్వామి ఆలయంలో నాదస్వర విద్వాంసులను నియమించే బాధ్యతను కూడా చేపట్టారు. ఆయన స్వయంగా అనేక కృతులు, వర్ణాలు, దరువులు, రాగమాలికలు రచించారు. ముఖ్యంగా హంసధ్వని రాగాన్ని సృష్టించినవారిగా ఆయనకు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. ఈ సంగీత వాతావరణంలోనే ముత్తుస్వామి దీక్షితుల బాల్యం ప్రారంభమైంది. రామస్వామి దీక్షితుల సంగీతపాండిత్యం, శాస్త్రజ్ఞానం, వీణావాదనం, రాగలక్షణాలపై అవగాహన తరువాత ముత్తుస్వామి సంగీత వ్యక్తిత్వాన్ని లోతుగా ప్రభావితం చేశాయి.
రామస్వామి దీక్షితులకు చాలాకాలం సంతానం కలగకపోవడంతో వైదీశ్వరన్ కోవెలలోని బాలాంబికా దేవిని భక్తితో సేవించారు. ఆయన భార్య సుబ్బలమ్మతో కలిసి నలభై రోజులపాటు నవావరణ పూజలు, భజనలు నిర్వహించారు. నలభయ్యవ రోజు రాత్రి దేవి స్వప్నంలో ప్రత్యక్షమై ముత్యాలహారం ప్రసాదించినట్లు కుటుంబ సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఈ అనుభవాన్ని సంతానప్రాప్తికి దేవి అనుగ్రహంగా భావించి రామస్వామి దీక్షితులు తిరువారూరుకు తిరిగి వచ్చారు.
1776 మార్చి 24న తిరువారూరులో ముత్తుస్వామి జన్మించారు. ఆయన జననం మన్మథ నామ సంవత్సరంలో, కృత్తికా నక్షత్రంలో జరిగినట్లు ఈ జీవితచరిత్ర పేర్కొంటుంది. వైదీశ్వరన్ కోవెలలోని ముత్తుకుమారస్వామి దేవతకు సంబంధించిన పేరును ఆయనకు పెట్టారు. బాలాంబికా దేవి ప్రసాదించిన ముత్యాలహారం, కృత్తికా నక్షత్రంలో జననం, ముత్తుకుమారస్వామి పేరుతో ఉన్న సంబంధం కలిసి ముత్తుస్వామి అనే పేరు ఏర్పడటానికి కారణాలుగా సంప్రదాయం వివరిస్తుంది. ఆయన తరువాత రచించిన బాలాంబికా కృతిలో కూడా తన జన్మసంబంధమైన సూచన ఉన్నట్లు తెలుస్తుంది.
ముత్తుస్వామి చిన్ననాటి నుంచే అత్యుత్తమ విద్యను పొందారు. తండ్రి ఆయనకు వేదాధ్యయనంతో పాటు సంస్కృతాన్ని బోధించారు. సంస్కృత కావ్యాలు, అలంకారశాస్త్రం, వ్యాకరణం వంటి విషయాలను అభ్యసించారు. సంగీతంలో సాధన మాత్రమే కాకుండా సంగీతశాస్త్రాన్ని కూడా తెలుసుకోవాలని రామస్వామి దీక్షితులు ఆయనకు బోధించారు. వెంకటమఖి సంప్రదాయంలోని రాగవిధానాన్ని ముత్తుస్వామి లోతుగా గ్రహించారు. వీణావాదనలోనూ శిక్షణ పొంది, గానంతో పాటు వాద్యసంగీతంలోనూ ప్రావీణ్యం సంపాదించారు.
ముత్తుస్వామి కుటుంబం తరువాత మణలికి వెళ్లడం ఆయన జీవితంలో ముఖ్యమైన మలుపు. తిరువారూరుకు వచ్చిన మణలి జమీందారు ముత్తుకృష్ణ మొదలియారు రామస్వామి దీక్షితుల సంగీతాన్ని విని ముగ్ధుడై, తన ఆస్థానంలో సంగీతవిద్వాంసునిగా ఉండమని ఆహ్వానించారు. రామస్వామి దీక్షితులు కుటుంబంతో కలిసి మణలికి వెళ్లారు. ముత్తుకృష్ణ మొదలియారు కొద్దికాలానికే మరణించినప్పటికీ ఆయన కుమారుడు వెంకటకృష్ణ మొదలియారు దీక్షితుల కుటుంబాన్ని గౌరవంగా ఆదరించారు.
మణలిలో ఉన్నప్పుడు ముత్తుస్వామి, ఆయన సోదరులకు పాశ్చాత్య సంగీత పరిచయం కలిగింది. వెంకటకృష్ణ మొదలియారు ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి సంబంధించిన పరిపాలనా వ్యవహారాలలో పనిచేసేవారు. మద్రాసు జార్జికోటలో ఆంగ్లేయుల బ్యాండ్ సంగీతాన్ని వినే అవకాశం దీక్షితుల కుటుంబానికి లభించింది. దీనివల్ల ముత్తుస్వామి పాశ్చాత్య సంగీత స్వరూపాన్ని తెలుసుకున్నారు. తరువాత ఒక ఆంగ్ల అధికారి కోరిక మేరకు కొన్ని ఆంగ్ల గీతాలకు సంస్కృత సాహిత్యాన్ని సమకూర్చారు. వీటిలో గాడ్ సేవ్ ది కింగ్ ఆధారంగా రూపొందించిన కృతి ప్రసిద్ధి చెందింది. పాశ్చాత్య సంగీత పరిచయం ద్వారా ఆయన సోదరుడు బాలస్వామి దీక్షితులు ఫిడేలు వాయిద్యాన్ని అభ్యసించారు. తరువాత ఫిడేలు కర్ణాటక సంగీత కచేరీలలో స్థిరమైన వాద్యంగా మారడానికి ఈ కుటుంబం చేసిన కృషి ముఖ్యమైనది.
ఇదే మణలి దశలో ముత్తుస్వామి జీవితంలో అత్యంత కీలకమైన ఆధ్యాత్మిక మలుపు ఏర్పడింది. శ్రీవిద్యా ఉపాసకుడైన చిదంబరనాథ యోగీంద్రులు మణలికి వచ్చారు. రామస్వామి దీక్షితులు ఆయనను భక్తిశ్రద్ధలతో సేవించారు. ముత్తుస్వామి మరియు ఆయన సోదరులు కూడా యోగీంద్రుల పట్ల గొప్ప భక్తిని ప్రదర్శించారు. కొంతకాలం తరువాత యోగీంద్రులు కాశీ యాత్రకు బయలుదేరినప్పుడు, తన కోరికను నెరవేర్చడానికి ముత్తుస్వామిని తన వెంట పంపమని రామస్వామి దీక్షితులను కోరారు. తండ్రి తొలుత సంకోచించినప్పటికీ చివరకు ముత్తుస్వామిని గురువుతో పంపడానికి అంగీకరించారు.
చిదంబరనాథ యోగీంద్రులతో కలిసి ముత్తుస్వామి కాశీ చేరుకున్నారు. అక్కడ ఆయనకు శ్రీవిద్యా ఉపదేశం, యోగాభ్యాసం, తత్వశాస్త్రం, వేదాంతం వంటి విషయాలలో లోతైన శిక్షణ లభించింది. కాశీలో ఆయన దినచర్య అత్యంత క్రమశిక్షణతో సాగేది. ఉదయాన్నే లేచి గంగాస్నానం, యోగాభ్యాసం, వేదాంత శ్రవణం, విశ్వేశ్వర, విశాలాక్షి, అన్నపూర్ణ దేవాలయాల దర్శనం ఆయన నిత్యకృత్యాలలో భాగంగా ఉండేవి. గురువు పూజ సమయంలో వేదపఠనం, గానం, వీణావాదనం చేసేవారు. సాయంత్రం మళ్లీ దేవాలయ దర్శనం, రాత్రి భజన, సంగీతసాధన కొనసాగేవి. ఈ సాధన అనేక సంవత్సరాలు కొనసాగింది.
కాశీలో నివసించిన కాలంలో ముత్తుస్వామికి ఉత్తర భారతీయ సంగీత పరిచయం మరింత గాఢమైంది. ముఖ్యంగా హిందుస్తానీ సంగీతంలోని ధృపద్ సంప్రదాయం ఆయన సంగీతంపై ప్రభావం చూపింది. తరువాత ఆయన రచించిన కొన్ని కృతులలో బృందావనసారంగ, కేదార్, బసంత్ వంటి ఉత్తర భారతీయ రాగాల ప్రభావం కనిపిస్తుంది. రాగాల స్వరూపాన్ని విస్తృతంగా ఉపయోగించడంలో, నెమ్మదైన గానశైలిలో, రాగభావాన్ని విశదీకరించడంలో కాశీ అనుభవం ఆయనకు ప్రత్యేకమైన సంగీత సంపదను అందించింది.
కాశీలో సుమారు అయిదు సంవత్సరాలు గడిచిన తరువాత గురువు చిదంబరనాథ యోగీంద్రులు ముత్తుస్వామిని తిరిగి దక్షిణానికి పంపాలని నిర్ణయించారు. అన్నపూర్ణాదేవి ఆలయానికి తీసుకెళ్లి దేవి అనుగ్రహాన్ని పొందినట్లు సంప్రదాయ కథనం చెబుతుంది. మరుసటి రోజు గంగాస్నానానికి వెళ్లే సమయంలో గురువు ముత్తుస్వామిని స్వస్థలానికి తిరిగి వెళ్లి తల్లిదండ్రులను, సోదరులను చూడమని సూచించారు. గంగలో నాలుగు మునకలు వేయమని చెప్పగా, ముత్తుస్వామికి నీటిలో ఒక వీణ లభించింది. ఆ వీణపై దేవనాగరి అక్షరాలతో రామ అనే పదం చెక్కబడి ఉండేది. గురువు దానిని దైవప్రసాదంగా భావించి ఆశీర్వదించారు.
గురువుతో విడిపోవడం ముత్తుస్వామికి తీవ్రమైన విషాదాన్ని కలిగించింది. కొద్దికాలానికే చిదంబరనాథ యోగీంద్రులు గంగలో జలసమాధి పొందారు. ముత్తుస్వామి వారి భౌతిక దేహానికి అంత్యక్రియలు నిర్వహించి తిరిగి దక్షిణానికి బయలుదేరారు. ఈ సంఘటన ఆయన జీవితంలో గురుభక్తికి, ఆధ్యాత్మిక సాధనకు మరింత గాఢతను తెచ్చింది. గురువు ప్రసాదించిన వీణను ఆయన జీవితాంతం అత్యంత పవిత్రంగా భావించారు.
కాశీ నుంచి తిరుగు ప్రయాణంలో ఆయన తిరుత్తణికి వెళ్లారు. అక్కడ సుబ్రహ్మణ్యస్వామి ఆలయంలో నలభై రోజులపాటు ఉపవాసం, షడక్షరీ మంత్రజపం, భజన, ధ్యానం చేస్తూ స్వామి సన్నిధిలో గడపాలని నిర్ణయించుకున్నారు. నలభయ్యవ రోజు ఒక వృద్ధ బ్రాహ్మణుడు ఆయనను సమీపించి నోరు తెరవమని కోరినట్లు సంప్రదాయ కథనం చెబుతుంది. ముత్తుస్వామి నోరు తెరవగానే ఆ వృద్ధుడు ఆయన నోటిలో కలకండను ఉంచాడు. వెంటనే దివ్యమైన సుబ్రహ్మణ్యస్వామి దర్శనం కలిగి, ఆ రూపం అదృశ్యమైనట్లు ఆయనకు అనుభవమైంది. ఈ అనుభవాన్ని సుబ్రహ్మణ్యుని ప్రత్యక్ష అనుగ్రహంగా భావించిన ముత్తుస్వామి ఆనందభరితుడై గానం ప్రారంభించారు.
ఈ అనుభవం తరువాత ఆయన రచించిన తొలి కృతిగా శ్రీనాథాది గురుగుహో జయతి జయతి అనే కృతిని సంప్రదాయం గుర్తిస్తుంది. గురుగుహ అనే ముద్ర ఆయన కృతులన్నింటిలోనూ దాదాపు ఒక ప్రత్యేక గుర్తింపుగా నిలిచింది. తిరుత్తణి అనుభవం తరువాత ముత్తుస్వామి కేవలం గాయకుడు లేదా వాగ్గేయకారుడు కాకుండా, దేవతా అనుభూతిని సంగీతరూపంలో వ్యక్తం చేసే మహా సాధకుడిగా పరిణమించారు. ఈ దశ నుంచే ఆయన క్షేత్రయాత్రలు, దేవతా సంకీర్తనలు, ఆధ్యాత్మిక సాధన పరస్పరం అనుసంధానమయ్యాయి.
తరువాత ముత్తుస్వామి కాంచీపురానికి వెళ్లారు. అక్కడ కామాక్షి, ఏకాంబరేశ్వర స్వామి, వరదరాజస్వామి వంటి ప్రధాన దేవతలను సేవించారు. కాంచీపురంలో దాదాపు నాలుగు సంవత్సరాలు ఉన్నట్లు సంప్రదాయ జీవితచరిత్ర పేర్కొంటుంది. కామాక్షి దేవిపై కమలామనోహరి, పాండువరాళి, సరస్వతీమనోహరి, కర్ణాటక కాపి వంటి రాగాలలో కృతులు రచించారు. ఏకాంబరేశ్వరునిపై చింతయ మాకంద, శ్రీకాంభీరవంటి కృతులు, కైలాసనాథునిపై కృతులు, వరదరాజస్వామిపై వరదరాజముపాస్మహే వంటి కృతులు ఆయన కాంచీ యాత్రకు సంగీత సాక్ష్యాలుగా నిలిచాయి.
కాంచీపురంలో ఉపనిషద్ బ్రహ్మేంద్ర సరస్వతి వంటి మహావిద్వాంసుల సన్నిధి కూడా ఆయనకు లభించింది. వేదాంత గ్రంథాలను అధ్యయనం చేసి, ఆధ్యాత్మిక తత్వాన్ని మరింత లోతుగా గ్రహించారు. శ్రీరాముడిని పరబ్రహ్మ స్వరూపంగా దర్శించే దృష్టి ఆయన తరువాతి కొన్ని కృతుల్లో కనిపిస్తుంది. కాంచీలోని ఈ కాలం ఆయన సంగీతంలో శాస్త్రీయ పాండిత్యం, వేదాంతచింతన, భక్తి అనే మూడు అంశాలు మరింత సమన్వయమైన దశగా భావించవచ్చు.
కాంచీపురం నుంచి ఆయన తిరువారూరుకు తిరిగి వచ్చే మార్గంలో తిరువణ్ణామలైకి వెళ్లి అరుణాచలేశ్వరుని సేవించారు. అక్కడ అరుణాచలనాథం స్మరామి వంటి కృతి ద్వారా ఆ క్షేత్ర మహిమను గానం చేశారు. తరువాత పంచభూత లింగ క్షేత్రాలలో ఆకాశలింగ క్షేత్రమైన చిదంబరానికి చేరుకున్నారు. చిదంబర నటరాజస్వామిపై అనేక కృతులు రచించారు. వాటిలో ఆనందనటనప్రకాశం విశేషమైనది. నటరాజుని ఆనందతాండవాన్ని సంగీతంలో ప్రతిబింబించే ఈ కృతి నృత్యసంబంధమైన తాళసంప్రదాయంతోనూ ప్రత్యేకతను కలిగి ఉంది.
చిదంబరంలోని గోవిందరాజస్వామిపై కూడా ఆయన కృతులు రచించారు. అనంతరం వైదీశ్వరన్ కోవెలకు వెళ్లి వైద్యనాథస్వామి, బాలాంబికా, ముత్తుకుమారస్వామి వంటి దేవతలను స్తుతిస్తూ కృతులు రచించారు. చిత్తమంబికే, వైద్యనాథం వంటి కృతులు ఈ క్షేత్రయాత్రతో సంబంధం కలిగినవిగా గ్రంథం పేర్కొంటుంది. అక్కడి నుంచి మాయూరానికి వెళ్లి మయూరనాథస్వామి, అభయాంబికలను సేవించారు.
ముత్తుస్వామి దీక్షితుల కృతులలో క్షేత్రదర్శనం ఒక సాధారణ ప్రయాణవివరణ కాదు. ఆయన దర్శించిన దేవాలయాల నిర్మాణం, స్థలపురాణం, దేవతా స్వరూపం, ఆరాధనా విధానం, తాంత్రిక భావనలు, వేదాంత తత్వం వంటి అనేక అంశాలను కృతుల్లో ప్రతిబింబించారు. అందువల్ల ఆయన కృతులు సంగీతరచనలతో పాటు ఆలయ సంస్కృతికి సంబంధించిన సాహిత్య, ఆధ్యాత్మిక దస్తావేజులుగా కూడా నిలిచాయి.
ఆయన కృతుల భాష ప్రధానంగా సంస్కృతం. సంస్కృత భాషలోని శబ్దసౌందర్యం, పదసంపద, వేదాంత మరియు ఆగమ భావాలను వ్యక్తం చేయడానికి అది అనుకూలమని ఆయన భావించినట్లు ఈ జీవితచరిత్ర వివరిస్తుంది. అయితే ఆయనకు తెలుగు, తమిళ భాషల్లో కూడా పాండిత్యం ఉంది. కొన్ని రచనల్లో సంస్కృతం, తెలుగు, తమిళం కలిసిన మణిప్రవాళ శైలిని ఉపయోగించారు. ఈ భాషా వైవిధ్యం ఆయన సాహిత్యపాండిత్యానికి ప్రత్యేక గుర్తింపు.
ముత్తుస్వామి దీక్షితుల కృతిరచనా వైశిష్ట్యంలో విభక్తి కృతులకు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. అభయాంబికపై రచించిన కృతుల్లో సంస్కృతంలోని వివిధ విభక్తులను వరుసగా ఉపయోగించారు. అభయాంబికా సంబంధిత కృతులు దేవతా ఉపాసన, తాంత్రిక తత్వం, కుండలినీశక్తి వంటి భావాలను కూడా ప్రతిబింబిస్తాయి. కాంచీ, చిదంబరం, వైదీశ్వరన్ కోవెల, మాయూరం వంటి క్షేత్రాలలో ఆయన పొందిన ఆధ్యాత్మిక అనుభవాలు ఈ రీతిలో విస్తృతమైన కృతిసంపదగా మారాయి.
ఆయన జీవితంలో వివాహం కూడా జరిగింది. జీవితచరిత్ర ప్రకారం ఆయనకు రెండు వివాహాలు జరిగినట్లు సంప్రదాయ వృత్తాంతం చెబుతుంది. అయితే ఆయన జీవితం సాధారణ గృహస్థ జీవితానికి పరిమితం కాలేదు. దేవాలయాలు, దివ్యక్షేత్రాలు దర్శిస్తూ, ఆయా దేవతలను స్తుతిస్తూ, సంగీతసాధన చేస్తూ ఆయన జీవితాన్ని గడిపారు. భక్తి, వైరాగ్యం, కర్మయోగ భావనలు ఆయన వ్యక్తిత్వంలో సమన్వయమయ్యాయి.
ముత్తుస్వామి దీక్షితుల జీవితకాలానికి సంబంధించి ఆధునిక జీవితచరిత్రల్లో 1776 మార్చి 24 జన్మదినం, 1835 అక్టోబర్ 21 మరణదినం అనే తేదీలు విస్తృతంగా స్వీకరించబడ్డాయి. ముత్తుస్వామి దీక్షితులు కర్ణాటక సంగీత చరిత్రలో ఒక అసాధారణ వాగ్గేయకారుడిగా ఎదిగారు. ఆయన కృతుల్లో శాస్త్రీయ రాగలక్షణం, వీణా ఆధారిత గానశైలి, సంస్కృత సాహిత్య గాంభీర్యం, వేదాంతతత్వం, శ్రీవిద్యా సంప్రదాయం, క్షేత్రమహిమ, దేవతా ఉపాసన, ఉత్తర భారతీయ సంగీత ప్రభావం అన్నీ ఒకే సమగ్ర కళారూపంగా కలిశాయి. అందుకే ఆయనను కేవలం కర్ణాటక సంగీత త్రిమూర్తులలో ఒకరిగా మాత్రమే కాకుండా, సంగీతం ద్వారా భారతీయ ఆధ్యాత్మిక, సాహిత్య, ఆలయ సంప్రదాయాలను సమగ్రంగా వ్యక్తం చేసిన మహా కళాకారుడిగా చూడాలి.
