స్వాగతం కృష్ణా! శరణాగతం కృష్ణా! - ఊతుక్కాడు వేంకట సుబ్బయ్యర్ కృతి

స్వాగతం కృష్ణా! శరణాగతం కృష్ణా!

మధురాపురి సదనా! మృదు వదనా! మధుసూదనా!

భోగదాప్త సులభ! సుపుష్పగంధ కలభ!

కస్తూరి తిలక మహిప! మమ కాంత నంద గోప కంద!

ముష్టికాసుర చాణూర మల్ల మల్ల విశారద! మధుసూదనా!

కువలయ పీడ మర్దన! కాళింగ నర్తన! గోకుల రక్షణ! సకల సులక్షణ! దేవా!

శిష్టజన పాల! సంకల్ప కల్ప కల్ప శతకోటి! అసమ పరాక్రమ!

ధీర! మునిజన విహార! మదన సుకుమార! దైత్య సంహార! దేవ!

మధుర మధుర రతి సారస సారస! వ్రజ యువతీ జన మానస పూజిత!

ఓ కృష్ణా! నీకు స్వాగతం, నేను నీ శరణు కోరుతున్నాను. మథురాపురిలో నివసించేవాడా, మృదువైన ముఖము కలవాడా! మధు అనే రాక్షసుణ్ని సంహరించినవాడా! నీకు స్వాగతం, నేను నీ శరణు కోరుతున్నాను.

భక్తులకు సుఖసంపదలను సులభంగా ప్రసాదించే వాడా, పుష్పసుగంధంతో అలంకరించిన గజరాజువలె సుందరుడా! కస్తూరి తిలకం ధరించిన మహిమాన్వితుడా, నందగోపుని ప్రియ కుమారుడా! నీకు స్వాగతం, నేను నీ శరణు కోరుతున్నాను.

ముష్టికుడు, చాణూరుడు వంటి మల్లయోధులను జయించినవాడా! కువలయపీడ గజాన్ని మర్దించినవాడా! కాళీయుని పడగలపై నర్తించినవాడా! గోకులాన్ని రక్షించినవాడా! సమస్త శుభలక్షణాలు కలిగిన దేవుడా! సజ్జనులను పాలించి రక్షించేవాడా! కల్పవృక్షంవలె భక్తుల సంకల్పాలను అనేక విధాల నెరవేర్చేవాడా! సాటిలేని పరాక్రమశాలి అయిన వాడా! ధీరుడా! మునులకు ఆనందస్వరూపుడా! మన్మథుని మించిన సుకుమార సౌందర్యవంతుడా! దైత్యులను సంహరించే దేవుడా! మధురమైన ప్రేమరసానికి సారమైనవాడా! వ్రజ యువతుల హృదయాలలో పూజింపబడే ప్రియతముడా! నీకు స్వాగతం, నేను నీ శరణు కోరుతున్నాను. 

ఊతుక్కాడు వేంకట సుబ్బయ్యర్ రచించిన ఈ కృతి మోహన రాగంలో స్వరపరచబడింది. చిన్మయి సోదరీమణులు ఈ కృతిని ఆలపించారు. 

మధుర గాయకులు పీ బీ శ్రీనివాస్ జీవిత విశేషాలు - భాగం 2

సినీ నేపథ్య గానంలో  పి. బి. శ్రీనివాస్‌కు మరో ప్రత్యేక స్థానం కల్పించినది ఆయన యుగళగానం. పి. సుశీలతో ఆయన పాడిన అనేక గీతాల్లో రెండు స్వరాల మధ్య ఒక ప్రశాంతమైన సౌందర్యం కనిపిస్తుంది. సుశీల గాత్రంలోని స్వచ్ఛమైన మాధుర్యానికి ఆయన గాత్రంలోని మృదువైన లోతు చక్కగా సరిపోతుంది. భీష్మలోని మనసులోని కోరిక వంటి గీతాలు ఈ కలయికకు ఉదాహరణ. ఆయన ఇతర భాషల్లో ఎస్. జానకితో పాడిన యుగళగీతాలు మరింత విస్తృతమైన ప్రజాదరణ పొందాయి. ముఖ్యంగా కన్నడలో పి. బి. శ్రీనివాస్, ఎస్. జానకి కలయిక ఒక ప్రత్యేక సంగీత సంప్రదాయంగా మారింది.

కన్నడ చిత్రసీమలో పి. బి. శ్రీనివాస్ ప్రస్థానం ఆయన జీవితంలో అత్యంత విశిష్టమైన అధ్యాయం. 1953లో జాతకఫలం ద్వారా కన్నడలో ప్రవేశించిన ఆయనకు 1956లో ఓహిలేశ్వర చిత్రంలో డా. రాజ్‌కుమార్‌కు గాత్రం అందించే అవకాశం వచ్చింది. అక్కడి నుంచి ప్రారంభమైన ఈ అనుబంధం దాదాపు రెండు దశాబ్దాల పాటు కొనసాగింది. భక్త కనకదాస చిత్రంలోని బాగిలను తెరెదు సేవెయను కొడు హరియే ఆయనకు కన్నడలో విపరీతమైన పేరు తెచ్చింది. ఆ పాటలో భక్తి, వినయం, శాస్త్రీయ పునాది, స్పష్టమైన ఉచ్చారణ అన్నీ కలిసివున్నాయి. డా. రాజ్‌కుమార్‌కు పి. బి. శ్రీనివాస్ స్వరం అంతగా అనుసంధానమైపోయింది కాబట్టి రాజ్‌కుమార్ స్వయంగా తాను శరీరమైతే శ్రీనివాస్ తన శారీరమని చెప్పేవారు.

కన్నడలో ఆయన డా. రాజ్‌కుమార్ కోసం వందలాది ప్రసిద్ధ పాటలు పాడారు. తుకారాం, శ్రీకృష్ణదేవరాయ, రణధీర కంఠీరవ, మంత్రాలయ మహాత్మె వంటి చిత్రాల్లో ఆయన స్వరం రాజ్‌కుమార్ తెర వ్యక్తిత్వానికి విడదీయలేని భాగమైంది. కన్నడలో ఆయన గాత్రానికి లభించిన ఆదరణ కేవలం గాయకుడి ప్రజాదరణ కాదు; కన్నడ భాషను పరాయి భాషగా భావించకుండా దాని ఉచ్చారణ, లయ, భావవ్యక్తీకరణను సంపూర్ణంగా స్వీకరించిన ఫలితం. అందుకే తెలుగు కుటుంబంలో జన్మించిన పి. బి. శ్రీనివాస్ కన్నడ సంగీతాభిమానుల హృదయాల్లో కూడా తమవాడిగా మారారు.

తమిళంలోనూ పి. బి. శ్రీనివాస్‌కు విశేషమైన స్థానం ఉంది. జెమినీ గణేశన్‌కు ఆయన స్వరం ఎంతోకాలం ప్రధాన నేపథ్య గాత్రంగా నిలిచింది. వీరపాండ్య కట్టబొమ్మన్, అదుత్త వీట్టు పెణ్, పావ మన్నిప్పు వంటి చిత్రాల్లో ఆయన పాడిన పాటలు తమిళ చిత్రసీమలో విశేష ఆదరణ పొందాయి. కాలంగళిల్ అవళ్ వసంతం ఆయన తమిళ గానప్రస్థానంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ గీతాల్లో ఒకటి. మలయాళంలోనూ ఆయన అనేక చిత్రాలకు పాటలు పాడారు. హిందీలో మిస్టర్ సంపత్ ద్వారా ప్రారంభమైన ఆయన ప్రయాణం తరువాత ఇతర చిత్రాల్లోనూ కొనసాగింది. భాషలు మారినా ఆయన గానంలోని స్పష్టత, మాధుర్యం, లయ మాత్రం మారలేదు.

పి. బి. శ్రీనివాస్ గానప్రస్థానం 1950ల ప్రారంభం నుంచి 1970ల వరకు అత్యంత ప్రభావవంతమైన దశను చూసింది. తొలి సంవత్సరాల్లో అవకాశాల కోసం ప్రయత్నించిన గాయకుడు, 1950ల మధ్య నాటికి తెలుగు, తమిళ, కన్నడ చిత్రాల్లో గుర్తింపు పొందారు. 1956లో భలే రాముడు ఆయనకు తెలుగులో మంచి స్థిరత్వాన్ని ఇచ్చింది. 1960లలో భీష్మ, శాంతినివాసం, రంగుల రాట్నం, మంచిమనిషి, లేతమనసులు వంటి చిత్రాల్లో మధురమైన గీతాలతో తన స్థానాన్ని బలపరిచారు. అదే సమయంలో తమిళంలో జెమినీ గణేశన్‌కు, కన్నడలో డా. రాజ్‌కుమార్‌కు ఆయన గాత్రం దాదాపు ఒక తెర గుర్తింపుగా మారింది. 1960ల చివర నుంచి 1970లలోకి వచ్చేసరికి తెలుగు చిత్రాల్లో ఆయన పాటల సంఖ్య తగ్గినా, ఆయన గాత్రానికి ఉన్న ప్రత్యేకత మాత్రం తగ్గలేదు. తరువాతి దశల్లో సినిమా పాటల కంటే భక్తిగీతాలు, కచేరీలు, సాహిత్య రచనలు, గజల్స్, వ్యక్తిగత సంగీత కార్యక్రమాలకు ఆయన ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. చివరి దశ వరకు సంగీతంతో ఆయన అనుబంధం కొనసాగింది.

పి. బి. శ్రీనివాస్ గానంలో శాస్త్రీయతను అర్థం చేసుకోవడానికి ఆయన పాడిన భక్తి, స్తోత్ర, లలితగీతాలను పరిశీలించాలి. సంప్రదాయ కర్ణాటక సంగీతంలో ఆయనకు ఉన్న పరిజ్ఞానం, స్వరాలపై ఉన్న పట్టు, హార్మోనియం సాధన, విస్తృతమైన సంగీత శ్రవణం ఆయన గానాన్ని ప్రత్యేకంగా తీర్చిదిద్దాయి. అందువల్ల శాస్త్రీయ ఛాయలున్న సినీ గీతాలను ఎంతో సులభంగా పాడగలిగారు. ఆయన గానంలో శాస్త్రీయతను ప్రదర్శించాలనే ఉద్దేశం కంటే, పాటకు అవసరమైనంత శాస్త్రీయతను సహజంగా అందించాలనే దృక్పథం కనిపిస్తుంది.

భక్తిగానంలో ఆయనకు ఉన్న ఆసక్తి సినిమాలకు మాత్రమే పరిమితం కాలేదు. శ్రీ వేంకటేశ్వర సుప్రభాతం, ముకుందమాల, శారదా భుజంగ స్తోత్రం, శ్రీ మల్లికార్జున స్తోత్రం, పురందరదాస కీర్తనలు వంటి అనేక ఆధ్యాత్మిక గీతాలను ఆలపించారు. వీటిలో ఆయన స్వరం చాలా ప్రశాంతంగా, ధ్యానభరితంగా వినిపిస్తుంది. సినీ గీతంలో వినిపించే మాధుర్యం ఇక్కడ కూడా ఉంటుంది కానీ దానికి తోడు ఒక ఆధ్యాత్మిక నిశ్చలత చేరుతుంది. భక్తిని గట్టిగా ప్రకటించకుండా, స్వరాన్ని వినేవారి మనసును ప్రశాంతపరిచే విధంగా ఉపయోగించడం ఆయన భక్తిగానంలోని ప్రత్యేకత.

కవిగా, గేయరచయితగా కూడా పి. బి. శ్రీనివాస్ తనదైన ప్రపంచాన్ని నిర్మించుకున్నారు. తెలుగు, తమిళం, కన్నడ, హిందీ, ఉర్దూ, సంస్కృతం, ఇంగ్లీషు తదితర భాషల్లో రచనలు చేశారు. ఉర్దూ గజల్స్‌పై ఆయనకు ప్రత్యేకమైన ఆసక్తి ఉండేది. భాషల మధ్య ఆయనకు ఉన్న పరిచయం వల్ల పాట పాడేటప్పుడు ఉచ్చారణపై అపారమైన శ్రద్ధ చూపేవారు. కన్నడలో ఆయనకు వచ్చిన అపూర్వమైన విజయానికి కూడా ఇదొక కారణం. భాషను కేవలం పదాలుగా కాకుండా దాని ధ్వని, భావం, లయతో సహా స్వీకరించడం ఆయన గానంలో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

సంగీత దర్శకుడిగా పి. బి. శ్రీనివాస్‌ను అంచనా వేయాలంటే ఆయనను ప్రధానంగా సినీ సంగీత దర్శకుడిగా కాకుండా స్వరకర్తగా చూడటం సముచితం. ఆయనకు స్వరకల్పనపై ఆసక్తి ఉండేది. హార్మోనియం వాయించేవారు. స్వయంగా రాసిన కవితలకు స్వరాలు కట్టేవారు. ఉర్దూ గజల్స్ రచించి స్వరపరిచారు. వ్యక్తిగత సంగీత కార్యక్రమాలు, కచేరీల ద్వారా తన స్వరకల్పనలను కూడా పరిచయం చేశారు. ఆయన స్వరకల్పనల్లో మెలోడీకి, సాహిత్యానికి ప్రాధాన్యం ఉండేది. సినిమా సంగీత దర్శకుడిగా విస్తృతంగా పనిచేసిన ఘంటసాలతో పోల్చితే ఆయన సంగీత దర్శకత్వం పరిమితమైనదే అయినప్పటికీ, స్వరకర్తగా ఆయనకు ఉన్న సృజనాత్మకత ఆయన బహుముఖ వ్యక్తిత్వంలోని ముఖ్యమైన కోణం.

పి. బి. శ్రీనివాస్ గానాన్ని విశిష్టంగా నిలబెట్టిన మరో అంశం ఆయన స్వరంలోని పరిశుభ్రత. రికార్డింగ్ సాంకేతికత నేటిలా అభివృద్ధి చెందని కాలంలో కూడా ఆయన ఉచ్చారణ స్పష్టంగా ఉండేది. స్వరాన్ని మైక్రోఫోన్‌కు తగిన దూరంలో ఉంచి సహజమైన నియంత్రణతో పాడేవారు. ప్రతి అక్షరం వినిపించేలా, కానీ పాట కృత్రిమంగా అనిపించకుండా పాడటం ఆయనకు వచ్చేది. ముఖ్యంగా మృదువైన గీతాల్లో శ్వాసను కూడా గానంలోని భాగంలా ఉపయోగించేవారు. అందుకే ఆయన పాటల్లో నిశ్శబ్దం కూడా సంగీతంలో ఒక భాగంగా అనిపిస్తుంది.

ఆయన యుగళగానానికి కన్నడలో లభించిన ప్రత్యేకమైన స్థానం ఆయన గాన వైవిధ్యానికి మరొక నిదర్శనం. ఎస్. జానకితో కలిసి ఆయన పాడిన అనేక గీతాలు కన్నడ సంగీతంలో చిరస్థాయిగా నిలిచాయి. వారి గాత్రాల కలయికలో ఒక ప్రత్యేకమైన సమతూకం ఉండేది. పి. బి. శ్రీనివాస్ స్వరం లోతుగా, మృదువుగా సాగితే ఎస్. జానకి స్వరం పైస్థాయిలో మరింత ప్రకాశవంతంగా వినిపించేది. ఈ విభిన్న స్వర లక్షణాలే వారి యుగళగీతాలకు ప్రత్యేకమైన మాధుర్యాన్ని ఇచ్చాయి.

పి. బి. శ్రీనివాస్‌కు లభించిన పురస్కారాలు, గౌరవాలు ఆయన బహుభాషా సంగీత సేవకు లభించిన గుర్తింపులు. కర్ణాటక ప్రభుత్వం అందించిన కన్నడ రాజ్యోత్సవ పురస్కారం ఆయనకు లభించిన ముఖ్య గౌరవాల్లో ఒకటి. కన్నడ విశ్వవిద్యాలయం, హంపి నుంచి నాడోజ పురస్కారం, డా. రాజ్‌కుమార్ కుటుంబం నుంచి డా. రాజ్‌కుమార్ సౌహార్ద పురస్కారం, తమిళనాడు ప్రభుత్వం నుంచి కళైమామణి వంటి గౌరవాలు ఆయనకు లభించాయి. వివిధ సంగీత, సాంస్కృతిక సంస్థలు కూడా ఆయనను సత్కరించాయి. ఆయనకు లభించిన అత్యంత గొప్ప గుర్తింపు మాత్రం భాషల సరిహద్దులను దాటి కోట్లాది శ్రోతల అభిమానాన్ని పొందిన గాయకుడిగా ఏర్పడిన స్థానం. ముఖ్యంగా కన్నడ సంగీత ప్రపంచం ఆయనను తమ సొంత గాయకుడిగా స్వీకరించడం ఆయన కళా ప్రస్థానానికి అరుదైన గౌరవం.

పి. బి. శ్రీనివాస్ గాన వారసత్వం ఒకే భాషకు చెందింది కాదు. కాకినాడలో తెలుగు కుటుంబంలో జన్మించిన ఆయన మొదట హిందీలో పాడి, తరువాత తెలుగు, తమిళం, కన్నడ, మలయాళం తదితర భాషల్లో తన స్వరాన్ని విస్తరించారు. తెలుగులో భయమెలా ఓ మనసా, మనసులోని కోరిక, వెన్నెల రేయి, ఓహో గులాబీ బాలా, ఆనాటి చెలిమి ఒక కల, అందాల ఓ చిలక వంటి పాటలు ఆయన మధుర స్వరానికి గుర్తులు. భక్తిగీతాల్లో శ్రీరఘురాం జయరఘురాం వంటి గీతాలు ఆయన ఆధ్యాత్మికతను తెలియజేస్తే, లలితగీతాలు ఆయన సాహిత్యాభిరుచిని ప్రతిబింబిస్తాయి. తమిళంలో జెమినీ గణేశన్‌కు ఆయన స్వరం ఒక శాశ్వత గుర్తింపుగా నిలిచింది. కన్నడలో డా. రాజ్‌కుమార్‌కు ఆయన గాత్రం ఒక యుగాన్ని నిర్వచించింది.

పి. బి. శ్రీనివాస్‌ను గుర్తుచేసుకున్నప్పుడు ముందుగా వినిపించేది ఆయన స్వరంలోని మాధుర్యం. కానీ ఆ మాధుర్యం వెనుక విస్తృతమైన భాషా పరిజ్ఞానం, సాహిత్యాభిరుచి, సంగీత సాధన, హార్మోనియం పట్టు, స్వరకల్పన సామర్థ్యం, కవిత్వం ఉన్నాయి. ప్రేమగీతంలో ఆయన స్వరం ఒక మృదువైన గుసగుసలా ఉంటుంది. భక్తిగీతంలో ప్రశాంతమైన ప్రార్థనగా మారుతుంది. శాస్త్రీయ ఛాయలున్న పాటలో నిగ్రహంతో కూడిన సంగీతజ్ఞుడి స్వరంగా వినిపిస్తుంది. జానపద లేదా సరదా పాటలో తేలికగా మారుతుంది. యుగళగీతంలో ఎదుటి గాయకుడి స్వరాన్ని గౌరవిస్తూ స్పందిస్తుంది. భాష మారినా ఆయన స్వరంలోని నిర్మలత్వం, ఉచ్చారణ, లయ, మాధుర్యం మాత్రం మారలేదు. అందుకే పి. బి. శ్రీనివాస్ తెలుగు సినీ సంగీతంలో ఒక మధురమైన అధ్యాయంగా, తమిళంలో జెమినీ గణేశన్‌కు చిరస్మరణీయ గాత్రంగా, కన్నడలో డా. రాజ్‌కుమార్‌కు ఆత్మస్వరంగా, దక్షిణ భారతీయ సంగీత ప్రపంచంలో బహుభాషా గానసౌరభానికి ప్రతీకగా చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయారు.

మధుర గాయకులు పీ బీ శ్రీనివాస్ జీవిత విశేషాలు - భాగం 1

ప్రతివాది భయంకర శ్రీనివాస్‌గా జన్మించి పి. బి. శ్రీనివాస్‌గా ప్రసిద్ధి చెందిన ఆయన దక్షిణ భారతీయ సినీ సంగీత చరిత్రలో మధురమైన, సున్నితమైన, స్పష్టమైన గాత్రానికి ప్రతీకగా నిలిచిన గాయకుడు. 1930 సెప్టెంబర్ 22న కాకినాడలో జన్మించారు. ఆయన తండ్రి ప్రతివాది భయంకర ఫణీంద్రస్వామి ప్రభుత్వ ఉద్యోగి కాగా, తల్లి శేషగిరియమ్మ సంగీతాభిమానిని. కుటుంబంలో సాహిత్య, సంగీత వాతావరణం ఉండటంతో చిన్ననాటి నుంచే శ్రీనివాస్‌కు పాటలు, పద్యాలు, భాషలపై ఆసక్తి పెరిగింది. హిందీ భాషపై కూడా ఆయనకు మంచి పట్టు ఉండేది. కాకినాడలో బీకాం చదివిన తరువాత హిందీ విశారద పూర్తి చేశారు. న్యాయ విద్యను అభ్యసించడానికి మద్రాసు వెళ్లినా, సినిమా సంగీతంపై ఉన్న ఆకర్షణ ఆయనను సినీరంగం వైపు నడిపించింది. పన్నెండేళ్ల వయసులోనే నాటకంలో పాడిన ఆయన, తరువాత హార్మోనియం వాయిద్యంలోనూ నైపుణ్యం సంపాదించారు. ఈమని శంకరశాస్త్రితో పరిచయం ఏర్పడటం ఆయన సినీ ప్రయాణంలో కీలకంగా మారింది. 1952లో మిస్టర్ సంపత్ అనే హిందీ చిత్రం ద్వారా సినీ గానప్రస్థానం ప్రారంభమైంది. 1953లో జాతకఫలం తెలుగు, జాతకఫల కన్నడ, జాతకం తమిళ చిత్రాల ద్వారా దక్షిణ భారతీయ చిత్రసీమలో అడుగుపెట్టారు. ఆయన భార్య పేరు సుజాత. నాలుగు దశాబ్దాలకు పైగా సాగిన సంగీత జీవితంలో వేలాది పాటలు పాడి, గాయకుడిగానే కాకుండా కవి, గేయరచయిత, స్వరకర్త, హార్మోనియం విద్వాంసుడిగా కూడా తన బహుముఖ ప్రజ్ఞను చాటుకున్నారు. 2013 ఏప్రిల్ 14న చెన్నైలో ఆయన కన్నుమూశారు.

పి. బి. శ్రీనివాస్ గాత్రాన్ని ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టింది దాని సహజమైన మాధుర్యం. ఘంటసాల స్వరంలోని గంభీరతకు భిన్నంగా ఆయన గాత్రంలో ఒక మృదువైన, సున్నితమైన ప్రవాహం ఉండేది. అందుకే ప్రేమ, విరహం, ఆత్మీయత, తాత్వికత వంటి భావాలకు ఆయన స్వరం ఎంతో సహజంగా సరిపోయేది. అయితే మృదుత్వం ఆయన గానంలోని ఏకైక లక్షణం కాదు. ప్రతి పదాన్ని స్పష్టంగా పలకడం, స్వరాన్ని ఎక్కడా బలవంతంగా లాగకుండా సహజంగా ప్రవహింపజేయడం, ఎత్తైన స్వరాల్లో కూడా మాధుర్యాన్ని కోల్పోకపోవడం ఆయన ప్రత్యేకత. ఆయన గానం వినేటప్పుడు గాయకుడి గొంతు కంటే పాట ముందుకు వస్తుంది. తన గాత్రాన్ని ప్రదర్శించాలనే ఆర్భాటం లేకుండా సాహిత్యం, భావం, బాణీకి ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం వల్లే ఆయన పాటలు ఎంతో కాలం నిలిచిపోయాయి.

తెలుగు చిత్రసీమలో పి. బి. శ్రీనివాస్‌కు తొలి గుర్తింపు జాతకఫలం ద్వారా వచ్చినప్పటికీ, 1956లో విడుదలైన భలే రాముడు ఆయనకు మంచి పేరు తెచ్చింది. సాలూరి రాజేశ్వరరావు స్వరకల్పనలోని భయమెలా ఓ మనసా భగవంతుని లీల, ఇదంతా పరమాత్ముని ఈ లీలా వంటి పాటలు ఆయన గానంలోని భక్తి, తాత్వికత, మాధుర్యాన్ని ఒకేసారి పరిచయం చేశాయి. పాటలో భగవంతుని లీలను అంగీకరించే భావం ఉంది. శ్రీనివాస్ ఆ భావాన్ని గంభీరంగా కాకుండా ప్రశాంతంగా పలికించారు. అదే చిత్రంలోని బంగారుబొమ్మా పదవే పోదాము, పైదేశం చూద్దాం వంటి పాటల్లో ఆయన స్వరం మరింత తేలికగా, ప్రయాణపు ఉత్సాహంతో వినిపిస్తుంది. ఒకే చిత్రంలో భక్తి, తాత్వికత, సరదా వంటి భిన్న భావాలకు తన స్వరాన్ని మార్చుకోవడం ఆయన వైవిధ్యాన్ని తెలియజేస్తుంది.

ప్రేమను పాడేటప్పుడు పి. బి. శ్రీనివాస్ గాత్రానికి ఒక ప్రత్యేకమైన నిగూఢ మాధుర్యం ఉండేది. భీష్మ చిత్రంలోని మనసులోని కోరిక తెలుసు నీకు ప్రేమిక ఈ లక్షణానికి అద్భుతమైన ఉదాహరణ. పి. సుశీలతో కలిసి పాడిన ఈ యుగళగీతంలో ప్రేమ ఒక పెద్ద ప్రకటనగా కాకుండా మనసులో దాచుకున్న కోరికలా వ్యక్తమవుతుంది. సుశీల స్వరంలోని మాధుర్యానికి శ్రీనివాస్ గాత్రంలోని మృదువైన లోతు చక్కగా సరిపోతుంది. ఇద్దరి గాత్రాలు ఒకదానితో ఒకటి పోటీ పడకుండా ఒకే భావాన్ని నిర్మిస్తాయి. పల్లవి నుంచి చరణాల వరకు ఆయన స్వరం ఎంతో సులభంగా ప్రవహిస్తుంది. పదాలను స్పష్టంగా పలుకుతూ, ప్రతి పంక్తి చివర భావాన్ని సున్నితంగా నిలబెట్టే విధానం ఆయన గానంలోని ప్రత్యేకత.

ప్రేమించి చూడు చిత్రంలోని వెన్నెల రేయి ఈ మాధుర్యానికి మరో అందమైన ఉదాహరణ. వెన్నెల రాత్రి, ప్రేమ, ఆత్మీయత వంటి భావాలను మోసుకెళ్లే ఈ పాటలో ఆయన స్వరం చాలా తేలికగా, నిశ్శబ్దంగా అనిపిస్తుంది. గొంతును బలంగా వినిపించకుండా, స్వరానికి అవసరమైనంత మాత్రమే బరువు ఇస్తారు. అందువల్ల పాటలోని ప్రేమ భావం శ్రోతకు ఒక సన్నిహితమైన సంభాషణలా అనిపిస్తుంది. ప్రేమగీతాన్ని పాడుతున్నాననే విషయం గుర్తు చేయకుండా, ప్రేమలో ఉన్న మనిషి సహజంగా మాట్లాడుతున్నట్లుగా పాడగలగడం ఆయన గానంలోని అసలైన ప్రత్యేకత.

శాంతినివాసం చిత్రంలోని శ్రీరఘురాం జయరఘురాం సీతా మనోభిరాం పి. బి. శ్రీనివాస్ భక్తిగానంలోని ప్రశాంతతను తెలియజేస్తుంది. ఘంటసాల సంగీత సారథ్యంలో రూపొందిన ఈ పాటను శ్రీనివాస్ అత్యంత భక్తిశ్రద్ధలతో ఆలపించారు. ఆయన గాత్రంలో రామభక్తి ఉన్నప్పటికీ అది ఆర్భాటమైన గంభీరతగా మారదు. పదాలను స్పష్టంగా పలుకుతూ, స్వరాన్ని మృదువుగా ఉంచడం వల్ల పాటలో ఒక ప్రశాంతమైన ఆధ్యాత్మిక వాతావరణం ఏర్పడుతుంది. తరువాత ఆయన ఆలపించిన శ్రీ వేంకటేశ్వర సుప్రభాతం, ముకుందమాల, శారదా భుజంగ స్తోత్రం, శ్రీ మల్లికార్జున స్తోత్రం వంటి ఆధ్యాత్మిక గానరచనల్లో కూడా ఇదే లక్షణం కనిపిస్తుంది.

జయభేరి చిత్రంలోని మది శారదాదేవి మందిరమే పి. బి. శ్రీనివాస్ శాస్త్రీయ సంగీత పరిజ్ఞానానికి మంచి ఉదాహరణ. ఘంటసాల, రఘునాథ పాణిగ్రాహి వంటి గాయకులతో కలిసి పాడిన ఈ గీతంలో సంగీత సాధన, సరస్వతీ ఆరాధన, శాస్త్రీయ గాన వాతావరణం కలిసి ఉన్నాయి. పి. బి. శ్రీనివాస్ స్వరం ఇందులో మృదువుగానే ఉన్నా, స్వరాలపై ఆయనకున్న నియంత్రణ స్పష్టంగా వినిపిస్తుంది. శాస్త్రీయ ఛాయలున్న పాటను పాడేటప్పుడు గాత్రాన్ని బలవంతంగా గంభీరంగా మార్చకుండా, స్వరశుద్ధి, లయ, ఉచ్చారణతోనే గానానికి గౌరవాన్ని తీసుకురావడం ఆయన ప్రత్యేకత.

పి. బి. శ్రీనివాస్‌కు సంగీతంపై ఆసక్తి కేవలం గానం వరకే పరిమితం కాలేదు. హార్మోనియం వాయిద్యంలో ఆయనకు మంచి పట్టు ఉండేది. స్వరకల్పన కూడా చేసేవారు. అనేక భాషల్లో గీతాలు, కవితలు రాసేవారు. ఉర్దూలో గజల్స్ రచించి స్వరపరిచారు. తెలుగు, తమిళం, కన్నడ, హిందీ, ఉర్దూ, సంస్కృతం, ఇంగ్లీషు వంటి అనేక భాషల్లో సాహిత్య రచనలు చేయగలిగారు. అయితే ఘంటసాల లేదా సాలూరి రాజేశ్వరరావుల మాదిరిగా విస్తృతమైన తెలుగు చిత్రాలకు ప్రధాన సంగీత దర్శకుడిగా ఆయన కెరీర్ సాగలేదు. అందువల్ల ఆయన సంగీత దర్శకత్వ ప్రయాణాన్ని ప్రధానంగా స్వరకర్తగా, గేయరచయితగా, వ్యక్తిగత సంగీత కార్యక్రమాలు, గజల్ రచనల ద్వారా సాగిన సృజనాత్మక కోణంగా చూడాలి.

తెలుగు చిత్రసీమలో పి. బి. శ్రీనివాస్ గానప్రస్థానం 1950ల చివరినాటికి ప్రత్యేకమైన స్థానం సంపాదించింది. ఘంటసాల ప్రధాన గాయకుడిగా ఉన్న కాలంలో ఆయనకు లభించిన పాటలు ఎక్కువగా మృదువైన ప్రేమగీతాలు, తాత్విక గీతాలు, భక్తిగీతాలు, లలితగీతాల వైపు సాగాయి. భలే రాముడు తరువాత భీష్మ, శాంతినివాసం, రంగుల రాట్నం, మనిషి, ముచ్చటైన మూడు వంటి చిత్రాల్లో ఆయన స్వరం వినిపించింది. గాయకుడి గొంతు కథానాయకుడి తెర వ్యక్తిత్వాన్ని నిర్ణయించే కాలంలో, పి. బి. శ్రీనివాస్ స్వరం ముఖ్యంగా సౌమ్యమైన, విద్యావంతమైన, సున్నితమైన కథానాయకుల ప్రతిరూపానికి ఎంతో సహజంగా సరిపోయింది.

రంగుల రాట్నం చిత్రంలోని మనసు మనసు కలిసే వేళ పి. బి. శ్రీనివాస్ గానంలోని లాలిత్యానికి మంచి ఉదాహరణ. ఈ పాటలో ప్రేమ ఒక ఆవేశంగా కాకుండా రెండు మనసులు నెమ్మదిగా దగ్గరవుతున్న అనుభూతిగా వ్యక్తమవుతుంది. ఆయన స్వరం కూడా అదే విధంగా మృదువుగా సాగుతుంది. సాహిత్యాన్ని ముందుకు తెచ్చేలా స్వరాన్ని వెనక్కి ఉంచడం, ప్రతి పదాన్ని స్పష్టంగా పలకడం, పల్లవిలోని మాధుర్యాన్ని చరణాల్లోనూ కొనసాగించడం ఆయన ప్రత్యేకత. లలితగీతానికి, సినిమా ప్రేమగీతానికి మధ్య ఉన్న సున్నితమైన రేఖను ఆయన స్వరం చాలా సహజంగా దాటుతుంది.

కృష్ణశాస్త్రి సాహిత్యానికి పి. బి. శ్రీనివాస్ స్వరం ఒక ప్రత్యేకమైన మాధుర్యాన్ని ఇచ్చింది. పడవ నడపవోరు, ఇదేకదా తొలిరేయి, ఉదయ సమీర సాంధ్య లాస్యము, ప్రణయసీమ పయనమౌదమా, రాదటే చెలి రాధికా వంటి లలితగీతాల్లో ఆయన గాత్రం కవిత్వాన్ని సంగీతంగా మార్చినట్లు అనిపిస్తుంది. ఈ గీతాల్లో శాస్త్రీయ సంగీతపు నియమబద్ధత కంటే భావానికి, పదానికి, స్వరంలోని సున్నితమైన ప్రవాహానికి ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. కవిత్వంలోని చిత్రాత్మకతను స్వరంతో చెడగొట్టకుండా, ప్రతి పదం వెనుక ఉన్న భావాన్ని మృదువుగా బయటకు తేవడం ఆయనకు ఎంతో సహజంగా వచ్చేది.

ఆడబ్రతుకు చిత్రంలోని బుజ్జి బుజ్జి పాపాయి పి. బి. శ్రీనివాస్ గానంలోని మరో రూపాన్ని చూపిస్తుంది. ఆయనను కేవలం ప్రేమగీతాల గాయకుడిగా భావించడం ఎంత తప్పో ఈ పాటలాంటి గీతాలు తెలియజేస్తాయి. బాలసహజమైన మాధుర్యాన్ని, కుటుంబానురాగాన్ని, తేలికైన లయను స్వీకరించి పాడిన ఈ పాటలో ఆయన స్వరం ఎంతో సౌమ్యంగా వినిపిస్తుంది. గంభీరమైన స్వరం కలిగిన గాయకుడైనా, అవసరానికి అనుగుణంగా దాన్ని సున్నితంగా మార్చుకోగలిగారు.

అసాధ్యుడు చిత్రంలోని ఓహో చిట్టెమ్మ చిన్నమ్మ పి. బి. శ్రీనివాస్‌లోని చలాకీతనాన్ని పరిచయం చేస్తుంది. సాధారణంగా ఆయన స్వరాన్ని మృదువైన ప్రేమగీతాలతో అనుసంధానిస్తారు. కానీ ఇలాంటి తేలికైన, సరదా గీతాల్లో కూడా ఆయన స్వరం తన మాధుర్యాన్ని కోల్పోకుండా చురుకుగా మారుతుంది. పదాల వేగాన్ని స్పష్టంగా పలకడం, లయకు అనుగుణంగా స్వరాన్ని తేలికగా కదిలించడం, పాటలోని హాస్యభావాన్ని అతిగా ప్రదర్శించకుండా సహజంగా అందించడం ఆయన వైవిధ్యాన్ని చూపిస్తుంది.

మంచిమనిషి చిత్రంలోని ఓహో గులాబీ బాలా పి. బి. శ్రీనివాస్ రొమాంటిక్ గానానికి మరో మంచి ఉదాహరణ. ప్రేమను గులాబీతో పోల్చే ఈ పాటలో స్వరం మృదువుగా, ఆకర్షణీయంగా సాగుతుంది. ఆయన గాత్రంలోని ప్రత్యేకమైన నాదం ప్రేమగీతానికి ఒక సౌమ్యమైన అందాన్ని ఇస్తుంది. అధిక శబ్దం లేకుండా, స్వరాన్ని నెమ్మదిగా విస్తరించి, పదాన్ని చివరి అక్షరం వరకు స్పష్టంగా వినిపించడం ఈ పాటలో ఆయన శైలిని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది.

పెళ్లిరోజు చిత్రంలోని ఆనాటి చెలిమి ఒక కల పి. బి. శ్రీనివాస్ గానంలోని స్మృతిమయమైన కోణాన్ని పరిచయం చేస్తుంది. గతంలోని అనుబంధాన్ని గుర్తుచేసుకునే ఈ గీతంలో ఆనందం కంటే జ్ఞాపకం, ఆత్మీయత, కొద్దిగా విషాదం ప్రధానంగా ఉంటాయి. ఆయన స్వరం ఈ భావానికి అద్భుతంగా సరిపోతుంది. స్వరాన్ని ఎక్కువగా బరువుగా చేయకుండా, పదాల మధ్య ఉండే నిశ్శబ్దానికే భావాన్ని అప్పగించడం ఆయన ప్రత్యేకత. విరహాన్ని కన్నీటి గీతంగా మార్చకుండా, మధురమైన జ్ఞాపకంగా వినిపించగలిగిన గాయకుడు ఆయన.

లేతమనసులు చిత్రంలోని అందాల ఓ చిలక పి. బి. శ్రీనివాస్ గానంలోని రొమాంటిక్ లాలిత్యానికి మరో ఉదాహరణ. ఈ పాటలో ప్రకృతి, ప్రేమ, యవ్వనం ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోతాయి. ఆయన స్వరం ఆ వాతావరణాన్ని ఎంతో మృదువుగా నిర్మిస్తుంది. పదాల మధ్య అనవసరమైన అలంకారాలు లేకుండా, సహజమైన స్వరప్రవాహంతో పాటను ముందుకు తీసుకెళ్లడం వల్ల గీతం చాలా స్వచ్ఛంగా అనిపిస్తుంది.

ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు – తెలుగు సినీ సంగీత గానగంధర్వులు - భాగం 3

ఘంటసాల సినీ ప్రయాణాన్ని దాదాపు మూడు దశాబ్దాలుగా పరిశీలిస్తే అది క్రమంగా ఎదిగిన ఒక అసాధారణ సంగీత ప్రస్థానం. 1940లలో చిన్న అవకాశాలతో ప్రారంభమైన ఆయన ప్రయాణం 1950లలో తెలుగు సినిమా ప్రధాన గాయకుడిగా, సంగీత దర్శకుడిగా స్థిరపడింది. పాతాళ భైరవి, షావుకారు, పెళ్లి చేసి చూడు వంటి చిత్రాలు ఆయనను అగ్రస్థానానికి చేర్చాయి. 1950ల చివర, 1960లలో మాయాబజార్, లవకుశ, జయభేరి, జగదేకవీరుని కథ, శ్రీ వేంకటేశ్వర మహాత్మ్యం, గుండమ్మ కథ, పాండవ వనవాసం, నర్తనశాల వంటి చిత్రాలు ఆయన గాన, సంగీత దర్శకత్వ ప్రతిభకు విస్తృతమైన వేదికగా నిలిచాయి. ఈ కాలంలోనే ఆయన స్వరం దాదాపు ప్రతి ప్రముఖ తెలుగు కథానాయకుడి తెర వ్యక్తిత్వంతో ముడిపడింది. 1960ల చివరలో కూడా రహస్యం వంటి చిత్రాల ద్వారా శాస్త్రీయ సంగీతంలోని తన పట్టు కొనసాగించారు. 1970ల ప్రారంభంలో ఆరోగ్య సమస్యలు ఎదురైనా పాటలు పాడటం, సంగీత కార్యక్రమాలు నిర్వహించడం కొనసాగించారు. 1974లో ఆయన మరణించినప్పుడు తెలుగు సినీ సంగీతంలో ఒక యుగం ముగిసినట్లుగా భావించబడింది.

ఘంటసాల గానంలోని అత్యంత గొప్ప లక్షణాల్లో ఒకటి శుభ్రమైన ఉచ్చారణ. ఆయన పాడిన పాటలో ఒక్క పదం కూడా అనవసరంగా మింగిపోదు. తెలుగు అచ్చులు, హల్లులు స్పష్టంగా వినిపిస్తాయి. సంస్కృత పదాలను పాడేటప్పుడు ఉచ్చారణలోని శుద్ధిని కాపాడుతారు. జానపద పదాల్లో భాష సహజత్వాన్ని నిలబెడతారు. ప్రేమగీతంలో స్వరాన్ని మృదువుగా చేస్తారు. వీరగీతంలో అదే స్వరం శక్తివంతంగా మారుతుంది. భక్తిగీతంలో ప్రశాంతంగా, పద్యంలో గంభీరంగా, హాస్యగీతంలో చలాకీగా మారుతుంది. ఈ స్వరరూపాంతరం కృత్రిమంగా అనిపించదు. నటుడి ముఖం, పాత్ర స్వభావం, సన్నివేశం, సాహిత్యం అన్నింటినీ అర్థం చేసుకుని గాత్రాన్ని అందించేవారు.

ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వంలోని గొప్పతనం కూడా ఇదే. ఆయన పాటను విడిగా ఆలోచించేవారు కాదు; కథలో పాటకు ఉన్న స్థానాన్ని ముందుగా గ్రహించేవారు. అందుకే పౌరాణిక చిత్రంలో గంభీరమైన రాగాలు, జానపద నేపథ్యంలోని చిత్రంలో సులభమైన లయలు, ప్రేమకథలో మృదువైన స్వరాలు, హాస్య చిత్రంలో చలాకీ బాణీలు సహజంగా కనిపిస్తాయి. ఆయన వాద్య విన్యాసం గాత్రాన్ని కప్పివేయదు. గాయకుడి స్వరానికి, సాహిత్యానికి, భావానికి స్థలం ఇచ్చే విధంగా ఉంటుంది. నేపథ్య సంగీతంలో కూడా దృశ్యంలోని భావాన్ని బలపరచే స్వరాలను ఉపయోగించారు. ఈ కారణంగానే ఆయన సంగీత దర్శకత్వం పాటలకే పరిమితం కాకుండా మొత్తం సినిమా అనుభూతిలో భాగమైంది.

ఘంటసాల శాస్త్రీయ సంగీత విద్వత్తు ఆయనను ఇతర నేపథ్య గాయకుల నుంచి ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టింది. శివశంకరి, రసికరాజ, శ్యామలా దండకం వంటి గీతాలు ఆయన కేవలం శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని తెలుసుకున్న గాయకుడు కాదని, దానిని సినిమా సందర్భానికి అనుగుణంగా మలచగల సృజనాత్మక కళాకారుడని నిరూపించాయి. ఆయన పాడిన అనేక పద్యాలు, సంస్కృత శ్లోకాలు కూడా ఇదే విషయాన్ని తెలియజేస్తాయి. ముఖ్యంగా ఒక్కోసారి సంక్లిష్టమైన శాస్త్రీయ గీతాలను ఒకే టేక్‌లో రికార్డు చేసిన సందర్భాలు ఆయన స్వర నియంత్రణ, సాధన స్థాయిని తెలియజేస్తాయి.

ఘంటసాల గానంలో మాధుర్యానికి, గంభీరతకు మధ్య ఉన్న సమతూకం ఆయనను ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టింది. ప్రేమగీతాల్లో ఆయన స్వరం వినిపించినప్పుడు అది ప్రేమికుడి స్వరంలా అనిపిస్తుంది. భక్తిగీతాల్లో అదే స్వరం భక్తుడి ప్రార్థనగా మారుతుంది. పౌరాణిక పద్యంలో అది పాత్ర యొక్క అంతరంగ స్వరంగా మారుతుంది. జానపద గీతంలో పల్లె మనిషి సహజత్వాన్ని సంతరించుకుంటుంది. శాస్త్రీయ కృతిలో మాత్రం ఒక సంగీత విద్వాంసుడి స్వరశక్తి బయటపడుతుంది. గాయకుడిగా ఇంత విస్తృతమైన భావప్రపంచాన్ని ఒకే స్వరంలో మోసుకెళ్లడం అరుదైన ప్రతిభ.

ఆయనకు లభించిన పురస్కారాలు, గౌరవాలు కూడా ఈ మహత్తర ప్రతిభకు అధికారిక గుర్తింపుగా నిలిచాయి. 1970లో భారత ప్రభుత్వం ఆయనకు పద్మశ్రీ పురస్కారాన్ని ప్రదానం చేసింది. తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం ఆయనను ఆస్థాన విద్వాంసుడిగా గౌరవించింది. ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ఆయన 25 ఏళ్ల సినీ ప్రస్థానాన్ని ప్రత్యేకంగా సత్కరించింది. దేశంలోనే కాకుండా విదేశాల్లో కూడా ఆయనకు ఘనమైన గౌరవం లభించింది; అమెరికా, ఇంగ్లాండ్, జర్మనీ వంటి దేశాల్లో సంగీత ప్రదర్శనలు ఇచ్చారు. ఐక్యరాజ్యసమితి వేదికపై కూడా తన గానాన్ని వినిపించిన ఘనత ఆయనకు దక్కింది. ఆయన మరణానంతరం కూడా భారత తపాలా శాఖ ఆయన జ్ఞాపకార్థం తపాలా బిళ్లను విడుదల చేసింది. అయితే పురస్కారాలు, బిరుదులు, సత్కారాలన్నింటికంటే ఆయనకు లభించిన గొప్ప గుర్తింపు తెలుగు ప్రజల హృదయాల్లో ఆయన స్వరానికి లభించిన స్థానం.

ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు గానాన్ని గుర్తుచేసుకున్నప్పుడు ఒకే పాట లేదా ఒకే శైలి గుర్తుకు రావు. పాతాళ భైరవిలోని ఎంత ఘాటు ప్రేమయోలో ప్రేమతీవ్రత, మాయాబజార్‌లోని లాహిరి లాహిరిలో మధురమైన పరవశం, జయభేరిలోని రసికరాజ తగువారము కామాలో శాస్త్రీయ వైభవం, జగదేకవీరుని కథలోని శివశంకరిలో స్వరపాండిత్యం, లవకుశలోని పౌరాణిక గంభీరత, శ్రీ వేంకటేశ్వర మహాత్మ్యంలో శేషశైలావాస శ్రీ వేంకటేశలో భక్తి, పుష్పవిలాపంలో కరుణ, భగవద్గీతలో ఆధ్యాత్మిక ప్రశాంతత, యుగళగీతాల్లోని మాధుర్యం, జానపద గీతాల్లోని సహజత్వం – ఇవన్నీ కలిసి ఆయన సంపూర్ణ గాన వ్యక్తిత్వాన్ని నిర్మించాయి.

తెలుగు సినిమా సంగీతానికి ఘంటసాల ఇచ్చిన గొప్ప కానుక కేవలం వేలాది పాటలు కాదు. తెలుగు భాషను పాటలో ఎలా పలకాలి, పద్యాన్ని ప్రజల హృదయాలకు ఎలా తీసుకెళ్లాలి, శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని సినిమా సందర్భంలో ఎలా సరళంగా వినిపించాలి, భక్తిని ఆర్భాటం లేకుండా ఎలా వ్యక్తం చేయాలి, ప్రేమను మాధుర్యంతో ఎలా పాడాలి, ఒక నటుడి తెర వ్యక్తిత్వానికి గాత్రాన్ని ఎలా సరిపోల్చాలి అనే విషయాల్లో ఆయన ఒక సంప్రదాయాన్ని ఏర్పరచారు. అందుకే ఘంటసాల స్వరం ఒక కాలానికి చెందిన రికార్డు కాదు. అది తెలుగు భాష యొక్క మాధుర్యాన్ని, కర్ణాటక సంగీతపు శాస్త్రీయతను, పౌరాణిక సాహిత్యపు గంభీరతను, జానపద జీవితపు సహజత్వాన్ని, భక్తి యొక్క ప్రశాంతతను ఒకేసారి మోసుకెళ్లిన అమర గానధార. ఆయన జీవితం మూడు దశాబ్దాలకే పరిమితమైనా, ఆయన స్వరం మాత్రం తరతరాల తెలుగు ప్రజల సంగీత జ్ఞాపకాల్లో ఎప్పటికీ కొనసాగుతూనే ఉంటుంది.

ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు – తెలుగు సినీ సంగీత గానగంధర్వులు - భాగం 2

మాయాబజార్ ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వ ప్రతిభకు ఒక మహత్తర ఉదాహరణ. ఈ చిత్రంలోని పాటల్లో పౌరాణిక వాతావరణాన్ని నిలబెట్టుకుంటూనే ఆధునిక సినీ సంగీతానికి తగిన లాలిత్యాన్ని ఆయన అందించారు. వివాహగీతాలు, ప్రేమగీతాలు, హాస్యభరితమైన పాటలు, భక్తి ఛాయలున్న గీతాలు అన్నింటికీ వేర్వేరు సంగీత రూపాలను ఇచ్చారు. లాహిరి లాహిరి లాహిరిలో వంటి గీతంలో వెన్నెల రాత్రి, ప్రేమ, ప్రశాంతతలను మృదువైన స్వరాలతో ఆవిష్కరించగా, వివాహ సందర్భంలోని పాటల్లో లయను మరింత చలాకీగా మార్చారు. సంగీత దర్శకుడిగా దృశ్యానికి, పాత్రకు, కాలానికి తగిన సంగీత వాతావరణాన్ని సృష్టించడం ఆయనకు ఉన్న గొప్ప సామర్థ్యం.

లవకుశ ఘంటసాల సంగీత జీవితంలోని మరొక శిఖరం. శ్రీరాముని కథను తెరపై ఆవిష్కరించే ఈ చిత్రానికి అవసరమైన ఆధ్యాత్మిక గంభీరతను, శాస్త్రీయ సంగీత వైభవాన్ని, తెలుగు పద్యసాహిత్యంలోని శక్తిని ఆయన సంగీతంలో సమన్వయపరిచారు. వినుడు వినుడు రామాయణ గాథ వంటి గీతాలు కథను సంగీతం ద్వారా వినిపిస్తాయి. సీతారాముల భక్తి, రాముని ధర్మనిష్ఠ, పౌరాణిక వాతావరణం అన్నీ పాటలలో ప్రతిధ్వనిస్తాయి. సంగీత దర్శకుడిగా ఆయన ఉపయోగించిన వాద్య సమ్మేళనం గంభీరంగా ఉన్నా గాత్రాన్ని కప్పివేయదు. పద్యానికి, గానానికి, కథకు సమాన ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు.

జగదేకవీరుని కథలోని శివశంకరి శివానందలహరి ఘంటసాల శాస్త్రీయ గాన ప్రతిభకు అత్యంత ప్రసిద్ధ ఉదాహరణల్లో ఒకటి. కర్ణాటక సంగీతంలోని క్లిష్టమైన స్వరచలనాలను, గమకాలను, లయాత్మక ప్రయోగాలను సినిమా పాటగా పాడి సామాన్య శ్రోతలకు కూడా అందుబాటులోకి తీసుకువచ్చారు. ఈ పాటలో ఆయన స్వరం ఒకవైపు గంభీరంగా, మరోవైపు స్వరాలపై పూర్తి నియంత్రణతో సాగుతుంది. క్లిష్టమైన స్వరకల్పనలో కూడా సాహిత్యం స్పష్టంగా వినిపించడం ఆయనకు మాత్రమే సాధ్యమైన ప్రత్యేకత. ఈ పాట ఆయనకు అసాధారణమైన ప్రజాదరణను తెచ్చిపెట్టింది.

జయభేరి చిత్రంలోని రసికరాజ తగువారము కామా మరో శాస్త్రీయ గాన రత్నం. కర్ణాటక సంగీతంలోని రాగభావాన్ని సినిమా కథానుగుణంగా మలిచి, గాయకుడి పాత్రకు తగిన విధంగా పాడటం ఈ పాట ప్రత్యేకత. ఘంటసాల స్వరంలో శాస్త్రీయ సంగీత విద్వాంసుడి పట్టు ఉన్నప్పటికీ, పాట ఎక్కడా కచేరీ ప్రదర్శనలా అనిపించదు. పాత్ర యొక్క భావోద్వేగం, సంగీత సాధన, ప్రేమ అన్నీ ఒకేసారి వినిపిస్తాయి. శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని సినిమా కథలో సహజంగా మిళితం చేయడంలో ఆయనకు ఉన్న నైపుణ్యానికి ఇది మంచి ఉదాహరణ.

మహాకవి కాళిదాసు చిత్రంలోని శ్యామలా దండకం ఘంటసాల సంస్కృత శ్లోకోచ్చారణలోని వైభవాన్ని చూపిస్తుంది. మాణిక్య వీణా ముపలాలయంతీ వంటి సంస్కృత పదాలను స్పష్టమైన ఉచ్చారణతో, గంభీరమైన స్వరంతో ఆలపించారు. సంస్కృతంలోని దీర్ఘ, హ్రస్వ ధ్వనులను సరిగ్గా పలకడం, శ్లోకంలోని ఛందస్సును కాపాడటం, భావాన్ని కూడా నిలబెట్టడం ఈ గానంలో కనిపిస్తుంది. తెలుగు పద్యం, సంస్కృత శ్లోకం, కర్ణాటక సంగీత కృతి – ఏ రూపమైనా తన స్వరంతో జీవింపజేయగలిగిన గాయకుడని ఈ పాటలు నిరూపించాయి.

నర్తనశాల, పాండవ వనవాసం, శ్రీకృష్ణార్జున యుద్ధం వంటి పౌరాణిక చిత్రాల్లో ఘంటసాల పాడిన పద్యాలు ఆయన ప్రత్యేకతను మరింత బలపరిచాయి. పద్యాన్ని కేవలం రాగంలో పాడకుండా పాత్ర యొక్క మనస్థితిని ముందుకు తెచ్చేవారు. యుద్ధ సందర్భంలో వీరత్వం, విషాద సందర్భంలో కరుణ, భక్తి సందర్భంలో శరణాగతి, ధర్మసందర్భంలో గంభీరత – ఒక్కో సందర్భానికి స్వర స్వభావాన్ని మార్చేవారు. ఆయన పద్యగానం వల్లే అనేక పౌరాణిక పద్యాలు సామాన్య ప్రేక్షకుల నోట కూడా నిలిచిపోయాయి.

ఘంటసాల యుగళగానంలో కూడా ప్రత్యేకమైన శైలి కలిగిన గాయకుడు. పి. సుశీల, జిక్కి, పి. లీల, ఎస్. జానకి, ఎస్. వరలక్ష్మి వంటి గాయనులతో కలిసి పాడిన పాటల్లో ఎదుటి స్వరానికి తగిన విధంగా తన గాత్రాన్ని మార్చుకునేవారు. పి. సుశీలతో పాడిన ప్రేమగీతాల్లో ఆయన స్వరం మృదువుగా మారుతుంది. జిక్కితో పాడిన పాతకాలపు గీతాల్లో ఒక సహజమైన సంభాషణాత్మకత కనిపిస్తుంది. పి. లీలతో పాడిన పాటల్లో శాస్త్రీయ పునాదితో కూడిన మాధుర్యం వినిపిస్తుంది. యుగళగీతంలో తన స్వరం మాత్రమే మెరిపించాలనే ఉద్దేశం లేకుండా, రెండు స్వరాలు కలిసి ఒక భావాన్ని సృష్టించేలా పాడడం ఆయన ప్రత్యేకత.

ఘంటసాల సంగీత దర్శకుడిగా పనిచేసిన చిత్రాల జాబితా ఆయన వైవిధ్యాన్ని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది. పాతాళ భైరవి, పెళ్లి చేసి చూడు, షావుకారు, మాయాబజార్, లవకుశ, గుండమ్మ కథ, రహస్యం, పరమానందయ్య శిష్యుల కథ వంటి చిత్రాల్లో ఒక్కో కథకు ఒక్కో సంగీత ప్రపంచాన్ని సృష్టించారు. గుండమ్మ కథలో కుటుంబ హాస్యం, ప్రేమ, సరదాకు తగిన తేలికైన బాణీలను అందిస్తే, లవకుశలో పౌరాణిక గంభీరతను, మాయాబజార్‌లో జానపదం, శాస్త్రీయం, హాస్యం, ప్రేమ అన్నింటి సమ్మేళనాన్ని అందించారు. రహస్యం వంటి చిత్రాల్లో శాస్త్రీయ సంగీతానికి మరింత ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. సంగీత దర్శకుడిగా ఆయన పాటను మాత్రమే కాకుండా మొత్తం చిత్ర సంగీత వాతావరణాన్ని ఆలోచించేవారు.

రహస్యం చిత్రంలోని సంగీతం ఆయన శాస్త్రీయ పాండిత్యానికి మరొక నిదర్శనం. మల్లాది రామకృష్ణశాస్త్రి సాహిత్యంలోని గంభీరతకు తగిన స్వరాలను సమకూర్చి, పాటల్లోని భావాన్ని సంగీతంతో మరింత లోతుగా చేశారు. సాంప్రదాయ సంగీత విద్వాంసుల ప్రశంసలు పొందే స్థాయిలో శాస్త్రీయత ఉన్నప్పటికీ, సాధారణ శ్రోతకు కూడా ఆ పాటలు అందుబాటులో ఉండేలా చేయడం ఆయన ప్రతిభ. శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని ప్రజాదరణ పొందేలా చేయడంలో ఘంటసాల పాత్ర అపారమైనది.

సినిమా పాటలకు అతీతంగా ఘంటసాల పుష్పవిలాపం, కుంతీకుమారి, గోగోష వంటి రచనలకు స్వరరూపం ఇచ్చి ఆలపించారు. కరుణశ్రీ రచించిన పుష్పవిలాపం ఆయన గాత్రంలోని కరుణరసాన్ని చూపించే అపూర్వమైన గానరచన. పువ్వును కోసే మనిషిని ఉద్దేశించి పువ్వు తన బాధను వ్యక్తం చేస్తున్నట్లుగా పాడిన ఈ గీతంలో ఆయన స్వరం కేవలం కథను చెప్పదు; బాధను అనుభూతిగా మార్చుతుంది. ఆయన స్వరంలోని మాధుర్యం, తెలుగు పద్యసాహిత్యంపై ఉన్న అవగాహన, భావవ్యక్తీకరణ ఈ గీతంలో అత్యున్నత స్థాయికి చేరాయి.

భగవద్గీత ఘంటసాల జీవితంలోని చివరి దశలో ఆయన ఆధ్యాత్మిక గానానికి పరాకాష్ఠగా నిలిచింది. శ్రీకృష్ణుని ఉపదేశాన్ని సంస్కృత శ్లోకాల రూపంలో పాడుతూ, ప్రతి శ్లోకానికి తగిన భావం, స్వరనిగ్రహం, ఉచ్చారణను అందించారు. ఈ గానరూపం నేటికీ అనేక ఇళ్లలో, ఆలయాల్లో, ఆధ్యాత్మిక సందర్భాల్లో వినిపిస్తుండటం దాని చిరస్థాయిత్వానికి నిదర్శనం. తన జీవితాంతానికి చేరువలో కూడా సంగీతాన్ని కేవలం వృత్తిగా కాకుండా ఆధ్యాత్మిక సాధనగా భావించిన కళాకారుడిగా ఘంటసాల నిలిచిపోయారు.

తెలుగు సినిమాతో పాటు ఘంటసాల తమిళ, కన్నడ, మలయాళ చిత్రాల్లోనూ పాడారు. తమిళంలో ప్రముఖ నటుల కోసం ఆయన స్వరం వినిపించింది. కన్నడ చిత్రాల్లోనూ నేపథ్య గాయకుడిగా, సంగీత దర్శకుడిగా పనిచేశారు. మలయాళ చిత్రాల్లో జీవితం నౌక, అమ్మ, ఆత్మసఖి, లోకనీతి, ఆశాదీపం వంటి చిత్రాలకు పాటలు పాడారు. 1964లో జండా ఊంచా రహే హమారా అనే హిందీ చిత్రానికి సంగీతం అందించి, పాడారు. ఇతర భాషల్లో పాటలు పాడినా ఆయన అసలు గాన వ్యక్తిత్వం తెలుగు సంగీతంతోనే అత్యంత బలంగా అనుసంధానమై ఉంది. తెలుగు భాషలోని పద్యసంపద, భక్తిసాహిత్యం, జానపద సంప్రదాయం, కర్ణాటక సంగీతం, సినిమా సంగీతం – ఈ ఐదు ప్రపంచాలను ఒకే స్వరంలో కలిపిన గాయకుడు మరొకరు అరుదు.

ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు – తెలుగు సినీ సంగీత గానగంధర్వులు - భాగం 1

ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు తెలుగు సినీ సంగీత చరిత్రలో గాయకుడిగా, సంగీత దర్శకుడిగా, పద్యగాయకుడిగా, శాస్త్రీయ సంగీత విద్వాంసుడిగా తనకంటూ ఒక శాశ్వత స్థానాన్ని సంపాదించుకున్న మహనీయుడు. 1922 డిసెంబర్ 4న కృష్ణా జిల్లా చౌటపల్లిలో జన్మించిన ఆయన తండ్రి ఘంటసాల సూరయ్య స్వయంగా సంగీత విద్వాంసుడు, హరికథా సంప్రదాయంలోని తరంగాలను ఆలపించేవారు. చిన్నతనం నుంచే తండ్రి గానం, మృదంగ వాదనం వింటూ పెరిగిన వెంకటేశ్వరరావుకు సంగీతంపై సహజమైన ఆసక్తి ఏర్పడింది. తండ్రి మరణం తరువాత కూడా సంగీత సాధనను వదల్లేదు. విజయనగరం సంగీత కళాశాలలో కష్టపడి శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని అభ్యసించి సంగీత విద్వాంసుడిగా ఎదిగారు. 1942లో భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో పాల్గొని జైలుశిక్ష అనుభవించారు. తరువాత మద్రాసుకు వచ్చి ఆకాశవాణిలో పాటలు పాడుతూ, నాటకాల్లో పాల్గొంటూ సినీరంగంలో అవకాశాల కోసం ప్రయత్నించారు. 1946లో సీతారామ జననం చిత్రంలో నటుడిగానూ, గాయకుడిగానూ కనిపించారు. 1947లో స్వర్గసీమ చిత్రంతో నేపథ్య గాయకుడిగా ఆయన సినీ ప్రయాణం మరింత స్పష్టమైన రూపం దాల్చింది. 1944 మార్చి 4న సావిత్రిని వివాహం చేసుకున్న ఆయనకు తరువాత సరళాదేవితో కూడా వివాహం జరిగింది. 1974 ఫిబ్రవరి 11న చెన్నైలో ఆయన కన్నుమూశారు. దాదాపు మూడు దశాబ్దాల సినీ జీవితంలో పది వేలకుపైగా పాటలు పాడి, వందకు పైగా చిత్రాలకు సంగీతం అందించిన మహోన్నత కళాకారుడిగా నిలిచారు.

ఘంటసాల గానానికి మొదటి నుంచే రెండు బలమైన పునాదులు ఉన్నాయి. ఒకటి కర్ణాటక సంగీతంపై ఆయనకు ఉన్న లోతైన అవగాహన; రెండోది తెలుగు భాష, పద్యసాహిత్యం, భావవ్యక్తీకరణపై ఆయనకు ఉన్న అపూర్వమైన పట్టు. అందుకే ఆయన పాడిన పాటలో స్వరం, సాహిత్యం రెండూ సమానంగా వినిపించేవి. ఆయన గొంతులో గంభీరత ఉన్నా అది కఠినంగా అనిపించదు. మాధుర్యం ఉన్నా బలహీనంగా ఉండదు. మూడు స్థాయిల స్వర పరిధిలోనూ సులభంగా పాడగలిగే శక్తి ఆయనకు ఉండేది. ముఖ్యంగా ఉచ్చారణ అత్యంత స్పష్టంగా ఉండేది. తెలుగు పద్యాన్ని పాడేటప్పుడు ప్రతి అక్షరానికి తగిన బరువు, ప్రతి భావానికి తగిన స్వరరూపం ఇచ్చేవారు. సినిమా కథానాయకుడి స్వభావానికి అనుగుణంగా స్వరపిచ్, ఉచ్చారణ, గానశైలిని మార్చడం కూడా ఆయన ప్రత్యేకత. అందువల్ల ఎన్టీఆర్, ఏఎన్నార్, కాంతారావు, జగ్గయ్య వంటి విభిన్న నటులకు ఆయన స్వరం సహజంగా సరిపోయింది.

సంగీత దర్శకుడిగా ఘంటసాల తొలి ముఖ్యమైన అవకాశం లక్ష్మమ్మ చిత్రంతో వచ్చింది. అయితే ఒక చిత్రంలోని అన్ని పాటలకు సంగీత దర్శకత్వం వహించిన తొలి చిత్రం మనదేశం. ఈ చిత్రం ఎన్టీఆర్‌కు కూడా తొలి చిత్రం కావడం విశేషం. మనదేశం పాటలలోనే ఘంటసాల సంగీత దర్శకుడిగా తన వైవిధ్యాన్ని చూపించారు. వేగవంతమైన గీతాలు, భావోద్వేగ గీతాలు, దేశభక్తి స్పూర్తి కలిగిన పాటలు ఇలా విభిన్నమైన బాణీలను స్వరపరిచారు. గాయకుడిగా తనకున్న అనుభవాన్ని సంగీత దర్శకుడిగా ఉపయోగించుకుని, పాటలో సాహిత్యం ఎక్కడ ముందుకు రావాలి, స్వరం ఎక్కడ విస్తరించాలి, వాద్య విన్యాసం ఎక్కడ తగ్గాలి అనే విషయాల్లో ప్రత్యేకమైన శ్రద్ధ చూపారు. తరువాత పెళ్లి చేసి చూడు, షావుకారు, పాతాళ భైరవి వంటి చిత్రాలతో ఆయన సంగీత దర్శకత్వ ప్రతిభ మరింత వెలుగులోకి వచ్చింది.

పాతాళ భైరవి ఘంటసాల సంగీత దర్శకుడిగా, గాయకుడిగా ఎదిగిన దశలో ఒక కీలక మలుపు. ఈ చిత్రంలోని కలవరమాయే మదిలో, ఎంత ఘాటు ప్రేమయో, హాయిగా మనకింక స్వేచ్ఛగా వంటి పాటలు ఆయన స్వరంలోని మాధుర్యాన్ని మాత్రమే కాదు, సంగీత దర్శకుడిగా ఆయన సృజనాత్మకతను కూడా తెలియజేస్తాయి. ప్రేమ, విషాదం, ఆనందం, ఉత్సాహం వంటి భిన్న భావాలకు తగిన వాద్య సమ్మేళనం, లయ, స్వర నిర్మాణం పాటలలో కనిపిస్తాయి. ఎంత ఘాటు ప్రేమయోలో ప్రేమభావాన్ని గంభీరంగా మోసుకెళ్లిన ఆయన స్వరం, హాయిగా మనకింక స్వేచ్ఛగా వంటి గీతంలో తేలికైన ఉల్లాసాన్ని అందిస్తుంది. ఒకే సంగీత దర్శకుడు, ఒకే గాయకుడు ఇంత భిన్నమైన భావాలను సమానమైన సహజత్వంతో వ్యక్తం చేయడం ఆయన ప్రతిభకు నిదర్శనం.

షావుకారు చిత్రంతో ఘంటసాల సంగీత దర్శకుడిగా మరింత బలమైన స్థానాన్ని సంపాదించారు. పల్లెటూరి జీవితం, మానవ సంబంధాలు, ప్రేమ, హాస్యం వంటి విభిన్న భావాలకు తగిన సంగీతాన్ని అందించారు. ఈ దశలోనే ఆయనకు జానపద బాణీలపై ఉన్న పట్టు కూడా స్పష్టమైంది. గ్రామీణ భాషలోని సహజత్వాన్ని కోల్పోకుండా పాటను శ్రావ్యంగా తీర్చిదిద్దడం ఆయనకు ప్రత్యేకంగా వచ్చేది. ఘంటసాల సంగీతంలో జానపదం ఎప్పుడూ కేవలం సరళమైన లయగా ఉండదు; దానికి శాస్త్రీయ సంగీతం నుంచి వచ్చిన స్వర నిర్మాణం కూడా తోడవుతుంది. అందుకే ఆయన జానపద గీతాలు సాధారణ ప్రజలకు సులభంగా నచ్చడంతో పాటు సంగీతపరంగా కూడా నిలిచిపోయాయి.

పెళ్లి చేసి చూడు వంటి చిత్రాల్లో ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వం మరో రూపాన్ని చూపిస్తుంది. హాస్యం, కుటుంబ జీవితం, ప్రేమ, పెళ్లి సంబరాలు వంటి తేలికైన అంశాలకు ఆయన సంగీతాన్ని ఎంతో చలాకీగా మలిచారు. గాయకుడిగా ఆయన స్వరంలోని గంభీరతను అవసరమైన చోట తగ్గించి, పాత్రకు తగిన సరదా, చిలిపితనం తీసుకురాగలిగారు. గాయకుడి స్వరం నటుడి వ్యక్తిత్వంలో కలిసిపోవాలనే ఆలోచన ఆయన గానంలో మొదటి నుంచీ కనిపిస్తుంది. అదే ఆయనను కేవలం గొప్ప గాయకుడిగా కాకుండా గొప్ప నేపథ్య గాయకుడిగా కూడా నిలబెట్టింది.

భక్తిగీతాల్లో ఘంటసాల స్వరానికి ఉన్న ప్రత్యేకత మరింత స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఆయనకు తిరుమల శ్రీవేంకటేశ్వరస్వామిపై అపారమైన భక్తి. శేషశైలావాస శ్రీ వేంకటేశ, వెంకటేశ్వర మహాత్మ్యం వంటి గీతాల్లో ఆయన స్వరం భక్తిని గట్టిగా ప్రకటించదు; భక్తుడి హృదయం నుంచి సహజంగా వెలువడుతున్న ప్రార్థనలా అనిపిస్తుంది. శ్రీవేంకటేశ్వరునిపై అనేక ప్రైవేటు గీతాలు కూడా పాడారు. ఆయన గాత్రంలో భక్తి, గంభీరత, మాధుర్యం కలిసి ఉండటం వల్ల ఆ పాటలు భక్తి సంగీతంలో శాశ్వత స్థానం సంపాదించాయి. తరువాత ఆయన పాడిన భగవద్గీత గానరూపం ఆయన ఆధ్యాత్మిక గానప్రస్థానానికి శిఖరంగా నిలిచింది.

ఘంటసాల పద్యగానం తెలుగు సంగీత చరిత్రలో ఒక ప్రత్యేక అధ్యాయం. లవకుశ, పాండవ వనవాసం, నర్తనశాల, శ్రీకృష్ణార్జున యుద్ధం వంటి పౌరాణిక చిత్రాల్లో ఆయన పాడిన పద్యాలు తెలుగు శ్రోతలకు ఒక కొత్త అనుభూతిని ఇచ్చాయి. అంతకుముందు రంగస్థల సంప్రదాయంలో ఉన్న పద్యగానానికి ఆయన సినీ సంగీత భాషను జోడించారు. పాత్ర యొక్క భావోద్వేగం, సందర్భం, సంభాషణలోని అంతర్గత అర్థం అన్నీ పరిగణనలోకి తీసుకుని పద్యాన్ని పాడేవారు. అందుకే ఆయన పద్యం కేవలం ఛందస్సును పలికించడం కాదు; పాత్ర మాట్లాడుతున్నట్లుగా, జీవిస్తున్నట్లుగా అనిపిస్తుంది. ఆయన పద్యగానంలో శ్వాస నియంత్రణ, స్వరశుద్ధి, ఉచ్చారణ, భావవ్యక్తీకరణ అన్నీ సమానంగా కనిపిస్తాయి.

నాదస్వర విద్వాంసులు షేక్ చినమౌలానా జీవిత విశేషాలు

షేక్ చిన్న మౌలానా దక్షిణ భారత నాదస్వర సంగీత ప్రపంచంలో తనకంటూ ఒక ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించుకున్న మహావిద్వాంసులు. 1924 మే 12న ప్రకాశం జిల్లాలోని కరవాది గ్రామంలో షేక్ కాసిం సాహెబ్, బీబీజాన్ దంపతులకు జన్మించిన ఆయన, దాదాపు మూడు వందల సంవత్సరాలుగా నాదస్వర సంప్రదాయాన్ని కొనసాగిస్తున్న సంగీత కుటుంబానికి చెందినవారు. తండ్రి షేక్ కాసిం సాహెబ్ వద్దనే నాదస్వరంలో తొలి పాఠాలు నేర్చుకున్నారు. అనంతరం చిలకలూరిపేటకు వెళ్లి షేక్ ఆదం సాహెబ్ వద్ద శిక్షణ పొందారు. చిన్ననాటి నుంచే నాదస్వర దిగ్గజం టి.ఎన్. రాజరత్నం పిళ్లై వాయిద్యానికి ఆకర్షితులైన మౌలానా, ఆయన శైలిని తన మానసిక గురువుగా భావించేవారు. 1950 ప్రాంతంలో తమిళనాడుకు వెళ్లి నాచియార్‌కోయిల్ రాజం, దురైకన్ను పిళ్లై సోదరుల వద్ద తంజావూరు బాణీలో సుదీర్ఘంగా శిక్షణ పొందారు. ఈ విధంగా చిలకలూరిపేట సంప్రదాయంలోని మాధుర్యాన్ని, తంజావూరు బాణీలోని రాగవిస్తారాన్ని సమన్వయపరిచి తనదైన నాదస్వర శైలిని ఆయన రూపొందించుకున్నారు.

చిన్న మౌలానా సంగీతంలో రాగాలాపనకు విశేష ప్రాధాన్యం ఉండేది. విశాలమైన రాగవిస్తారం, స్పష్టమైన స్వరప్రయోగం, వేగవంతమైన బ్రిగాలతో కూడిన సృజనాత్మకత ఆయన వాయిద్యానికి ప్రత్యేక ఆకర్షణను ఇచ్చాయి. ఆయన నాదస్వర వాదనం గాత్రసంగీతాన్ని తలపించేలా ఉండేదని సంగీత విమర్శకులు పేర్కొన్నారు. తెలుగు, తమిళం, సంస్కృత భాషల్లోని కృతుల సాహిత్యాన్ని అర్థం చేసుకుని, దాని భావాన్ని వాయిద్యంలో ప్రతిబింబించేందుకు ఆయన ఎంతో శ్రద్ధ చూపేవారు. భారతదేశంలోని అనేక ప్రాంతాల్లో కచేరీలు నిర్వహించడమే కాకుండా విదేశాల్లో కూడా ప్రదర్శనలు ఇచ్చి నాదస్వరానికి అంతర్జాతీయ గుర్తింపు తీసుకువచ్చారు. తిరుపతి, శ్రీరంగం ఆలయాలతో పాటు శృంగేరి శారదా పీఠంలో ఆస్థాన విద్వాంసునిగా గౌరవం పొందారు. 1964లో శ్రీరంగంలో స్థిరపడి, అనంతరం శారదా నాదస్వర సంగీతాశ్రమాన్ని స్థాపించి గురుకుల పద్ధతిలో యువ కళాకారులకు నాదస్వర విద్యను అందించారు. మతాలకు అతీతంగా సంగీతాన్ని ఆధ్యాత్మిక సాధనగా భావించిన ఆయనకు శ్రీరంగనాథుడిపై, ముఖ్యంగా తన స్వగ్రామంలోని శ్రీరాముడిపై అపారమైన భక్తి ఉండేది.

ఆయన ప్రతిభకు అనేక ప్రతిష్ఠాత్మక పురస్కారాలు లభించాయి. తమిళనాడు ప్రభుత్వ కళైమామణి పురస్కారం, 1977లో భారత ప్రభుత్వ పద్మశ్రీ, సంగీత నాటక అకాడమీ పురస్కారం వంటి గౌరవాలు ఆయనను వరించాయి. ఆంధ్రప్రదేశ్ సంగీత నాటక అకాడమీ పురస్కారం, ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం గౌరవ డాక్టరేట్ వంటి అనేక సత్కారాలు కూడా అందుకున్నారు. 1998 సంవత్సరానికి మద్రాస్ సంగీత అకాడమీ ఆయనకు ప్రతిష్ఠాత్మకమైన సంగీత కళానిధి బిరుదును ప్రకటించింది; 1999లో ఆయనకు ఈ గౌరవం అధికారికంగా ప్రదానం చేయబడింది. భారత ప్రభుత్వ ఫిల్మ్స్ డివిజన్ ఆయన జీవితం, నాదస్వర సాధనపై డాక్యుమెంటరీని కూడా రూపొందించింది. 1999 ఏప్రిల్ 13న శ్రీరంగంలో ఆయన కన్నుమూశారు. అయితే ఆయన సంగీత వారసత్వం ఆయన శిష్యులు, మనుమలు షేక్ కాసిం–బాబు వంటి కళాకారుల ద్వారా కొనసాగుతోంది. నాదస్వరాన్ని ఆలయ సంప్రదాయపు పరిధి నుంచి జాతీయ, అంతర్జాతీయ సంగీత వేదికల వరకు తీసుకెళ్లిన కళాకారుడిగా, రెండు భిన్న సంగీత బాణీలను సమన్వయపరిచి తనదైన శైలిని సృష్టించిన విద్వాంసుడిగా షేక్ చిన్న మౌలానా పేరు నాదస్వర చరిత్రలో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయింది.

ఇటీవలే ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం వారు ఒంగోలు చినమౌలానా గారి విగ్రహం, శిలాఫలకాన్ని స్థాపించారు.

పి. లీల – శాస్త్రీయత, మాధుర్యం కలబోసిన స్వరం - భాగం 2

మాయాబజార్ చిత్రంలోని లాహిరి లాహిరి లాహిరిలో పి. లీల స్వరం ఒక మధురమైన వెన్నెల రాత్రిని సృష్టిస్తుంది. ఘంటసాలతో కలిసి పాడిన ఈ యుగళగీతంలో ప్రేమ, పరవశం, ప్రశాంతత అన్నీ కలిసిపోయాయి. పునరావృతమయ్యే స్వరాలు పాటకు ఒక మత్తైన లయను ఇస్తాయి. పి. లీల ఆ మత్తును అతిగా నెమ్మదిగా కాకుండా, ఎంతో సహజమైన స్వరప్రవాహంతో అందించారు. ఘంటసాల గంభీరమైన స్వరానికి ఆమె స్వరం మృదువైన ప్రతిస్పందనగా నిలుస్తుంది. ఇద్దరి స్వరాలు కలిసినప్పుడు పాటలో ఒక ఆత్మీయ సంభాషణ వినిపిస్తుంది. ఈ పాట మోహన రాగ ఛాయలతో కూడిన స్వరకల్పనలో సాగడం, పి. లీల స్వరంలోని శాస్త్రీయ పునాదిని మరింత అందంగా బయటపెడుతుంది.

అదే మాయాబజార్‌లోని నీకోసమే నే జీవించునది పాటలో ప్రేమ మరింత గాఢమైన రూపాన్ని సంతరించుకుంటుంది. ప్రియుడి కోసం జీవితాన్ని అంకితం చేసే భావాన్ని పి. లీల ఎంతో నిగ్రహంతో పాడారు. స్వరాన్ని ఎక్కడా అతిగా విస్తరించకుండా, సాహిత్యంలోని ఆవేదనను మెల్లగా పెంచుతూ తీసుకెళ్లారు. లాహిరి లాహిరిలోని పరవశమైన ప్రేమకు భిన్నంగా ఈ పాటలో విరహం, అంకితభావం, అంతరంగ వేదన కనిపిస్తాయి. ఒకే చిత్రంలో ప్రేమకు చెందిన రెండు భిన్నమైన భావాలను తన స్వరంతో ఆవిష్కరించడం ఆమె భావవ్యక్తీకరణ సామర్థ్యానికి నిదర్శనం.

లవకుశ చిత్రంలోని వినుడు వినుడు రామాయణ గాథ, శ్రీరాముని చరితమును పి. లీల గానంలోని పౌరాణిక గంభీరతకు అద్భుతమైన ఉదాహరణ. రామాయణ కథను శ్రోతలకు వినిపించే ఈ గీతంలో పద్యభరితమైన సాహిత్యం, దీర్ఘమైన స్వరప్రవాహం, పౌరాణిక వాతావరణం అన్నీ అవసరం. పి. లీల ప్రతి పదాన్ని ఎంతో స్పష్టంగా పలికారు. కథను పాడుతున్న గాయనిగా మాత్రమే కాకుండా, రామాయణాన్ని వినిపిస్తున్న ఒక గానకథకురాలిలా ఆమె స్వరం అనిపిస్తుంది. స్వరంలోని గంభీరత, ఉచ్చారణలోని శుద్ధి, లయపై పట్టు ఈ పాటను ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టాయి. దీర్ఘమైన గీతాన్ని కూడా శ్రోతకు అలసట కలగకుండా ప్రవాహంలా తీసుకెళ్లడం ఆమె గానపాటవాన్ని తెలియజేస్తుంది.

రాజమకుటం చిత్రంలోని సడిసేయకో గాలి పి. లీల స్వరంలోని సున్నితమైన విరహభావానికి మంచి ఉదాహరణ. గాలిని ఉద్దేశించి తన అంతరంగ భావాలను చెప్పుకునే ఈ పాటలో ఎదురుచూపు, ప్రేమ, నిశ్శబ్దమైన ఆవేదన ఉన్నాయి. ఆమె స్వరం కూడా అదే విధంగా నిగ్రహంగా సాగుతుంది. బాధను బిగ్గరగా వ్యక్తం చేయకుండా, స్వరంలోని చిన్నపాటి కంపనాలతోనే ఆవేదనను తెలియజేస్తారు. ప్రతి పదాన్ని స్పష్టంగా పలుకుతూ, సాహిత్యంలోని భావాన్ని స్వరంతో ముడిపెట్టడం ఈ పాటలో ప్రత్యేకంగా వినిపిస్తుంది.

ఇలవేల్పు చిత్రంలోని చల్లని రాజా ఓ చందమామ పి. లీల స్వరంలోని ప్రశాంతమైన లాలిత్యానికి మరో ఉదాహరణ. చంద్రుడిని సంబోధిస్తూ సాగిపోయే ఈ పాటలో ప్రేమ, ప్రకృతి, వెన్నెల రాత్రి నిశ్శబ్దం కలిసివుంటాయి. ఆమె స్వరం కూడా ఆ వాతావరణంలాగే మృదువుగా, ప్రశాంతంగా సాగుతుంది. అనవసరమైన అలంకారాలు లేకుండా స్వరాన్ని శుభ్రంగా ఉంచి పాడటం ఈ పాటలోని ప్రధాన ఆకర్షణ. ప్రతి పదం స్పష్టంగా వినిపించడం వల్ల పాటలోని సాహిత్యం కూడా సంగీతంలో సమానమైన ప్రాధాన్యాన్ని పొందుతుంది.

గుండమ్మ కథ చిత్రంలోని అయినా మనిషి మారలేదు పి. లీల గానంలోని మరో భిన్నమైన భావవ్యక్తీకరణ. వ్యక్తిగత ప్రేమకన్నా మనిషి స్వభావం, జీవితంలోని మార్పులు, మారని మానవ లక్షణాలపై వ్యాఖ్యానించే ధోరణి ఈ పాటలో కనిపిస్తుంది. అందుకు తగినట్టుగా ఆమె స్వరం కొంత గంభీరంగా, పదబద్ధంగా వినిపిస్తుంది. సందేశాత్మకమైన పాటను కూడా స్వరంలోని మాధుర్యాన్ని కోల్పోకుండా పాడగలగడం ఆమె ప్రత్యేకత. భావాన్ని పాటలోని పదాల ద్వారా ముందుకు తెస్తూ, స్వరం వాటికి ఆధారంగా నిలిచేలా చేశారు.

శ్రీకృష్ణ పాండవీయం చిత్రంలోని చాంగురే బంగారురాజా పి. లీల గానంలోని జానపద సరసతకు మంచి ఉదాహరణ. పాటలోని పిలుపు, చలాకీతనం, గ్రామీణ భాషా ధోరణి, లయాత్మక ఉత్సాహం అన్నీ కలిసి ప్రత్యేకమైన వాతావరణాన్ని సృష్టిస్తాయి. పి. లీల స్వరం ఇక్కడ నిండుగా, ఉత్సాహంగా వినిపిస్తుంది. అయినప్పటికీ ఆమె ఉచ్చారణలోని స్పష్టత, లయపై ఉన్న పట్టు ఏమాత్రం తగ్గలేదు. జానపద గీతంలో కూడా శాస్త్రీయ శిక్షణతో వచ్చిన స్వరశుద్ధిని కోల్పోకుండా పాడగలిగిన సామర్థ్యం ఈ పాటలో కనిపిస్తుంది.

భక్తి, పౌరాణిక గీతాల్లో పి. లీలకు ప్రత్యేకమైన స్థానం ఉంది. గుణసుందరి కథలోని శ్రీ తులసి జయ తులసి నుంచి ప్రారంభమైన ఈ ధోరణి తరువాతి కాలంలో మరింత విస్తరించింది. శ్రీ లలిత శివజ్యోతి వంటి గీతాల్లో భక్తి, శాస్త్రీయత, పదాల స్పష్టత కలిసి కనిపిస్తాయి. అమ్మవారిని స్తుతించే ఈ గీతంలో ప్రతి పదానికి గౌరవం అవసరం. పి. లీల తన శాస్త్రీయ పునాదిని ఉపయోగిస్తూ, అవసరమైన చోట మాత్రమే గమకాలను ప్రయోగించి, పాటను గంభీరంగా కానీ భారంగా కాకుండా ఆలపించారు. భక్తిని గొంతు బలంతో వ్యక్తం చేయకుండా, స్వరంలోని ప్రశాంతతతో శ్రోత హృదయంలోకి తీసుకెళ్లడం ఆమె భక్తిగానంలోని ప్రత్యేకత.

కర్ణాటక సంగీతంతో ఆమెకున్న అనుబంధం సినిమా పాటలకే పరిమితం కాలేదు. కచేరీలు, భక్తిగీతాలు, స్తోత్రాలు, శ్లోకాలు, నారాయణీయం వంటి ఆధ్యాత్మిక గానరచనలను కూడా ఆమె ఆలపించారు. గురువాయూర్ శ్రీకృష్ణుడికి సంబంధించిన భక్తిగీతాల్లో ఆమె స్వరం ప్రత్యేకమైన గుర్తింపును పొందింది. గురువాయూర్ ఆలయంలో ఉదయం నిత్యసేవలో వినిపించే వాకచార్తు పారాయణంతో ఆమెకు చిరస్మరణీయమైన ఆధ్యాత్మిక అనుబంధం ఏర్పడింది. సినీ పాటలో భావాన్ని, కర్ణాటక సంగీతంలో శాస్త్రీయ క్రమశిక్షణను సమానమైన నిబద్ధతతో నిర్వహించగలగడం ఆమె ప్రత్యేకత.

తెలుగు పాటలతో పాటు పి. లీల ఇతర దక్షిణ భారతీయ భాషల్లోనూ విస్తృతంగా పాడారు. తమిళంలో ఆమె సినీ ప్రయాణం ప్రారంభమై, అక్కడి ప్రముఖ సంగీత దర్శకులతో కలిసి ఎన్నో పాటలు ఆలపించారు. తెలుగులో ఆమెకు ఘంటసాల, సాలూరి రాజేశ్వరరావు, పెండ్యాల నాగేశ్వరరావు, సుసర్ల దక్షిణామూర్తి, ఆదినారాయణరావు వంటి ప్రముఖులతో పనిచేసే అవకాశం వచ్చింది. మలయాళంలో ఆమెకు ప్రత్యేకమైన స్థానం ఏర్పడింది. కన్నడ చిత్రాల్లోనూ విస్తృతంగా పాడారు. హిందీ, బెంగాలీ, సింహళ తదితర భాషల్లో కూడా ఆమె స్వరం వినిపించింది. భాష మారినప్పుడల్లా ఆ భాష ఉచ్చారణను జాగ్రత్తగా నేర్చుకుని పాడడం ఆమె ప్రత్యేకత. అందువల్ల బహుభాషా గాయనిగా ఆమె ప్రయాణం కేవలం పాటల సంఖ్యలోనే కాదు, ప్రతి భాష యొక్క సంగీత స్వభావాన్ని అర్థం చేసుకుని పాడిన విధానంలోనూ కనిపిస్తుంది.

పి. లీల కెరీర్‌ను నాలుగు దశాబ్దాలకుపైగా పరిశీలిస్తే తొలి దశలోనే ఆమె తెలుగు, తమిళ చిత్రాల్లో గాయనిగా స్థిరపడ్డారు. 1949లో మనదేశం, కీలుగుర్రం, గుణసుందరి కథ వంటి చిత్రాలతో తెలుగులో ప్రవేశించిన ఆమె 1950లలో పాతాళ భైరవి, మిస్సమ్మ, ఇలవేల్పు, సువర్ణ సుందరి, చిరంజీవులు వంటి చిత్రాల్లో వరుసగా గుర్తుండిపోయే పాటలు పాడారు. 1950ల చివర, 1960లలో మాయాబజార్, జగదేక వీరుని కథ, గుండమ్మ కథ, జయం మనదే, లవకుశ, శ్రీకృష్ణ పాండవీయం, శ్రీ వేంకటేశ్వర మహాత్మ్యం వంటి చిత్రాల్లో ఆమె గానం మరింత విస్తరించింది. ఈ దశలో ప్రేమగీతాలతో పాటు పౌరాణిక, భక్తి, జానపద, శాస్త్రీయ ఛాయలున్న గీతాలు కూడా పాడారు. తరువాతి కాలంలో కొత్త తరపు గాయనులు రంగప్రవేశం చేయడంతో ఆమెకు లభించే సినిమా అవకాశాలు తగ్గినా, సంగీతంతో ఆమె అనుబంధం ఎప్పుడూ తెగిపోలేదు. కచేరీలు, భక్తిగీతాలు, శాస్త్రీయ సంగీత కార్యక్రమాల ద్వారా తన గానప్రస్థానాన్ని కొనసాగించారు. 1980లలో చిన్నారి పాపలు చిత్రానికి సంగీత దర్శకత్వం వహించడం ద్వారా సంగీత సృజనలో మరో కోణాన్ని కూడా పరిచయం చేశారు. చివరి దశ వరకు సంగీతంతో ఆమె అనుబంధం కొనసాగింది.

పి. లీలకు లభించిన గౌరవాల్లో 1969లో కేరళ ప్రభుత్వం అందించిన ఉత్తమ నేపథ్య గాయనిగా తొలి రాష్ట్ర చలనచిత్ర పురస్కారం ముఖ్యమైనది. 1983లో కేరళ సంగీత నాటక అకాడమీ పురస్కారం, 1992లో తమిళనాడు ప్రభుత్వం అందించిన కళైమామణి గౌరవం ఆమె కళా సేవకు లభించిన ముఖ్య గుర్తింపులు. వివిధ సంగీత, సాంస్కృతిక సంస్థల నుంచి ఆమెకు అనేక సత్కారాలు, బిరుదులు లభించాయి. ఆమె మరణానంతరం 2006లో భారత ప్రభుత్వం పద్మభూషణ్‌తో సత్కరించింది. అయితే పి. లీలకు లభించిన అతి పెద్ద గుర్తింపు ఆమె పాటలే. అనేక దశాబ్దాలు గడిచినా తెలవార వచ్చె తెలియక నా స్వామి, రావోయి చందమామ, ఎంత ఘాటు ప్రేమయో, లాహిరి లాహిరి లాహిరిలో, వినుడు వినుడు రామాయణ గాథ, జలకాలాటలలో, సడిసేయకో గాలి వంటి పాటలు ఇప్పటికీ శ్రోతల జ్ఞాపకాల్లో సజీవంగా ఉండటం ఆమె గాన వారసత్వానికి నిదర్శనం.

పి. లీల గానాన్ని ఒకే పదంతో నిర్వచించాలంటే అది నిర్మలత్వం. రొమాంటిక్ గీతంలో ఆమె స్వరం మృదువుగా ఉంటుంది; యుగళగీతంలో సహగాయకుడి స్వరానికి అద్భుతంగా స్పందిస్తుంది; జానపద గీతంలో ఉత్సాహంగా మారుతుంది; పౌరాణిక గీతంలో గంభీరతను సంతరించుకుంటుంది; భక్తిగీతంలో ప్రశాంతమైన ఆధ్యాత్మికతను అందిస్తుంది; శాస్త్రీయ ఛాయలున్న పాటలో స్వరశుద్ధి, గమక నియంత్రణను ప్రదర్శిస్తుంది. తెలవార వచ్చె తెలియక నా స్వామిలోని ఆత్మీయత నుంచి కలనైనా నీ వలపేలోని మాధుర్యం వరకు, రావోయి చందమామలోని సరసత నుంచి ఎంత ఘాటు ప్రేమయోలోని ప్రేమతీవ్రత వరకు, లాహిరి లాహిరిలోని పరవశం నుంచి సడిసేయకో గాలిలోని విరహం వరకు, వినుడు వినుడు రామాయణ గాథలోని పౌరాణిక గంభీరత నుంచి శ్రీ లలిత శివజ్యోతిలోని భక్తి వరకు ఆమె స్వరం ఎన్నో భావ ప్రపంచాలను ఆవిష్కరించింది. శాస్త్రీయ సంగీతపు క్రమశిక్షణను సినీ సంగీతపు మాధుర్యంతో కలిపి, ప్రతి పదాన్ని శుభ్రంగా పలికి, భావాన్ని నేరుగా శ్రోత హృదయానికి చేర్చిన గాయనిగా పి. లీల తెలుగు సినీ సంగీత చరిత్రలో తనకంటూ చెరగని స్థానాన్ని సంపాదించారు.

పి. లీల – శాస్త్రీయత, మాధుర్యం కలబోసిన స్వరం - భాగం 1

పొరయత్ లీలగా జన్మించి, సినీ ప్రపంచంలో పి. లీలగా ప్రసిద్ధి చెందిన ఆమె దక్షిణ భారతీయ చలనచిత్ర సంగీత చరిత్రలో తొలి తరానికి చెందిన ప్రముఖ గాయని. 1934 మే 19న కేరళలోని పాలక్కాడ్ జిల్లాలో చిత్తూరులో జన్మించారు. ఆమె తల్లిదండ్రులు వి.కె. కుంజన్ మీనన్, పొరయత్ మీనాక్షి అమ్మ. ముగ్గురు కుమార్తెలలో లీల చిన్నవారు. తండ్రికి సంగీతంపై ఎంతో ఆసక్తి ఉండటంతో చిన్న వయసులోనే లీలకు కర్ణాటక సంగీత శిక్షణ ప్రారంభమైంది. ప్రముఖ సంగీత విద్వాంసుల వద్ద శిక్షణ పొందుతూ, చిన్న వయసులోనే కచేరీల్లో పాడటం ప్రారంభించారు. సంగీత సాధనతో పాటు రంగస్థల అనుభవం కూడా ఆమెకు లభించింది. 1948లో కంకణం అనే తమిళ చిత్రం ద్వారా నేపథ్య గాయనిగా సినీరంగ ప్రవేశం చేశారు. ఆ తరువాత తెలుగు, తమిళ, మలయాళ, కన్నడ, హిందీ, బెంగాలీ, సింహళ తదితర భాషల్లో పాటలు పాడారు. సినీ గాయనిగా మాత్రమే కాకుండా కర్ణాటక సంగీత విదుషీమణిగా, భక్తిగీత గాయనిగా కూడా ఆమెకు ప్రత్యేకమైన గుర్తింపు లభించింది. ఆమె వివాహం న్యాయవాది కృష్ణన్ నాయర్‌తో జరిగింది. సంతానం లేకుండానే ఆయన ఆమెకంటే ముందుగా కన్నుమూశారు. 2005 అక్టోబర్ 31న చెన్నైలో పి. లీల కన్నుమూశారు.

తెలుగు సినీ గానంలోకి పి. లీల ప్రవేశం 1949లో మనదేశం చిత్రం ద్వారా జరిగింది. ఆ తరువాత కీలుగుర్రం, గుణసుందరి కథ వంటి చిత్రాల్లో ఆమె పాటలు వినిపించాయి. గుణసుందరి కథలోని శ్రీ తులసి జయ తులసి, ఓ మాతా రావా నా మొర వినవా వంటి గీతాలు ఆమె స్వరంలోని శాస్త్రీయ పునాది, భక్తిభావం, స్పష్టమైన ఉచ్చారణను పరిచయం చేశాయి. అప్పట్లో తెలుగు సినిమా సంగీతం శాస్త్రీయ సంగీతం, లలిత సంగీతం, జానపద బాణీలు, పౌరాణిక గీతాలు, ప్రేమగీతాలు వంటి అనేక రూపాలను స్వీకరిస్తున్నది. ఆ విభిన్న ప్రపంచాల్లో పాడగలిగే గాయని అవసరం ఉండేది. పి. లీలకు ఉన్న కర్ణాటక సంగీత శిక్షణ అందుకు ఎంతో ఉపయోగపడింది.

పి. లీల స్వరం మొదటి వినికిడిలోనే ప్రత్యేకంగా గుర్తుపట్టగలిగే స్వరం. ఆమె గొంతులో ఒక నిండుదనం, గంభీరమైన మాధుర్యం ఉండేది. ఎత్తైన స్వరాలకు వెళ్లినా స్వరం కఠినంగా మారదు; మృదువైన పంక్తులు పాడినా బలహీనంగా అనిపించదు. ప్రతి అక్షరాన్ని స్పష్టంగా పలకడం ఆమెకు అలవాటు. అందువల్ల పాటలో సంగీతాన్ని ఆస్వాదిస్తూనే సాహిత్యాన్ని కూడా శ్రోత సులభంగా గ్రహించగలిగేవారు. కర్ణాటక సంగీతంలో సాధించిన శిక్షణ ఆమెకు స్వరశుద్ధి, లయపై పట్టు, గమకాలపై నియంత్రణను ఇచ్చింది. అయితే ఆ శాస్త్రీయ పునాది ఆమె సినీ పాటలను భారంగా మార్చలేదు. పాట ఏ శైలిలో ఉన్నా దానికి అవసరమైనంత మాత్రమే స్వరాలంకారాన్ని ఉపయోగించడం ఆమె గానంలోని విశిష్టత.

చిరంజీవులు చిత్రంలోని తెలవార వచ్చె తెలియక నా స్వామి పి. లీల గానంలోని మృదువైన ప్రేమభావానికి మంచి ఉదాహరణ. ప్రేమలోని నిరీక్షణ, ఆప్యాయత, చిన్నపాటి అలక అన్నీ పాటలో కలిసివుంటాయి. ఈ భావాలను ఆమె ఎక్కడా అతిగా వ్యక్తం చేయకుండా, స్వరంలోని సున్నితమైన ఒంపులతో పలికించారు. పల్లవిలోని మాధుర్యాన్ని చరణాల్లోకి తీసుకెళ్తూ, ప్రతి పదాన్ని స్పష్టంగా పలకడం ద్వారా పాటకు ఒక సహజమైన ఆత్మీయతను ఇచ్చారు. స్వరాన్ని బలవంతంగా ఎత్తకుండా, భావం ఎక్కడికి తీసుకెళ్తే అక్కడికే స్వరం వెళ్లేలా పాడటం ఆమె గానంలోని నిగ్రహాన్ని తెలియజేస్తుంది.

పాతాళ భైరవి చిత్రంలోని ఎంత ఘాటు ప్రేమయో పి. లీల స్వరంలోని మరో కోణాన్ని చూపిస్తుంది. ప్రేమలోని తీవ్రత, ఆకర్షణ, తపన అన్నీ కలిసిన ఈ గీతంలో ఆమె స్వరం మృదువుగానే ఉన్నప్పటికీ భావం మాత్రం బలంగా ఉంటుంది. శాస్త్రీయ సంగీతంపై ఉన్న పట్టు కారణంగా స్వరకల్పనలోని స్వరచలనాలను కూడా ఆమె చాలా సులభంగా పలికించారు. భావోద్వేగం పెరిగిన చోట కూడా స్వరశుద్ధి ఏమాత్రం తగ్గదు. అందుకే ఈ పాటలో ప్రేమతీవ్రత వినిపించినా, గానం ఎక్కడా ఆర్భాటంగా అనిపించదు.

మిస్సమ్మ చిత్రంలోని రావోయి చందమామ పి. లీల, ఏ.ఎం. రాజా కలిసి పాడిన మధురమైన యుగళగీతం. వెన్నెల రాత్రి వాతావరణం, ప్రేమ, సరదా, ఆప్యాయత ఈ పాటలో కలిసిపోయాయి. ఏ.ఎం. రాజా స్వరానికి పి. లీల స్వరం ఎంతో సహజంగా జతకలుస్తుంది. యుగళగానంలో ఎదుటి గాయకుడి స్వరాన్ని గమనిస్తూ తన స్వరాన్ని స్పందనగా మలచడం ఆమెకు బాగా వచ్చేది. ఈ పాటలో ఆమె స్వరం ఒకవైపు మృదువుగా, మరోవైపు చిలిపిగా వినిపిస్తుంది. ప్రేమగీతంలో భావాన్ని గొంతుతో గట్టిగా ప్రకటించకుండా, స్వరంలోని తేలికతోనే తెలియజేయడం ఆమె ప్రత్యేకత.

బాటసారి చిత్రంలోని ఓహో మేఘమాల పి. లీల గానంలోని ప్రకృతి లాలిత్యాన్ని పరిచయం చేస్తుంది. మేఘాలు, గాలి, ప్రకృతి, ప్రయాణం వంటి భావాలకు తగిన తేలికైన స్వరప్రవాహం ఈ పాటలో వినిపిస్తుంది. ప్రేమగీతాల్లో కనిపించే అంతరంగ మృదుత్వానికి భిన్నంగా ఇక్కడ ఆమె స్వరంలో ఒక స్వేచ్ఛ, ప్రకృతి పట్ల పరవశం కనిపిస్తాయి. స్వరాన్ని తేలికగా ఉంచినా పదాల స్పష్టతను మాత్రం ఎక్కడా వదల్లేదు. మృదుత్వాన్ని, ఉత్సాహాన్ని ఒకేసారి మోసుకెళ్లగలగడం ఆమె గానంలోని సమతూకాన్ని తెలియజేస్తుంది.

శాంతినివాసం చిత్రంలోని కలనైనా నీ వలపే పి. లీల పాడిన మధురమైన ప్రేమగీతాల్లో ఒకటి. ప్రేమను కలలా, నిరంతరం మనసులో నిలిచే అనుభూతిగా వ్యక్తం చేసే ఈ పాటకు ఆమె స్వరం ఎంతో ప్రశాంతంగా సరిపోయింది. స్వరాన్ని మృదువుగా ప్రవహింపజేస్తూ, ఎక్కడ భావాన్ని కొద్దిగా పెంచాలో, ఎక్కడ నిగ్రహించాలో ఆమెకు పూర్తి అవగాహన ఉంది. పాటలోని మాధుర్యం కేవలం ఆమె గొంతు వల్ల కాకుండా, స్వరాన్ని మితంగా ఉపయోగించిన విధానం వల్ల మరింత అందంగా మారింది.

జలకాలాటలలో అనే పాట జగదేక వీరుని కథ చిత్రంలో పి. లీల స్వరంలోని ఉల్లాసభరితమైన రూపాన్ని చూపిస్తుంది. ఈ పాటలో ఆమె స్వరం చాలా తేలికగా, చలాకీగా, నాట్యానికి అనుగుణంగా కదులుతుంది. వేగవంతమైన పదాలను స్పష్టంగా పలుకుతూ, లయను ఏమాత్రం కోల్పోకుండా పాడారు. శాస్త్రీయ సంగీతంలో గట్టి పట్టు ఉన్న గాయని జానపద, నాట్యభరితమైన బాణీని పాడినప్పుడు అది కృత్రిమంగా అనిపించే అవకాశం ఉంటుంది. కానీ పి. లీలకు అలాంటి సమస్య లేదు. సంగీత శైలికి అనుగుణంగా స్వరాన్ని మార్చుకున్నా, స్వరశుద్ధి మాత్రం ఎక్కడా తగ్గలేదు.

జిక్కి – సహజసిద్ధమైన మధుర స్వరం - భాగం 1

పిల్లవాలు గజపతి కృష్ణవేణి అనే అసలు పేరుతో జన్మించిన జిక్కి దక్షిణ భారతీయ సినీ సంగీతంలో తనదైన ముద్ర వేసిన అపూర్వ గాయని. 1935 నవంబర్ 3న మద్రాసులో జన్మించిన ఆమె తల్లిదండ్రులు గజపతి నాయుడు, రాజకాంతమ్మ. వారి కుటుంబ మూలాలు తిరుపతి సమీపంలోని చంద్రగిరికి చెందినవి. జీవనోపాధి కోసం కుటుంబం మద్రాసుకు వెళ్లడంతో జిక్కి అక్కడే పెరిగారు. చిన్న వయసులోనే సంగీతం, రంగస్థలం, సినిమా వాతావరణం ఆమెను ఆకర్షించాయి. బాలనటిగా కూడా ఆమెకు అనుభవం వచ్చింది. 1948లో జ్ఞానసౌందరి అనే తమిళ చిత్రం ద్వారా నేపథ్య గాయనిగా ఆమె ప్రయాణం ప్రారంభమైంది. తరువాత గాయకుడు, సంగీత దర్శకుడు అయిన ఎ.ఎం. రాజాతో ఆమె వివాహం జరిగింది. వీరిద్దరూ కలిసి కూడా అనేక భాషల్లో పాటలు పాడారు. జిక్కి 2004 ఆగస్టు 16న చెన్నైలో కన్నుమూశారు. నాలుగు దశాబ్దాలకు పైగా సాగిన ఆమె గానప్రస్థానంలో దాదాపు పది వేల పాటలను తెలుగు, తమిళ, కన్నడ, మలయాళం, హిందీ, సింహళ భాషల్లో ఆలపించారు.

జిక్కి తెలుగు సినీ గానప్రస్థానం ప్రారంభమైన సమయానికి తెలుగు సినిమా సంగీతం తన స్వర్ణయుగానికి పునాది వేసుకుంటోంది. 1950లలో ఘంటసాల, సి.ఆర్. సుబ్బరామన్, సాలూరి రాజేశ్వరరావు, పెండ్యాల నాగేశ్వరరావు, మాస్టర్ వేణు, భీమవరపు నరసింహారావు వంటి సంగీత దర్శకులు తమదైన శైలిలో పాటలకు కొత్త అందాన్ని తీసుకువస్తున్నారు. ఆ కాలంలో జిక్కి స్వరం ఒక ప్రత్యేకమైన అవసరాన్ని తీర్చింది. ఆమె గొంతులో మృదుత్వం ఉంది, కానీ అది బలహీనమైన మృదుత్వం కాదు. తీయదనం ఉంది, కానీ అతిగా అలంకరించిన తీయదనం కాదు. ముఖ్యంగా ఆమె ఉచ్చారణ చాలా స్పష్టంగా ఉండేది. పాటలోని పదాలు సంగీతంలో కలిసిపోయినా వాటి అర్థం శ్రోతకు స్పష్టంగా చేరేది. స్వరాన్ని సులభంగా పలికించే తీరు, ఎక్కడా స్వరాన్ని బలవంతంగా లాగకుండా సహజంగా పాడే విధానం, భావానికి అనుగుణంగా స్వరాన్ని మార్చగల సామర్థ్యం జిక్కిని ప్రత్యేకమైన గాయనిగా నిలబెట్టాయి.

జిక్కి తొలి దశలోనే ఆమె గానంలోని విభిన్న పార్శ్వాలు వరుసగా బయటపడ్డాయి. 1955లో వచ్చిన రోజులు మారాయి చిత్రంలోని ఎరువాక సాగరో రన్నో చిన్నన్న ఆమె జానపద గానానికి చిరస్థాయిగా నిలిచిన ఉదాహరణ. వ్యవసాయ జీవితం, ఎరువాక పండుగ, పల్లె వాతావరణం, రైతు జీవితంలోని ఉత్సాహం ఈ పాటలో కలిసిపోయాయి. సాధారణంగా మృదువుగా వినిపించే జిక్కి స్వరం ఈ పాటలో పూర్తిగా పల్లె మహిళ స్వరంలోని సహజమైన చైతన్యాన్ని సంతరించుకుంది. పల్లె పదాలను స్పష్టంగా పలుకుతూ, లయను ఏమాత్రం జారనివ్వకుండా, పాటలోని సామూహిక ఉత్సాహాన్ని స్వరంతోనే వ్యక్తం చేశారు. తరువాతి కాలంలో జిక్కి ఎంతటి మృదువైన ప్రేమగీతాలు పాడినా, ఎరువాక సాగరో ఆమె స్వరంలోని సహజమైన జానపద శక్తికి నిలువెత్తు ఉదాహరణగా మిగిలిపోయింది.

దొంగరాముడు చిత్రంలోని చిగురాకులలో చిలకమ్మా జిక్కి, ఘంటసాల కలిసి పాడిన మధురమైన యుగళగీతం. పున్నమి వెన్నెల, పూచిన మల్లెలు, చిగురాకులు వంటి ప్రకృతి ప్రతీకల మధ్య ప్రేమికుల సంభాషణగా సాగుతుంది ఈ పాట. ఘంటసాల స్వరం కొంత గంభీరంగా వినిపించినప్పుడు, జిక్కి స్వరం దానికి మృదువైన, చలాకీ సమాధానంలా మారుతుంది. పాటలోని ప్రశ్నోత్తర శైలిని ఆమె ఎంతో సహజంగా పలికించారు. పదాల స్పష్టత, లయలోని సౌలభ్యం, స్వరంలోని తేలిక, భావంలోని ఆప్యాయత అన్నీ కలిసి ఈ పాటను ఒక మధురమైన ప్రేమ యుగళగీతంగా నిలబెట్టాయి.

1953లో వచ్చిన దేవదాసు జిక్కి తెలుగు సినీ గాన జీవితంలో ముఖ్యమైన మైలురాయి. ఓ దేవదా అనే పాటలో ఘంటసాలతో కలిసి ఆమె పాడిన తీరు ఆమె స్వరంలోని లాలిత్యాన్ని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది. దేవదాసు వంటి విషాదభరితమైన కథలో ఈ పాటకు కావాల్సిన భావం నేరుగా కన్నీటిని పిండేలా ఉండదు. ప్రేమ, బాధ, ఆప్యాయత, నిరాశ అన్నీ కలిసిన మృదువైన భావం కావాలి. జిక్కి స్వరం అందుకు అద్భుతంగా సరిపోయింది. ఘంటసాల గంభీరమైన స్వరానికి ఆమె మృదువైన స్వరం సహజంగా జతకలిసి, పాటను ఒక ఆత్మీయ సంభాషణలా మార్చింది. ఆమె స్వరంలోని విషాదం ఎక్కడా అతిశయించదు. బాధను స్వరంలోనే నిగ్రహంగా ఉంచడం ఈ పాటలో ఆమె ప్రత్యేకత.

1955లో వచ్చిన అర్థాంగి చిత్రంలోని వద్దురా కన్నయ్యా జిక్కి గానంలోని మరో ముఖ్యమైన కోణాన్ని చూపిస్తుంది. ఈ పాటలో ఆమె స్వరానికి చలాకీతనం ఉంది, కానీ ఆ చలాకీతనం ఎక్కడా అతిశయంగా అనిపించదు. లయాత్మక చలనం, పదాల సహజత్వం, జిక్కి స్వరంలోని స్పష్టత కలిసి ఈ పాటను చిరస్మరణీయంగా చేశాయి. తేలికైన గీతాన్ని కూడా శ్రావ్యంగా, అక్షరాలను స్పష్టంగా పలుకుతూ, లయను ఏమాత్రం జారనివ్వకుండా పాడగలగడం ఆమె గానంలోని ప్రత్యేక నైపుణ్యం.

అదే కాలంలో ఇలవేల్పు చిత్రంలోని అన్నా అన్నా విన్నావా ఆమె స్వరంలోని మరో భావరూపాన్ని పరిచయం చేస్తుంది. ఈ పాటలో ఆనందం, ఆప్యాయత, ఉత్సాహం, చిలిపితనం కలిసి ఉంటాయి. జిక్కి ఆ భావాలను గట్టిగా ప్రకటించకుండా స్వరంలోని చిన్న చిన్న ఒంపులతో వ్యక్తం చేశారు. ఒక విషాద గీతం నుంచి ఇలాంటి ఉల్లాసభరితమైన పాటకు తన స్వరాన్ని మార్చగలగడం ఆమె వైవిధ్యానికి మంచి ఉదాహరణ. పాత్రలోని ఆనందం గాయని గొంతులో సహజంగా పుట్టినట్లు అనిపించడం ఈ పాట ప్రత్యేకత.

సువర్ణ సుందరి చిత్రంలోని హాయి హాయిగా ఆమని సాగే జిక్కి గానంలోని మాధుర్యానికి అత్యుత్తమ ఉదాహరణ. ఘంటసాలతో కలిసి పాడిన ఈ యుగళగీతంలో ప్రకృతి సౌందర్యం, ప్రేమానుభూతి, వెన్నెల రాత్రి పరవశం అన్నీ కలిసిపోయాయి. ఆదినారాయణరావు స్వరకల్పనలోని శాస్త్రీయ ఛాయలు, స్వరాల అందమైన సంచారం, ఆలాపనను తలపించే భాగాలు పాటకు ప్రత్యేకమైన సంగీత విలువను ఇస్తాయి. ఇలాంటి స్వరకల్పనలో కేవలం తీయని గొంతు సరిపోదు; స్వరశుద్ధి, లయపై పట్టు, గమకాలపై నియంత్రణ కూడా అవసరం. జిక్కి ఈ మూడింటినీ ఎంతో సహజంగా నిర్వహించారు. ఘంటసాల గంభీరమైన స్వరానికి ఆమె స్వరం జతకలిసినప్పుడు పాటలో ఒక మృదువైన రొమాంటిక్ వాతావరణం ఏర్పడుతుంది. ముఖ్యంగా సన్నని స్వరచలనాలను ఆమె పలికించిన తీరు, ఎక్కడా తొందరపడకుండా ప్రతి స్వరాన్ని ఆస్వాదిస్తూ పాడిన విధానం ఆమె గానంలోని నిగ్రహాన్ని తెలియజేస్తుంది.

పెళ్లికానుక చిత్రంలోని పులకించని మది పులకించు జిక్కి సోలో గానంలోని మృదుత్వానికి మరో అందమైన ఉదాహరణ. ఈ పాటలో ప్రేమ ఒక పెద్ద ప్రకటనగా కాకుండా మనసులో నెమ్మదిగా వికసించే అనుభూతిగా వ్యక్తమవుతుంది. జిక్కి స్వరం కూడా అదే విధంగా మెల్లగా విప్పుకుంటుంది. ఎత్తైన స్వరాలకు వెళ్లినప్పుడు స్వరం పలుచబడకుండా, కిందిస్థాయిలో పాడినప్పుడు బరువుగా అనిపించకుండా ఒకే మాధుర్యాన్ని కొనసాగించారు. ప్రేమలోని పరవశాన్ని గట్టిగా ప్రకటించకుండా ఒక చిరునవ్వులా వినిపించేలా పాడిన తీరు ఈ పాటను జిక్కి గానంలోని ముఖ్యమైన రొమాంటిక్ సోలోగా నిలబెట్టింది.

అనార్కలి చిత్రంలోని రాజశేఖరా, జీవితమే సఫలము జిక్కి గానంలోని రెండు భిన్నమైన భావ ప్రపంచాలను చూపిస్తాయి. రాజశేఖరాలో ఘంటసాలతో ఆమె పాడిన యుగళగానంలో రాజసమైన ప్రేమ, ఆవేదన, విరహం కలగలిసిన భావం కనిపిస్తుంది. దీర్ఘమైన పాటలో స్వరాన్ని నిలబెట్టుకోవడం, గాయకుడితో సమానమైన భావోద్వేగ తీవ్రతను కొనసాగించడం, శాస్త్రీయ ఛాయలున్న స్వరకల్పనను సులభంగా వినిపించడం ఆమెకు ఉన్న గానపాటవాన్ని తెలియజేస్తాయి. అదే చిత్రంలోని జీవితమే సఫలము ఆమె సోలో గానానికి ఒక శిఖరంలాంటిది. జీవితంలోని సుఖదుఃఖాలను అంగీకరించే తాత్విక భావాన్ని ఆమె విషాద గీతంలా మాత్రమే పాడలేదు; అందులో ఒక ప్రశాంతమైన ఆత్మవిశ్వాసాన్ని కూడా వినిపించారు. స్వరం మృదువుగానే ఉన్నా భావం లోతుగా ఉంటుంది. ఈ పాట శాస్త్రీయ రాగాధారిత గీతంగా కూడా జిక్కి స్వర నియంత్రణను చూపిస్తుంది.

ప్రేమలేఖలు చిత్రంలోని పండిట్లో పెళ్లవుతున్నది కనువిందవుతున్నది జిక్కి గానంలోని ఉల్లాసభరితమైన, జానపద ఛాయలున్న రూపాన్ని పరిచయం చేస్తుంది. పెళ్లి సంబరాల వాతావరణాన్ని ప్రతిబింబించే ఈ పాటలో గంభీరతకు చోటు లేదు; బదులుగా ఆనందం, చిలిపితనం, సామూహిక ఉత్సాహం ప్రధానంగా ఉంటాయి. జిక్కి తన స్వరాన్ని కూడా అందుకు తగ్గట్టుగా తేలికగా, చురుకుగా మలచారు. వేగంగా సాగే పదాలను కూడా స్పష్టంగా పలుకుతూ, లయను ఏమాత్రం కోల్పోకుండా పాడటం ఆమె ప్రత్యేకత. జీవితమే సఫలములోని తాత్వికతకు పూర్తి భిన్నమైన ఈ పాటలో ఆమె స్వరంలోని ఉత్సాహం వినిపిస్తుంది.

జిక్కి గానంలోని శాస్త్రీయ పునాదిని కూడా ఈ కాలపు పాటల్లో గుర్తించవచ్చు. ఆమె పాటలు పూర్తిస్థాయి కర్ణాటక సంగీత కచేరీ గీతాలుగా ఉండకపోయినా, అనేక సినీ స్వరకల్పనల్లోని శాస్త్రీయ ఛాయలను ఆమె ఎంతో శ్రద్ధగా పలికించారు. స్వరాలపై నియంత్రణ, గమకాలలో నిగ్రహం, లయను పట్టుకునే తీరు ఆమెకు ఉన్న సంగీత పరిజ్ఞానాన్ని తెలియజేస్తాయి. శాస్త్రీయతను ప్రదర్శించాలనే ఉద్దేశం కనిపించకుండా, పాటకు అవసరమైనంత మాత్రమే దానిని ఉపయోగించడం ఆమె గానశైలిలోని అందం. హాయి హాయిగా ఆమని సాగే, జీవితమే సఫలము వంటి గీతాలు ఈ లక్షణాన్ని స్పష్టంగా వినిపిస్తాయి.

జిక్కి – సహజసిద్ధమైన మధుర స్వరం - భాగం 2

1960లలో జిక్కి తెలుగు సినీ గానంలో ఇప్పటికే స్థిరపడిన గాయనిగా ఉన్నారు. ఈ దశలో ఆమె పాటల్లో మాధుర్యంతో పాటు అనుభవం పెరిగిన గాయని యొక్క నిగ్రహం కనిపిస్తుంది. జయం మనదే చిత్రంలోని వీరగంధం, వినవోయి బాటసారి వంటి పాటల్లో ఘంటసాలతో ఆమె కలిసి పాడిన తీరు యుగళగానంలో ఆమెకు ఉన్న ప్రత్యేకమైన పట్టు తెలియజేస్తుంది. ఘంటసాల స్వరంలోని గంభీరతకు ఎదురుగా తన స్వరాన్ని ఎక్కువగా ప్రదర్శించకుండా, పాటకు అవసరమైన మృదుత్వాన్ని అందించడం ఆమె ప్రత్యేకత. ఇద్దరి స్వరాలు ఒకదానితో ఒకటి పోటీ పడకుండా, ఒకే సంగీత ప్రవాహంలో కలిసిపోతాయి.

అభిమానం చిత్రంలోని ఓహో బస్తీ దొరసానీ జిక్కి, ఘంటసాల కలిసి పాడిన చలాకీ యుగళగీతాల్లో ఒకటి. ఈ పాటలో ప్రేమికుల మధ్య సరసమైన సంభాషణ, అలక, సిగ్గు, సరదా అన్నీ కలిసివుంటాయి. జిక్కి తన స్వరాన్ని కూడా ఆ భావాలకు తగ్గట్టుగా మార్చారు. కొన్ని చోట్ల స్వరం సిగ్గుతో వెనక్కి తగ్గినట్లు, మరికొన్ని చోట్ల చిలిపిగా ముందుకు వచ్చినట్లు అనిపిస్తుంది. పాటను కేవలం పాడకుండా, పాత్ర మాట్లాడుతున్నట్లుగా వినిపించడం ఆమె ప్రత్యేకత. ఘంటసాల స్వరంలోని సరదాకు జిక్కి స్వరంలోని చలాకీతనం జతకలిసి పాటకు జీవం పోశాయి.

శ్రీకృష్ణ పాండవీయం చిత్రంలోని చాంగురే బంగారురాజా జిక్కి గానంలోని జానపద సరసతకు మరో మంచి ఉదాహరణ. పాటలోని పిలుపు, చలాకీతనం, గ్రామీణ భాషా ధోరణి, లయాత్మక ఉత్సాహం అన్నీ కలిసి ఒక ప్రత్యేకమైన వాతావరణాన్ని సృష్టిస్తాయి. జిక్కి స్వరం ఇలాంటి పాటల్లో తన సహజమైన మాధుర్యాన్ని కోల్పోకుండా మరింత చురుకుగా మారుతుంది. అక్షరాలను స్పష్టంగా పలుకుతూనే వాటిలోని సరదాను వ్యక్తం చేయడం, పాటలోని లయను వినేవారికి కదలికగా అనిపించేలా పాడటం ఆమెకు బాగా వచ్చేది. ప్రేమ, విషాదం, భక్తి వంటి గంభీర భావాలకే కాకుండా గ్రామీణ జీవితం, ఉత్సవం, సరదా వంటి భావాలకు కూడా తన స్వరాన్ని సమర్థంగా మలచగలిగారు.

చెంచులక్ష్మి చిత్రంలో జిక్కి పాడిన ఆనందమయే అలి నీలవేణి, చెట్టులెక్కగలవా ఓ నరహరి, చిలక గోరింక వంటి పాటలు ఆమె గానంలోని మరో విస్తృత ప్రపంచాన్ని చూపిస్తాయి. ముఖ్యంగా చిలక గోరింకలో ఘంటసాలతో కలిసి ఆమె పాడిన తీరు ఎంతో మధురమైనది. పౌరాణిక నేపథ్యం ఉన్న చిత్రంలోని పాట అయినప్పటికీ, గానంలో కేవలం భక్తి లేదా గంభీరత మాత్రమే ఉండదు. చిలిపితనం, సరసత, ప్రేమ, సంభాషణాత్మకత అన్నీ కలిసివుంటాయి. జిక్కి స్వరం ఈ భావాలన్నింటినీ సహజంగా మోసుకెళ్లింది.

అదే చెంచులక్ష్మి చిత్రంలోని చెట్టులెక్కగలవా ఓ నరహరి పాటలో జిక్కి స్వరం మరో రూపం దాల్చుతుంది. ఇక్కడ భక్తి గంభీరమైన ప్రార్థనగా కాకుండా చలాకీగా, ప్రశ్నించే ధోరణిలో వ్యక్తమవుతుంది. పాటలోని లయ, జానపద ఛాయ, పదాల సరళతకు ఆమె స్వరం ఎంతో సహజంగా సరిపోయింది. ఒకే చిత్రంలో ఒక పాటలో మృదువైన మాధుర్యాన్ని, మరో పాటలో చిలిపి భక్తిని వ్యక్తం చేయగలగడం ఆమె గానంలోని వైవిధ్యాన్ని మరింత స్పష్టంగా చూపిస్తుంది.

భక్తి, పౌరాణిక గీతాల్లో జిక్కి ప్రత్యేకంగా రాణించారు. పాలకడలిపై శేషతల్పమున పవళించేవా దేవా ఆమె భక్తిగీత గానానికి ఒక అద్భుతమైన ఉదాహరణ. ఈ పాటలో భక్తి, దీనత్వం, ఆప్యాయత కలిసివుంటాయి. జిక్కి స్వరం ఎక్కడా కృత్రిమమైన ఆవేశాన్ని ప్రదర్శించదు. భగవంతుడిని పిలిచే ఒక అమాయకమైన భక్తురాలి హృదయం నుంచి పాట వెలువడుతున్నట్లుగా అనిపిస్తుంది. మృదువైన గమకాలు, పదాల స్పష్టత, స్వరంలోని ప్రశాంతత ఆమె శాస్త్రీయ సంగీత పునాదిని తెలియజేస్తాయి.

నర్తనశాల చిత్రంలోని జననీ శివకామిని జిక్కి స్వరంలోని గంభీరతను పరిచయం చేస్తుంది. అమ్మవారిని స్తుతించే ఈ గీతంలో ఆమె స్వరం మరింత గంభీరంగా, భక్తిరసంతో నిండిపోతుంది. ప్రతి పదాన్ని స్పష్టంగా పలుకుతూ, స్వరాన్ని ఎక్కువగా అలంకరించకుండా, భక్తి భావాన్ని నేరుగా శ్రోత హృదయానికి చేర్చారు. అదే సమయంలో సఖియా వివరించవే వంటి గీతాల్లో ఆమె విరహంతో తపించే యువతి మనసును కూడా అంతే సహజంగా వ్యక్తం చేశారు. ఈ రెండు భావాల మధ్య ఉన్న దూరమే జిక్కి గానంలోని పరిధిని తెలియజేస్తుంది.

మీరజాలగలడా నా యానతి వంటి కృష్ణభక్తి గీతాల్లో జిక్కి స్వరానికి మరో ప్రత్యేకమైన మాధుర్యం కనిపిస్తుంది. కృష్ణుడిపై భక్తి, ఆరాధన, మధురభావం కలిసిన ఈ పాటలో శాస్త్రీయ సంగీతంలోని గమకాలను ఆమె ఎంతో సులభంగా పలికించారు. పాడెద నీ నామమే గోపాలా కూడా ఇదే ఆధ్యాత్మిక మాధుర్యానికి మరో మంచి ఉదాహరణ. భక్తిని గట్టిగా ప్రకటించకుండా, తన హృదయంలో భగవంతుడిని నిలుపుకున్న ఒక భక్తురాలి మృదువైన గానంలా ఆమె ఆలపించారు. ఆమె భక్తిగీతాల్లోని ప్రత్యేకత స్వరంలోని ప్రశాంతత; వినేవారిపై భావాన్ని బలవంతంగా రుద్దకుండా, నెమ్మదిగా హృదయంలోకి తీసుకెళ్లడం.

జిక్కి గానంలోని భాషా వైవిధ్యం కూడా ప్రత్యేకంగా గుర్తించాలి. తమిళంలో ఆమె కెరీర్ ప్రారంభమై వేగంగా ఎదిగింది. ఎ.ఎం. రాజాతో కలిసి పాడిన అనేక తమిళ యుగళగీతాలు ఆ కాలంలో విశేష ఆదరణ పొందాయి. తమిళ ఉచ్చారణపై ప్రత్యేక శ్రద్ధ పెట్టి, ఆ భాషలోని పదాల సహజ ధ్వనిని తన గానంలోకి తీసుకువచ్చారు. కన్నడలో కూడా ఆమెకు మంచి స్థానం లభించింది. మలయాళం, హిందీ, సింహళ భాషల్లోనూ పాటలు పాడారు. ముఖ్యంగా తెలుగు, తమిళ భాషల్లో ఆమెకు వచ్చిన అవకాశాల విస్తృతి ఆమె బహుభాషా ప్రతిభకు నిదర్శనం. భాష మారినా గానంలోని స్పష్టత, లయ, మాధుర్యం మాత్రం మారలేదు.

జిక్కి కెరీర్‌ను నాలుగు దశాబ్దాలకు పైగా పరిశీలిస్తే ఆమె ప్రయాణం ఒకే వేగంతో సాగినది కాదు. బాల్యంలోనే సినీ ప్రపంచంలోకి వచ్చిన ఆమె 1950లలో అగ్రగాయనిగా ఎదిగారు. ఆ దశలో దేవదాసు, రోజులు మారాయి, దొంగరాముడు, సువర్ణ సుందరి, పెళ్లికానుక, అర్థాంగి, అనార్కలి వంటి తెలుగు చిత్రాల్లో వరుసగా గుర్తుండిపోయే పాటలు పాడారు. 1960లలో జయం మనదే, శ్రీ తిరుపతమ్మ కథ, లవకుశ, శ్రీకృష్ణార్జున యుద్ధం, శ్రీకృష్ణ పాండవీయం వంటి చిత్రాల ద్వారా పౌరాణిక, జానపద, భక్తి, యుగళగీతాల్లో తన స్థానాన్ని కొనసాగించారు. అదే సమయంలో తమిళ, కన్నడ, మలయాళ చిత్రాల్లో కూడా పాడుతూ తన పరిధిని విస్తరించారు. తరువాతి దశలో సినీ అవకాశాలు తగ్గినా సంగీతంతో ఆమె బంధం తెగిపోలేదు. విదేశాల్లో కూడా సంగీత కార్యక్రమాలు నిర్వహించారు. తన కుమారులతో కలిసి సంగీత కార్యక్రమాలు ఇచ్చారు. 1990లలో కూడా కొన్ని చిత్రాలకు పాడారు. 2000ల ప్రారంభం వరకు ఆమె స్వరం అప్పుడప్పుడూ వినిపించింది. నాలుగు దశాబ్దాలకు పైగా కొనసాగిన ఈ ప్రయాణంలో ఆమె స్వరం తరాలు మారినా తన ప్రత్యేకతను కోల్పోలేదు.

జిక్కికి లభించిన పురస్కారాలు, గుర్తింపులు ఆమెకు లభించిన ప్రజాదరణకు అధికారిక ముద్ర వేశాయి. మద్రాస్ తెలుగు అకాడమీ నుంచి ఉగాది పురస్కారం, తమిళనాడు ప్రభుత్వం నుంచి కళైమామణి వంటి గౌరవాలు ఆమెకు లభించాయి. దక్షిణ భారతీయ సినీ సంగీతంలో ఆమె చేసిన సేవలను అనేక సంస్థలు సత్కరించాయి. దాదాపు పది వేల పాటలను ఆరు భాషల్లో ఆలపించిన గాయనిగా ఆమెకు ప్రత్యేకమైన స్థానం ఏర్పడింది. అయితే జిక్కి విషయంలో పురస్కారాల కంటే ఆమె పాటల చిరస్థాయిత్వమే పెద్ద గుర్తింపుగా నిలిచింది. ముఖ్యంగా 1950లు, 1960ల తెలుగు సినీ సంగీతంలో ఆమె పాడిన పాటలు ఇప్పటికీ శ్రోతలను ఆకర్షిస్తుండటం ఆమెకు లభించిన అతి పెద్ద గౌరవం.

జిక్కి గానాన్ని గుర్తుచేసుకున్నప్పుడు ముందుగా గుర్తుకు వచ్చేది ఆమె స్వరంలోని నిర్మలమైన మాధుర్యం. హాయి హాయిగా ఆమని సాగేలోని శాస్త్రీయ ఛాయల రొమాంటిక్ మాధుర్యం, పులకించని మది పులకించులోని అంతరంగ ప్రేమ, రాజశేఖరాలోని రాజసమైన యుగళగానం, జీవితమే సఫలములోని తాత్విక భావం, పండిట్లో పెళ్లవుతున్నది కనువిందవుతున్నదిలోని పెళ్లి సంబరాల ఉత్సాహం, చాంగురే బంగారురాజాలోని జానపద చలాకీతనం, ఓహో బస్తీ దొరసానీలోని సరసమైన ప్రేమ సంభాషణ, చిగురాకులలో చిలకమ్మాలోని ప్రకృతి మధ్య సాగే మధురమైన ప్రేమ, ఎరువాక సాగరోలోని పల్లె జీవితపు ఉత్సాహం, పాలకడలిపై శేషతల్పమునలోని భక్తి, జననీ శివకామినిలోని గంభీరత, పాడెద నీ నామమే గోపాలాలోని ఆధ్యాత్మిక మాధుర్యం – ఇవన్నీ కలిసి జిక్కి గాన వ్యక్తిత్వాన్ని నిర్మించాయి.

ఆమె స్వరంలో ఎక్కడా ఆర్భాటం ఉండదు. శాస్త్రీయత ఉన్నా భారంగా అనిపించదు. జానపద ఛాయ ఉన్నా మోటుగా అనిపించదు. ప్రేమగీతంలో మాధుర్యం ఉన్నా అతిగా తీయగా అనిపించదు. భక్తిగీతంలో భక్తి ఉన్నా కృత్రిమమైన గంభీరత కనిపించదు. ప్రతి పాటకు అవసరమైనంత మాత్రమే స్వరాన్ని ఉపయోగించడం ఆమె గొప్ప కళ. పదాన్ని స్పష్టంగా పలికి, స్వరాన్ని సహజంగా ప్రవహింపజేసి, భావాన్ని శ్రోతకు నేరుగా చేరవేయడం ఆమె గానంలో కనిపించే నిర్మలమైన లక్షణం.

పి. సుశీల, ఎస్. జానకి వంటి గాయనులు తరువాత తెలుగు సినీ గానంలో తమ స్వరాలతో కొత్త ప్రమాణాలను నెలకొల్పినప్పటికీ, వారికంటే ముందు తెలుగు సినిమా మహిళా గానానికి ఒక ప్రత్యేకమైన మాధుర్యాన్ని, స్పష్టతను, సహజత్వాన్ని అందించిన ప్రముఖ స్వరాల్లో జిక్కి ఒకరు. ఆమె గానంలో ఒక అమాయకమైన వెలుగు ఉంటుంది. అందుకే ఆమె పాటలు పాతకాలపు రికార్డింగులుగా మాత్రమే వినిపించవు; వాటిలోని స్వచ్ఛత, మాధుర్యం, భావం ఇప్పటికీ నేరుగా హృదయాన్ని తాకుతాయి. నాలుగు దశాబ్దాలకు పైగా సాగిన ఆమె సంగీత ప్రయాణం వెనుక వేలాది పాటలు ఉన్నప్పటికీ, జిక్కి అసలైన వారసత్వం సంఖ్యల్లో లేదు. ఓ దేవదా నుంచి చిగురాకులలో చిలకమ్మా వరకు, హాయి హాయిగా ఆమని సాగే నుంచి జీవితమే సఫలము వరకు, ఎరువాక సాగరో నుంచి జననీ శివకామిని వరకు ఆమె పాడిన మధుర స్వరాల్లోనే ఉంది. నిర్మలమైన ఉచ్చారణ, సహజమైన మాధుర్యం, భావానికి తగ్గ స్వరరూపం, శాస్త్రీయతను సరళంగా పలికించే సామర్థ్యం – ఇవే జిక్కి గానాన్ని తెలుగు సినిమా సంగీత చరిత్రలో శాశ్వతంగా నిలబెట్టిన లక్షణాలు.

పి. సుశీల – తెలుగు సినీప్రపంచంలో మాధుర్యానికి చిరునామా - భాగం 3

సుశీల గాన జీవితంలో మరో గొప్ప ప్రత్యేకత ఏమిటంటే కాలం మారినా ఆమె స్వరం తన వ్యక్తిత్వాన్ని కోల్పోలేదు. 1950లలో ప్రారంభమైన ఆమె ప్రయాణం 1960లు, 1970లు దాటి 1980లలోనూ అదే స్థాయి గౌరవంతో కొనసాగింది. ఒక దశలో దాదాపు ప్రతి ప్రముఖ కథానాయికకు నేపథ్య స్వరంగా వినిపించిన ఆమె, తర్వాతి దశలో కొత్త తరపు గాయకులతో కలిసి పాడుతూ తన స్వరాన్ని కాలానుగుణంగా మలుచుకున్నారు. ఘంటసాలతో ఆమె పాడిన యుగళగీతాలు ఒక తరం ప్రేమభావాన్ని నిర్వచిస్తే, ఎస్.పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యంతో కలిసి పాడిన యుగళగీతాలు కొత్త తరపు రొమాంటిక్ సంగీతానికి వారధిగా నిలిచాయి. ఆమె స్వరం మాత్రం ఈ మార్పుల మధ్య తన సహజమైన మాధుర్యాన్ని, స్పష్టతను నిలబెట్టుకుంది.

ఎస్.పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యంతో ఆమె పాడిన యుగళగీతాల్లో కూడా ఇదే సౌలభ్యం కనిపిస్తుంది. బాలసుబ్రహ్మణ్యం స్వరంలో ఉత్సాహం, చలాకీతనం, యవ్వనపు శక్తి కనిపిస్తే, సుశీల స్వరంలో అనుభవం, నిగ్రహం, మాధుర్యం కనిపించేవి. ఇద్దరి స్వరాలు కలిసినప్పుడు ఒకరి ప్రత్యేకత మరొకరిని కప్పివేయకుండా పాటను సంపూర్ణం చేసేవి. సుశీల స్వరం కొత్త తరపు గాయకుడితో కలిసి పాడుతున్నప్పటికీ పాత తరపు స్వరంలా అనిపించదు; అదే సమయంలో తన స్వర వ్యక్తిత్వాన్ని కూడా కోల్పోదు. ఈ సమతూకం ఆమె గొప్పతనానికి నిదర్శనం.

పాడవేల రాధికా వంటి పాటలో ఆమె స్వరంలో కనిపించే లాలిత్యాన్ని, అందెను నేడే అందని జాబిల్లిలో కనిపించే ప్రేమానుభూతిని, సఖియా వివరించవేలో కనిపించే విరహాన్ని, పాలకడలిపై శేషతల్పమునలో వినిపించే భక్తిని, జననీ శివకామినిలో కనిపించే గంభీరతను, పాడెద నీ నామమే గోపాలాలో కనిపించే ఆధ్యాత్మిక మాధుర్యాన్ని, ఇది మల్లెల వేళయనీ లో వినిపించే ప్రకృతి లాలిత్యాన్ని ఒకదానితో ఒకటి పోల్చితే సుశీల గాన పరిధి ఎంత విశాలమో తెలుస్తుంది. ఆమె గొంతు ఒక్కటే అయినా, ప్రతి పాటలో దాని వ్యక్తిత్వం మారుతుంది. అయితే ఆ మార్పు కృత్రిమంగా ఉండదు. పాటకు అవసరమైన భావం స్వరంలో సహజంగా పుడుతుంది.

ఆమె శుభ్రమైన గానానికి మరో ముఖ్యమైన కారణం పదోచ్చారణ. తెలుగు పద్యాన్ని పాడుతున్నప్పుడు అక్షరాన్ని మింగకుండా, అర్థాన్ని చెడగొట్టకుండా, సంగీత ప్రవాహాన్ని ఆపకుండా పలకడం చాలా కష్టం. సుశీలకు ఈ విషయంలో అసాధారణమైన పట్టు ఉంది. మృదువుగా పాడుతున్నా ప్రతి పదం వినిపిస్తుంది. వేగంగా పాడుతున్నా అక్షరాలు స్పష్టంగా ఉంటాయి. గమకాలు ఉన్నా పదం చెదరదు. అందుకే ఆమె పాడిన పాటలు సంగీతపరంగా మాత్రమే కాకుండా భాషాపరంగానూ శ్రోతలకు ఆదర్శంగా నిలిచాయి. ఆమె ఉచ్చారణలోని సహజత్వం, స్వరంలోని స్వచ్ఛత కలిసి తెలుగు సినీ గీతానికి ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రమాణాన్ని ఏర్పరిచాయి.

సుశీల కెరీర్‌లో 1970లు ఒక పరిపక్వ దశ. అప్పటికి ఆమె స్వరం తెలుగు సినిమా సంగీతంలో ఒక స్థిరమైన గుర్తింపుగా మారిపోయింది. కానీ ఆమె అక్కడే ఆగిపోలేదు. శాస్త్రీయ సంగీత ఆధారిత గీతాలు, భక్తిగీతాలు, ప్రేమగీతాలు, విషాదగీతాలు, జానపద శైలిలోని పాటలు అన్నింటినీ సమానమైన శ్రద్ధతో ఆలపించారు. 1980లలో కొత్త తరపు సంగీత ధోరణులు బలపడుతున్న సమయంలో కూడా మేఘసందేశం, ఎమ్మెల్యే ఏడుకొండలు వంటి చిత్రాల్లో ఆమె గానం జాతీయ స్థాయి గుర్తింపును పొందింది. ఐదు జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు ఆమె సొంతమయ్యాయి. తెలుగు చిత్రాలైన సిరిసిరిమువ్వ, మేఘసందేశం, ఎమ్మెల్యే ఏడుకొండలు ఆమె జాతీయ పురస్కార ప్రస్థానంలో ముఖ్యమైన మైలురాళ్లు.

ఆమెకు లభించిన పురస్కారాలు, గౌరవాలు ఆమె నాలుగు దశాబ్దాలకుపైగా సాగిన గాన ప్రస్థానానికి అధికారిక గుర్తింపులు. జాతీయ స్థాయిలో మహిళా నేపథ్య గాయనికి అందించిన తొలి జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాన్ని ఆమె అందుకున్నారు. అనంతరం మొత్తం ఐదు జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు ఆమె సొంతమయ్యాయి. ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వ నంది పురస్కారాలు, రఘుపతి వెంకయ్య పురస్కారం, తమిళనాడు ప్రభుత్వ కళైమామణి, ఫిల్మ్‌ఫేర్ జీవిత సాఫల్య పురస్కారం, 2008లో భారత ప్రభుత్వం ప్రదానం చేసిన పద్మభూషణ్ వంటి గౌరవాలు ఆమెకు దక్కాయి. వివిధ సంగీత సంస్థల సత్కారాలు, జీవిత సాఫల్య పురస్కారాలు కూడా ఆమె గానానికి లభించిన విస్తృతమైన గుర్తింపును తెలియజేస్తాయి.

పి. సుశీల తెలుగు సినిమా పాటను కేవలం పాడిన గాయని కాదు. ఆమె ఒక పాటను ఎలా పలకాలో, ఒక పదాన్ని ఎంత స్పష్టంగా వినిపించాలో, ఒక భావాన్ని ఎంత మృదువుగా వ్యక్తం చేయాలో, శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని సినీ సందర్భానికి ఎలా అనువదించాలో చూపించిన గాయని. అందెను నేడే అందని జాబిల్లి నుంచి పాడవేల రాధికా వరకు, సఖియా వివరించవే నుంచి ఇదేమి లాహిరి ఇదేమి గారడి వరకు, పాలకడలిపై శేషతల్పమున నుంచి జననీ శివకామిని వరకు, పాడెద నీ నామమే గోపాలా నుంచి మేఘసందేశంలోని ఆకులో ఆకునై వరకు ఆమె స్వర ప్రయాణం ఒకే మాటను చెబుతుంది. మాధుర్యం అంటే కేవలం తీయని గొంతు కాదు; భావం, భాష, స్వరం, శాస్త్రీయ పట్టు, సంయమనం అన్నీ కలిసినప్పుడు మాత్రమే అది చిరస్థాయిగా మారుతుంది. అందుకే పి. సుశీల స్వరం తెలుగు సినీ సంగీతంలో ఒక కాలానికి చెందిన గాత్రం కాదు; తరాలు మారినా మళ్లీ మళ్లీ వినాలనిపించే ఒక శాశ్వత మాధుర్యం.

పి. సుశీల – తెలుగు సినీప్రపంచంలో మాధుర్యానికి చిరునామా - భాగం 2

సుశీల గాన వైవిధ్యాన్ని కేవలం ప్రేమగీతాలతో అంచనా వేయడం అసాధ్యం. ఆమె స్వరం భక్తి, శాస్త్రీయ సంగీతం, పౌరాణిక భావాలు, లలిత గీతాలు, విషాదం, జానపదం వంటి ఎన్నో రూపాలను సమానమైన నైపుణ్యంతో పలికించింది. చెంచులక్ష్మి చిత్రంలోని పాలకడలిపై శేషతల్పమున పవళించేవా దేవా ఆమె భక్తిగీత గానానికి ఒక అద్భుతమైన ఉదాహరణ. బాలుడి దృష్టిలో భగవంతుడిని ప్రార్థించే ఈ పాటలో భక్తి, దీనత్వం, ఆప్యాయత కలిసివుంటాయి. సుశీల స్వరం ఎక్కడా కృత్రిమమైన ఆవేశాన్ని ప్రదర్శించదు. భగవంతుడిని పిలిచే ఒక చిన్నారి హృదయంలోని అమాయకమైన విశ్వాసంలా ఆమె గానం సాగుతుంది. ఈ పాటలోని స్వరశుద్ధి, పదాల స్పష్టత, మృదువైన గమకాలు ఆమెకు ఉన్న శాస్త్రీయ పునాదిని తెలియజేస్తాయి.

భక్తిగీతాల్లో ఆమె చూపిన వైవిధ్యానికి నర్తనశాలలోని జననీ శివకామిని మరో గొప్ప ఉదాహరణ. అమ్మవారిని స్తుతించే ఈ పాటలో సుశీల స్వరం మరింత గంభీరంగా, భక్తిరసంతో నిండిపోతుంది. జననీ శివకామిని, జయ శుభకారిణి, విజయ రూపిణి అనే పదాలను ఆమె పలికే తీరు పాటకు ప్రార్థనా వాతావరణాన్ని కల్పిస్తుంది. ఇదే సుశీల కొద్దిసేపటి ముందు సఖియా వివరించవేలో విరహంతో ఉన్న యువతి మనసును పాడారు. రెండు పాటల మధ్య ఉన్న భావదూరం ఎంతో ఎక్కువ. కానీ ఆమె స్వరం ఆ రెండు సందర్భాలకూ సమానంగా సహజంగా సరిపోతుంది. అదే ఆమె గానంలోని అసలైన వైవిధ్యం.

మీరజాలగలడా నాయానతి వంటి కృష్ణభక్తి గీతాల్లో సుశీల స్వరానికి మరో మాధుర్యరూపం కనిపిస్తుంది. కృష్ణుడిపై భక్తి, ఆరాధన, మధురభావం కలిసిన ఈ తరహా గీతాలను ఆమె పాడినప్పుడు శాస్త్రీయ సంగీతంలోని గమకాలు ఎక్కడా భారంగా అనిపించవు. పాటలోని భక్తి వినేవారిపై నేరుగా ప్రభావం చూపేలా ఆమె స్వరం స్వచ్ఛంగా, ప్రశాంతంగా సాగుతుంది. పాడెద నీ నామమే గోపాలా కూడా ఇదే ఆధ్యాత్మిక మాధుర్యానికి మరో మంచి ఉదాహరణ. ఇందులో భక్తి ఒక ఆర్తనాదంలా కాకుండా, తన హృదయంలో భగవంతుడి రూపాన్ని నిలుపుకున్న ఒక భక్తురాలి మృదువైన గానంలా వినిపిస్తుంది.

ఇది మల్లెల వేళయనీ సుశీలలోని మరో కోణాన్ని చూపించే పాట. ఈ గీతంలో ప్రకృతి సౌందర్యం, యౌవనపు ఉత్సాహం, జీవితాన్ని ఆస్వాదించాలనే తపన ఒకదానితో ఒకటి కలుస్తాయి. సుశీల స్వరం ఇందులో చాలా తేలికగా, చురుకుగా సాగుతుంది. ఒకే గాయని స్వరంలో ప్రేమగీతంలోని మృదుత్వం, భక్తిగీతంలోని గంభీరతతో పాటు ప్రకృతి గీతంలోని లాలిత్యం కూడా ఎంత సహజంగా వ్యక్తమవుతుందో ఈ పాట తెలియజేస్తుంది.

సుశీల గానంలోని శాస్త్రీయ వైభవాన్ని ప్రస్తావించకుండా ఆమె గురించి మాట్లాడటం అసంపూర్ణం. సిరిసిరిమువ్వ చిత్రంలోని జుమ్మంది నాదం సయ్యంది పాదం ఆమెకు జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాన్ని అందించిన పాట. ఈ గీతంలో శాస్త్రీయ సంగీతానికి సంబంధించిన స్వరచలనాలు, లయ, నృత్యానికి అనుగుణమైన ఉత్సాహం అన్నీ అవసరం. అయినప్పటికీ పాటను కేవలం సంగీత ప్రదర్శనగా కాకుండా పాత్ర భావంతో కలిపి పాడారు. శాస్త్రీయతను కోల్పోకుండా సరళతను, లయను కోల్పోకుండా భావాన్ని, క్లిష్టమైన స్వరాలను పాడుతూనే పదాల స్పష్టతను నిలబెట్టుకోవడం ఆమె ప్రతిభకు నిదర్శనం.

మేఘసందేశంలోని ఆకులో ఆకునై కూడా ఆమె శాస్త్రీయ పునాదితో కూడిన భావగానానికి మరో శిఖరం. ప్రేమ, ప్రకృతి, విరహం అన్నీ ఒకే స్వరప్రవాహంలో కలిసిపోయేలా ఆమె పాడిన తీరు ఆమె పరిణతి చెందిన గానాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఈ పాటలో ఆమె స్వరం ఎక్కడా హద్దులు దాటదు. ప్రతి స్వరం తదుపరి స్వరానికి సహజంగా దారి తీస్తుంది. అందుకే పాట వింటున్నప్పుడు గాయని తన ప్రతిభను చూపిస్తోందనే భావం కలగదు; పాత్ర మనసులోని అనుభూతి మాత్రమే వినిపిస్తుంది.

పి. సుశీల – తెలుగు సినీప్రపంచంలో మాధుర్యానికి చిరునామా - భాగం 1

పులపాక సుశీల తెలుగు సినీ సంగీత చరిత్రలో ఒక ప్రత్యేకమైన అధ్యాయం. 1935 నవంబర్ 13న విజయనగరంలో సంగీతాభిరుచి ఉన్న కుటుంబంలో జన్మించిన ఆమెకు చిన్ననాటి నుంచే సంగీతంపై ఆసక్తి పెరిగింది. ఆమె తండ్రి పులపాక ముకుందరావు న్యాయవాది. కుమార్తెలోని సంగీత ప్రతిభను గుర్తించిన ఆయన ఆమెకు శాస్త్రీయ సంగీత శిక్షణ ఇప్పించారు. విజయనగరం మహారాజా సంగీత కళాశాలలో ఆమె సంగీతాన్ని అభ్యసించారు. ద్వారం వెంకటస్వామి నాయుడు వంటి మహనీయుల సంగీత వాతావరణం కూడా ఆమెపై ప్రభావం చూపింది. అనంతరం మద్రాసులో సంగీత విద్యను కొనసాగించారు. ఆకాశవాణిలో పాడుతున్న సమయంలో సంగీత దర్శకుడు పెండ్యాల నాగేశ్వరరావు ఆమె ప్రతిభను గుర్తించారు. 1950ల ప్రారంభంలో పెట్ర తాయ్ అనే తమిళ చిత్రం ద్వారా సినీ గానప్రస్థానంలో అడుగుపెట్టిన ఆమె, దాని తెలుగు రూపమైన కన్నతల్లిలో కూడా పాడారు. అతి త్వరలోనే దక్షిణ భారత సినీ సంగీతంలో తనకంటూ ప్రత్యేకమైన స్థానం సంపాదించారు. వివాహం అనంతరం ఆమె భర్త డాక్టర్ మోహన్‌రావు ఆమె సంగీత ప్రస్థానానికి ఎంతో ప్రోత్సాహం అందించారు. వారికి జయకృష్ణ అనే కుమారుడు ఉన్నారు.

సుశీల గాన ప్రస్థానం ప్రారంభమైన కాలం తెలుగు సినిమా సంగీతం ఒక గొప్ప పరివర్తన దశలో ఉన్న సమయం. ఘంటసాల, సాలూరి రాజేశ్వరరావు, పెండ్యాల నాగేశ్వరరావు, కె.వి. మహాదేవన్ వంటి సంగీత దర్శకులు శాస్త్రీయ సంగీతం, లలిత సంగీతం, జానపద బాణీలు, పాశ్చాత్య సంగీత ప్రభావాలను కలిపి కొత్త తరహా సినీ సంగీతాన్ని సృష్టిస్తున్నారు. ఆ వాతావరణంలో సుశీల స్వరం ఒక కొత్త మాధుర్యాన్ని తీసుకువచ్చింది. ఆమె గానంలో తీయదనం ఉంది, కానీ అది కేవలం మధురమైన గొంతు మాత్రమే కాదు. స్వరశుద్ధి, స్పష్టమైన ఉచ్చారణ, శ్వాసపై నియంత్రణ, లయపై పట్టు, పదానికి తగిన భావవ్యక్తీకరణ ఆమె గానానికి అంతర్లీనమైన లక్షణాలు. పాట ఎంత క్లిష్టమైనదైనా ఆమె పాడుతున్నప్పుడు అది సులభంగా, సహజంగా అనిపించడం ఆమె గొప్పతనం.

ఆమె తొలి దశను అర్థం చేసుకోవడానికి అందెను నేడే అందని జాబిల్లి ఒక అద్భుతమైన ఉదాహరణ. ఆత్మగౌరవం చిత్రంలోని ఈ పాటలో ప్రేమను ఉత్సాహంగా ప్రకటించకుండా, కొత్తగా వికసించిన అనురాగాన్ని సున్నితమైన స్వరంతో వ్యక్తం చేయాలి. పాటలోని సిగ్గు, ఆనందం, ప్రేమ, పులకింత అన్నీ సుశీల స్వరంలో ఎంతో సహజంగా వినిపిస్తాయి. స్వరంలోని మృదుత్వం, ప్రతి పదాన్ని స్పష్టంగా పలికే తీరు, ఎత్తైన స్వరాల్లో కూడా స్వరశుద్ధిని నిలబెట్టుకోవడం ఈ పాటలో విశేషంగా కనిపిస్తాయి. కవిత్వంలోని భావుకతను స్వరంతో అందిపుచ్చుకోవడంలోనూ ఆమె ప్రతిభ స్పష్టమవుతుంది.

అదే కాలంలో ఆమె పాడిన పాడవేల రాధికా మరో భిన్నమైన సుశీలను పరిచయం చేస్తుంది. ఘంటసాలతో కలిసి ఆమె పాడిన ఈ యుగళ గీతంలో వీణ, వసంతం, వెన్నెల, గోపాలుడు, సంగీతం వంటి ప్రతీకలతో నిండిన కవితాత్మక భావం కనిపిస్తుంది. ఘంటసాల గంభీర స్వరానికి సుశీల స్వరం జతకలిసిన తీరు ఆ కాలపు యుగళగీతాల ప్రత్యేకతను తెలియజేస్తుంది. ఒకే పాటలో ప్రేమ, సంగీతం, ప్రకృతి, భక్తి ఛాయలను కలిపి పాడగలిగిన ఆమె సామర్థ్యానికి ఇది మంచి ఉదాహరణ.

ఇదేమి లాహిరి ఇదేమి గారడి అనే పాటలో మాత్రం ఆమె స్వరం మరో రూపాన్ని సంతరించుకుంటుంది. ఈడు జోడు చిత్రంలోని ఈ గీతంలో ఘంటసాలతో కలిసి పాడిన సుశీల స్వరంలో చిలిపితనం, సరసత, ఉల్లాసం వినిపిస్తాయి. ప్రేమను నిశ్శబ్దమైన అనుభూతిగా కాకుండా సరదాగా, చిలిపిగా పలికించాల్సిన సందర్భంలో ఆమె స్వరం ఎలా తేలికగా మారుతుందో ఈ పాట చూపిస్తుంది. పదాలను స్పష్టంగా పలుకుతూనే వాటిలోని చమత్కారాన్ని కోల్పోకుండా పాడటం ఆమె ప్రత్యేకత.

ఇక నర్తనశాల చిత్రంలోని సఖియా వివరించవే సుశీల గానంలోని భావవ్యక్తీకరణకు మరో అద్భుతమైన నిదర్శనం. విరహంతో తపించే ఒక యువతి తన మనసులోని కథను సఖికి చెప్పుకునే గీతమిది. ఇందులో గొంతును పెద్దగా పెంచాల్సిన అవసరం లేదు; చిన్న స్వరచలనం, కొద్దిపాటి కంపనం, పదం చివర ఇచ్చే సున్నితమైన ఒంపు చాలు. సుశీల ఆ పాటను అంత సహజంగా ఆలపించారు కాబట్టి పాట వింటున్నవారికి ఆ పాత్ర మనసులోని ఆవేదన నేరుగా చేరుతుంది. సుశీల స్వరంలోని మృదుత్వం భావానికి ఎలా బలంగా మారుతుందో ఈ పాటలో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

కైలాస మానస సరోవర యాత్ర

కైలాస మానస సరోవర యాత్ర హిందూ ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయంలో అత్యంత పవిత్రమైన తీర్థయాత్రలలో ఒకటి. పరమశివుని నివాసంగా భావించే కైలాస పర్వతం, బ్రహ్మదేవుని మనస్సులో ఉద్భవించిన పవిత్ర సరస్సుగా పురాణాలు వర్ణించే మానస సరోవరం ఈ యాత్రకు ప్రధాన కేంద్రాలు. హిందూ సంప్రదాయంతో పాటు బౌద్ధ, జైన, బోన్ సంప్రదాయాల్లోనూ కైలాసానికి విశిష్టమైన స్థానం ఉంది. కైలాసాన్ని దర్శించడం, మానస సరోవరాన్ని చూడటం, పవిత్ర జలాన్ని స్వీకరించడం, పర్వతం చుట్టూ పరిక్రమ చేయడం యాత్రలోని ప్రధాన ఆధ్యాత్మిక అనుభవాలు.

నేపాల్ మార్గంలో నిర్వహించే యాత్ర సాధారణంగా కాఠ్‌మండూ నుంచి ప్రారంభమవుతుంది. అయితే కైలాస మానస సరోవర యాత్రకు ప్రస్తుతం అనేక రకాల అంతర్జాతీయ లేదా ప్రైవేట్ ప్రయాణ మార్గాలు ఉండవచ్చు కాబట్టి, యాత్రికులు తమకు వర్తించే తాజా అనుమతులు, వీసా నిబంధనలు, సరిహద్దు పరిస్థితులు మరియు అధికారిక ప్రయాణ ఏర్పాట్లను ముందుగానే నిర్ధారించుకోవాలి. భారత ప్రభుత్వం నిర్వహించే అధికారిక కైలాస మానస సరోవర యాత్ర మాత్రం ప్రస్తుతం ఉత్తరాఖండ్‌లోని లిపులేఖ్ మరియు సిక్కింలోని నాథులా మార్గాల ద్వారా నిర్వహించబడుతోంది. నేపాల్ మీదుగా టిబెట్‌కు వెళ్లే యాత్రలు వేర్వేరు నిర్వాహకులు మరియు అనుమతుల పరిధిలో ఉంటాయి.

కాఠ్‌మండూ నుంచి టిబెట్ వైపు ప్రయాణించినప్పుడు పచ్చని నేపాలీ కొండలు క్రమంగా ఎత్తైన హిమాలయ ప్రాంతాలుగా మారతాయి. సరిహద్దు దాటి టిబెట్‌లోకి ప్రవేశించిన తరువాత నైలాం వైపు ప్రయాణం సాగుతుంది. నైలాం సుమారు 3,750 మీటర్ల ఎత్తులో ఉన్న పర్వత పట్టణం. సముద్రమట్టం నుంచి ఇంత ఎత్తుకు చేరిన వెంటనే ఎక్కువ శారీరక శ్రమ చేయకుండా విశ్రాంతి తీసుకోవడం చాలా అవసరం. శరీరం కొత్త వాతావరణానికి అలవాటు పడటానికి సమయం ఇవ్వడం యాత్రలో అత్యంత ముఖ్యమైన సిద్ధత.

నైలాం నుంచి సాగా వైపు వెళ్లే కొద్దీ ఎత్తు మరింత పెరుగుతుంది. సాగా సుమారు 4,600 మీటర్ల ఎత్తులో ఉన్న టిబెటన్ పీఠభూమి ప్రాంతం. ఇక్కడ గాలి పలుచబడటం స్పష్టంగా అనిపిస్తుంది. కొద్దిపాటి నడకకే శ్వాస వేగంగా మారడం, తలనొప్పి, అలసట, ఆకలి తగ్గడం, నిద్రలో మార్పులు వంటి లక్షణాలు కొంతమందికి కనిపించవచ్చు. శరీరం ఎత్తుకు అలవాటు పడే ప్రక్రియలో ఇవి సాధారణ లక్షణాలు కావచ్చు. అయితే తీవ్రమైన తలనొప్పి, వాంతులు, గందరగోళం, అసాధారణ నిద్రమత్తు, నడవడంలో తడబడటం లేదా విశ్రాంతిలో కూడా శ్వాస తీసుకోవడంలో ఇబ్బంది వంటి లక్షణాలు కనిపిస్తే వెంటనే వైద్య సహాయం తీసుకోవాలి.

నైలాం, సాగా ప్రాంతాల్లో అక్లిమటైజేషన్‌కు తగినంత సమయం కేటాయించడం ఈ యాత్రలో ప్రాణాధారమైన జాగ్రత్త. తక్కువ సమయంలో ఎక్కువ ఎత్తుకు చేరుకోవడం వల్ల అధిక ఎత్తు అనారోగ్యం తీవ్రమయ్యే ప్రమాదం ఉంది. అందుకే యాత్ర నిర్వాహకులు నిర్ణయించిన విశ్రాంతి రోజులను తగ్గించకూడదు. అధిక ఎత్తులో ఆక్సిజన్ తక్కువగా ఉండటం వల్ల ఆరోగ్యవంతులైన వారికీ సమస్యలు తలెత్తవచ్చు. కైలాస యాత్రకు సంబంధించిన అధికారిక మార్గదర్శకాలు కూడా తగిన అక్లిమటైజేషన్ లేకుండా వేగంగా పైకి వెళ్లడం ప్రాణాంతకమైన పరిస్థితులకు దారితీయవచ్చని హెచ్చరిస్తున్నాయి.

సాగా నుంచి మానస సరోవరం వైపు ప్రయాణం సాగుతున్నప్పుడు టిబెటన్ పీఠభూమి యొక్క విశాలమైన నిర్జన సౌందర్యం కనిపిస్తుంది. చెట్లు చాలా తక్కువగా ఉండే ఈ ప్రాంతంలో రాతి కొండలు, పొడి మైదానాలు, మంచుతో కప్పబడిన దూరపు పర్వతాలు, యాక్ మందలు అప్పుడప్పుడు కనిపిస్తాయి. మానస సరోవరం సుమారు 4,590 మీటర్ల ఎత్తులో ఉంది. ఈ ఎత్తులో పగటి సూర్యకాంతి చాలా తీవ్రంగా అనిపించినా, గాలి వీచినప్పుడు మరియు సూర్యుడు అస్తమించిన తరువాత చలి తీవ్రంగా పెరుగుతుంది.

మానస సరోవరాన్ని తొలిసారి దర్శించే క్షణం యాత్రలో అత్యంత భావోద్వేగభరితమైన అనుభవాలలో ఒకటి. నీలిరంగులో మెరిసే విస్తారమైన సరస్సు, దాని వెనుక మంచుతో కప్పబడిన పర్వతాలు, చుట్టూ విస్తరించిన టిబెటన్ పీఠభూమి కలిసి అద్భుతమైన దృశ్యాన్ని సృష్టిస్తాయి. వాతావరణం నిర్మలంగా ఉన్నప్పుడు కైలాస పర్వతం సరస్సు పరిసరాల నుంచి మహత్తరంగా కనిపిస్తుంది. సరస్సు నీటిలో ఆకాశం, మేఘాలు, నక్షత్రాలు, కైలాస పర్వతం ప్రతిబింబించే దృశ్యం ఈ ప్రాంతానికి ప్రత్యేకమైన ఆకర్షణ.

మానస సరోవరానికి సమీపంలోనే రాక్షస తాల్ ఉంది. హిందూ పురాణ సంప్రదాయం ఈ సరస్సును రావణుడి తపస్సుతో అనుసంధానిస్తుంది. శివుడిని ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి రావణుడు ఇక్కడ ఘోర తపస్సు చేశాడనే విశ్వాసం ఉంది. మానస సరోవరం ప్రశాంతత, పవిత్రత మరియు దైవసృష్టికి ప్రతీకగా భావించబడితే, రాక్షస తాల్ తపస్సు, శక్తి మరియు రావణుడి పురాణ గాథతో ముడిపడి ఉంటుంది. రెండు సరస్సులు ఒకదానికొకటి సమీపంలో ఉన్నప్పటికీ వాటి నీటి స్వభావం, రంగు మరియు పరిసర దృశ్యాల్లో తేడాలు కనిపిస్తాయి.

మానస సరోవరంలోని పవిత్ర జలాన్ని స్వీకరించడం హిందూ తీర్థ సంప్రదాయంలో ఎంతో ప్రాముఖ్యమైనది. సరస్సు నీటిలో స్నానం చేయడం ద్వారా పాపాలు తొలగిపోతాయని భక్తులు విశ్వసిస్తారు. అయితే ప్రస్తుతం అమలులో ఉన్న యాత్రా నియమాలను తప్పక పాటించాలి. భారత ప్రభుత్వ 2025 అధికారిక యాత్రా సమాచార పుస్తకంలో మానస సరోవరంలో నేరుగా నీటిలోకి దిగి స్నానం చేయడానికి అనుమతి లేదని, నిర్ణయించిన ప్రదేశంలో బకెట్ లేదా పాత్ర ద్వారా సరస్సు నీటిని తీసుకుని స్నానం చేసుకునే ఏర్పాట్లు ఉంటాయని పేర్కొంది. కాబట్టి సంప్రదాయ పవిత్ర స్నానం మరియు ప్రస్తుత భద్రతా నియమాలను రెండింటినీ గౌరవించాలి.

కైలాస పర్వతం సుమారు 6,638 మీటర్ల ఎత్తులో ఉన్న మహత్తరమైన శిఖరం. హిందువులు దీనిని పరమశివుని నివాసంగా, సుమేరు పర్వత స్వరూపంగా భావిస్తారు. బౌద్ధ సంప్రదాయంలో కూడా దీనికి విశ్వకేంద్రంగా ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. కైలాస శిఖరాన్ని అధిరోహించడం సాధారణ పర్యాటక కార్యక్రమం కాదు. యాత్ర యొక్క ఉద్దేశ్యం పర్వతాన్ని జయించడం కాదు, దాని చుట్టూ పరిక్రమ చేస్తూ దైవసాన్నిధ్యాన్ని అనుభవించడం. నాలుగు వైపులా ప్రత్యేకమైన రాతి ముఖాలు, మంచు కిరీటం మరియు నిటారుగా పైకి ఎదిగిన శిఖరం కైలాసానికి ప్రపంచంలోని ఇతర పర్వతాలకంటే భిన్నమైన రూపాన్ని ఇస్తాయి.

కైలాస పర్వతం చుట్టూ చేసే పరిక్రమను కైలాస పరిక్రమ లేదా కోరా అంటారు. సాధారణ యాత్రా విధానంలో ఇది మూడు రోజులుగా జరుగుతుంది. మొదటి రోజు దార్చెన్ నుంచి యమ ద్వార్ మీదుగా దిరాఫుక్ వైపు సాగుతారు. అక్కడి నుంచి కైలాస ఉత్తర ముఖం అద్భుతంగా దర్శనమిస్తుంది. రెండవ రోజు అత్యంత కఠినమైన దశ. దిరాఫుక్ నుంచి డోల్మా లా వైపు ఎక్కి, సుమారు 5,630 మీటర్ల ఎత్తుకు చేరుకుని, తరువాత జుతుల్ఫుక్ వైపు దిగాలి. మూడవ రోజు జుతుల్ఫుక్ నుంచి దార్చెన్‌కు తిరిగి చేరుకోవడంతో పరిక్రమ పూర్తవుతుంది. మొత్తం పరిక్రమ దూరం సాధారణంగా సుమారు 50 నుంచి 52 కిలోమీటర్ల వరకు ఉంటుంది.

డోల్మా లా దశ పరిక్రమలో అత్యంత కఠినమైన భాగం. అత్యధిక ఎత్తు, పలుచని గాలి, మంచు, రాళ్లు, ఎక్కుదిగుళ్లు మరియు చల్లని గాలులు యాత్రికుడి శారీరక సామర్థ్యాన్ని పరీక్షిస్తాయి. వేగంగా నడవడం కంటే చిన్న అడుగులతో నెమ్మదిగా సాగడం మంచిది. అవసరమైన చోట యాక్ లేదా పోనీ వంటి సహాయక ఏర్పాట్లు ముందుగానే తెలుసుకోవాలి. అయితే అత్యంత ఎత్తైన ప్రాంతాల్లో సహాయం పరిమితంగా ఉండవచ్చు. ఆరోగ్యం సహకరించకపోతే పరిక్రమను కొనసాగించడం కంటే వెంటనే తిరిగి రావడమే సురక్షితమైన నిర్ణయం.

మానస సరోవర తీరంలో పూజ, జపం, ధ్యానం చేయడం యాత్రలో మరో ముఖ్యమైన అనుభవం. కొందరు భక్తులు శివపంచాక్షరి మంత్రాన్ని జపిస్తూ సరస్సు తీరంలో ధ్యానం చేస్తారు. మరికొందరు సరస్సు జలాన్ని తీర్థంగా స్వీకరించి కొంత భాగాన్ని తమతో తీసుకువెళ్తారు. పర్వతాల మధ్య నిశ్శబ్దంగా విస్తరించిన సరస్సు, ఉదయించే సూర్యుడు, నీటిపై ప్రతిబింబించే కైలాసం మరియు చుట్టూ ఉన్న నిర్మలమైన వాతావరణం ధ్యానానికి సహజమైన ప్రశాంతతను అందిస్తాయి.

మానస సరోవర పౌర్ణమి రాత్రికి సంబంధించిన ఒక అందమైన భక్తి విశ్వాసం యాత్రికులలో ప్రాచుర్యంలో ఉంది. పౌర్ణమి రాత్రి దేవతలు నక్షత్రాల రూపంలో ఆకాశం నుంచి మానస సరోవరానికి వచ్చి పవిత్ర స్నానం చేస్తారని కొందరు భక్తులు విశ్వసిస్తారు. సరస్సు నీటిలో నక్షత్రాలు ప్రతిబింబించినప్పుడు అవి ఆకాశం నుంచి నీటిలోకి దిగుతున్నట్లుగా కనిపిస్తాయని యాత్రికుల అనుభవాలు చెబుతాయి. మరికొందరి విశ్వాసంలో పౌర్ణమి రాత్రి శివపార్వతులు మానస సరోవరానికి వచ్చి పవిత్ర స్నానం చేస్తారని కూడా చెబుతారు. ఇది ధార్మిక విశ్వాసం మాత్రమే; శాస్త్రీయంగా నిర్ధారించబడిన సంఘటన కాదు. అయితే పౌర్ణమి వెన్నెలలో నక్షత్రాలతో నిండిన ఆకాశం, వెండి రంగులో మెరిసే సరస్సు, దూరంగా కనిపించే కైలాస పర్వతం కలిసి సృష్టించే దృశ్యం యాత్రికుడికి అపూర్వమైన ఆధ్యాత్మిక అనుభూతిని అందిస్తుంది.

ఈ మార్గంలో లొబ్సాంగ్ రాంపా పేరుతో కొన్ని యాత్రా కార్యక్రమాల్లో ప్రస్తావించబడే ధ్యాన ప్రదేశం గురించి కూడా జాగ్రత్తగా చూడాలి. టి. లొబ్సాంగ్ రాంపా అనే పేరుతో ప్రచురితమైన రచనల్లో టిబెటన్ మఠాలు, ధ్యానం, యోగసాధన మరియు ఆధ్యాత్మిక అనుభవాల గురించి విస్తృతంగా వివరించబడింది. అయితే ఆయన నిజంగా టిబెటన్ లామాగా జీవించాడనే వాదనలు చారిత్రకంగా వివాదాస్పదమైనవి. అందువల్ల కైలాస మార్గంలో లొబ్సాంగ్ రాంపా ధ్యాన స్థలం అనే పేరుతో చూపించే ప్రదేశాన్ని ప్రాచీనంగా ధృవీకరించబడిన బౌద్ధ తీర్థంగా కాకుండా ఆధునిక ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయాలు మరియు రాంపా సాహిత్యంతో అనుసంధానమైన ప్రదేశంగా చూడడం సముచితం.

కైలాస యాత్రకు శారీరక సిద్ధత ముందుగానే ప్రారంభించాలి. ప్రతిరోజూ నడక, మెట్లు ఎక్కడం, కొండ ప్రాంతాల్లో నడిచే సామర్థ్యాన్ని పెంచుకోవడం ఉపయోగకరం. శ్వాసాభ్యాసాలు, యోగా మరియు తేలికపాటి ఏరోబిక్ వ్యాయామాలు శారీరక సామర్థ్యాన్ని మెరుగుపరచవచ్చు. అయితే సాధారణ శారీరక దారుఢ్యం ఉన్నంత మాత్రాన అధిక ఎత్తులో సమస్యలు రాకుండా ఉంటాయని చెప్పలేం. అధికారిక కైలాస మానస సరోవర యాత్రలో కూడా యాత్రికులకు వైద్య పరీక్షలు నిర్వహించి, అధిక ఎత్తుకు తగిన శారీరక సామర్థ్యాన్ని పరిశీలిస్తారు. అధిక ఎత్తులో ప్రయాణించే ప్రతి వ్యక్తి తన వైద్యుడి సలహా తీసుకోవడం అవసరం.

వెచ్చని దుస్తులు పొరలుగా ధరించగలిగే విధంగా సిద్ధం చేసుకోవాలి. గాలి, మంచు మరియు నీటిని తట్టుకునే జాకెట్, థర్మల్ దుస్తులు, వెచ్చని సాక్స్, గ్లౌజులు, టోపీ, మంచి గ్రిప్ ఉన్న ట్రెక్కింగ్ షూలు, సన్‌గ్లాసెస్, సన్‌స్క్రీన్ మరియు లిప్ బామ్ అవసరం. వ్యక్తిగతంగా వాడే మందులు, వైద్యుడు సూచించిన మందులు మరియు ప్రాథమిక ఫస్ట్ ఎయిడ్ సామగ్రిని తగినంతగా తీసుకెళ్లాలి. అత్యవసర పరిస్థితుల్లో అదనపు రోజుల మందులు కూడా ఉంచుకోవడం మంచిది.

అధిక ఎత్తులో నీరు తగినంతగా తాగడం చాలా ముఖ్యం. చల్లని వాతావరణంలో దాహం తక్కువగా అనిపించినా శరీరానికి ద్రవం అవసరం ఉంటుంది. మద్యం, ధూమపానం మరియు అధిక శారీరక శ్రమను నివారించడం మంచిది. ఆకలి తగ్గినా తేలికగా, తరచుగా ఆహారం తీసుకోవాలి. శరీరంలో తీవ్రమైన మార్పులు కనిపించినప్పుడు వాటిని దాచిపెట్టి ముందుకు సాగకూడదు. కైలాస యాత్రలో వ్యక్తిగత భక్తి ఎంత ముఖ్యమో, భద్రత కూడా అంతే ముఖ్యమైనది.

యాత్రలో వాతావరణం మరియు రహదారి పరిస్థితులు అనిశ్చితంగా ఉండవచ్చు. కొన్ని ప్రాంతాల్లో వైద్య సదుపాయాలు పరిమితంగా ఉంటాయి. అత్యవసర తరలింపు కూడా వాతావరణం, భౌగోళిక పరిస్థితులు మరియు పరిపాలనా అనుమతులపై ఆధారపడవచ్చు. అందువల్ల యాత్రికులు తగిన ప్రయాణ బీమా, అత్యవసర సంప్రదింపు వివరాలు, అవసరమైన పత్రాలు మరియు మందులను సిద్ధంగా ఉంచుకోవాలి. అధికారిక యాత్రా మార్గదర్శకాలు కూడా యాత్రికులు శారీరకంగా, వైద్యపరంగా సిద్ధంగా ఉండాలని స్పష్టంగా సూచిస్తున్నాయి.

మానస సరోవర తీరంలో నిలబడి కైలాసాన్ని దర్శించే క్షణం యాత్ర మొత్తం అనుభవానికి పరాకాష్ఠగా నిలుస్తుంది. సాగా నుంచి సాగిన దీర్ఘ ప్రయాణం, పలుచని గాలి, రాతి పీఠభూమి, రాక్షస తాల్ నిశ్శబ్దం దాటి చివరకు నీలిరంగు మానస సరోవరాన్ని చూడటం యాత్రికుడిలో గాఢమైన భక్తి భావాన్ని కలిగిస్తుంది. ఆ తరువాత కైలాస పరిక్రమలో పర్వతాన్ని వివిధ ముఖాల నుంచి దర్శించడం, డోల్మా లా వంటి అత్యున్నత ప్రాంతాన్ని దాటడం, చివరకు దార్చెన్‌కు తిరిగి చేరుకోవడం యాత్రకు శారీరక మరియు ఆధ్యాత్మిక పరిపూర్ణతను ఇస్తుంది.

కైలాస మానస సరోవర యాత్రలో ముఖ్యమైనది గమ్యానికి త్వరగా చేరుకోవడం కాదు. కాఠ్‌మండూ నుంచి నైలాం, సాగా మీదుగా మానస సరోవర వరకు ప్రతి దశ శరీరాన్ని క్రమంగా ఎత్తుకు అలవాటు చేస్తుంది. ప్రతి విశ్రాంతి రోజు తదుపరి దశకు సిద్ధం చేస్తుంది. మానస సరోవరం మనసుకు ప్రశాంతతను అందిస్తే, కైలాస దర్శనం భక్తికి పరాకాష్ఠగా నిలుస్తుంది. మూడు రోజుల పరిక్రమలో శరీరం తన పరిమితులను ఎదుర్కొంటుంది, కానీ భక్తుడి దృష్టిలో ఆ శ్రమే సాధనగా మారుతుంది. అందుకే కైలాస మానస సరోవర యాత్ర ఒక సాధారణ పర్యటన కంటే ఎంతో ఎక్కువగా, విశ్వాసం, సహనం, ప్రకృతి, శివభక్తి మరియు ఆత్మపరిశీలనలను కలిపే మహత్తర తీర్థయాత్రగా నిలుస్తుంది.

నేపాల్ పటన్, భక్తపూర్ మరియు కాఠ్‌మండూ లోయలోని ఇతర ముఖ్యమైన హిందూ క్షేత్రాలు

పటన్ లేదా లలిత్‌పూర్ కాఠ్‌మండూ లోయలోని ప్రాచీన నగరాలలో ఒకటి. కళాకారుల నగరంగా ప్రసిద్ధి చెందిన పటన్‌లో ఇరుకైన ఇటుక వీధులు, నేవారీ ఇళ్లు, బౌద్ధ విహారాలు మరియు అనేక హిందూ ఆలయాలు కలిసి కనిపిస్తాయి. పటన్ దర్బార్ స్క్వేర్ చుట్టూ ఉన్న దేవాలయ సముదాయం మధ్యయుగ నేపాల్ కళా సంపదకు గొప్ప ఉదాహరణ. కృష్ణ మందిరం, భీమసేన్ ఆలయం, విశ్వనాథ ఆలయం, జగన్నారాయణ ఆలయం వంటి సన్నిధులు ఈ ప్రాంతంలో ఉన్నాయి. హిందూ, బౌద్ధ కళా సంప్రదాయాలు పరస్పరం ప్రభావితం చేసుకున్న తీరు పటన్ వాస్తుశిల్పంలో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

కృష్ణ మందిరం పటన్ దర్బార్ స్క్వేర్‌లోని అత్యంత ప్రత్యేకమైన దేవాలయం. రాజు సిద్ధి నరసింహ మల్ల 17వ శతాబ్దంలో నిర్మించిన ఈ ఆలయం శిఖర శైలిలో నిర్మించబడింది. కాఠ్‌మండూ లోయలోని సాధారణ బహుఅంతస్తుల పగోడా ఆలయాల కంటే భిన్నంగా రాతితో నిర్మించిన ఈ ఆలయానికి మూడు అంతస్తులు ఉన్నాయి. మొదటి అంతస్తులో కృష్ణుడు, రెండవ అంతస్తులో శివుడు, మూడవ అంతస్తులో బుద్ధుని సన్నిధి ఉన్నట్లు సంప్రదాయం చెబుతుంది. రామాయణ, మహాభారత, భాగవత కథలకు సంబంధించిన రాతి శిల్పాలు ఆలయ స్తంభాలు మరియు గోడలపై కనిపిస్తాయి.

కృష్ణాష్టమి సందర్భంగా పటన్ కృష్ణ మందిరం ప్రత్యేకమైన ఆధ్యాత్మిక వాతావరణాన్ని సంతరించుకుంటుంది. రాత్రి సమయంలో వేలాది మంది భక్తులు ఆలయం చుట్టూ చేరి భజనలు, కీర్తనలు చేస్తూ అర్ధరాత్రి శ్రీకృష్ణ జన్మ సమయాన్ని ఎదురుచూస్తారు. దీపాలు వెలిగించడం, పూలతో అలంకరించడం, కృష్ణునికి నైవేద్యాలు సమర్పించడం ప్రధాన ఆచారాలు. పటన్ నగరంలోని ఇతర పుణ్యక్షేత్రాలతో కలిపి కృష్ణ మందిరాన్ని దర్శించడం వల్ల నేవారీ కళా సంప్రదాయం మరియు వైష్ణవ భక్తి రెండింటినీ అనుభవించవచ్చు.

పటన్ దర్బార్ స్క్వేర్‌లోని భీమసేన్ ఆలయం వ్యాపారులు మరియు వృత్తిదారుల ఆరాధ్యదేవుడైన భీమసేనుడికి అంకితం చేయబడింది. మహాభారతంలోని భీముని శక్తి, ధైర్యం మరియు రక్షణకు ప్రతీకగా ఇక్కడ ఆయనను పూజిస్తారు. ఆలయ నిర్మాణంలో సున్నితమైన చెక్క శిల్పాలు మరియు లోహ అలంకరణలు కనిపిస్తాయి. పటన్‌లోని నేవారీ వ్యాపార సమాజంతో భీమసేనుడి ఆరాధనకు గాఢమైన సంబంధం ఉంది. ప్రత్యేక పర్వదినాల్లో వ్యాపారులు తమ వృత్తి అభివృద్ధి కోసం పూజలు చేస్తారు.

పటన్‌లోని విశ్వనాథ ఆలయం శివునికి అంకితం చేయబడిన మరో ప్రముఖ క్షేత్రం. ఆలయ ద్వారం వద్ద నంది విగ్రహం, పైకప్పులపై పగోడా నిర్మాణం మరియు చెక్క శిల్పాలు కనిపిస్తాయి. శివరాత్రి సమయంలో ఆలయానికి భక్తులు పెద్ద సంఖ్యలో చేరుతారు. పటన్ దర్బార్ స్క్వేర్‌లోనే ఉన్నందున కృష్ణ మందిరం, భీమసేన్ ఆలయం మరియు ఇతర దేవాలయాలతో కలిపి దీనిని సులభంగా దర్శించవచ్చు. పటన్ కేవలం రాజప్రాసాదాల ప్రాంతం కాకుండా జీవంతమైన ఆలయ నగరంగా నిలిచేందుకు ఇలాంటి దేవాలయాలే ప్రధాన కారణం.

పటన్ కాఠ్‌మండూ నగర కేంద్రానికి సుమారు 5 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. టాక్సీలు, స్థానిక బస్సులు మరియు ఇతర నగర రవాణా ద్వారా సులభంగా చేరుకోవచ్చు. పటన్ దర్బార్ స్క్వేర్‌లోని దేవాలయాలను నడుచుకుంటూ దర్శించవచ్చు. ఒకే ప్రాంతంలో అనేక ఆలయాలు, రాజప్రాసాదాలు మరియు కళా నిర్మాణాలు ఉండటంతో పటన్‌కు కనీసం అర్ధదినం కేటాయించడం అనుకూలంగా ఉంటుంది.

భక్తపూర్ నగరం కాఠ్‌మండూ లోయలోని మరో ప్రాచీన నేవారీ నగరం. ఇక్కడి దర్బార్ స్క్వేర్, న్యాతపోలా ఆలయం, దత్తాత్రేయ ఆలయం, భైరవనాథ్ ఆలయం వంటి నిర్మాణాలు మధ్యయుగ నగర సంస్కృతిని ప్రతిబింబిస్తాయి. భక్తపూర్‌లోని ఆలయాలు కేవలం పూజా స్థలాలే కాకుండా స్థానిక కళాకారుల చెక్క, లోహ మరియు ఇటుక పనితనానికి నిలయాలు. నగరంలోని వీధులు, సంప్రదాయ ఇళ్లు, ఆలయ ప్రాంగణాలు కలిసి ఒక సమగ్ర చారిత్రక నగర దృశ్యాన్ని సృష్టిస్తాయి.

న్యాతపోలా ఆలయం భక్తపూర్‌లోని అత్యంత ప్రసిద్ధ పగోడా నిర్మాణం. రాజు భూపతీంద్ర మల్ల 18వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో నిర్మించిన ఈ ఐదు అంతస్తుల ఆలయం సిద్ధలక్ష్మి దేవికి అంకితం చేయబడింది. ప్రతి మెట్ల స్థాయిలో భారీ రాతి ప్రతిమలు కాపలాదారులుగా నిలబడి ఉంటాయి. వాటిలో మల్ల యోధులు, ఏనుగులు, సింహాలు మరియు ఇతర శక్తి ప్రతీకలు ఉన్నాయి. ఐదు అంతస్తుల ఎత్తు, సమతుల్య నిర్మాణం మరియు భారీ రాతి పునాది నేపాల్ పగోడా వాస్తుశైలిలో దీనిని అత్యుత్తమ ఉదాహరణగా నిలబెడతాయి.

భైరవనాథ్ ఆలయం భక్తపూర్ దర్బార్ స్క్వేర్‌లోని ప్రధాన శైవ శక్తి క్షేత్రం. భైరవుడిని శివుని ఉగ్ర స్వరూపంగా ఆరాధిస్తారు. ఆలయానికి బహుఅంతస్తుల పగోడా నిర్మాణం ఉంది. బిస్కెట్ జాత్రా సందర్భంగా భక్తపూర్‌లో జరిగే ప్రసిద్ధ రథోత్సవంలో భైరవనాథ్‌కు ప్రధాన స్థానం ఉంటుంది. భారీ రథాన్ని నగర వీధుల్లో లాగుతూ నిర్వహించే ఈ ఉత్సవం భక్తపూర్ స్థానిక సంస్కృతికి ప్రత్యేక గుర్తింపు. సాధారణ దేవాలయ దర్శనంతో పోలిస్తే ఈ పండుగ నగరమంతా పాల్గొనే సామూహిక ఆధ్యాత్మిక ఉత్సవంగా ఉంటుంది.

దత్తాత్రేయ ఆలయం భక్తపూర్‌లోని టౌమఢి ప్రాంతానికి సమీపంలో ఉన్న ముఖ్యమైన ఆలయం. దత్తాత్రేయుడిని బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరుల సమ్మేళన స్వరూపంగా పూజిస్తారు. ఆలయానికి సమీపంలోని ప్రాంగణంలో గురు సంప్రదాయానికి సంబంధించిన పూజలు జరుగుతాయి. దత్తాత్రేయుడి ఆరాధనలో సన్యాస, జ్ఞానం మరియు యోగ సంప్రదాయాలకు ప్రాధాన్యం ఉంది. భక్తపూర్‌లోని నేవారీ హిందూ సంప్రదాయంలో ఈ ఆలయం ప్రత్యేకమైన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది.

భక్తపూర్‌కు కాఠ్‌మండూ నగరం నుంచి రహదారి ద్వారా సులభంగా చేరుకోవచ్చు. స్థానిక బస్సులు, టాక్సీలు మరియు ప్రైవేట్ వాహనాలు అందుబాటులో ఉంటాయి. కాఠ్‌మండూ నుంచి సుమారు 13 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న ఈ నగరాన్ని చాంగు నారాయణ్ దర్శనంతో కలిపి ఒకరోజు పర్యటనగా చేయడం సౌకర్యవంతంగా ఉంటుంది. చాంగు నారాయణ్ నుంచి భక్తపూర్‌కు వచ్చే మార్గం కూడా కొండ ప్రాంతపు నేవారీ గ్రామాలను పరిచయం చేస్తుంది.

మనకామన ఆలయం కాఠ్‌మండూ నుంచి కొంత దూరంలో గోర్ఖా జిల్లాలో ఉన్న ప్రసిద్ధ శక్తి క్షేత్రం. మనకామన అనే పదానికి మన కోరిక లేదా మనసులోని కోరిక నెరవేరే దేవత అనే భావం ఉంది. త్రిశూలి మరియు మార్ష్యాంగ్‌ది నదుల లోయల మధ్య ఎత్తైన కొండపై ఉన్న ఈ ఆలయం నేపాల్‌లోని ప్రముఖ తీర్థాలలో ఒకటి. దేవిని ఇక్కడ శిలా లేదా సహజ రాతి రూపంలో ఆరాధిస్తారు. ప్రధాన శిలకు పక్కన భైరవ, గణేశ, కుమారి మరియు బేతాళ ప్రతీకలుగా భావించే రాళ్లు ఉన్నాయి.

మనకామన ఆలయ చరిత్ర గోర్ఖా రాజవంశంతో అనుబంధమై ఉంది. ద్రవ్య షా మరియు తరువాతి గోర్ఖా పాలకుల కాలంలో ఈ దేవతకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం లభించింది. నేపాల్ ఏకీకరణకు పునాది వేసిన గోర్ఖా రాజు పృథ్వీ నారాయణ్ షా కూడా మనకామన దేవిని ఆరాధించేవాడనే సంప్రదాయం ఉంది. అందువల్ల ఆలయానికి ఆధ్యాత్మిక ప్రాధాన్యంతో పాటు నేపాల్ రాజకీయ చరిత్రతో కూడిన ప్రత్యేక సంబంధం ఉంది.

మనకామన ఆలయం రెండు అంతస్తుల పగోడా శైలిలో నిర్మించబడింది. పెద్ద ప్రాంగణం మధ్యలో గర్భగృహం ఉంటుంది. చెక్క శిల్పాలు, రాగి మరియు బంగారు పూత అలంకరణలు నేపాల్ ఆలయ వాస్తుశైలిని ప్రతిబింబిస్తాయి. దసరా మరియు ఇతర శక్తి పర్వదినాల్లో ప్రత్యేక పూజలు జరుగుతాయి. భక్తులు తమ కోరికలు నెరవేరాలని అమ్మవారిని ప్రార్థించి నైవేద్యాలు సమర్పిస్తారు. మనకామన యాత్రలో ఆలయ దర్శనంతో పాటు కొండల మధ్య ప్రయాణం కూడా ముఖ్యమైన అనుభవంగా ఉంటుంది.

మనకామన ఆలయానికి ఆధునిక కాలంలో అత్యంత ప్రత్యేకమైన సౌకర్యం కేబుల్ కార్. ప్రధాన రహదారి సమీపంలోని కురింతార్ ప్రాంతం నుంచి కేబుల్ కార్ ద్వారా కొండపై ఆలయ సమీపానికి చేరుకోవచ్చు. ప్రయాణం సుమారు పది నిమిషాల్లో పూర్తవుతుంది. గతంలో భక్తులు కొండపైకి నడక ద్వారా లేదా పొడవైన మార్గం ద్వారా చేరుకోవాల్సి వచ్చేది. కేబుల్ కార్ ఏర్పాటుతో వృద్ధులు, కుటుంబాలు మరియు దూరప్రాంతాల నుంచి వచ్చే భక్తులకు యాత్ర చాలా సులభమైంది. కాఠ్‌మండూ నుంచి రహదారి ద్వారా కురింతార్ చేరుకుని అక్కడి నుంచి కేబుల్ కార్ ఎక్కడం సాధారణ మార్గం.

మనకామన ఆలయాన్ని కాఠ్‌మండూ నుంచి గోర్ఖా వైపు వెళ్లే ప్రయాణంలో చేర్చవచ్చు. కాఠ్‌మండూ నుంచి రహదారి ప్రయాణానికి కొన్ని గంటలు పడుతుంది. పోఖరా నుంచి కూడా కురింతార్ వైపు రహదారి ద్వారా చేరుకోవచ్చు. కేబుల్ కార్ కార్యకలాపాలు వాతావరణ పరిస్థితులపై ఆధారపడవచ్చు కాబట్టి ప్రయాణానికి ముందు స్థానిక పరిస్థితులను తెలుసుకోవడం మంచిది. ఆలయానికి చేరుకున్న తరువాత కొండపై నుంచి కనిపించే నదీ లోయలు మరియు పర్వత దృశ్యాలు యాత్రకు మరో ఆకర్షణగా నిలుస్తాయి.

కాఠ్‌మండూ లోని తలేజు భవానీ ఆలయం రాజకుటుంబ సంప్రదాయంతో అనుబంధమున్న ముఖ్యమైన శక్తి క్షేత్రం. హనుమాన్ ఢోకా దర్బార్ స్క్వేర్‌లో ఉన్న ఈ ఆలయం సాధారణంగా ఏడాది పొడవునా ప్రజలకు పూర్తిగా తెరిచి ఉండదు. ప్రత్యేక పర్వదినాల్లో మాత్రమే భక్తులకు దర్శనం లభించే సంప్రదాయం ఉంది. తలేజు దేవిని మల్ల రాజులు తమ కులదేవతగా ఆరాధించేవారు. ఆలయ నిర్మాణంలో బహుఅంతస్తుల పగోడా శైలి, బంగారు అలంకరణలు మరియు చెక్క శిల్పాలు కనిపిస్తాయి.

హనుమాన్ ఢోకా దర్బార్ స్క్వేర్ స్వయంగా అనేక హిందూ దేవాలయాల సముదాయం. తలేజుతో పాటు జగన్నాథ్, శివ, గణేశ మరియు ఇతర దేవతలకు సంబంధించిన సన్నిధులు ఇక్కడ ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతాన్ని దేవాలయాల మ్యూజియం అని పిలిచేంతగా చారిత్రక నిర్మాణాలు విస్తరించి ఉన్నాయి. మల్ల రాజులు మరియు తరువాతి షా రాజవంశ కాలపు నిర్మాణాలు ఒకదానిపై ఒకటి ప్రభావం చూపుతూ కనిపిస్తాయి. కాఠ్‌మండూ పాత నగర హృదయంలో ఉండటం వల్ల ఈ ప్రాంతాన్ని నగర పర్యటనలో సులభంగా చేర్చవచ్చు.

అసన్ ప్రాంతంలోని అన్నపూర్ణ ఆలయం కాఠ్‌మండూ నగరంలోని పురాతన వాణిజ్య ప్రాంతంతో ముడిపడిన హిందూ క్షేత్రం. అన్నపూర్ణాదేవిని ధాన్యం, ఆహారం మరియు సమృద్ధికి అధిష్ఠాత్రి దేవతగా పూజిస్తారు. మూడు అంతస్తుల పగోడా నిర్మాణంలో ఉన్న ఈ ఆలయం ఎప్పుడూ రద్దీగా ఉండే మార్కెట్ మధ్యలో ఉండటం ప్రత్యేకత. మసాలాలు, ధాన్యాలు, కూరగాయలు మరియు ఇతర వస్తువులతో నిండిన అసన్ బజార్ మధ్యలో ఆలయ ఘంటలు, పూజా సామగ్రి మరియు వ్యాపార జీవితం కలిసి కనిపిస్తాయి. ఆధ్యాత్మికత మరియు నగర వాణిజ్య జీవితం ఎలా కలిసిపోతాయో చూపించే మంచి ఉదాహరణ ఇది.

కాఠ్‌మండూ లోయలోని ఈ ఆలయాల వైవిధ్యాన్ని పరిశీలిస్తే ఒక్కో క్షేత్రం ఒక ప్రత్యేక ఆధ్యాత్మిక భావనను ప్రతిబింబిస్తుంది. పశుపతినాథ్ విశ్వశైవ సంప్రదాయానికి కేంద్రంగా ఉంటే, గుహ్యేశ్వరీ శక్తి ఆరాధనను ప్రతిబింబిస్తుంది. బుఢానీలకంఠ్ అనంతశయన విష్ణువు యొక్క అరుదైన రాతి రూపాన్ని చూపిస్తే, చాంగు నారాయణ్ ప్రాచీన వైష్ణవ కళా సంపదను సంరక్షిస్తోంది. పటన్ కృష్ణ మందిరం శిఖర శైలికి ప్రత్యేక ఉదాహరణగా నిలిస్తే, భక్తపూర్ న్యాతపోలా మరియు భైరవనాథ్ ఆలయాలు నేవారీ పగోడా సంప్రదాయ వైభవాన్ని తెలియజేస్తాయి. మనకామన పర్వత శక్తి క్షేత్రంగా, దక్షిణకాళి ఉగ్రశక్తి ఆరాధనకు కేంద్రంగా, గోకర్ణేశ్వర్ పితృకర్మలతో ముడిపడిన శైవ క్షేత్రంగా ప్రత్యేకతను పొందాయి.

కాఠ్‌మండూ నగరాన్ని కేంద్రంగా చేసుకుని ఈ క్షేత్రాలను ప్రాంతాల వారీగా దర్శించడం అత్యంత సౌకర్యవంతమైన పద్ధతి. ఒకరోజు పశుపతినాథ్, గుహ్యేశ్వరీ, గోకర్ణేశ్వర్ ప్రాంతాలకు కేటాయించవచ్చు. మరోరోజు పటన్ దర్బార్ స్క్వేర్, కృష్ణ మందిరం మరియు ఇతర ఆలయాలను చూడవచ్చు. మరొక రోజు భక్తపూర్, చాంగు నారాయణ్ దర్శనానికి ఉపయోగించవచ్చు. బుఢానీలకంఠ్‌ను శివపురి ప్రాంతంతో, దక్షిణకాళిని చోభార్ లేదా ఫర్పింగ్‌తో కలపవచ్చు. మనకామనకు మాత్రం ప్రత్యేకంగా పూర్తి రోజు కేటాయించడం మంచిది.

కాఠ్‌మండూకు చేరుకోవడానికి త్రిభువన్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం ప్రధాన ప్రవేశ కేంద్రం. భారతదేశంలోని ఢిల్లీ, ముంబై, బెంగళూరు, కోల్‌కతా, వారణాసి వంటి నగరాల నుంచి నేరుగా లేదా అనుసంధాన విమానాలు లభిస్తాయి. భారతదేశం నుంచి రహదారి మార్గంలో కూడా నేపాల్ చేరుకునే అనేక సరిహద్దు మార్గాలు ఉన్నాయి. రక్సౌల్ నుంచి బీర్‌గంజ్ మార్గం, సునౌలి నుంచి భైరహవా మార్గం ముఖ్యమైనవి. కాఠ్‌మండూ చేరుకున్న తరువాత స్థానిక టాక్సీలు, బస్సులు, మైక్రోబస్సులు మరియు ప్రైవేట్ వాహనాలు ప్రధాన ఆలయాలకు చేరడానికి ఉపయోగపడతాయి.

కాఠ్‌మండూ లోయలోని ఆలయాలను దర్శించే సమయంలో స్థానిక ఆచారాలను గౌరవించడం చాలా ముఖ్యం. కొన్ని ఆలయాల్లో హిందువులకు మాత్రమే గర్భగృహ ప్రవేశం ఉంటుంది. పాదరక్షలు బయట ఉంచడం, పవిత్ర ప్రదేశాల్లో ఫోటోలు తీయకపోవడం, పూజా కార్యక్రమాలకు అంతరాయం కలిగించకపోవడం వంటి నియమాలు పాటించాలి. చర్మంతో తయారైన వస్తువులు లేదా ఇతర వస్తువులపై కొన్ని ఆలయాల్లో ప్రత్యేక నిబంధనలు ఉండవచ్చు. పర్వదినాల్లో రద్దీ ఎక్కువగా ఉండటం వల్ల ఉదయం వేళల్లో దర్శనం చేయడం సౌకర్యంగా ఉంటుంది.

కాఠ్‌మండూ, పటన్, భక్తపూర్, గోర్ఖా ప్రాంతాల దేవాలయాలను కలిపి చూసినప్పుడు నేపాల్ హిందూ సంప్రదాయం యొక్క విశాలమైన రూపం మనకు కనిపిస్తుంది. పశుపతినాథ్ యొక్క శైవ మహిమ నుంచి గుహ్యేశ్వరీ శక్తి సంప్రదాయం వరకు, బుఢానీలకంఠ్ అనంతశయన విష్ణువు నుంచి చాంగు నారాయణ్ ప్రాచీన వైష్ణవ కళ వరకు, పటన్ కృష్ణ మందిరం నుంచి భక్తపూర్ భైరవనాథ్ వరకు ప్రతి క్షేత్రం తనదైన చరిత్రను మోస్తోంది. మనకామన పర్వత శిఖరంలోని కోరికలు తీర్చే అమ్మవారిగా భక్తుల విశ్వాసాన్ని ఆకర్షిస్తే, కాఠ్‌మండూ లోయలోని అనేక చిన్న ఆలయాలు స్థానిక నేవారీ జీవన విధానంతో ముడిపడి ఉన్నాయి. ఈ దేవాలయాల సమాహారం నేపాల్‌ను కేవలం హిమాలయ పర్యాటక దేశంగా కాకుండా, వేల సంవత్సరాలుగా కొనసాగుతున్న హిందూ ఆధ్యాత్మికత, శిల్పకళ, రాజవంశ చరిత్ర మరియు జీవంతమైన ప్రజా సంప్రదాయాల దేశంగా పరిచయం చేస్తుంది.