మల్లీశ్వరి 1951 - తెలుగు సినీజగత్తుకు మహారాణి

మల్లీశ్వరి 1951లో విడుదలైన ఒక చారిత్రక ప్రేమకథ మాత్రమే కాదు; తెలుగు సినిమా కథనం, సాహిత్యం, సంగీతం, నటన, కళా రూపకల్పన, ఛాయాగ్రహణం, శబ్ద సాంకేతికత వంటి అనేక విభాగాలు ఒకే కళాత్మక లక్ష్యంతో పనిచేసిన అరుదైన చిత్రం. బి.ఎన్.రెడ్డి దర్శకత్వంలో వాహినీ సంస్థ నిర్మించిన ఈ చిత్రం విజయనగర సామ్రాజ్య కాలాన్ని నేపథ్యంగా తీసుకుని నాగరాజు, మల్లీశ్వరి ప్రేమకథను చెబుతుంది. బుచ్చిబాబు రచించిన రాయలవారి కరుణాకృత్యము నాటకం దీనికి ప్రధాన ప్రేరణ కాగా, దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి వెల్లడించిన ప్రకారం దేవన్ శరార్ రచించిన The Emperor and the Slave Girl కథ కూడా కొంత స్ఫూర్తినిచ్చింది. అయితే ఆ మూలాలను నేరుగా అనుసరించకుండా బి.ఎన్.రెడ్డి, దేవులపల్లి కలిసి వాటిని తెలుగు సంస్కృతి, భావకవిత్వం, విజయనగర చారిత్రక వాతావరణంతో మేళవించి స్వతంత్ర చలనచిత్ర రూపాన్ని ఇచ్చారు. కథా నిర్మాణంలో బి.ఎన్.రెడ్డి తన బాల్యానుభవాల నుంచి కొన్ని అంశాలను కూడా తీసుకోవడం వల్ల నాగరాజు, మల్లీశ్వరి బాల్యసన్నివేశాలకు సహజత్వం వచ్చింది.

మల్లీశ్వరి నిర్మాణానికి దాదాపు రెండు సంవత్సరాలు పట్టడం యాదృచ్ఛికం కాదు. బి.ఎన్.రెడ్డి ప్రతి అంశంలో పరిపూర్ణతను కోరుకునే దర్శకుడు. విజయనగర సామ్రాజ్యపు నేపథ్యాన్ని కేవలం రాజభవనాలు, రాజసభలు, అలంకారాలతో చూపించకుండా, ఆ కాలంలో జీవించిన మనుషుల సంబంధాలు, ఆచారాలు, జీవన విధానాలతో అనుసంధానించారు. పేద కుటుంబానికి చెందిన శిల్పి నాగరాజు, అతనిని ప్రేమించే మల్లీశ్వరి, ఆర్థిక అసమానత కారణంగా వారి వివాహాన్ని వ్యతిరేకించే తల్లి, మల్లీశ్వరిని రాజవాసానికి పంపించడం, ఆమెను తిరిగి కలుసుకోవడానికి నాగరాజు రాజప్రాసాదంలోకి ప్రవేశించడం వంటి పరిణామాలు వ్యక్తిగత ప్రేమను సామాజిక, చారిత్రక నేపథ్యంతో కలిపాయి. ఈ సరళమైన కథను భారమైన చారిత్రక నాటకంగా మార్చకుండా మానవీయమైన ప్రేమకథగా ఉంచడం బి.ఎన్.రెడ్డి కథన నియంత్రణకు నిదర్శనం.

కళా రూపకల్పన మల్లీశ్వరి నిర్మాణంలో అత్యంత శ్రమతో కూడిన విభాగాల్లో ఒకటి. ఎ.కె.శేఖర్ సెట్లను రూపొందించడమే కాకుండా ప్రతి పాత్రకు తగిన జుట్టు తీరు, దుస్తులు, రూపురేఖల వరకు ముందుగానే స్కెచ్‌లు రూపొందించారు. విజయనగర కాలపు వాతావరణాన్ని తెరపై నమ్మదగినదిగా కనిపించేలా చేయడానికి నిర్మాణాల ఆకృతి నుంచి వస్త్రాల రూపకల్పన వరకు సమగ్ర దృష్టి కనిపిస్తుంది. ముఖ్యంగా ‘మనసున మల్లెల మాలలూగెనే’ పాట కోసం వాహినీ స్టూడియోలోని ఒక అంతస్తుపైనే తుంగభద్ర నది తీరాన్ని సృష్టించడం ఆ కాలపు స్టూడియో కళా సాంకేతికతకు గొప్ప ఉదాహరణ. ఈ చిత్రంతో తోట వెంకటేశ్వరరావు ఎ.కె.శేఖర్ సహాయకుడిగా కళా విభాగంలోకి రావడం కూడా తరువాతి తెలుగు సినిమా కళా రూపకల్పన చరిత్రలో ఒక ఆసక్తికరమైన పరిణామం.

ఛాయాగ్రహణంలో ఆది ఎం.ఇరానీ, బి.ఎన్.కొండారెడ్డి అందించిన పని చిత్రానికి ప్రత్యేకమైన దృశ్యభాషను ఇచ్చింది. నలుపు–తెలుపు ఫిల్మ్ పరిమితుల్లోనే రాజభవనాల వైభవం, శిల్పకళ, ప్రకృతి, నీటి ప్రతిబింబాలు, వస్త్రాల ఆకృతులు, పాత్రల ముఖకవళికలు స్పష్టంగా కనిపించేలా కాంతి–నీడలను ఉపయోగించారు. ‘ఆకాశ వీధిలో హాయిగా ఎగిరేవు’ పాటలో ఆకాశం, మేఘాలు, ప్రేమికుల వియోగం అన్నీ ఒకే దృశ్యభావంగా మారడం ఛాయాగ్రహణ ప్రతిభకు మంచి ఉదాహరణ. కెమెరా ఇక్కడ కథను నమోదు చేసే పరికరంగా మాత్రమే కాకుండా కవిత్వాన్ని దృశ్యంగా అనువదించే సాధనంగా పనిచేస్తుంది. పసుమర్తి కృష్ణమూర్తి రూపొందించిన నృత్య దృశ్యాలు కూడా కథా వాతావరణాన్ని దెబ్బతీయకుండా దాని సాంస్కృతిక ప్రపంచంలో సహజంగా కలిసిపోయాయి.

మల్లీశ్వరిలో శబ్ద రూపకల్పన కూడా ఆ కాలానికి అసాధారణమైన స్థాయిలో ఉంది. ఎ.కె.కృష్ణన్, పి.వి.కోటేశ్వరరావు పర్యవేక్షించిన ధ్వని విభాగం సంభాషణ, సంగీతం, ప్రకృతి ధ్వనుల మధ్య చక్కని సమతుల్యత సాధించింది. వర్షం, గాలి మధ్య మల్లీశ్వరి తల్లిదండ్రులు మాట్లాడుకునే సన్నివేశంలో వారి మాటలు స్పష్టంగా వినిపించడంతో పాటు వర్షపు శబ్దం, గాలి, నాగప్ప భుజంపై ఉన్న తువ్వాలు కదలడం వంటి సూక్ష్మ ధ్వనులు కూడా వినిపించేలా రికార్డు చేశారు. నేటి డిజిటల్ సౌండ్ సాంకేతికతతో పోలిస్తే పరిమితమైన పరికరాలున్న కాలంలో ఇలాంటి సహజమైన ధ్వని పొరలను సృష్టించడం సాంకేతిక బృందం నైపుణ్యాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఈ శబ్ద రూపకల్పన వల్ల మల్లీశ్వరి దృశ్యానుభవంతో పాటు శ్రవణానుభవంగా కూడా ప్రేక్షకుడిని తనలోకి తీసుకుంటుంది.

నటనా పరంగా భానుమతి, ఎన్.టి.రామారావు ఈ చిత్రానికి ప్రధాన ఆకర్షణ. నాగరాజుగా ఎన్.టి.రామారావు తనలోని సున్నితమైన నటనా కోణాన్ని ఆవిష్కరించారు. శిల్పిగా అతని ఆత్మగౌరవం, మల్లీశ్వరితో బాల్యస్నేహం, ప్రేమ, వియోగం, రాజప్రాసాదంలో ఆమెను తిరిగి చూసినప్పుడు కలిగే ఆవేదన—ఇవన్నీ అతిశయోక్తి లేకుండా వ్యక్తీకరించారు. భానుమతి మాత్రం మల్లీశ్వరి పాత్రకు పూర్తి జీవం పోశారు. బాల్యంలోని చిలిపితనం నుంచి ప్రేమలోని అమాయకత్వం, రాజవాసంలోకి వెళ్లిన తర్వాతి భయం, వియోగం, చివరికి కలయికలోని ఆనందం వరకు ఆమె పాత్రలోని భావ పరిణామం సహజంగా కనిపిస్తుంది. బి.ఎన్.రెడ్డి మొదట భానుమతిని కథానాయికగా అనుకోలేదు; కన్నడ నటి రేవతిని కూడా పరీక్షించారు. అయితే పాత్రకు నటనా సామర్థ్యంతో పాటు మంచి గాత్రం అవసరమని భావించి చివరకు భానుమతినే ఎంపిక చేశారు. రేవతి తరువాత ‘పోయి రావమ్మా’ పాటలో చిన్న పాత్రలో కనిపించారు.

మల్లీశ్వరి యొక్క అసలు భావప్రాణం దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి సాహిత్యం. ఆయన పాటలు కథను ముందుకు నడిపించే సాధారణ గీతాలు కావు; పాత్రల అంతరంగాన్ని వ్యక్తీకరించే కవితా రూపాలు. ‘మనసున మల్లెల మాలలూగెనే’ ప్రేమానుభూతిని, ‘ఆకాశ వీధిలో హాయిగా ఎగిరేవు’ వియోగంలో ఉన్న ప్రేమికుల మధ్య ప్రకృతిని సందేశవాహకురాలిగా, ‘ఎందుకే నీకింత తొందర’ ఆతురతను, ‘ఔనా నిజమేనా’ అనిశ్చితిని, ‘పరుగులు తీయాలి’ ఉత్సాహాన్ని వ్యక్తపరుస్తాయి. ‘కోతీ బావకు పెళ్లంట’ వంటి గీతాలు బాల్యస్మృతులను, చిలిపితనాన్ని కథలో సహజంగా కలుపుతాయి. అందువల్ల పాటలు కథకు మధ్యలో వచ్చే విరామాలు కాకుండా కథానాయకుల మనసును ముందుకు తీసుకెళ్లే కథన సాధనాలుగా మారాయి. మల్లీశ్వరి తెలుగు సినిమాలో సాహిత్యపరమైన పాటకు ఎంతటి నాటకీయ శక్తి ఉంటుందో నిరూపించిన చిత్రం.

సాలూరి రాజేశ్వరరావు సంగీతం ఈ సాహిత్యాన్ని శాశ్వతమైన శ్రావ్యానుభూతిగా మార్చింది. చిత్ర సంగీత రూపకల్పనకు సుమారు ఆరు నెలలు పట్టిందని నమోదైన వివరాలు ఉన్నాయి. గాయకులతో విస్తృతమైన రిహార్సల్స్ నిర్వహించి, ప్రతి పాటకు తగిన స్వర నిర్మాణాన్ని, వాద్య విన్యాసాన్ని రూపొందించారు. ‘మనసున మల్లెల మాలలూగెనే’లో కల్యాణి ఛాయలు, ‘ఎందుకే నీకింత’లో ఖమాస్ ఆధారం వంటి శాస్త్రీయ సంగీత లక్షణాలు పాటలకు గాంభీర్యాన్ని ఇచ్చినా, అవి సాధారణ శ్రోతకు అందని విధంగా మారలేదు. రాజేశ్వరరావు గొప్పతనం శాస్త్రీయతను ప్రదర్శించడంలో కాదు; శాస్త్రీయ సంగీత సౌందర్యాన్ని భావానికి అనుగుణంగా మలచడంలో ఉంది. భానుమతి, ఘంటసాల వంటి గాయకుల స్వరాలను పాత్రల స్వభావానికి తగిన విధంగా ఉపయోగించడం వల్ల సంగీతం కథలో అంతర్భాగమైంది. అందుకే మల్లీశ్వరి పాటలు సినిమా విజయాన్ని పెంచడమే కాకుండా చిత్రానికి శాశ్వతమైన సాంస్కృతిక జీవితాన్ని ఇచ్చాయి.

భానుమతి గానం ఈ సంగీత ప్రపంచానికి మరో ప్రత్యేకమైన పరిమాణాన్ని అందించింది. తెరపై మల్లీశ్వరి పాత్రను పోషించిన ఆమె స్వయంగా ఆ పాత్రకు సంబంధించిన ప్రధాన గీతాలను పాడటం వల్ల నటన, గానం మధ్య ఎలాంటి కృత్రిమత కనిపించదు. ఆమె స్వరంలోని మృదుత్వం, పదాల ఉచ్చారణ, భావానికి అనుగుణంగా మారే స్వరభేదాలు పాత్ర అంతరంగాన్ని నేరుగా ప్రేక్షకుడికి చేరవేస్తాయి. ఘంటసాలతో కలిసి పాడిన ‘ఆకాశ వీధిలో’, ‘ఔనా నిజమేనా’, ‘పరుగులు తీయాలి’ వంటి యుగళగీతాలు నాగరాజు–మల్లీశ్వరి ప్రేమకు స్వరరూపం ఇచ్చాయి. ఆమె సోలో గీతాలు మల్లీశ్వరి వ్యక్తిగత భావాలను మరింత లోతుగా చేశాయి. సంగీతం, సాహిత్యం, నటన ఈ స్థాయిలో ఒకదానిలోకి మరొకటి కలిసిపోవడం మల్లీశ్వరి ప్రత్యేకత.

దర్శకుడిగా బి.ఎన్.రెడ్డి చేసిన గొప్ప సాధన చరిత్రను ప్రదర్శనగా కాకుండా జీవించిన అనుభవంగా మార్చడం. విజయనగర సామ్రాజ్యపు వైభవం, రాజసభ, నృత్యం, శిల్పకళ, ప్రకృతి అన్నీ తెరపై కనిపించినా, అవి కథానాయకుల భావోద్వేగాలను ఎప్పుడూ ముంచెత్తవు. ప్రతి దృశ్యం కథకు అవసరమైన వాతావరణాన్ని నిర్మిస్తుంది. పాట ఎక్కడ రావాలి, సంభాషణ ఎక్కడ భావాన్ని మోయాలి, కెమెరా ఎప్పుడు దృశ్యాన్ని ఆస్వాదించనివ్వాలి, సంగీతం ఎప్పుడు పాత్ర మనసుకు స్వరంగా మారాలి అన్న విషయంలో ఆయనకు స్పష్టమైన నియంత్రణ ఉంది. అందుకే మల్లీశ్వరి నెమ్మదైన కథనంతో సాగినా అలసట కలిగించదు. దాని నడకలో ఆ కాలపు శైలికి చెందిన నెమ్మది ఉన్నప్పటికీ, దృశ్య నిర్మాణం, నటన, సంగీతం, సాహిత్యం నిరంతరం ప్రేక్షకుడిని కథలో ఉంచుతాయి.

వాణిజ్యపరంగా మల్లీశ్వరి ప్రయాణం కూడా విశేషమైనది. 1951 డిసెంబర్ 20న విడుదలైన ఈ చిత్రానికి ప్రారంభంలో కొంత మందగించిన స్పందన వచ్చింది. అయితే మౌఖిక ప్రచారం పెరిగేకొద్దీ ప్రేక్షకాదరణ బలపడింది. మొత్తం వసూళ్లు ఎనిమిది లక్షల రూపాయలకు పైగా వచ్చినట్టు నమోదైన వివరాలు ఉన్నాయి; ఆ కాలపు ఆర్థిక పరిస్థితుల్లో అది గణనీయమైన విజయమే. పునర్విడుదలలో కూడా చిత్రం మంచి ఆదరణ పొందింది. 1952లో బీజింగ్‌లో జరిగిన పీకింగ్ ఫిల్మ్ ఫెస్టివల్‌లో ప్రదర్శించబడటం ద్వారా అంతర్జాతీయ చలనచిత్రోత్సవంలో ప్రదర్శితమైన తొలి తెలుగు చిత్రంగా ప్రత్యేక గుర్తింపు పొందింది. అదే సమయంలో విజయచిత్రలో సీరియల్‌గా ప్రచురించబడిన తొలి తెలుగు సినిమా స్క్రిప్ట్‌గా కూడా దీనికి ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. 

మొత్తంగా మల్లీశ్వరి ఒక గొప్ప కథ వల్ల మాత్రమే గొప్ప చిత్రం కాలేదు. బి.ఎన్.రెడ్డి యొక్క దర్శకత్వ దృష్టి, దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి కవిత్వం, సాలూరి రాజేశ్వరరావు సంగీతం, ఆది ఎం.ఇరానీ–బి.ఎన్.కొండారెడ్డి ఛాయాగ్రహణం, ఎ.కె.శేఖర్ కళా రూపకల్పన, శబ్ద విభాగం సాంకేతిక నైపుణ్యం, భానుమతి–ఎన్.టి.రామారావుల నటన—ఇవన్నీ కూడా  ఒకే కళాత్మక లక్ష్యానికి పనిచేశాయి. ముఖ్యంగా పాటను కథకు వెలుపల ఉన్న అలంకారంగా కాకుండా పాత్రల మనసుకు స్వరంగా మార్చడం, చారిత్రక నేపథ్యాన్ని కేవలం వైభవ ప్రదర్శనగా కాకుండా మానవ సంబంధాల వేదికగా మలచడం, పరిమిత సాంకేతిక వనరులతో అత్యున్నత దృశ్య–శ్రవణ ప్రమాణాలను సాధించడం ఈ చిత్రానికి చిరస్థాయిని ఇచ్చాయి. అందుకే మల్లీశ్వరి 1951 నాటి విజయవంతమైన చిత్రం మాత్రమే కాదు; తెలుగు సినిమా కళాత్మక పరిపక్వతకు ఇప్పటికీ ఒక ప్రమాణంగా నిలిచే శాశ్వత క్లాసిక్.