దేవదాసు – 1953: చిత్ర విశేషాలు

1953లో విడుదలైన దేవదాసు తెలుగు చలనచిత్ర చరిత్రలో ఒక మైలురాయి మాత్రమే కాదు, కథ, నటన, సంగీతం, ఛాయాగ్రహణం, ఎడిటింగ్, శబ్దం, దర్శకత్వం వంటి అన్ని విభాగాలు ఒకే భావోద్వేగ లక్ష్యానికి పనిచేసిన సమగ్ర సినీ సృష్టికి ఆదర్శంగా నిలిచిన చిత్రం. శరత్‌చంద్ర చట్టోపాధ్యాయ రాసిన ప్రసిద్ధ బెంగాలీ నవల దేవదాస్‌కు తెలుగు రూపంగా రూపొందిన ఈ చిత్రానికి వేదాంతం రాఘవయ్య దర్శకత్వం వహించగా, డి.ఎల్. నారాయణ స్వతంత్ర నిర్మాతగా ముందుకు వచ్చారు. అక్కినేని నాగేశ్వరరావు, సావిత్రి, లలిత ప్రధాన పాత్రల్లో నటించిన ఈ చిత్రం తెలుగు, తమిళ భాషల్లో నిర్మించబడటం కూడా ఆ కాలానికి ఒక పెద్ద నిర్మాణ సాహసం. 1953 జూన్ 26న తెలుగు దేవదాసు విడుదలైంది; తమిళ రూపం మూడు నెలల తరువాత విడుదలైంది.

దేవదాసు నిర్మాణం వెనుక ఉన్న ప్రయాణం అంత సులభమైనది కాదు. మొదట వినోదా పిక్చర్స్ ఈ కథను అక్కినేని నాగేశ్వరరావు, షావుకారు జానకితో ప్రారంభించింది. కొంత చిత్రీకరణ జరిగిన తరువాత ఇంత విషాదభరితమైన కథ తెలుగు ప్రేక్షకులను ఆకట్టుకుంటుందా అన్న సందేహంతో నిర్మాణం నిలిచిపోయింది. తరువాత వినోదా భాగస్వాముల్లో ఒకరైన డి.ఎల్. నారాయణ ఈ చిత్రాన్ని స్వతంత్రంగా నిర్మించాలని నిర్ణయించుకున్నారు. అప్పటికి జానకి స్థానంలో సావిత్రి పార్వతిగా ఎంపికయ్యారు; లలిత చంద్రముఖి పాత్రను స్వీకరించారు. నిర్మాతగా నారాయణ, దర్శకుడిగా రాఘవయ్య, రచనా విభాగంలో సముద్రాల రాఘవాచార్య, సంగీతంలో సి.ఆర్. సుబ్బరామన్ వంటి ప్రతిభావంతులు ఒకే చిత్రానికి సమకూరడం సినిమాకు ప్రత్యేకమైన సృజనాత్మక బలం ఇచ్చింది.

కథను తెరపైకి తీసుకురావడంలో సముద్రాల రాఘవాచార్య సంభాషణలు, చక్రపాణి చేసిన కథా రూపకల్పన కీలకంగా పనిచేశాయి. మూల నవలలోని విషాదాన్ని యథాతథంగా అనువదించకుండా, తెలుగు ప్రేక్షకుల భావోద్వేగ స్వభావానికి సరిపోయేలా సంభాషణలు, సన్నివేశ నిర్మాణం, పాత్రల వ్యక్తీకరణను మలిచారు. దేవదాసు కేవలం విఫలమైన ప్రేమికుడి కథగా కాకుండా, తన బలహీనతలను తానే జయించలేక పతనమయ్యే వ్యక్తి విషాదంగా కనిపిస్తుంది. ఈ మానసిక ప్రయాణాన్ని దర్శకుడు వేదాంతం రాఘవయ్య బాహ్య సంఘటనలకన్నా ముఖకవళికలు, నిశ్శబ్దాలు, చూపులు, విరామాలు, శరీరభాష ద్వారా వ్యక్తీకరించడం చిత్రానికి గాఢతను ఇచ్చింది. ఆయన స్వయంగా కూచిపూడి నృత్యకళాకారుడు, అనుభవజ్ఞుడైన రంగస్థల నటుడు కావడంతో, ప్రతి సన్నివేశాన్ని ముందుగా నటించి చూపేవారని అక్కినేని నాగేశ్వరరావు తరువాత గుర్తుచేసుకున్నారు.

దర్శకత్వంలోని ఈ నటనా అవగాహన అక్కినేని నాగేశ్వరరావు నటనలో అత్యంత స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. దేవదాసుగా ఆయన చేసిన ప్రయాణం బాల్యంలోని ఉల్లాసం నుంచి ప్రేమలోని ఆశ, తిరస్కరణలోని ఆవేదన, ఆత్మన్యూనత, మద్యపానానికి బానిసత్వం, చివరికి శారీరకంగా క్షీణించిన నిరాశ వరకు అనేక దశలను దాటుతుంది. ముఖ్యంగా మద్యం మత్తులో ఉండే సన్నివేశాలను రాత్రివేళల్లో దాదాపు యాభై రోజులపాటు చిత్రీకరించడం, మేకప్ ద్వారా నిద్రమత్తు, అలసట, లోతైన కళ్ల ప్రభావాన్ని సాధించడం ఆ కాలంలోని నటన, మేకప్ సమన్వయానికి చక్కని ఉదాహరణ. అక్కినేని స్వయంగా పాత్ర స్వభావాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి చక్రపాణితో చర్చించానని, మేకప్ నిపుణుడు మంగయ్య చేసిన పని పాత్ర రూపకల్పనలో ఎంతో సహాయపడిందని పేర్కొన్నారు.

సావిత్రి పార్వతిగా చూపించిన నటన ఈ చిత్రానికి మరో ప్రధాన స్తంభం. ఆమె పాత్రలో ప్రేమ, కుటుంబ విధేయత, అంతర్గత సంఘర్షణ, భర్త పట్ల బాధ్యత, గత ప్రేమ పట్ల మిగిలిన మమకారం వంటి భావాలు ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోతాయి. ఆమె నటనలో అతిశయోక్తి లేకుండా, చూపులు మరియు స్వరంలోని స్వల్ప మార్పులతో భావాన్ని వ్యక్తం చేయడం ప్రత్యేకత. చంద్రముఖిగా లలిత కూడా పాత్రకు కేవలం అలంకారాత్మక ప్రాధాన్యం ఇవ్వకుండా, దేవదాసు పతనాన్ని అర్థం చేసుకునే మానవీయ కోణాన్ని అందించారు. ఎస్.వి. రంగారావు, సి.ఎస్.ఆర్. ఆంజనేయులు, పేకేటి శివరామ్, దొరస్వామి, సురభి కమలాబాయి తదితరుల సహాయ నటన కథకు సామాజిక నేపథ్యాన్ని బలపరిచింది.

బి.ఎస్. రంగా ఛాయాగ్రహణం దేవదాసు విషాద స్వభావాన్ని దృశ్యభాషగా మార్చిన ప్రధాన సాంకేతిక విభాగం. నలుపు-తెలుపు చిత్రపటంలో వెలుగు-నీడల వినియోగం, పాత్రల ముఖాలపై కాంతి పడే తీరు, అంతర్గత భావోద్వేగాన్ని బాహ్య వాతావరణంతో అనుసంధానించడం చిత్రానికి ప్రత్యేకమైన దృశ్య మూడ్‌ను సృష్టించాయి. ముఖ్యంగా దేవదాసు ఒంటరితనం పెరుగుతున్న కొద్దీ దృశ్య ప్రపంచం కూడా మరింత నిర్జీవంగా, ఖాళీగా అనిపించేలా రూపొందడం దర్శకుడు, ఛాయాగ్రాహకుడి సమన్వయానికి నిదర్శనం. పి.வி. నారాయణ ఎడిటింగ్ కూడా కథను అనవసరమైన వేగంతో నడపకుండా, విషాద భావన ప్రేక్షకుడిలో స్థిరపడేంత సమయం ఇచ్చింది.

అయితే దేవదాసు శాశ్వత విజయానికి అత్యంత శక్తివంతమైన కారణం సంగీతం. సి.ఆర్. సుబ్బరామన్ ఈ చిత్రానికి కేవలం పాటలు సమకూర్చలేదు; కథానాయకుడి అంతర్మథనానికి ఒక ప్రత్యేక సంగీత భాషను సృష్టించారు. పల్లెకు పోదాం, కుడి ఎడమైతే, కల ఇదనీ నిజమిదనీ, జగమే మాయ, ఓ దేవదా, చెలియలేదు చెలిమిలేదు, తానే మారేనా, అందం చూడవయా వంటి పాటలు కథలోకి సహజంగా ప్రవేశించి, పాత్రల భావాలను మరింత లోతుగా ప్రేక్షకుడికి చేరవేశాయి. ముఖ్యంగా జగమే మాయ పాట దేవదాసు జీవిత తాత్త్విక నిరాశకు దాదాపు ఒక సంగీత ప్రకటనగా మారింది. పాటల స్వరరచన, గానం, పదబంధాల మధ్య ఉన్న సమన్వయం పాత్ర మనస్తత్వంలోని అస్థిరతను, విరహాన్ని, నిరాశను మరింత బలంగా అనుభూతి చేయించింది.

సంగీతం పరంగా మరో విశేషం సి.ఆర్. సుబ్బరామన్ అకాల మరణం. చిత్రంలోని అధిక భాగం పాటలకు ఆయన స్వరాలు సమకూర్చిన తరువాత ఆయన మరణించడంతో మిగిలిన రెండు పాటలను ఆయన శిష్యుడు ఎం.ఎస్. విశ్వనాథన్ పూర్తి చేశారు. నేపథ్య సంగీతాన్ని ఎం.ఎస్. విశ్వనాథన్, టి.కె. రామమూర్తి కలిసి అందించారు. అందువల్ల దేవదాసు సంగీత నిర్మాణం ఒకే స్వరకర్త దృష్టితో ప్రారంభమైనప్పటికీ, చివరి దశలో ఆయన శిష్యుల సహకారంతో పూర్తయింది. ఈ నేపథ్య సంగీతం సంభాషణలు లేని సందర్భాల్లో కూడా దేవదాసు అంతర్గత విషాదాన్ని ప్రేక్షకుడికి అనుభూతి చేయించింది. పాట, నేపథ్య సంగీతం, నటన, దృశ్యకల్పన ఒకదానిని మరొకటి అధిగమించకుండా పరస్పరం బలపరిచిన విధానమే ఈ చిత్ర సంగీత రూపకల్పనకు అసలైన గొప్పతనం.

గీతరచనలో సముద్రాల రాఘవాచార్య పదాలు కథను ముందుకు నడిపించడమే కాకుండా పాత్రల అంతర్మనస్సుకు స్వరాన్ని ఇచ్చాయి. కొన్ని గీతాలకు మల్లాది రామకృష్ణశాస్త్రి రచనా సహకారం ఉన్నట్లు కూడా తెలుస్తుంది. అందుకే దేవదాసు పాటలు సాధారణంగా కథ మధ్యలో వచ్చే సంగీత విరామాలుగా అనిపించవు; అవి కథలోని భావోద్వేగ ఘట్టాల విస్తరణగా పనిచేస్తాయి. ఒక పాట ముగిసిన తరువాత పాత్ర మానసిక స్థితి మారి కనిపించడం, పాట ద్వారా చెప్పలేని భావాన్ని వ్యక్తం చేయడం, పల్లవి-చరణాల ద్వారా భావాన్ని క్రమంగా తీవ్రతరం చేయడం ఈ చిత్ర గీత నిర్మాణంలో కనిపించే ప్రత్యేకత. ఘంటసాల, రావు బాలసరస్వతీదేవి, కె. రాణి, జిక్కి తదితరుల గానంలో పదానికి, భావానికి సమాన ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం పాటలకు శాశ్వతత్వాన్ని తెచ్చింది.

వాణిజ్యపరంగా దేవదాసు సాధించిన విజయమే ఆ కాలంలో ఉన్న సందేహాలకు సమాధానమైంది. విషాదాంత ప్రేమకథ తెలుగు ప్రేక్షకులకు నచ్చదన్న భయంతో ఒక దశలో నిలిచిపోయిన ఈ చిత్రం విడుదలైన తరువాత అద్భుతమైన ఆదరణ పొందింది. తెలుగు, తమిళ రెండు రూపాలు వంద రోజుల ప్రదర్శనను సాధించాయి. 1974లో తిరిగి విడుదల చేసినప్పుడు కూడా తెలుగు దేవదాసు వంద రోజులు ఆడటం దాని దీర్ఘకాల ప్రజాదరణకు అరుదైన నిదర్శనం. తరువాత ఈ చిత్రం సాంస్కృతికంగా కూడా ప్రత్యేక స్థానం సంపాదించి, భారతీయ చలనచిత్ర చరిత్రలో అత్యంత ముఖ్యమైన చిత్రాల జాబితాల్లో చోటు పొందింది. దేవదాసుకు లభించిన ప్రధాన గుర్తింపు సంప్రదాయ అవార్డులకన్నా దాని అసాధారణ ప్రజాదరణ, దీర్ఘకాల ప్రభావం, విమర్శకుల ప్రశంసలు, తరతరాల ప్రేక్షకుల జ్ఞాపకాల్లో నిలిచిన స్థానం.

దేవదాసు గొప్పతనం చివరికి ఒక విషాదకథను విజయవంతమైన సినిమాగా మార్చడంలోనే లేదు; ప్రేక్షకుడికి ఆ విషాదాన్ని అనుభూతిగా మార్చడంలో ఉంది. వేదాంతం రాఘవయ్య దర్శకత్వం పాత్రల మానసిక స్థితిని దృశ్యరూపంలోకి తీసుకురాగా, అక్కినేని నాగేశ్వరరావు నటన దేవదాసును ఒక సాహిత్య పాత్ర నుంచి సజీవమైన మానవుడిగా మార్చింది. సావిత్రి, లలిత, ఎస్.వి. రంగారావు వంటి నటుల సహకారం ఆ ప్రపంచానికి విశ్వసనీయతను ఇచ్చింది. బి.ఎస్. రంగా ఛాయాగ్రహణం, పి.వి. నారాయణ కూర్పు, సముద్రాల పదాలు, సి.ఆర్. సుబ్బరామన్ స్వరాలు కలిసి ప్రేమ, విరహం, పశ్చాత్తాపం, ఆత్మవినాశం వంటి భావాలకు శాశ్వతమైన రూపాన్ని ఇచ్చాయి. అందుకే దేవదాసు ఒక కాలానికి చెందిన పాత చిత్రం కాకుండా, నటనను సంగీతంతో, సంగీతాన్ని కథతో, కథను దృశ్యభాషతో సమగ్రంగా ముడిపెట్టిన తెలుగు సినిమా కళకు ఒక శాశ్వత ప్రమాణంగా నిలిచింది.