త్యాగధనుడు శిబి చక్రవర్తి

శిబి చక్రవర్తి భారతీయ ధార్మిక సంప్రదాయంలో దానశీలత, శరణాగత రక్షణ, ధర్మనిష్ఠ, త్యాగానికి ప్రతీకగా నిలిచిన మహోన్నత రాజు. ప్రజలను తన సంతానంలా భావించి, వారి రక్షణ కోసం తన సుఖాలను మాత్రమే కాకుండా అవసరమైతే తన ప్రాణాలను కూడా త్యాగం చేయడానికి సిద్ధపడిన ధర్మాత్ముడిగా శిబి చక్రవర్తి కీర్తి పొందారు.

శిబి చక్రవర్తి గురించి ప్రసిద్ధమైన కథ మహాభారతంలోని వనపర్వంలో, మార్కండేయ మహర్షి యుధిష్ఠిరునికి చెప్పిన సందర్భంలో వస్తుంది. ఒకసారి దేవతలు శిబి చక్రవర్తి ధర్మనిష్ఠను, శరణాగతుల పట్ల ఆయనకు ఉన్న బాధ్యతను పరీక్షించాలని నిర్ణయించుకున్నారు. ఇంద్రుడు డేగ రూపాన్ని, అగ్నిదేవుడు పావురం రూపాన్ని ధరించారు. డేగ వెంటాడుతుండగా ప్రాణభయంతో పరుగెత్తిన పావురం శిబి చక్రవర్తి ఒడిలోకి వచ్చి తనను రక్షించమని శరణు కోరింది.

శరణు కోరిన జీవిని తనకు అప్పగించేది లేదని శిబి చక్రవర్తి స్పష్టంగా చెప్పారు. కొద్దిసేపటికి డేగ అక్కడికి వచ్చి, ఆ పావురం తన ఆహారమని, దానిని తనకు అప్పగించాలని కోరింది. తన ఆకలిని తీర్చుకోవడం కూడా తన సహజధర్మమేనని డేగ వాదించింది. దీంతో శిబి చక్రవర్తి ఒక ధర్మసంకటాన్ని ఎదుర్కొన్నారు. ఒకవైపు తనను ఆశ్రయించిన పావురాన్ని రక్షించాల్సిన బాధ్యత, మరోవైపు ఆకలితో ఉన్న జీవికి ఆహారం అందాల్సిన సహజ ధర్మం. అయితే శరణాగతుడిని రక్షించడం తన క్షత్రియ ధర్మమని నిర్ణయించిన శిబి చక్రవర్తి, పావురాన్ని మాత్రం అప్పగించడానికి నిరాకరించారు.

అప్పుడు డేగ ఒక షరతు పెట్టింది. పావురాన్ని తనకు ఇవ్వలేకపోతే, దాని బరువుకు సమానమైన తన శరీర మాంసాన్ని ఇవ్వాలని కోరింది. శిబి చక్రవర్తి ఏమాత్రం వెనుకాడకుండా అంగీకరించారు. త్రాసులో ఒక వైపు పావురాన్ని ఉంచి, మరోవైపు తన శరీరం నుంచి కోసిన మాంసాన్ని ఉంచారు. ఎంత మాంసం కోసి పెట్టినా పావురం ఉన్న వైపే బరువుగా ఉండేది. చివరకు తన శరీరంలో మిగిలిన భాగమంతా త్యాగం చేయాలనే సంకల్పంతో శిబి చక్రవర్తి తానే త్రాసులో కూర్చున్నారు.

రాజు యొక్క ఈ అపూర్వమైన త్యాగాన్ని చూసి డేగ, పావురం తమ నిజస్వరూపాలను వెల్లడించాయి. డేగ రూపంలో వచ్చినది ఇంద్రుడు, పావురం రూపంలో వచ్చినది అగ్నిదేవుడు. శిబి చక్రవర్తి ధర్మనిష్ఠను పరీక్షించడానికే తాము ఈ రూపాలను ధరించామని వారు తెలిపారు. తనను ఆశ్రయించిన ఒక చిన్న జీవిని రక్షించడానికి తన శరీరాన్నే త్యాగం చేయడానికి సిద్ధపడిన శిబి చక్రవర్తి నిస్వార్థ ధర్మబుద్ధిని వారు ప్రశంసించి, ఆయనకు వరాలు ప్రసాదించారు.

శిబి చక్రవర్తి గొప్పతనం కేవలం దానధర్మాల్లోనే కాదు, శరణాగత రక్షణలోనూ కనిపిస్తుంది. తన వద్దకు రక్షణ కోసం వచ్చినవాడు బలహీనుడైనా, చిన్న జీవియైనా, అతన్ని రక్షించడం రాజు యొక్క ధర్మమని ఆయన తన ఆచరణ ద్వారా నిరూపించారు. తన ప్రాణాన్ని కాపాడుకోవడం కంటే ఇచ్చిన మాటను నిలబెట్టుకోవడం గొప్పదని ఆయన చూపించారు. అందుకే శిబి చక్రవర్తి కథ భారతీయ సంస్కృతిలో సత్యనిష్ఠకు, వాగ్దానపాలనకు, కరుణకు, త్యాగానికి శాశ్వతమైన ఉదాహరణగా నిలిచింది.

శిబి చక్రవర్తి కథకు ప్రధాన ప్రాచీన ఆధారం మహాభారతంలోని వనపర్వం. మార్కండేయ మహర్షి యుధిష్ఠిరునికి చెప్పిన ఈ కథలో ఇంద్రుడు డేగగా, అగ్నిదేవుడు పావురంగా మారి శిబి చక్రవర్తిని పరీక్షించిన ఘట్టం వివరంగా ఉంటుంది. ఇదే కథ బౌద్ధ జాతక సంప్రదాయంలో కూడా శిబి జాతకంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. వివిధ సంప్రదాయాల్లో కథలో కొన్ని మార్పులు కనిపించినప్పటికీ, శరణు కోరిన జీవిని రక్షించడానికి రాజు తన శరీరాన్నే త్యాగం చేయడం అనే ప్రధాన సందేశం మాత్రం ఒకటే.

శిబి చక్రవర్తి జీవితం మనకు ధర్మం అంటే కేవలం మాటల్లో చెప్పే సిద్ధాంతం కాదని, అవసరమైన సమయంలో దానిని ఆచరణలో చూపించడమే నిజమైన ధర్మమని బోధిస్తుంది. తనను ఆశ్రయించిన ఒక చిన్న పావురం కోసం తన శరీరాన్నే సమర్పించడానికి సిద్ధపడిన ఆయన త్యాగం మానవతకు ఒక ఉన్నతమైన ప్రమాణాన్ని చూపిస్తుంది. అందుకే శిబి చక్రవర్తి పేరు భారతీయ సాహిత్యంలో ధర్మానికి కట్టుబడి, ఇతరుల ప్రాణాలను కాపాడేందుకు తన ప్రాణాన్నే పణంగా పెట్టిన మహా త్యాగశీలి రాజుగా చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయింది.

దధీచి మహర్షి త్యాగనిరతి

మహర్షి దధీచి భారతీయ ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయంలో త్యాగానికి, పరోపకారానికి, ధర్మం కోసం తన ప్రాణాలను సైతం అర్పించిన మహనీయుడిగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఆయనను దధీచి, దధ్యంచుడు అనే పేర్లతో కూడా పిలుస్తారు. దేవతల కోసం తన శరీరాన్నే త్యాగం చేసి, తన ఎముకలను లోకరక్షణకు ఉపయోగపడే ఆయుధంగా సమర్పించిన ఆయన గాథ భారతీయ పురాణ సాహిత్యంలో అత్యంత గొప్ప త్యాగకథలలో ఒకటిగా నిలిచింది.

దధీచి మహర్షి ఆశ్రమంలో తపస్సు, జ్ఞానం, ధర్మాచరణలతో జీవించేవాడు. ఆయన గొప్ప తపోబలశాలి మాత్రమే కాకుండా అపారమైన దయ, పరోపకార బుద్ధి కలిగిన ఋషి. దేవతలకు బ్రహ్మవిద్య వంటి ఉన్నత జ్ఞానాన్ని బోధించిన మహర్షిగా కూడా ఆయనకు ప్రత్యేకమైన స్థానం ఉంది. ఋగ్వేదంలో దధీచి దధ్యంచుడు అనే పేరుతో ప్రస్తావించబడటం ఆయన ప్రాచీనతను తెలియజేస్తుంది.

ఒక సమయంలో వృత్రాసురుడు తన అపారమైన శక్తితో దేవతలను ఓడించి, లోకాలను తీవ్రంగా ఇబ్బందులకు గురిచేశాడు. ఇంద్రుడు సహా దేవతలు అతన్ని సంహరించడానికి అనేక ప్రయత్నాలు చేసినప్పటికీ ఫలితం లేకపోయింది. చివరకు వారు బ్రహ్మదేవుని ఆశ్రయించారు. వృత్రాసురుడిని సంహరించగల శక్తివంతమైన ఆయుధం దధీచి మహర్షి ఎముకలతో మాత్రమే తయారు చేయగలమని బ్రహ్మదేవుడు వారికి తెలియజేశాడు.

దేవతలకు ఒక క్లిష్టమైన పరిస్థితి ఏర్పడింది. ఒక మహర్షిని ఆయన శరీరాన్ని త్యజించి, తన ఎముకలను ఇవ్వమని అడగడం సాధారణ విషయం కాదు. అయినప్పటికీ దధీచి మహర్షి దేవతల అభ్యర్థనను విని ఏమాత్రం సంకోచించలేదు. ఈ శరీరం శాశ్వతమైనది కాదని, ఇతరుల మేలు కోసం ఉపయోగపడితే దానికి మించిన ప్రయోజనం మరొకటి లేదని ఆయన భావించాడు. లోకకల్యాణం కోసం తన శరీరాన్ని సమర్పించడానికి ఆయన ఆనందంగా అంగీకరించాడు.

దధీచి మహర్షి తన యోగశక్తితో దేహాన్ని త్యజించాడు. అనంతరం దేవతలు ఆయన ఎముకలను తీసుకెళ్లి విశ్వకర్మకు అందించారు. విశ్వకర్మ ఆ ఎముకలతో అత్యంత శక్తివంతమైన వజ్రాయుధాన్ని రూపొందించాడు. ఆ వజ్రాయుధాన్ని ధరించిన ఇంద్రుడు వృత్రాసురుడితో భీకరమైన యుద్ధం చేసి చివరకు అతన్ని సంహరించాడు. ఈ విధంగా దధీచి మహర్షి ప్రత్యక్షంగా యుద్ధంలో పాల్గొనకపోయినా, తన త్యాగం ద్వారా లోకాలను రక్షించడంలో కీలక పాత్ర పోషించాడు.

దధీచి మహర్షి కథ ప్రధానంగా శ్రీమద్భాగవత పురాణంలోని షష్ఠ స్కంధంలో, ముఖ్యంగా 9వ అధ్యాయం నుంచి 11వ అధ్యాయం వరకు వివరించబడింది. వృత్రాసురుని సంహారం కోసం దధీచి తన దేహాన్ని, ఎముకలను సమర్పించిన కథను మహాభారతంలోని వనపర్వంలోని తీర్థయాత్రా పర్వం కూడా వివరిస్తుంది. ఋగ్వేదంలోనూ దధీచి లేదా దధ్యంచుని ప్రస్తావన కనిపిస్తుంది. అందువల్ల ఆయన కథకు వేద, ఇతిహాస, పురాణ సంప్రదాయాల్లో ప్రత్యేకమైన స్థానం ఉంది.

దధీచి మహర్షి త్యాగం మనకు ఒక గొప్ప జీవిత సత్యాన్ని నేర్పుతుంది. మన వద్ద ఉన్న సంపద, శక్తి, జ్ఞానం మాత్రమే కాదు, అవసరమైతే మన జీవితం కూడా ఇతరుల మేలుకు ఉపయోగపడాలనే భావమే నిజమైన పరోపకారం. తనకు అత్యంత ప్రియమైన శరీరాన్ని కూడా లోకకల్యాణం కోసం అర్పించిన దధీచి మహర్షి త్యాగం నిస్వార్థ సేవకు శాశ్వతమైన ప్రతీక. అందుకే భారతీయ సంస్కృతిలో దధీచి పేరు వినగానే ధర్మం కోసం చేసిన మహాత్యాగం, పరోపకారం, త్యాగనిరతి గుర్తుకు వస్తాయి.

రాజా రంతిదేవుడు – త్యాగం, దయ, సేవకు ప్రతిరూపం

భారతీయ ధార్మిక సాహిత్యంలో రాజా రంతిదేవుడు దయ, దానం, త్యాగం, సమదృష్టికి అత్యున్నత ఉదాహరణగా నిలిచిన మహనీయుడు. ఆయన కథను విశదంగా వివరించిన ప్రధాన గ్రంథం శ్రీమద్భాగవత పురాణం. ముఖ్యంగా నవమ స్కంధంలోని 21వ అధ్యాయంలో రంతిదేవుని వంశం, ఆయన మహిమ, భక్తి, అపారమైన దానగుణం మరియు ప్రసిద్ధమైన త్యాగగాథ వివరించబడ్డాయి.

రంతిదేవుడు సంకృతి మహారాజు కుమారుడు. భారత వంశ పరంపరలో ఆయనకు విశిష్టమైన స్థానం ఉంది. ఆయన రాజుగా ఉన్నప్పటికీ భోగవిలాసాలకు, సంపదకు పెద్దగా విలువ ఇవ్వలేదు. తన వద్ద ఉన్న ఆహారాన్ని, సంపదను అవసరంలో ఉన్నవారికి పంచిపెట్టడం ఆయనకు సహజ స్వభావంగా ఉండేది. తన కుటుంబం కూడా ఎన్నో సందర్భాల్లో ఆకలితో ఉండాల్సి వచ్చినా, తన వద్దకు వచ్చినవారిని ఖాళీ చేతులతో పంపేవాడు కాదు. ప్రతి జీవిలో భగవంతుని దర్శించిన మహాభాగవతుడిగా ఆయనను భాగవతం వర్ణిస్తుంది.

రంతిదేవుని జీవితంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ ఘట్టం ఆయన చేసిన 48 రోజుల ఉపవాసం. ఆహారం మాత్రమే కాకుండా నీరు కూడా తీసుకోకుండా 48 రోజులు గడిచిన తరువాత, ఒక రోజు కొద్దిపాటి ఆహారం, నీరు ఆయనకు లభించాయి. ఆయన కుటుంబంతో కలిసి ఆహారం తీసుకోబోతున్న సమయంలో ఒక బ్రాహ్మణ అతిథి వచ్చాడు. అతనిలో కూడా భగవంతుని చూసిన రంతిదేవుడు తన వంతు ఆహారాన్ని అతనికి ఇచ్చాడు. ఆ తరువాత మరొక ఆకలితో ఉన్న వ్యక్తి వచ్చాడు. అతనికీ తనకు దక్కాల్సిన ఆహారాన్ని పంచాడు. తరువాత ఆకలితో ఉన్న వ్యక్తి తన కుక్కలతో కలిసి వచ్చి ఆహారం అడగగా, మిగిలిన ఆహారాన్ని కూడా వారికి ఇచ్చేశాడు.

చివరకు రంతిదేవుని వద్ద మిగిలింది కొద్దిపాటి నీరు మాత్రమే. అప్పటికే ఆయన 48 రోజులుగా నీటిని కూడా సేవించలేదు. ఆ సమయంలో తీవ్ర దాహంతో ఉన్న ఒక వ్యక్తి వచ్చి నీరు అడిగాడు. తన ప్రాణాలను నిలబెట్టుకోవడానికి ఆ నీరు అవసరమైనప్పటికీ, రంతిదేవుడు దానిని కూడా అతనికే ఇచ్చాడు. తన ఆకలి, దాహం కంటే ఎదుటివారి బాధను ముఖ్యంగా భావించాడు. ఈ ఘట్టమే రంతిదేవుని దయా హృదయానికి శాశ్వత చిహ్నంగా నిలిచింది.

ఈ సందర్భంలో రంతిదేవుడు చేసిన ప్రార్థన ఆయన వ్యక్తిత్వంలోని గొప్పతనాన్ని తెలియజేస్తుంది. రాజ్యాన్ని, స్వర్గాన్ని, మోక్షాన్ని లేదా అద్భుతమైన సిద్ధులను కోరుకోవడం తనకు అవసరం లేదని, జీవుల బాధను తాను అనుభవించి అయినా వారి కష్టాలను తొలగించాలని కోరుకుంటున్నానని ఆయన భావాన్ని వ్యక్తం చేస్తాడు. తన స్వార్థం కోసం కాకుండా సమస్త జీవుల సంక్షేమం కోసం జీవించడమే ఆయనకు నిజమైన ఆధ్యాత్మికత.

రంతిదేవుని కథ శ్రీమద్భాగవతంలోనే కాకుండా మహాభారతంలో కూడా ప్రస్తావించబడింది. మహాభారతంలోని ద్రోణ పర్వంలో రంతిదేవుని అపారమైన దానగుణం, అతిథి సత్కారం, యజ్ఞాలు మరియు ఆయన వైభవం గురించి ప్రస్తావనలు ఉన్నాయి. అయితే 48 రోజుల ఉపవాసం అనంతరం వరుసగా వచ్చిన అతిథులకు తన ఆహారం, చివరికి నీటిని కూడా ఇచ్చిన ప్రసిద్ధ త్యాగగాథను విస్తృతంగా వివరించేది శ్రీమద్భాగవతం, నవమ స్కంధం, 21వ అధ్యాయం.

రంతిదేవుని కథ మనకు ఒక గొప్ప సత్యాన్ని చెబుతుంది. భక్తి అంటే కేవలం పూజలు, జపాలు, ధ్యానాలు మాత్రమే కాదు; బాధలో ఉన్న జీవిలో భగవంతుని చూసి, మనకు ఉన్నదాన్ని నిస్వార్థంగా పంచుకోవడం కూడా భక్తియే. తనకు చివరగా మిగిలిన నీటిని కూడా మరొకరి దాహం తీర్చడానికి ఇచ్చిన రంతిదేవుడు, దానం యొక్క పరాకాష్ఠను, దయ యొక్క గొప్పతనాన్ని, నిజమైన భక్తి యొక్క అంతరార్థాన్ని తన జీవితంతో చూపించాడు. అందుకే భారతీయ సంప్రదాయంలో రంతిదేవుడు నిస్వార్థ సేవ, అపారమైన కరుణ, సమస్త జీవుల పట్ల సమభావానికి చిరస్థాయి ప్రతీకగా నిలిచిపోయాడు.

భగవాన్ శ్రీ సత్యసాయి బాబా జీవిత విశేషాలు

భగవాన్ శ్రీ సత్యసాయి బాబా ఆధునిక భారతదేశంలో ఆధ్యాత్మిక సందేశాన్ని విద్య, వైద్యం, తాగునీరు, సేవా కార్యక్రమాలతో ముడిపెట్టిన మహనీయులు. ఆయన 1926 నవంబరు 23న ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని అనంతపురం జిల్లాలో ఉన్న పుట్టపర్తి గ్రామంలో జన్మించారు. ఆయన పూర్వాశ్రమ నామం సత్యనారాయణ రాజు. తండ్రి పెద్ద వెంకమరాజు, తల్లి ఈశ్వరమ్మ. అప్పట్లో పుట్టపర్తి ఒక చిన్న గ్రామం; విద్య, వైద్యసదుపాయాలు, సురక్షితమైన తాగునీటి వంటి ప్రాథమిక అవసరాలే పరిమితంగా ఉండేవి. అటువంటి గ్రామీణ వాతావరణంలో పెరిగిన సత్యనారాయణ రాజు చిన్ననాటి నుంచే పేదల పట్ల దయ, జీవజాలంపట్ల కరుణ, భజనలు, సంగీతం, నాటకాలు, ఆధ్యాత్మిక భావజాలం పట్ల ఆసక్తి చూపేవారని ఆయన జీవితచరిత్రలు తెలియజేస్తాయి.

పుట్టపర్తిలో ప్రారంభ విద్యను అభ్యసించిన తరువాత ఆయన బుక్కపట్నం, కమలాపురం, ఉరవకొండ ప్రాంతాలలో చదువుకున్నారు. చిన్న వయసులోనే ఆయనకు తెలుగు పద్యరచన, భక్తిగీతాల రచన, గానం, నాటకరచనలలో సహజమైన ప్రతిభ ఉండేది. స్నేహితులతో కలిసి భజనబృందాలను ఏర్పాటు చేసి, భక్తిగీతాల ద్వారా నైతికత, దయ, పరస్పర సహకారం వంటి విలువలను ప్రోత్సహించేవారు. “చెప్పినట్టు చేస్తారా?” అనే నాటకాన్ని రచించి ప్రదర్శించారని కూడా ప్రసిద్ధి. మాటలకంటే ఆచరణ ముఖ్యమనే సందేశం ఆయన బాల్య రచనలలోనే ప్రతిధ్వనించింది.

1940 సంవత్సరంలో ఆయన జీవితంలో కీలకమైన మలుపు వచ్చింది. అదే సంవత్సరం మే నెలలో తాను షిర్డీ సాయిబాబాతో అనుబంధం కలిగినవాడినని ప్రకటించారు. అక్టోబరు 20, 1940న ఉరవకొండలో పాఠశాల జీవితాన్ని విడిచి, తన ఆధ్యాత్మిక కార్యానికి అంకితమవుతున్నట్లు ప్రకటించారు. ఆ తరువాత సత్యనారాయణ రాజు “సత్యసాయి బాబా”గా ప్రసిద్ధులయ్యారు. ఆయన బోధనలోని ప్రధానాంశాలు సత్యం, ధర్మం, శాంతి, ప్రేమ, అహింస అనే ఐదు మానవ విలువలు. మతం, కులం, భాష, దేశం వంటి భేదాలకు అతీతంగా మానవసేవ చేయాలని, ప్రతి మనిషిలో దైవత్వాన్ని చూడాలని ఆయన నిరంతరం బోధించారు.

ఆధ్యాత్మిక కార్యాన్ని ప్రారంభించిన తరువాత ఆయన పుట్టపర్తికే తిరిగి వచ్చారు. భక్తులు పెరుగుతుండటంతో 1947లో అక్కడ ఒక మందిరం నిర్మించబడింది. తరువాత 1950 నవంబరు 23న ప్రశాంతి నిలయం ప్రారంభమైంది. “ప్రశాంతి నిలయం” అంటే పరమశాంతి నివాసం అనే అర్థం. కాలక్రమేణా ఇది ప్రపంచవ్యాప్తంగా భక్తులు, సేవాదారులు, విద్యార్థులు, సంగీతకారులు, ఆధ్యాత్మిక సాధకులు చేరే కేంద్రంగా రూపుదిద్దుకుంది. పుట్టపర్తి అనే చిన్న గ్రామం అంతర్జాతీయ గుర్తింపు పొందిన ఆధ్యాత్మిక, సేవా, విద్యా క్షేత్రంగా పరివర్తనం చెందడంలో ప్రశాంతి నిలయం ప్రధాన పాత్ర పోషించింది.

సత్యసాయి బాబా బోధనల సారాంశం సేవ ద్వారా ఆధ్యాత్మికతను ఆచరించడమే. “ప్రేమతో సేవ చేయండి, సేవలోనే దైవాన్ని దర్శించండి” అనే భావనను ఆయన ముందుకు తెచ్చారు. మానవునికి అవసరమైన ప్రాథమిక అంశాలు విద్య, వైద్యం, తాగునీరు అని భావించి, వాటిని వ్యాపారపరమైన వస్తువులుగా కాక, అందరికీ అందవలసిన సేవలుగా చూడాలని చెప్పారు. ఈ దృష్టితో ఏర్పడిన సంస్థలు ఆయన వారసత్వానికి మూలస్తంభాలు. 1960వ దశకంలో ప్రారంభమైన శ్రీ సత్యసాయి సేవా సంస్థలు భారతదేశంలోని అనేక ప్రాంతాలకు, తరువాత ప్రపంచవ్యాప్తంగా విస్తరించాయి. భజన, బాలవికాస్, మానవ విలువల విద్య, గ్రామసేవ, అన్నదానం, వైద్యశిబిరాలు, విపత్తు సహాయం వంటి కార్యక్రమాల ద్వారా వేలాది స్వచ్ఛంద సేవకులు సేవచేశారు.

1972లో శ్రీ సత్యసాయి సెంట్రల్ ట్రస్టు స్థాపించబడింది. విద్య, వైద్యం, గ్రామాభివృద్ధి, తాగునీరు, ప్రచురణలు, సేవా కార్యక్రమాలను సమన్వయపరచడానికి ఇది ప్రధాన సంస్థగా నిలిచింది. అదే కాలంలో భారతీయ సంస్కృతి, ఆధ్యాత్మికత, నైతిక విలువలపై వేసవి శిక్షణ కార్యక్రమాలు ప్రారంభమయ్యాయి. ప్రశాంతి నిలయంలో పూర్ణచంద్ర ఆడిటోరియం నిర్మితమైంది. వివిధ మతాలకు చెందిన ఆధ్యాత్మిక ఆదర్శాలను ఒకే చోట స్మరించే సర్వధర్మ స్తూపం కూడా ప్రశాంతి నిలయంలో ఏర్పడింది. అన్ని మతాల సారం ప్రేమ, సేవ, సత్యాన్వేషణేనని ఆయన చెప్పిన సందేశానికి ఇవి ప్రతీకలుగా నిలిచాయి.

విద్యారంగంలో సత్యసాయి బాబా చేసిన సేవ అత్యంత ప్రాధాన్యమైనది. పుట్టపర్తిలో పాఠశాలలు ప్రారంభమైన తరువాత 1979లో కళాశాల స్థాపించబడింది. 1981లో శ్రీ సత్యసాయి ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ హయ్యర్ లెర్నింగ్ ఏర్పడింది. ఇది తరువాత విశ్వవిద్యాలయ స్థాయిలో అభివృద్ధి చెంది, పుట్టపర్తి, అనంతపురం, బ్రిందావనం కేంద్రాల ద్వారా ఉన్నత విద్యను అందించింది. విలువలతో కూడిన ఉచిత విద్య అనే సూత్రాన్ని ఈ సంస్థలు పాటించాయి. విజ్ఞానం, వృత్తి నైపుణ్యం, సంస్కారం, సేవాభావం—ఈ నాలుగింటి సమన్వయమే నిజమైన విద్య అని ఆయన విశ్వసించారు. పాఠ్యవిషయాల పక్కనే నైతిక విలువలు, వ్యక్తిత్వ వికాసం, సామాజిక బాధ్యతకు కూడా ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు.

వైద్యసేవ విషయంలో పుట్టపర్తిలో ఆయన కార్యదృష్టి మరింత స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. గ్రామీణ ప్రజలు వైద్యం కోసం దూరప్రాంతాలకు వెళ్లాల్సిన పరిస్థితిని గమనించిన ఈశ్వరమ్మ కోరికతో, 1954 నవంబరు 23న పుట్టపర్తి సాధారణ ఆసుపత్రికి శంకుస్థాపన జరిగింది. 1956 అక్టోబరు 4న ఆ ఆసుపత్రి ప్రారంభమైంది. సాధారణ వైద్యసేవలను ఉచితంగా అందించడం దీని ప్రధాన ధ్యేయం. తరువాత ఈ ఆసుపత్రి విస్తరించి ప్రసూతి, శస్త్రచికిత్స, దంతవైద్యం, నేత్రవైద్యం, అత్యవసర వైద్యసేవలు వంటి విభాగాలను కలిగి అభివృద్ధి చెందింది. సమీప గ్రామాలకు వైద్యసేవలు చేరేలా మొబైల్ వైద్య కార్యక్రమాలూ నిర్వహించబడ్డాయి.

1991 నవంబరు 22న పుట్టపర్తిలో శ్రీ సత్యసాయి ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ హయ్యర్ మెడికల్ సైన్సెస్ అనే సూపర్ స్పెషాలిటీ ఆసుపత్రి ప్రారంభమైంది. గుండె, నాడీవ్యవస్థ, మూత్రపిండాలు, కంటి తదితర ప్రత్యేక వైద్యసేవలను ఉచితంగా అందించే ఈ ఆసుపత్రి భారతదేశ వైద్యసేవా రంగంలో ప్రత్యేక నమూనాగా నిలిచింది. ఆర్థిక స్థోమత లేని రోగులకు కూడా అత్యున్నత స్థాయి చికిత్స అందుబాటులో ఉండాలని ఆయన నమ్మకం. 2001లో బెంగళూరు సమీపంలోని వైట్‌ఫీల్డ్‌లో మరో సూపర్ స్పెషాలిటీ ఆసుపత్రి ప్రారంభమైంది. ఉచితంగా అత్యున్నత వైద్యాన్ని అందించడం అసాధ్యమనే భావనకు ఈ ఆసుపత్రులు ప్రత్యామ్నాయాన్ని చూపించాయి.

తాగునీటి సమస్య పరిష్కారంలో కూడా ఆయన సంస్థలు చేసిన కృషి విస్తృతమైనది. కరవు ప్రభావిత అనంతపురం జిల్లాలో ప్రజలు తాగునీటి కోసం పడుతున్న కష్టాలను గమనించి, పెద్ద ఎత్తున నీటి సరఫరా పథకాన్ని చేపట్టారు. 1995లో అనంతపురం తాగునీటి పథకం ప్రారంభమై గ్రామీణ ప్రాంతాలకు రక్షిత నీటిని అందించే ప్రయత్నం చేసింది. తరువాత తెలంగాణలోని మెదక్, మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలలో నీటి పథకాలు ప్రారంభమయ్యాయి. చెన్నై నగరానికి తాగునీరు అందించేందుకు కూడా ఒక ప్రధాన నీటి ప్రాజెక్టు చేపట్టబడింది. సేవ అంటే కేవలం తాత్కాలిక సహాయం కాదని, ప్రజల జీవితాన్ని శాశ్వతంగా మెరుగుపరిచే మౌలిక వసతుల నిర్మాణమని ఈ కార్యక్రమాలు తెలియజేశాయి.

పుట్టపర్తిలో సేవా సంస్థలతో పాటు సాంస్కృతిక, ఆధ్యాత్మిక, విద్యా మౌలిక వసతులు కూడా అభివృద్ధి చెందాయి. హిల్ వ్యూ స్టేడియం, ప్రశాంతి నిలయంలోని సాయి కుల్వంత్ హాలు, చైతన్య జ్యోతి మ్యూజియం, సంగీత కళాశాల, ప్లానెటోరియం వంటి నిర్మాణాలు ఆ పట్టణానికి ప్రత్యేక గుర్తింపును ఇచ్చాయి. వేదపారాయణం, భజనలు, అంతర్జాతీయ యువజన సమావేశాలు, సంగీత ఉత్సవాలు, పండుగలు, విద్యా కార్యక్రమాల కోసం ప్రపంచం నలుమూలల నుంచి ప్రజలు పుట్టపర్తికి చేరుకుంటారు. ఆధ్యాత్మిక వాతావరణంతో పాటు వైద్యం, విద్య, సేవా సంస్థలతో కూడిన సమగ్ర కేంద్రంగా పుట్టపర్తి ఎదిగింది.

సత్యసాయి బాబా సంగీతం, సంస్కృతి, అంతర్మత సామరస్యానికి కూడా ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. ప్రశాంతి నిలయంలో జరిగే ఉత్సవాలలో భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీతం, నృత్యం, వేదపారాయణం, భజనలు, వివిధ భాషల సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలకు స్థానం లభించింది. క్రిస్మస్, బుద్ధపూర్ణిమ, ఈద్ వంటి సందర్భాలను కూడా ఆధ్యాత్మిక సౌభ్రాతృత్వ భావంతో నిర్వహించే సంప్రదాయం ఏర్పడింది. మతం మనిషిని విభజించడానికి కాదని, ప్రేమ మరియు నైతిక జీవనానికి మార్గనిర్దేశం చేయడానికి ఉద్దేశించబడిందని ఆయన సందేశం. ఈ భావన ఆయనకు ప్రపంచవ్యాప్తంగా అనేక దేశాలలో అభిమానులను సంపాదించి పెట్టింది.

ఆయన వ్యక్తిగత బోధనలో భక్తితో పాటు క్రమశిక్షణ, కుటుంబబాధ్యత, విద్యార్థి ధర్మం, పర్యావరణ శుభ్రత, సత్యవచనం, తల్లిదండ్రుల పట్ల గౌరవం వంటి విషయాలకు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. “మానవసేవే మాధవసేవ” అనే భావాన్ని ఆయన తరచుగా ప్రతిపాదించారు. సేవ చేసేవారు ప్రతిఫలం, ఖ్యాతి, అధికారాల కోసం పని చేయకుండా, ప్రేమతో చేయాలని చెప్పారు. ఈ ఆలోచనతో సత్యసాయి సేవా సంస్థల స్వచ్ఛంద సేవకులు రక్తదానం, అన్నదానం, వైద్యశిబిరాలు, విద్యాసహాయం, విపత్తు సహాయం, గ్రామపారిశుద్ధ్య కార్యక్రమాలు నిర్వహించే సంప్రదాయం ఏర్పడింది.

2011 ఏప్రిల్ 24న శ్రీ సత్యసాయి బాబా భౌతికంగా పరమపదించారు. ఆయన అనంతరం కూడా శ్రీ సత్యసాయి సెంట్రల్ ట్రస్టు ఆధ్వర్యంలో ఆసుపత్రులు, విద్యాసంస్థలు, తాగునీటి పథకాలు, సేవా సంస్థలు కొనసాగుతున్నాయి. పుట్టపర్తిలోని సమాధి మందిరం, ప్రశాంతి నిలయం, విద్యాసంస్థలు, ఆసుపత్రులు ఆయన స్మృతిని నిలబెట్టే సంస్థాగత వారసత్వంగా ఉన్నాయి. ఆయన శతజయంతి ఉత్సవాలు కూడా పుట్టపర్తిలో విస్తృతంగా జరిగి, ఆయన బోధించిన ప్రేమ, ఐక్యత, సేవ అనే ఆదర్శాలను మళ్లీ స్మరింపజేశాయి.

భగవాన్ శ్రీ సత్యసాయి బాబా జీవితాన్ని ఒక ఆధ్యాత్మిక గురువు జీవితం మాత్రమేనని చెప్పడం సరిపోదు. ఆయన పుట్టపర్తిని సేవా కేంద్రంగా మార్చారు; విద్యను విలువలతో, వైద్యాన్ని కరుణతో, తాగునీటిని మానవహక్కుతో, భక్తిని మానవసేవతో అనుసంధానించారు. చిన్న గ్రామంలో ప్రారంభమైన ఆయన ఉద్యమం, అనేక దేశాలలో సేవా కార్యక్రమాలను ప్రేరేపించింది. ప్రేమతో కూడిన సేవ, భేదరహిత మానవత్వం, ప్రతి వ్యక్తిలో దైవత్వాన్ని దర్శించే దృష్టి—ఇవే ఆయన జీవితసందేశం మరియు పుట్టపర్తిలో కనిపించే ఆయన చిరస్థాయి వారసత్వం.

హరికేశనల్లూరు ముత్తయ్య భాగవతార్ జీవిత విశేషాలు

హరికేశనల్లూరు ముత్తయ్య భాగవతార్ కర్ణాటక సంగీతంలో త్రిమూర్తుల అనంతర కాలంలో అత్యంత విస్తృతమైన సృజనాత్మకతను కనబరచిన వాగ్గేయకారులలో ఒకరు. అసాధారణ గాయకుడు, హరికథా ప్రవక్త, రాగసృష్టికర్త, సంగీతశాస్త్రవేత్త, గురువు అనే అనేక రూపాలలో ఆయన కర్ణాటక సంగీతానికి సేవ చేశారు. ఆయన 1877 నవంబరు 15న నేటి తమిళనాడులోని తిరునెల్వేలి జిల్లాకు చెందిన హరికేశనల్లూరు గ్రామంలో లింగం అయ్యర్, ఆనందం దంపతులకు జన్మించారు. సంగీతాభిమానులైన కుటుంబంలో పుట్టినప్పటికీ, ఆరేళ్ల వయసులోనే తండ్రిని కోల్పోయారు. ఆ తరువాత మేనమామ లక్ష్మణ సూరి ఆయన పెంపకం, విద్యాబాధ్యతలను స్వీకరించి, సంస్కృతం, వేదాధ్యయనం, సంగీతంలో తొలి శిక్షణను అందించారు.

బాల్యం నుంచే సంగీతంపై ప్రగాఢ ఆసక్తి చూపిన ముత్తయ్య భాగవతార్, పదేళ్ల వయసులో గురువును వెతుక్కుంటూ తిరువారూరుకు చేరుకున్నారు. అక్కడ పదినైదు మండపం సాంబశివ అయ్యర్ వారి శిష్యరికంలో ప్రవేశించారు. తరువాత వారి కుమారుడు టి. ఎస్. సభేశ అయ్యర్ వద్ద కూడా సంగీతాన్ని అభ్యసించారు. ఈ గురువులు త్యాగరాజస్వామి శిష్యపరంపరతో అనుసంధానమై ఉండటం వల్ల, ముత్తయ్య భాగవతార్ గానంలో త్యాగరాజ సంప్రదాయంలోని రాగభావం, కృతి నిర్మాణం, మనోధర్మ సంగీతం దృఢంగా స్థిరపడ్డాయి. సాంబశివ అయ్యర్ వద్ద దాదాపు తొమ్మిది సంవత్సరాలపాటు సాధన చేసి, గానం, తానం, పల్లవి, లయజ్ఞానం, హరికథా నిర్వహణలో విశిష్ట ప్రావీణ్యం సంపాదించారు.

యువకుడిగానే ఆయన గానప్రతిభ రాజాస్థానాల దృష్టిని ఆకర్షించింది. 1887లో తిరువాంకూరు మహారాజా మూలం తిరునాళ్ సమక్షంలో గానం చేసి ఆస్థాన సంగీతవేత్తగా గౌరవం పొందారు. ఈ ప్రారంభ గుర్తింపు ఆయనకు విశాలమైన సంగీతలోకాన్ని పరిచయం చేసింది. తరువాత హరికథా కాలక్షేపాలను విస్తృతంగా నిర్వహించారు. కథ, సంగీతం, శ్లోకం, వ్యాఖ్యానం, భక్తిరసం కలిపి చెప్పే ఈ కళలో ఆయన అద్భుతమైన ఖ్యాతి సంపాదించారు. హరికథా ప్రవచకుడిగా పొందిన గౌరవంతోనే ఆయన పేరుకు “భాగవతార్” అనే విశేషణం స్థిరపడింది. తన హరికథల కోసం స్వయంగా కృతులు రచించడం ప్రారంభించిన ఆయన, క్రమంగా స్వతంత్ర వాగ్గేయకారుడిగా అవతరించారు. శివుడు, విష్ణువు, దేవి, సుబ్రహ్మణ్యుడు, గణపతి, శ్రీరాముడు వంటి అనేక దైవస్వరూపాలపై ఆయన రచనలు వెలిశాయి.

ముత్తయ్య భాగవతార్ దాదాపు నాలుగువందల కృతులు, వర్ణాలు, తిల్లానాలు, రాగమాలికలు, దారువర్ణాలు రచించారు. తెలుగు, సంస్కృతం, తమిళం, కన్నడ—ఈ నాలుగు భాషలలో ఆయన సృజన సాగింది. భక్తి ప్రధానమైన సాహిత్యాన్ని రాగస్వరూపానికి అనుగుణంగా, సులభగానయోగ్యంగా, సభా సంగీతానికి తగిన గాంభీర్యంతో రచించడం ఆయన ప్రత్యేకత. “వల్లీనాయక నీ” షణ్ముఖప్రియలో, “హిమగిరి తనయే హేమలతే” శుద్ధధన్యాసిలో, “భువనేశ్వరియ నెనే మనసవే” మోహనకళ్యాణిలో, “సుధామయి సుధానిధే” అమృతవర్షిణిలో, “గం గణపతే నమో నమః” హంసధ్వనిలో, “రాజరాజారాధితే” నిరోష్టలో, “వాంఛతోనునా” కర్ణరంజనిలో, “అంబవాణి నన్నాదరింపవే” కీరవాణిలో వంటి కృతులు నేటికీ సంగీత కచేరీలలో నిలకడగా వినిపిస్తాయి.

రాగసృష్టి రంగంలో ఆయన చేసిన సేవ విశేషమైనది. విజయసరస్వతి, కర్ణరంజని, బుధమనోహరి, నిరోష్ట, హంసదీపక, హంసగమని, గుహరంజని, హరినారాయణి, విజయనాగరి, మాయాప్రదీప్తం, సారంగమల్హార్ వంటి అనేక రాగాలకు ఆయన కృతుల ద్వారా గుర్తింపు లభించింది. కొన్నింటిని ఆయన స్వయంగా రూపకల్పన చేయగా, మరికొన్నింటిని సుస్పష్టమైన కృతిరూపం ద్వారా సంగీతప్రపంచంలో స్థిరపరిచారు. శణ్ముఖప్రియ, మోహనకళ్యాణి వంటి రాగాల ప్రజాదరణ పెరగడంలో కూడా ఆయన కృతుల పాత్ర గొప్పది. హిందుస్తానీ సంగీతరాగాలను కర్ణాటక సంగీత భాషలో స్వీకరించి కృతులు చేయడంలో ఆయన చూపిన విశాల దృష్టి సంగీత సంప్రదాయానికి కొత్త దారులు తెరిచింది. పాశ్చాత్య శ్రోతలకు కూడా సన్నిహితంగా అనిపించే రీతిలో ఆయన రూపొందించిన “ఇంగ్లీష్ నోట్స్” తరువాత మదురై మణి అయ్యర్ వంటి గాయకుల ద్వారా మరింత ప్రసిద్ధి పొందాయి.

1927లో మైసూరు మహారాజా నాల్వడి కృష్ణరాజ వడయార్ ఆస్థానంలో ముత్తయ్య భాగవతార్ ఆస్థాన విద్వాంసులుగా నియమితులయ్యారు. మైసూరు సంస్థానం అప్పటికి సంగీతం, నృత్యం, చిత్రకళ, సాహిత్యం వంటి కళలకు విశేషమైన ఆదరణ ఇచ్చే సాంస్కృతిక కేంద్రం. ఆ రాజాస్థానంలో ఆయనకు లభించిన గౌరవం, సృజనకు దొరికిన స్వేచ్ఛ ఆయన జీవితంలో అత్యంత ఫలవంతమైన దశగా నిలిచింది. మైసూరు వడయార్ వంశానికి ఆరాధ్యదేవత అయిన చాముండేశ్వరిపై ఆయన “చాముండాంబా అష్టోత్తర శత కృతులు” అనే మహత్తర కృతిసమూహాన్ని రచించారు. దేవి యొక్క నూట ఎనిమిది నామాలను ఆధారంగా చేసుకుని రూపొందిన ఈ కృతులు భక్తి, రాగవైవిధ్యం, భాషాపాండిత్యం, సంగీతశాస్త్రజ్ఞానం—అన్నింటినీ ఏకీకరించిన అపూర్వ రచనలుగా నిలిచాయి.

చాముండేశ్వరి కృతులలో కన్నడ, సంస్కృత భాషలు ప్రధానంగా వినిపిస్తాయి. “భువనేశ్వరియ నెనే మనసవే”, “సన్నుతాంగి శ్రీ చాముండేశ్వరి”, “తప్పులన్నియు తాళుకొమ్ము చాముండేశ్వరి”, “జయ మహిషాసురమర్దిని”, “విజయాంబికే విమలాత్మికే”, “శరణం విజయసరస్వతీ మాయే” వంటి రచనలు దేవీభక్తి సంగీతానికి ఆయన చేసిన గొప్ప కానుకలు. ఈ అష్టోత్తర కృతులలో కొన్ని కృతుల చరణాలలో మహారాజా కృష్ణరాజ వడయార్ క్షేమం, రాజ్యాభివృద్ధి కోసం ప్రార్థన కనిపిస్తుంది. అందువల్ల అవి కేవలం దేవీస్తోత్రాలు మాత్రమే కాదు; మైసూరు ఆస్థాన భక్తి-సంగీత సంప్రదాయానికి చారిత్రక సాక్ష్యాలుగా కూడా నిలిచాయి. మైసూరు సంస్థానం అందించిన ఆదరణను ఆయన సంగీతరచనలతో చిరస్థాయిగా మలిచారు. ఆయన కృతులలో “మాతే మలయధ్వజ పాండ్య సంజాతే”ను తప్పక ప్రస్తావించాలి. ఖమాస్ రాగం, ఆది తాళంలో ముత్తయ్య భాగవతార్ రచించిన ఈ సంస్కృత దారువర్ణం ఆయన అత్యంత ప్రసిద్ధ రచనలలో ఒకటి. మదురై మీనాక్షీదేవిని మలయధ్వజ పాండ్యుని కుమార్తెగా స్తుతిస్తూ, దేవి వైభవాన్ని నాట్యానికి, గానానికి అనువైన లయబద్ధమైన రూపంలో ఆవిష్కరిస్తుంది. రాగభావం, సాహిత్యగాంభీర్యం, నృత్యయోగ్యత అనే మూడింటినీ సమన్వయపరిచిన ఈ వర్ణం, భరతనాట్యం మరియు కర్ణాటక సంగీత ప్రదర్శనలలో నేటికీ విశేష ఆదరణ పొందుతోంది. 

ముత్తయ్య భాగవతార్ సంగీతజ్ఞానం కేవలం కృతి రచనకు పరిమితం కాలేదు. ఆయన చిత్రవీణ, మృదంగం వాయించడంలో కూడా నైపుణ్యం సంపాదించారు. రాగం, తాళం, లక్షణగ్రంథాలు, సంగీత చరిత్రలపై ఆయనకు లోతైన అవగాహన ఉండేది. సంగీతశాస్త్రంపై “సంగీత కల్పద్రుమం” అనే గ్రంథాన్ని రచించారు. త్యాగరాజ స్వామి జీవితాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని సంస్కృతంలో “శ్రీమత్ త్యాగరాజ విజయమ్” అనే కావ్యాన్ని కూడా రచించారు. ఉషాపరిణయం, వల్లీకల్యాణం వంటి సంగీత-సాహిత్య రచనల ద్వారా ఆయన వాగ్గేయకారునిగా ఉన్న బహుముఖ ప్రజ్ఞను వ్యక్తం చేశారు. మద్రాసు సంగీత అకాడమీ నిర్వహించిన నిపుణుల సమావేశాలలో సంగీతశాస్త్ర అంశాలపై ఆయన ప్రవచనాలు చేశారు. 1930లో సంగీత అకాడమీ ఆయనను సంగీత కళానిధి బిరుదుతో సత్కరించింది.

1934లో ఆయన జీవితంలో ఒక వినూత్న ఘట్టం చోటుచేసుకుంది. ఉత్తర రామాయణం ఆధారంగా రూపొందిన “లవకుశ” చిత్రానికి సంగీతం సమకూర్చమని ఆయనను కోరారు. తొలుత సంశయించినా, తరువాత అంగీకరించి బొంబాయిలోని రంజిత్ స్టూడియోలో నిర్మాణం జరుగుతున్న ఆ చిత్రానికి అరవై మూడుకు పైగా పాటలను సమకూర్చారు. ఆ సంగీతప్రాధాన్యం వల్ల ఆ చిత్రం “సంగీత లవకుశ”గా ప్రసిద్ధి చెందింది. శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని రంగస్థలం, హరికథ, రాజాస్థానం, ప్రజామాధ్యమం—ఈ విభిన్న వేదికలలో వినియోగించగలిగిన ఆయన సృజనాత్మక సామర్థ్యానికి ఇది ఒక ఉదాహరణ.

1936లో తిరువాంకూరు మహారాణి సేతు పార్వతి బాయి ఆహ్వానం మేరకు ఆయన మళ్లీ తిరువనంతపురానికి వెళ్లారు. అక్కడ స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు కృతులను అధ్యయనం చేసి, వాటి ప్రచారం కోసం విశేషంగా శ్రమించారు. 1939లో స్థాపించబడిన స్వాతి తిరునాళ్ సంగీత అకాడమీకి తొలి ప్రిన్సిపాల్‌గా పనిచేశారు. తిరువాంకూరు ఆలయసంగీత సంప్రదాయం, స్వాతి తిరునాళ్ వాగ్గేయసంపద, కర్ణాటక సంగీత బోధన—ఈ మూడింటి మధ్య ఆయన వారధిగా నిలిచారు. తిరువనంతపురం ఆలయ పూజాసమయంలో నాదస్వర విద్వాంసుల సంగీతసేవను క్రమబద్ధంగా ప్రవేశపెట్టడంలో కూడా ఆయన పాత్ర ప్రస్తావించబడుతుంది. సంగీతశాస్త్రం, బోధన, సంప్రదాయ పరిరక్షణకు చేసిన సేవలకు గుర్తింపుగా తిరువాంకూరు విశ్వవిద్యాలయం 1943లో ఆయనకు గౌరవ డి.లిట్ పట్టాను ప్రదానం చేసింది.

ఆయన శిష్యపరంపర కూడా కర్ణాటక సంగీతంపై దీర్ఘకాల ప్రభావం చూపింది. మదురై మణి అయ్యర్ ఆయన అత్యంత ప్రసిద్ధ శిష్యులలో ఒకరు. మణి అయ్యర్ గానంలో కనిపించే సౌలభ్యం, లయప్రవాహం, స్వరప్రస్థారంలోని చైతన్యం, ముత్తయ్య భాగవతార్ బాణీతో అనుసంధానమై ఉన్నాయి. రామనాథపురం శంకరశివం ఆయన శిష్యుడు; ఆ పరంపరలో తరువాత టి. ఎన్. శేషగోపాలన్ వంటి ప్రముఖులు సంగీతవిద్యను అభివృద్ధి చేశారు. బాల్యంలో ఎం. ఎస్. సుబ్బులక్ష్మికి కూడా ఆయన వద్ద సంగీతశిక్షణ లభించింది. మైసూరు, తిరువాంకూరు, మద్రాసు వంటి విభిన్న సాంస్కృతిక కేంద్రాలలో ఆయన చేసిన బోధన వల్ల శిష్యసంపద ఒక ప్రాంతానికి పరిమితం కాకుండా విస్తరించింది.

1945 జూన్ 30న ముత్తయ్య భాగవతార్ మైసూరులో పరమపదించారు. అరవై ఏడు సంవత్సరాల జీవితంలో ఆయన కర్ణాటక సంగీతానికి విస్తారమైన కృతిసంపదను అందించారు; అనేక రాగాలకు రూపం, గౌరవం కల్పించారు; మైసూరు, తిరువాంకూరు వంటి ఆస్థానాల సంగీతవైభవాన్ని సమృద్ధి చేశారు; స్వాతి తిరునాళ్ కృతుల పునరుద్ధరణకు తోడ్పడ్డారు; శిష్యపరంపర ద్వారా తన బాణీని తరువాతి తరాలకు అందించారు. భక్తి, శాస్త్రం, రాగవైవిధ్యం, సాహిత్యమాధుర్యం, వినూత్న ప్రయోగం—ఈ అన్నింటినీ సమన్వయపరచిన హరికేశనల్లూరు ముత్తయ్య భాగవతార్ కర్ణాటక సంగీత చరిత్రలో స్మరణీయ వాగ్గేయకారుడు.

మైసూరు వాసుదేవాచార్యుల వారి జీవిత విశేషాలు

మైసూరు వాసుదేవాచార్యులు కర్ణాటక సంగీత చరిత్రలో మైసూరు ఆస్థాన సంప్రదాయం, త్యాగరాజ శిష్యపరంపర, సంస్కృత పాండిత్యం, ఆధునిక సంగీత సంస్థల వికాసం—ఈ నాలుగు ప్రవాహాలను కలిపిన మహావిద్వాంసులు. ఆయన 1865 మే 28న మైసూరులో ఒక సంప్రదాయ మాధ్వ బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో జన్మించారు. బాల్యం నుంచే సంగీతం పట్ల అసాధారణ ఆకర్షణ కలిగిన ఆయన, అదే సమయంలో సంస్కృత సాహిత్యం, వ్యాకరణం, కావ్యం, తర్కం, పురాణేతిహాసాలపై కూడా గాఢమైన పట్టు సంపాదించారు. మైసూరు మహారాజా సంస్కృత కళాశాలలో చేసిన విద్యాభ్యాసం ఆయనకు శబ్దశుద్ధి, సాహిత్యార్థం, శాస్త్రజ్ఞానం అనే దృఢమైన పునాదిని అందించింది. ఆ పాండిత్యమే తరువాత ఆయన కృతులకు అపూర్వమైన గాంభీర్యం, లాలిత్యం ఇచ్చింది.

ఆయన తొలి సంగీతగురువు మైసూరు రాజాస్థానానికి చెందిన వీణ పద్మనాభయ్య. వారి వద్ద సంగీతపు ప్రాథమిక సంస్కారం పొందిన వాసుదేవాచార్యుల ప్రతిభను మైసూరు రాజసభ గుర్తించింది. తదనంతరం ఆయనను తిరువయ్యారులో ప్రసిద్ధ గాయక-వాగ్గేయకారుడు పట్నం సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్ వద్ద ఉన్నత సంగీతాభ్యాసం కోసం పంపించారు. పట్నం సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్ త్యాగరాజ స్వామి శిష్యుడైన మనంబుచావడి వెంకటసుబ్బయ్యర్ పరంపరకు చెందినవారు. అందువల్ల వాసుదేవాచార్యుల శిష్యపరంపర త్యాగరాజు—మనంబుచావడి వెంకటసుబ్బయ్యర్—పట్నం సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్—మైసూరు వాసుదేవాచార్యులు అనే ప్రత్యక్ష సంగీత వారసత్వంగా నిలిచింది. పట్నం అయ్యర్ వద్ద ఆయనకు రాగలక్షణం, గానం, నిరవల్, స్వరకల్పన, తానం, ముఖ్యంగా మధ్యమకాల తానం వంటి విశేషాలను నేర్చుకునే అవకాశం లభించింది.

తిరువయ్యారు-తంజావూరు సంగీతవాతావరణంలో విద్యను పూర్తిచేసి మైసూరుకు తిరిగి వచ్చిన తరువాత వాసుదేవాచార్యులు రాజాస్థాన విద్వాంసులుగా నిలిచారు. పందొమ్మిదవ శతాబ్దం చివరి దశలో, ఇరవయ్యవ శతాబ్దం తొలి భాగంలో మైసూరు సంస్థానం సంగీతం, నృత్యం, సాహిత్యం, చిత్రకళలకు విశేష ప్రోత్సాహం ఇచ్చింది. ఆ సాంస్కృతిక వాతావరణంలో వాసుదేవాచార్యులు ఆస్థాన గాయకుడిగా మాత్రమే కాక, కొత్త కృతులను సృష్టించిన వాగ్గేయకారునిగా, సంగీతాభిమానులకు మార్గదర్శకునిగా, శిష్యులకు గురువుగా ఎదిగారు. రాజసభలో శాస్త్రీయ సంగీతానికి లభించిన ఆదరణను ఆయన తన ప్రతిభతో మరింత సార్థకం చేశారు. మైసూరు రాజకుటుంబంతో ఆయనకు ఉన్న గురు-శిష్య సంబంధం కూడా విశేషమైనది; మహారాజా జయచామరాజ వడయార్ ఆయన శిష్యులలో ప్రముఖుడిగా గుర్తించబడతారు.

వాసుదేవాచార్యుల కృతుల సంఖ్య రెండువందలకు పైగా ఉంటుందని భావిస్తారు. తెలుగు, సంస్కృత భాషలలో ఆయన ఎక్కువగా రచించారు. ఆయన కృతులలో “పరమపురుష వాసుదేవ” లేదా “వాసుదేవ” అనే ముద్ర కనిపిస్తుంది. వైష్ణవ కుటుంబసంప్రదాయం, త్యాగరాజ ప్రభావం వల్ల శ్రీరామభక్తి ఆయన రచనలలో ప్రధానంగా వ్యక్తమవుతుంది. అయితే ఆయన కృతులు శ్రీరామునికే పరిమితం కావు; సరస్వతీ, చాముండేశ్వరి, శంకరి, శ్రీకృష్ణుడు, నారాయణుడు వంటి అనేక దైవస్వరూపాలను స్తుతించారు. కృతి, కీర్తన, వర్ణం, తిల్లానా, జావళి, శ్లోకం వంటి విభిన్న రూపాల్లో రచించడం ఆయన వైవిధ్యానికి నిదర్శనం.

ఖమాస్ రాగంలోని “బ్రోచేవారెవరురా” ఆయనకు అత్యంత విస్తృతమైన కీర్తిని తెచ్చిన కృతి. భక్తుని ఆర్తి, రాగసౌందర్యం, తెలుగుభాషా మాధుర్యం ఈ కృతిలో సహజంగా మిళితమవుతాయి. హిందోళంలో “మామవతు శ్రీ సరస్వతీ”, సునాదవినోదినిలో “దేవాదిదేవ”, మోహనంలో “రారా రాజీవలోచన రామ”, అభేరిలో “భజరే రే మానస”, పంతువరాళిలో “శంకరి నిన్నే”, బిలహరిలో “శ్రీ చాముండేశ్వరి”, కదనకుతూహలంలో “నీకేల దయరాదు రామచంద్రా” వంటి కృతులు నేటికీ కచేరీ వేదికలపై తరచుగా వినిపిస్తాయి. ఆయన రచనల్లో సాహిత్యం రాగభావానికి లోబడి ఉండటం, రాగస్వరూపాన్ని భంగపరచకుండా సంగతులు సహజంగా వికసించడం ప్రత్యేక లక్షణాలు. సంస్కృత కృతుల్లో శాస్త్రపాండిత్యం, తెలుగు కృతుల్లో భక్తి మాధుర్యం సమంగా దర్శనమిస్తాయి.

త్యాగరాజ స్వామి పట్ల వాసుదేవాచార్యులకు ఉన్న గౌరవం వారి కృతులలోనూ ప్రత్యక్షమవుతుంది. కల్యాణి రాగంలో “శ్రీమదాది త్యాగరాజ గురువరం” అనే కృతిలో ఆయన తన గురుపరంపర పట్ల కృతజ్ఞతను వ్యక్తం చేశారు. కర్ణాటక సంగీత త్రిమూర్తులైన త్యాగరాజు, ముత్తుస్వామి దీక్షితర్, శ్యామశాస్త్రుల వైభవాన్ని స్మరించే రచనలు కూడా చేశారు. ఇలా ఆయన మైసూరు సంప్రదాయానికి ప్రతినిధిగా ఉన్నప్పటికీ, తంజావూరు సంగీతబాణీని మైసూరులో నిలబెట్టి, రెండు ప్రాంతాల సంగీతసంపదలను కలిపిన వారధిగా నిలిచారు. తన కృతులలోని అనేకాన్ని “వాసుదేవ కీర్తన మంజరి” పేరిట ప్రచురించడం ద్వారా వాటి పరిరక్షణకు కూడా కృషి చేశారు.

1935లో మద్రాసు సంగీత అకాడమీ వార్షిక సమావేశానికి ఆయన అధ్యక్షత వహించడం ఆయనకు లభించిన అఖిలభారత సంగీతగౌరవానికి నిదర్శనం. అప్పటికి సంగీతం రాజాస్థానాల పరిరక్షణ నుండి సభలు, సంస్థలు, ప్రజా కచేరీల వైపు మారుతున్న దశలో ఉంది. మైసూరు ఆస్థానంలో పెరిగిన తన సంగీత సంస్కారాన్ని ఆయన మద్రాసు సంగీతలోకానికి కూడా అందించారు. 1957లో భారత ప్రభుత్వం ఆయనను పద్మభూషణ్ పురస్కారంతో సత్కరించింది. ఈ గౌరవం ఆయన గానానికి మాత్రమే కాక, వాగ్గేయకారుడిగా, గురువుగా, సంగీతపారంపర్య సంరక్షకుడిగా చేసిన సేవకు లభించిన జాతీయ గుర్తింపు.

వృద్ధాప్య దశలో కూడా ఆయన సంగీతసేవ ఆగలేదు. రుక్మిణీదేవి అరుండేల్ ఆహ్వానం మేరకు 1953లో, ఎనభై ఎనిమిదేళ్ల వయసులో, మద్రాసులోని కళాక్షేత్రకు వెళ్లారు. అక్కడ ప్రధాన సంగీతవేత్తగా పనిచేసి, గానం, వాయిద్యం, నృత్యం అభ్యసించే విద్యార్థులకు బోధించారు. శ్రుతిశుద్ధి, లయ, శరీరవిన్యాసం, తంబూరా పట్ల గౌరవం, సాహిత్యభావం—ఈ అన్ని అంశాలలో ఆయన కఠినమైనా స్నేహపూర్వకమైన గురువు. ఆయన దృష్టిలో సంగీతానికి భావమే ప్రాణం; కేవలం స్వరసాధనతో సరిపోదని, పదార్థం-భావం-రాగం ఏకమవ్వాలని విద్యార్థులకు బోధించేవారు.

కళాక్షేత్ర రామాయణ నృత్యనాటకాలకు వాల్మీకి రామాయణం ఆధారంగా సంగీతాన్ని సమకూర్చడం ఆయన చివరి దశలో చేసిన విశిష్ట సేవ. బాలకాండం నుంచి శబరీమోక్షం వరకూ తొలి నాలుగు భాగాలకు ఆయన సంగీతరచన చేశారు. వయసు, ఆరోగ్యపరిమితుల కారణంగా మిగిలిన భాగాల సంగీతకార్యం పూర్తి చేయలేకపోయారు. ఆయన మనుమడు ఎస్. రాజారాం తరువాత ఆ కృషిని కొనసాగించి పూర్తి చేశారు. రాజారాం కేవలం కుటుంబ వారసుడు మాత్రమే కాదు; వాసుదేవాచార్యుల సంగీతాన్ని కాపాడి, కళాక్షేత్ర సంప్రదాయంలో నిలబెట్టిన ముఖ్య పరిరక్షకుడు. మరో మనుమడు ఎస్. కృష్ణమూర్తి ఆయన జ్ఞాపకాలు, రచనలను తరువాతి తరాలకు చేరువ చేసే పనిలో భాగమయ్యారు.

వాసుదేవాచార్యుల శిష్యపరంపరను కేవలం ఒకటి రెండు పేర్లలో పరిమితం చేయలేం. పట్నం అయ్యర్ ద్వారా వారికి అందిన త్యాగరాజ బాణీ, వారి గానం ద్వారా మైసూరు రాజవంశానికి, వారి బోధన ద్వారా కళాక్షేత్ర విద్యార్థులకు, వారి కృతుల ద్వారా అనంతర గాయకులకు చేరింది. మహారాజా జయచామరాజ వడయార్ వంటి రాజశిష్యులు, కళాక్షేత్రంలోని అనేక మంది విద్యార్థులు, ఆయన వద్ద “బ్రోచేవారెవరురా” వంటి కృతులను అభ్యసించిన ప్రముఖ గాయకులు ఈ వారసత్వానికి సాక్షులు. ఆయన శిష్యబోధనలో ముఖ్యంగా పట్నం అయ్యర్ బాణీలోని తానం, రాగభావం, సాహిత్యస్పష్టత, నియమబద్ధమైన గానపద్ధతి నిలిచాయి.

కన్నడలో ఆయన రాసిన “నేనపుగళు” అనే జ్ఞాపకాల గ్రంథం, “నా కండ కలావిదరు” అనే సంగీతవిద్వాంసుల గురించిన రచన కూడా సంగీత చరిత్రకు విలువైన వారసత్వం. వాటిలో ఆయన చూసిన కళాకారుల విశేషాలు, సంగీతజీవితంలోని అనుభవాలు, ఒక యుగపు సాంస్కృతిక వాతావరణం ప్రతిఫలిస్తాయి. 1961 మే 17న ఆయన పరమపదించారు. తొంభై ఆరు సంవత్సరాల దీర్ఘజీవితంలో మైసూరు రాజాస్థాన వైభవాన్ని, త్యాగరాజ సంప్రదాయ పవిత్రతను, కళాక్షేత్ర సంస్థాగత శిక్షణను కలిపి నిలిపిన మైసూరు వాసుదేవాచార్యులు కర్ణాటక సంగీతానికి ఒక మహత్తర వారధి. వారి కృతులు నేటికీ వేదికలపై పాడబడుతుండటం, వారి బాణీ ద్వారా సంగీతరసికులకు భక్తి-రాగ-సాహిత్య సమన్వయం అందుతుండటం వారి చిరస్థాయి కీర్తికి నిదర్శనం.

జగద్గురు రామభద్రచార్యులు వారి జీవిత విశేషాలు

జగద్గురు రామభద్రాచార్యులు ఆధునిక భారతదేశంలో సంస్కృత పాండిత్యం, రామభక్తి, విద్యాసేవ, వికలాంగుల సంక్షేమం—ఈ నాలుగు రంగాలను ఏకకాలంలో ప్రభావితం చేసిన ప్రముఖ సన్యాసి, రచయిత, వక్త. ఆయన పూర్వాశ్రమ నామం గిరిధర మిశ్ర. 1950 జనవరి 14న ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని జౌన్‌పూర్ జిల్లాలో శాండీఖుర్ద్ గ్రామంలో రాజదేవ్ మిశ్ర, శచీదేవి దంపతులకు జన్మించారు. పుట్టిన కొద్దికాలానికే కంటి వ్యాధి వల్ల ఆయన దృష్టిని శాశ్వతంగా కోల్పోయారు. అయితే ఈ శారీరక పరిమితి ఆయన విద్యాభ్యాసానికి అడ్డుకాలేదు. అసాధారణమైన శ్రవణశక్తి, జ్ఞాపకశక్తి ఆయనకు బాల్యం నుంచే సహచరాలయ్యాయి.

తాత పండిత సూర్యబలి మిశ్ర పర్యవేక్షణలో ఆయన ప్రాథమిక విద్య సాగింది. ఐదేళ్లకే అధ్యాయ-శ్లోక సంఖ్యలతో సహా భగవద్గీతను కంఠస్థం చేశారని, ఎనిమిదేళ్ల వయసులో తులసీదాసు రామచరితమానసాన్ని పూర్తిగా జ్ఞాపకం చేసుకున్నారని జీవితచరిత్రలు పేర్కొంటాయి. 1961లో ఉపనయన సంస్కారం జరిగింది; అదే సందర్భంలో అయోధ్యకు చెందిన ఈశ్వరదాస్ మహారాజ్ వద్ద రామమంత్ర దీక్ష స్వీకరించారు. చిన్ననాటి నుంచే వేదాలు, ఉపనిషత్తులు, వ్యాకరణశాస్త్రం, పురాణాలు, తులసీ సాహిత్యం పట్ల ఆయనకు గాఢమైన ఆసక్తి ఏర్పడింది. బ్రెయిలీ ఆధారపడకుండా విని నేర్చుకోవడం, విని గుర్తుపెట్టుకోవడం ఆయన విద్యా విధానంలోని విశేషం.

1966లో జౌన్‌పూర్‌లోని ఆదర్శ గౌరీశంకర సంస్కృత మహావిద్యాలయంలో సంస్కృత వ్యాకరణం తదితర శాస్త్రాలను అభ్యసించారు. 1971లో వారాణసిలోని సంపూర్ణానంద సంస్కృత విశ్వవిద్యాలయంలో ఉన్నత విద్యలో ప్రవేశించారు. జాతీయస్థాయి సంస్కృత పోటీలలో వ్యాకరణం, న్యాయం, సాంఖ్యము, వేదాంతం వంటి విభాగాలలో బంగారు పతకాలు సాధించారు. 1973లో శాస్త్రి పరీక్షలో, 1976లో ఆచార్య పరీక్షలో విశిష్ట ప్రతిభ కనబరిచారు. అనంతరం అధ్యాత్మ రామాయణంలోని అపాణినీయ ప్రయోగాలపై పరిశోధన చేసి 1981లో పీహెచ్‌డీ పొందారు. పాణినీయ అష్టాధ్యాయి శబ్దబోధంపై చేసిన ఉన్నత పరిశోధనకు 1997లో వాచస్పతి పట్టా లభించింది. ఈ విద్యాభ్యాసం ఆయనను కేవలం కథావాచకునిగా కాక, శాస్త్రప్రామాణ్యంతో మాట్లాడగల వేదాంతి-పండితునిగా నిలబెట్టింది.

1983 నవంబరు 19న ఆయన రామానంద సంప్రదాయంలో విరక్తదీక్ష స్వీకరించి రామభద్రదాసు అనే సన్యాసనామాన్ని పొందారు. జీవితాంత బ్రహ్మచర్యాన్ని ఆచరించి, రామభక్తి ప్రచారాన్ని తన జీవనవ్రతంగా స్వీకరించారు. 1987లో చిత్రకూటంలో తులసీపీఠాన్ని స్థాపించారు. చిత్రకూటం రామాయణ సంప్రదాయంలో శ్రీరాముడు వనవాసకాలంలో నివసించిన పవిత్ర క్షేత్రంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. అక్కడి నుంచి ఆయన రామకథా ప్రవచనాలు, ధార్మిక చర్చలు, సంస్కృత బోధన, సామాజిక సేవా కార్యక్రమాలను విస్తరించారు. 1995 ఆగస్టు 1న అయోధ్యలో ఆయనకు జగద్గురు రామానందాచార్య పదవికి పట్టాభిషేకం జరిగింది.

రామభద్రాచార్యుల సనాతన ధర్మసేవలో ప్రధానమైన భాగం ప్రస్థానత్రయీపై ఆయన చేసిన వ్యాఖ్యానకార్యం. బ్రహ్మసూత్రాలు, భగవద్గీత, ప్రధాన ఉపనిషత్తులపై ఆయన శ్రీరాఘవకృపాభాష్యాన్ని రచించారు. రామానంద సంప్రదాయ వేదాంతాన్ని ఆధునిక కాలంలో శాస్త్రీయంగా పునరుద్ధరించిన రచనలుగా వీటిని భావిస్తారు. రామచరితమానసంపై వ్యాఖ్యానం చేయడం మాత్రమే కాక, వివిధ పాఠాంతరాలను పరిశీలించి తులసీపీఠ సంచికను సిద్ధం చేశారు. దాదాపు యాభై పాఠసంచికలను పరిశీలించి రూపొందించిన ఈ కృషి, తులసీదాసు గ్రంథపాఠాన్ని శ్రద్ధగా అధ్యయనం చేయాలనే అవసరాన్ని మళ్లీ ముందుకు తెచ్చింది. సంస్కృతం, హిందీతో పాటు ఇతర భారతీయ భాషలలో ఆయన చేసిన రచనలు, ప్రవచనాలు రామభక్తి సాహిత్యాన్ని ప్రజలకు చేరువ చేశాయి.

ఆయన సేవలో అత్యంత స్ఫూర్తిదాయకమైన అంశం వికలాంగుల విద్య కోసం చేసిన కృషి. స్వయంగా దృష్టిహీనుడైన ఆయన, వికలాంగులను దయకు పాత్రులుగా కాక, సామర్థ్యవంతులైన విద్యార్థులు, పౌరులుగా చూడాలని నిరంతరం నొక్కి చెప్పారు. ఈ లక్ష్యంతో చిత్రకూటంలో ముందుగా పాఠశాలలను ప్రారంభించి, 2001–02 కాలంలో జగద్గురు రామభద్రాచార్య దివ్యాంగ విశ్వవిద్యాలయాన్ని స్థాపించారు. దృష్టి, శ్రవణ, చలన వైకల్యాలు ఉన్న విద్యార్థులకు ఉన్నత విద్య అందించడమే ఈ సంస్థ ప్రధాన ధ్యేయం. సంస్కృతం, భాషలు, సామాజిక శాస్త్రాలు, సంగీతం, ప్రత్యేక విద్య, న్యాయశాస్త్రం, కంప్యూటర్ విజ్ఞానం, వృత్తి విద్య, కృత్రిమ అవయవ-సహాయక పరికరాల వంటి విభాగాలలో విద్యావకాశాలు కల్పించడంలో ఈ విశ్వవిద్యాలయం ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించింది. “మానవతే నా మందిరం; వికలాంగులే నా మహేశ్వరులు” అనే భావం ఆయన సేవాదృష్టిని సంక్షిప్తంగా తెలియజేస్తుంది.

అయోధ్య రామజన్మభూమి భూ వివాదంలో కూడా రామభద్రాచార్యులు ప్రాధాన్యమైన పాత్ర పోషించారు. 2003లో అలహాబాద్ హైకోర్టు ముందు ఆయన ధార్మిక విషయాల నిపుణ సాక్షిగా వాంగ్మూలం ఇచ్చారు. వాల్మీకి రామాయణం, ఉపనిషత్తులు, పురాణాలు, తులసీదాసు రచనలు వంటి గ్రంథాధారాలను ఉటంకిస్తూ, అయోధ్య శ్రీరాముని జన్మస్థలంగా హిందూ సంప్రదాయంలో నిరంతరంగా ఆరాధింపబడిందనే వాదనను వివరించారు. వివాదాస్పద స్థలాన్ని సూచించే సరిహద్దులపై స్కందపురాణంలోని అయోధ్యమాహాత్మ్య భాగాన్ని కూడా ఆయన ప్రస్తావించారు. ఈ కేసులో కోర్టు తీర్పు కేవలం ఒకరి సాక్ష్యంపైనే కాక, చారిత్రక, పురావస్తు, పత్రాధారాలు మరియు అనేక పక్షాల వాదనల సమగ్ర పరిశీలనపై ఆధారపడింది; అయినప్పటికీ రామభద్రాచార్యుల వాంగ్మూలం ధార్మిక-శాస్త్రగ్రంథ సంబంధిత అంశాలను న్యాయస్థానం ముందు స్పష్టపరిచిన ముఖ్యమైన సాక్ష్యాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.

ఆయన రామకథా ప్రవచనాల ప్రత్యేకత శాస్త్రజ్ఞానాన్ని భక్తి అనుభూతితో కలపడం. రాముడు కేవలం ఒక ఇతిహాస నాయకుడు కాదని, ధర్మం, కరుణ, మర్యాద, ప్రజాహితం, కుటుంబబాధ్యత, రాజధర్మం వంటి విలువలకు ప్రతిరూపమని ఆయన వివరిస్తారు. తులసీదాసు రామచరితమానసంలోని భక్తిరసాన్ని ప్రజాభాషలో అందిస్తూ, అదే సమయంలో వేదాంతపరమైన సూక్ష్మార్థాలను కూడా ప్రతిపాదించడం ఆయన ప్రవచనాల లక్షణం. ఈ విధంగా ఆయన సనాతన ధర్మాన్ని కేవలం ఆచారాల సమాహారంగా కాక, జ్ఞానం, భక్తి, సేవ, దయలతో కూడిన జీవనమార్గంగా ప్రతిష్ఠించడానికి కృషి చేశారు.

హనుమాన్ చాలీసాపై జగద్గురు రామభద్రాచార్యులు రచించిన “శ్రీ హనుమాన్ చాలీసా—మహావీరీ వ్యాఖ్య” కూడా ఆయన విశిష్ట ధార్మిక-సాహిత్య సేవలో ముఖ్యమైనది. తులసీదాసు రచించిన నలభై చౌపాయిల ఈ ప్రసిద్ధ స్తోత్రానికి ఆయన పదార్థం చెప్పడమే కాక, వ్యాకరణం, రామాయణ-పురాణ సందర్భాలు, రామానంద సంప్రదాయ వేదాంత దృష్టి, హనుమంతుని సేవా-భక్తి తత్త్వాలను సమన్వయపరుస్తూ విశదీకరణ ఇచ్చారు. సాధారణ భక్తుడు పారాయణం చేయగలిగే హనుమాన్ చాలీసాలో ఎంత గాఢమైన శాస్త్రార్థం, భక్తి మార్గం, శ్రీరామ సేవా ఆదర్శం నిగూఢంగా ఉన్నాయో ఈ వ్యాఖ్య ద్వారా వెలుగులోకి తెచ్చారు.

చిత్రకూటంలోని తులసీపీఠ ఆశ్రమం జగద్గురు రామభద్రాచార్యుల ఆధ్యాత్మిక, సాహిత్య, సేవా కార్యక్రమాలకు కేంద్రస్థానంగా రూపుదిద్దుకుంది. శ్రీరాముడు వనవాసకాలంలో దీర్ఘకాలం గడిపిన పుణ్యక్షేత్రమనే విశ్వాసంతో చిత్రకూటాన్ని ఆయన తన కర్మభూమిగా ఎంచుకున్నారు. అక్కడ నిత్యారాధన, రామకథా పారాయణం, వేద-సంస్కృత అధ్యయనం, శాస్త్రచర్చలు, భక్తుల ఆధ్యాత్మిక మార్గదర్శనం నిరంతరం సాగుతాయి. తులసీపీఠం ద్వారా రామచరితమానస ప్రచారం, హనుమాన్ చాలీసా వంటి భక్తి గ్రంథాల వ్యాఖ్యాన సంప్రదాయం, ధార్మిక పుస్తకాల ప్రచురణ విస్తరించాయి.

ఈ ఆశ్రమం కేవలం సన్యాసుల నివాసం లేదా తీర్థయాత్రికుల దర్శనస్థలం మాత్రమే కాదు; సేవను ధర్మంలో భాగంగా భావించే కార్యక్షేత్రం కూడా. దివ్యాంగుల పట్ల ఆయనకు ఉన్న ప్రత్యేక కరుణ, చిత్రకూటంలో విద్యాసంస్థలు మరియు తరువాత దివ్యాంగ విశ్వవిద్యాలయం ఏర్పడటానికి ప్రేరణగా నిలిచింది. ఈ విధంగా తులసీపీఠం భక్తి, జ్ఞానం, సంస్కృతి, సామాజిక సేవలను కలిపిన సజీవ సనాతన ధర్మకేంద్రంగా నిలుస్తోంది.

సంస్కృత సాహిత్యం, ధార్మిక వ్యాఖ్యానాలు, విద్యాసేవ, దివ్యాంగుల సాధికారతలలో చేసిన విశేష కృషికి ఆయనకు అనేక గౌరవాలు లభించాయి. భారత ప్రభుత్వం 2015లో జగద్గురు రామభద్రాచార్యులను పద్మవిభూషణ్ పురస్కారంతో సత్కరించింది, 2025లో భారత రాష్ట్రపతి చేతుల మీదుగా సంస్కృత సాహిత్యానికి చేసిన సేవలకు జ్ఞానపీఠ పురస్కారం అందుకున్నారు. దృష్టిని కోల్పోయిన బాలుడు అపార జ్ఞాపకశక్తి, కఠోర సాధన, గురుభక్తి, శ్రీరామనామ నిష్ఠతో జగద్గురువుగా ఎదగడం ఆయన జీవితపు ప్రధాన సందేశం. రామభద్రాచార్యుల జీవితం భక్తి మనిషిని లోకవిముఖుణ్ణి చేయదని; జ్ఞానం, విద్య, సేవల ద్వారా సమాజానికి ఉపయోగపడేలా మలుస్తుందని తెలియజేసే సమకాలీన ఉదాహరణ.