విజయవాడ ఇంద్రకీలాద్రిపై కొలువై ఉన్న శ్రీ కనకదుర్గమ్మ శరన్నవరాత్రి ఉత్సవాలలో రెండవ రోజున శ్రీ గాయత్రీ దేవి అలంకారంలో భక్తులకు దర్శనమిస్తుంది. జగన్మాతను గాయత్రీ స్వరూపంలో ఆరాధించడం వెనుక ఎంతో గొప్ప ఆధ్యాత్మిక భావం ఉంది. పరాశక్తి కేవలం లోకాలను సృష్టించి, పోషించి, రక్షించే శక్తి మాత్రమే కాదు. జీవులలో జ్ఞానాన్ని, వివేకాన్ని, ఆత్మచైతన్యాన్ని మేల్కొలిపే దివ్యశక్తి కూడా. ఆ జ్ఞానశక్తికి ప్రతిరూపమే గాయత్రీ మాత. అజ్ఞానమనే చీకటిని తొలగించి, మనిషిని సత్యం వైపు నడిపించే తల్లిగా గాయత్రీ దేవిని ఉపాసిస్తారు. అందుకే ఆమెను వేదమాత అని, సర్వమంత్ర స్వరూపిణి అని భక్తితో కీర్తిస్తారు.
గాయత్రీ మంత్రం ఋగ్వేదంలోని మూడవ మండలం, అరవై రెండవ సూక్తం, పదవ మంత్రంలో ఉంది. ఈ మంత్రానికి విశ్వామిత్ర మహర్షి ఋషిగా, సవితృ దేవతగా, గాయత్రీ ఛందస్సుగా వేదసంప్రదాయం పేర్కొంటుంది. సవితృ అంటే సమస్త జీవులను కార్యోన్ముఖులను చేసే దివ్యప్రేరణాశక్తి. సూర్యుని ద్వారా మనకు కనిపించే వెలుగు, వేడి, జీవశక్తులకు మూలమైన పరమతేజస్సును ఈ మంత్రం ధ్యానిస్తుంది. గాయత్రీ ఛందస్సులో సాధారణంగా మూడు పాదాలు, ఒక్కొక్క పాదంలో ఎనిమిది అక్షరాలు ఉంటాయి. ఈ ఛందస్సు పేరే కాలక్రమంలో మంత్రానికి, ఆ మంత్రాధిష్ఠాన దేవతకు ప్రసిద్ధి చెందింది. వేదకాలంలో సవితృ దేవతను ఉద్దేశించిన ఈ మంత్రం, తరువాతి శాక్త సంప్రదాయంలో జగన్మాత యొక్క జ్ఞానస్వరూపంగా ఆరాధించబడింది.
ఓం భూర్భువస్సువః । తత్సవితుర్వరేణ్యం భర్గో దేవస్య ధీమహి । ధియో యో నః ప్రచోదయాత్ ॥
ఈ మహామంత్రం యొక్క భావం అత్యంత విశిష్టమైనది. సమస్త జగత్తును చైతన్యవంతం చేస్తున్న ఆరాధనీయమైన దివ్యతేజస్సును మేము ధ్యానిస్తున్నాము. ఆ తేజస్సు మా బుద్ధులను సన్మార్గంలో ప్రేరేపించుగాక అని ప్రార్థించడం దీని అర్థం. ఇందులో ధనం, అధికారం, ఆయురారోగ్యాలు, భౌతిక సుఖాలు ప్రసాదించమనే కోరిక లేదు. మన బుద్ధి సరైన మార్గంలో నడవాలని కోరుకోవడమే దీని ప్రధాన ఉద్దేశం. మనిషికి జ్ఞానం ఉన్నంత మాత్రాన సరిపోదు. ఆ జ్ఞానాన్ని ఎప్పుడు, ఎలా, ఎవరి మేలు కోసం ఉపయోగించాలో తెలియజేసే వివేకం కూడా అవసరం. అటువంటి వివేకాన్ని ప్రసాదించమని చేసే ప్రార్థనే గాయత్రీ ఉపాసనలోని గొప్ప విశేషం.
గాయత్రీ మంత్రానికి ముందు ఉచ్చరించే భూః, భువః, స్వః అనే మూడు వ్యాహృతులు భూలోకం, అంతరిక్షం, దివ్యలోకం అనే మూడు స్థాయిలను సూచిస్తాయి. ఆధ్యాత్మిక దృష్టిలో వీటిని స్థూల, సూక్ష్మ, కారణ స్థితులతో కూడా అన్వయించి వివరిస్తారు. ఈ మూడు స్థాయిలకూ ఆధారమైన పరమచైతన్యాన్ని ఓంకారం సూచిస్తుంది. ఈ విధంగా గాయత్రీ మంత్రం మనిషిని పరిమితమైన వ్యక్తిగత ఆలోచనల నుంచి విశ్వచైతన్యం వైపు నడిపిస్తుంది. తనలో ఉన్న చైతన్యమే సమస్త జీవులలోనూ ప్రకాశిస్తోందనే భావన కలిగినప్పుడు ఇతరుల పట్ల ప్రేమ, కరుణ, సమభావం సహజంగా పెరుగుతాయి.
ఛాందోగ్య ఉపనిషత్తు గాయత్రిని సమస్త ప్రాణులతో అనుసంధానించి వివరిస్తుంది. వాక్కు, ప్రాణం, భూమి, హృదయం వంటి అంశాల ద్వారా గాయత్రీ తత్త్వాన్ని విశదీకరిస్తుంది. బృహదారణ్యక ఉపనిషత్తులో కూడా గాయత్రీకి విశ్వవ్యాప్తమైన అర్థాన్ని వివరించారు. ఈ ఉపనిషత్తుల బోధనలో గాయత్రీ కేవలం ఉచ్చరించే మంత్రంగా పరిమితం కాకుండా, జీవనానికి ఆధారమైన పరమసత్యాన్ని తెలుసుకునే సాధనంగా కనిపిస్తుంది. మనస్సును అంతర్ముఖం చేసి, హృదయంలోని చైతన్యాన్ని గుర్తించడమే ఈ ఉపాసనలోని అంతరార్థం.
సాంప్రదాయ దేవతా చిత్రాలలో గాయత్రీ మాతను ఐదు ముఖాలతో, పది చేతులతో, పద్మాసనంపై ఆసీనురాలిగా చిత్రీకరిస్తారు. ఆమె ఐదు ముఖాలను పంచభూతాలు, పంచప్రాణాలు, పంచజ్ఞానేంద్రియాలు వంటి ఐదు విధాల తత్త్వాలకు ప్రతీకలుగా కొన్ని ఉపాసనా సంప్రదాయాలు వివరిస్తాయి. ఆమె చేతులలోని శంఖం, చక్రం, పద్మం, అంకుశం, పాశం మొదలైన ఆయుధాలు, చిహ్నాలు దైవశక్తిలోని వివిధ లక్షణాలను సూచిస్తాయి. పాశం బంధనాన్ని, అంకుశం మనోనిగ్రహాన్ని, పద్మం పవిత్రతను, చక్రం ధర్మరక్షణను గుర్తుచేస్తాయని భావిస్తారు. ఈ రూపవర్ణన మనలోని వివిధ శక్తులన్నీ ఒకే పరాశక్తి ఆధీనంలో ఉన్నాయని తెలియజేస్తుంది.
గాయత్రీ ఉపాసనకు సంధ్యావందనంలో ప్రత్యేకమైన స్థానం ఉంది. ఉదయం, మధ్యాహ్నం, సాయంత్రం అనే మూడు సంధ్యాకాలాలలో గాయత్రీ జపం చేయడం వేదసంప్రదాయంలో ముఖ్యమైన ఆచారం. సూర్యోదయం కొత్త చైతన్యానికి, మధ్యాహ్నం సంపూర్ణ ప్రకాశానికి, సూర్యాస్తమయం అంతర్ముఖ ధ్యానానికి ప్రతీకలుగా భావించవచ్చు. మంత్రాన్ని కేవలం యాంత్రికంగా ఉచ్చరించడం కంటే, దాని అర్థాన్ని మనస్సులో నిలుపుకొని ధ్యానించడం ఆధ్యాత్మిక సాధనలో ముఖ్యమైనది. ఆచారంతో పాటు సత్యవచనం, ఇంద్రియనిగ్రహం, కర్తవ్యనిష్ఠ, సద్బుద్ధి, ఇతరుల పట్ల దయ వంటి సద్గుణాలను ఆచరించినప్పుడే ఉపాసన జీవితంలో ప్రతిఫలిస్తుంది.
శాక్తేయ సాంప్రదాయంలో గాయత్రీ, సావిత్రి, సరస్వతి అనే నామాలను పరాశక్తి యొక్క విభిన్న జ్ఞానప్రకాశాలుగా భావిస్తారు. సావిత్రి జీవులను ప్రేరేపించే దివ్యశక్తిని, సరస్వతి విద్యావాక్ప్రవాహాన్ని, గాయత్రీ బుద్ధిని ప్రకాశింపజేసే తత్త్వాన్ని సూచిస్తాయని ఉపాసకులు వివరిస్తారు. ఈ మూడు స్వరూపాల అంతరార్థం ఒకటే — అజ్ఞానం తొలగి పరమసత్యం అనుభవంలోకి రావడం. అందుకే గాయత్రీని వేదమాతగా భావించడం వెనుక వేదాల ద్వారా ప్రసరించే ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానమంతటికీ ఆమె అధిష్ఠానశక్తి అనే భావన ఉంది.
ఇంద్రకీలాద్రిపై కనకదుర్గమ్మ గాయత్రీ దేవిగా దర్శనమివ్వడంలోని ప్రత్యేక సందేశం కూడా ఇదే. దుర్గాదేవి మహిషాసురుడనే రాక్షసుణ్ణి సంహరించినట్లే, గాయత్రీ స్వరూపంలో మనలోని అజ్ఞానం, అహంకారం, దురాలోచనలు, అవివేకం అనే అంతఃశత్రువులను జయించడానికి అవసరమైన జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించే తల్లిగా ఆరాధించబడుతుంది. దుర్గాదేవి రక్షణశక్తి అయితే, గాయత్రీ దేవి ఆ రక్షణకు సరైన దిశను చూపించే వివేకశక్తి. ఒకటి బాహ్యమైన అడ్డంకులను అధిగమించే ధైర్యాన్ని సూచిస్తే, మరొకటి అంతరంగాన్ని పవిత్రం చేసుకునే మార్గాన్ని సూచిస్తుంది.
గాయత్రీ ఆరాధన మనకు తెలియజేసే అత్యున్నత సత్యం ఏమిటంటే, నిజమైన దైవానుగ్రహం అంటే కేవలం మన కోరికలు నెరవేరడం కాదు; మన కోరికలలో ఏవి సముచితమైనవో గుర్తించగల వివేకం కలగడం. మనం కోరుకున్నదంతా పొందడం కంటే, ఏది కోరుకోవాలో తెలుసుకోవడం గొప్ప వరం. ఆ వివేకం కలిగినప్పుడు ఆలోచనలో పవిత్రత, మాటలో సత్యం, చేతలలో ధర్మం, హృదయంలో కరుణ నిలుస్తాయి. అటువంటి జీవితమే గాయత్రీ ఉపాసనకు సార్థకత. శరన్నవరాత్రులలో గాయత్రీ అలంకారంలో దర్శనమిచ్చే కనకదుర్గమ్మను ప్రార్థించేటప్పుడు, మన బుద్ధిని సన్మార్గంలో నడిపించి, అజ్ఞానాన్ని తొలగించి, ఆత్మజ్ఞానానికి అర్హులుగా చేయమని వేడుకోవడమే ఆ ఆరాధనలోని పరమార్థం.
