21, సెప్టెంబర్ 2026, సోమవారం

దేహి తవ పద భక్తిం - త్యాగరాజస్వామి కృతి


దేహి తవ పద భక్తిం! వైదేహి! పతిత పావని మే సదా!

ఐహికాముష్మిక ఫల దే! కమలాసనాన్యజ వర జనని!

కలశవారాశిజనితే! కనక భూషణ లసితే!
కలశజ గీత ముదితే! కాకుత్థ్స రాజ సహితే!

అఖిలాండ రూపిణీ! అలికులనిభవేణి!
మఖసంరక్షక రాణి! మమ భాగ్య కారిణి!

శరణాగత పాలనే! శతముఖ మద దమనే!
తరుణారుణాబ్జ నయనే! త్యాగరాజ హృత్సదనే!

పతితులను పావనం చేసే సీతమ్మా! నీ పదముల యందు భక్తి అనే వరాన్ని నాకు ఎల్లప్పుడూ ప్రసాదించుము. ఇహము నందు, పరము నందు ఫలములనొసగే దానవు, బ్రహ్మదేవునికి, మన్మథునికి కన్నతల్లివైన సీతమ్మా! నీ పదముల యందు భక్తి అనే వరాన్ని నాకు ఎల్లప్పుడూ ప్రసాదించుము. క్షీరసాగరమథనంలో జన్మించిన లక్ష్మీదేవివి నీవు, బంగారు ఆభరణములతో ప్రకాశించే తల్లివి, కుంభసంభవుడైన అగస్త్యుని నుతులతో సంతోషించిన తల్లివి, కాకుత్థ్స వంశములో జన్మించిన శ్రీరామునితో కూడి యున్నావు, నీ పదముల యందు భక్తి అనే వరాన్ని నాకు ఎల్లప్పుడూ ప్రసాదించుము. విశ్వరూపిణివి, తుమ్మెదల సమూహం వంటి కురులు కలదానవు, విశ్వామిత్రుని యాగసంరక్షణ చేసిన శ్రీరాముని పత్నివి, నాకు భాగ్యాన్ని ప్రసాదించే తల్లివి, నీ పదముల యందు భక్తి అనే వరాన్ని నాకు ఎల్లప్పుడూ ప్రసాదించుము.  శరణు కోరిన వారిని పాలించే దానవు, రావణుని మదమణచిన తల్లివి, ఎర్రని తామర రేకుల వంటి కన్నులు కల దానవు, పరమశివుని హృదయములో నివసించిన అమ్మవు, నీ పదముల యందు భక్తి అనే వరాన్ని నాకు ఎల్లప్పుడూ ప్రసాదించుము. 

వాగ్గేయకారులు ఈ కృతిని సంస్కృత భాషలో రచించి లోకపావనిని, జగన్మాతను అద్భుతంగా స్తుతించారు. శహానా రాగంలో ఈ కృతి స్వరపరచబడింది. ఈ రాగం భక్తిలో శరణాగతికి చాలా సముచితమైనది. ఈ కృతిని బొంబాయి సోదరీమణులు సరోజ-లలిత ఆలపించారు.

భవనుత నా హృదయమున రమింపుము - త్యాగరాజస్వామి కృతి


భవనుత నా హృదయమున రమింపుము బడలిక దీర

భవతారక నాతో బహుపల్కిన బడలిక దీర కమల సం"భవనుత"

పవనసుతప్రియ తనకై తిరిగిన బడడలిక దీర
భవనము చేరి నన్ను వెరపించిన బడలిక దీర కమల సం"భవనుత"

వరమగు నైవేద్యములను సేయని బడలిక దీర
పరవ లేక సరిపోయినట్టాడిన బడలిక దీర కమల సం"భవనుత"

ప్రబల జేసి నను బ్రోచేవనుకొన్న బడలిక దీర
ప్రభువు నీవు త్యాగరాజునికి బడలిక దీర కమల సం"భవనుత"

శివునిచేత నుతించబడిన శ్రీరామా! నా హృదయములో అలసట తీరేలా వసించి నా హృదయమును అలరింపుము. బ్రహ్మ చేత నుతించినబడే వాడవు, సంసారసాగరమును తరింపజేయు శ్రీరమా! అనేక సార్లు నాతో మాట్లాడి నా మొరలను విని అలసిపోయితివి కనకు నా హృదయములో వసించి సేద తీర్చుకొనుము. ఆంజనేయునికి ఆప్తుడవైన శ్రీరామా!  నా గృహమునకు వేంచేసి యుండి నాకు ఆశ్చర్యము కలిగించి శ్రమించితివి, నా హృదయములో వసించి సేద తీర్చుకొనుము. ఓ రామా! శ్రేష్ఠమైన నైవేద్యములు చేసి పెట్టలేదు, పైపెచ్చు పరవాలేదని సరిపెట్టుకున్న నా హృదయములో వసించి సేద తీర్చుకొనుము. నాకు బలమునిచ్చి అలసిపోయావేమో, ఈ త్యాగరాజుకు నీవే ప్రభువు,నా హృదయములో వసించి సేద తీర్చుకొనుము.  

మోహన రాగంలో స్వరపరచబడిన ఈ త్యాగరాజస్వామి కృతిని గరిమెళ్ల బాలకృష్ణప్రసాద్ గారు ఆలపించారు

వాసుదేవయని వెడలిన - త్యాగరాజస్వామి కృతి


వాసుదేవయని వెడలిన యీ దౌవారికుని గనరే

వాసవాది సురపూజితుఁడై వారిజనయనుని మదినిదలఁచుచును

నీరుకావి దోవతులను గట్టి నిటలమునను శ్రీచూర్ణముఁ బెట్టి
నారి వెడలి యీ సభలోఁ జుట్టి సారెకు బంగరు కోలను బట్టి

మాటిమాటికిని మీసము దువ్వి మన్మథరూపుఁడు తానని క్రొవ్వి
దాటి దాటి పడుచును తానివ్విధంబునఁ బలుకుచు పకపక నవ్వి

బాగుమీర నటనము చేయుచును పతితపావనుని తా వేఁడుచును
రాగతాళగతులను బాడుచును త్యాగరాజసన్నుతుని బొగడుచును

వాసుదేవా అని పిలుస్తూ వస్తున్న ఈ ద్వారపాలకుణ్ణి చూడండి! ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలచే పూజింపబడే శ్రీమహావిష్ణువును, కమలాల వంటి కన్నులు గల ఆ వాసుదేవుణ్ణి మనసులో తలచుకుంటూ, ఎర్రతి మడిగ ధోవతులను చక్కగా కట్టుకొని, నుదుటిపై శ్రీచూర్ణాన్ని నామములుగా ధరించి, మళ్లీ మళీ రంగస్థలములో గుండ్రముగా మధ్య తిరుగుతూ, చేతిలో బంగారు కోలును పట్టుకొని ద్వారపాలకుడు రంగస్థలమును ప్రవేశించు ముచ్చటి చూడండి. మాటిమాటికీ తన మీసాలను దువ్వుకుంటూ, తానే మన్మథుడంత అందగాడిననే గర్వంతో ఉప్పొంగుతూ, పెద్ద పెద్ద అడుగులు వేస్తూ అటూ ఇటూ తిరుగుతూ, తనదైన రీతిలో మాటలు పలుకుతూ పకపకా నవ్వుతూ ద్వారపాలకుడు సభలో ప్రవేశించే విధమును చూడండి. ఎంతో చక్కగా, ఆకట్టుకునేలా నటన చేస్తూనే పతితులను కూడా పవిత్రులను చేసే ఆ పరమాత్మను ప్రార్థిస్తున్నాడు; రాగం, తాళం, గతి అన్నీ సమన్వయంగా పాటిస్తూ గానం చేస్తున్నాడు, త్యాగరాజస్వామి స్తుతించిన శ్రీరాముణ్ణి భక్తితో పొగుడుతున్నాడు. ఆ విధముగా ద్వారపాలకుడు రంగస్థలమును ప్రవేశించు ముచ్చటను చూడండి.  

ప్రహ్లాద భక్త విజయము త్యాగరాజస్వామి రచించిన ప్రసిద్ధ యక్షగానాలలో ఒకటి. ప్రహ్లాదుని అచంచలమైన శ్రీహరి భక్తి ఈ నాటకానికి ప్రధాన ఇతివృత్తం. కథను ముందుకు నడిపించడానికి త్యాగరాజస్వామి కీర్తనలు, దరువులు, పద్యాలు, సంభాషణలను ఎంతో అందంగా ఉపయోగించారు. అందులో వాసుదేవయని వెడలిన యీ దౌవారికుని గనరే అనే రచన ద్వారపాలకుని రంగప్రవేశానికి సంబంధించిన దరువు. నాటక ప్రదర్శనలో ఒక పాత్ర రంగస్థలంలోకి ప్రవేశించే సందర్భాన్ని సంగీతం, నృత్యం, అభినయంతో పరిచయం చేసే రచనను సాధారణంగా ప్రవేశ దరువుగా భావిస్తారు. ఈ ద్వారపాలకుని ప్రవేశం ద్వారా కథలో భక్తితో పాటు హాస్యం, నాటకీయత కూడా చోటుచేసుకుంటాయి. ప్రహ్లాద భక్త విజయములో త్యాగరాజస్వామికి సంగీతం, సాహిత్యం, నాటకం మీద ఉన్న సమగ్ర పట్టును చూపించే ఆసక్తికరమైన సందర్భాలలో ఇది ఒకటి. 

ఈ కృతిని కల్యాణి రాగంలో స్వరపరచబడింది. ఎం ఎల్ వసంతకుమారి గారు ఈ కృతిని ఆలపించారు.  

20, సెప్టెంబర్ 2026, ఆదివారం

వెడలెను కోదండపాణి - త్యాగరాజస్వామి కృతి


వెడలెను కోదండపాణి అనుజ సౌమిత్రితో గూడి

పుడమిలో జనులెల్ల పొగడ పూజితుడౌ మునితో గూడి

శిరమన కొండెయు జార  వురమున హారములు మెరయ
కరమున శరచాపములును ఘనముగ మెరయ 
సురుచిర వాద్యములు మ్రోయ సురలెల్ల వినుతి చేయ
వరత్యాగరాజ నుతుడు వసుధ భారమును బాప

భావము:

సోదరుడైన లక్ష్మణుడు తోడు రాగా కోదండము ధరించిన శ్రీరాముడు యాగరక్షణకై వెళుతున్నాడు. భూమిపై ప్రజలందరూ పొగడుచుండగా వందనీయుడైన విశ్వామిత్రునితో కలసి శ్రీరాముడు వెళుతున్నాడు. తలపైనున్న పొడవైన జుట్టు జారగా, వక్షస్థలములో ఉన్న హారములు, చేతిలో ధనుర్బాణములు గొప్పగా మెరుస్తుండగా, మధురమైన వాద్యములు మ్రోగగా, దేవతలందరూ ప్రస్తుతించుచుండగా పరమశివునిచే నుతించబడిన శ్రీరాముడు భూభారాన్ని తొలగించుటకు యాగరక్షణకై లక్ష్మణునితో కూడి వెళుతున్నాడు.  

తోడి రాగంలో స్వరపరచబడిన ఈ త్యాగరాజస్వామి కృతిని మంగళంపల్లి బాలమురళీకృష్ణ గారు ఆలపించారు.

శ్రీగణనాథం భజామ్యహం - త్యాగరాజస్వామి కృతి



శ్రీగణనాథం భజామ్యహం
శ్రీకరం చింతితార్థ ఫలదం

శ్రీగురుగుహాగ్రజం అగ్రపూజ్యం
శ్రీకంఠాత్మజం శ్రిత సామ్రాజ్యం 

రంజిత నాటకరంగతోషణం
శింజిత వర మణిమయ భూషణం
ఆంజనేయావతారం సుభాషణం
కుంజరముఖం త్యాగరాజ పోషణం  

శుభములను ప్రసాదించే వాడవు, మనసులో కోరుకున్న కోరికలకు తగిన ఫలములను అనుగ్రహించే వాడవు అయిన గణనాథా! నిన్ను నేను భజిస్తున్నాను. సుబ్రహ్మణ్యునికి అన్నవైన నీవు, అన్ని పూజలలోనూ ముందుగా పూజింపదగిన అగ్రపూజ్యుడవు.  పరమశివుని కుమారుడవు, నిన్ను ఆశ్రయించిన వారికి సామ్రాజ్య వైభవాన్ని ప్రసాదించేవాడవు,నిన్ను నేను భజిస్తున్నాను.  నాటకరంగానికి సంతోషమును ప్రసాదించేవాడవు, కదులుతున్నప్పుడు మధురంగా మ్రోగే శ్రేష్ఠమైన రత్నమయ ఆభరణాలను ధరించినవాడవుం ఆంజనేయుని అవతారంగా వెలసినవాడవు, మంగళకరమైన, మంచి మాటలు పలికేవాడవు, ఏనుగు ముఖాన్ని కలిగిన వాడవు, త్యాగరాజును ఆదరించి, రక్షించి, పోషించేవాడవు. అటువంటి గణనాథుడవైన నిన్ను నేను భక్తితో భజిస్తున్నాను.

ఈ కృతిలోని ఆంజనేయావతారం అనే ప్రయోగం ప్రత్యేకంగా గమనించదగినది. ఇక్కడ త్యాగరాజస్వామి గణపతినే హనుమంతుని అవతారంగా పేర్కొంటున్నట్లు సాహిత్యం నేరుగా కనిపిస్తుంది. దీనికి ఒక సంప్రదాయ వివరణ ఏమిటంటే, గణపతి మరియు హనుమంతుడు ఇద్దరూ విఘ్నాలను తొలగించే శక్తి, అపారమైన బలం, బుద్ధి, కార్యసిద్ధి, భక్తుల రక్షణ వంటి లక్షణాలకు ప్రతీకలు. అందువల్ల ఆంజనేయుని తత్త్వమే గణపతిలో కూడా వ్యక్తమైందనే భావంతో ఈ ప్రయోగాన్ని అర్థం చేసుకోవచ్చు. అయితే గణపతి నిజంగా ఆంజనేయునిగా అవతరించాడనే కథ వాల్మీకి రామాయణం లేదా ప్రసిద్ధ పురాణాలలో ప్రత్యేకంగా చెప్పబడలేదు.  

కనకాంగి రాగంలో స్వరపరచబడిన ఈ కృతిని రంజని గాయత్రి సోదరీమణులు ఆలపించారు

శ్రీరామ పాదమా - త్యాజరాజస్వామి కృతి


శ్రీరామ పాదమా! నీ కృప జాలునే! చిత్తానికి రావే!

వారిజ భవ సనకసనందన వాసవ నారదాదులెల్ల పూజించే

దారిని శిలయై తాపము తాళక వారము కన్నీరును రాల్చగ
శూర! అహల్యను చూచి బ్రోచినారీతి ధన్యుసేయవే త్యాగరాజ గేయమా!

శ్రీరాముని పాదమా! నీ కృప ఒక్కటే నాకు చాలును. నా చిత్తములోకి వచ్చి స్థిరముగా నిలువవే! పద్మములో జన్మించిన బ్రహ్మదేవుడు, సనకుడు, సనందనుడు మొదలైన మహర్షులు, దేవేంద్రుడు, నారదుడు మొదలైన వారందరూ నిన్ను భక్తితో పూజిస్తున్నారు. శ్రీరాముడు నడిచే దారిలో శిలగా పడి, శాపం వల్ల కలిగిన తాపాన్ని భరించలేక, ఎన్నో సంవత్సరాలుగా కన్నీరు కారుస్తూ దుఃఖిస్తున్న అహల్యను చూసి, ఓ వీరుడైన శ్రీరాముని పాదమా! ఆమెను కరుణతో కాపాడి, శాపవిముక్తురాలిని చేసి ధన్యురాలిని చేసిన విధంగానే, త్యాగరాజునిచే నుతించబడుతున్న శ్రీరామపాదమా! నన్ను కూడా కరుణించి, కాపాడి, ధన్యుడిని చేయవే! 

అమృతవాహిని రాగంలో స్వరపరచబడిన ఈ త్యాజరాజస్వామి కృతిని మంగళంపల్లి బాలమురళీకృష్ణ గారు ఆలపించారు

రా రా రాజీవ లోచన - మైసూరు వాసుదేవాచార్యుల కృతి



రా రా రాజీవ లోచన! రామా! నన్ను బ్రోచుటకు!

దీనాశ్రితజన మందార! కరుణాపారవార!

ఏరా నీ కరుణ కల్గని కారణమేమో! కానరా!
మారారి వినుత! శుభద! సుచరిత!
పరాత్పర! ధరణిజా మనోహరా!

నీవే నా విభుడని నిరతము నీ పాదములను నెర నమ్మితి!
నీవాడని నను కరుణించి ఈవేళ నా చేయి విడువకురా!
దేవ దేవా! దశరథ నృప నందన! దశముఖాది సకల రిపుజనహరణ!
నీవనాదరణ సేయకురా! పవనజాప్త! శ్రీ వాసుదేవ!

తామర రేకుల వంటి కన్నులు కలిగిన, దీనులైన ఆశ్రితుల పాలిటి కల్పవృక్షమైన, కరుణాసముద్రుడవైన శ్రీరామా! నన్ను బ్రోచుటకు రారా! నాపై కరుణ ఇంకా కలుగకుండుటకు కారణమేమో! నన్ను కానరా! మన్మథుని శత్రువైన శివునిచే నుతించబడిన, శుభములను కలిగించే, సచ్చరిత్ర కలిగిన పరమాత్మా! సీతాదేవి మనోహరుడవు నీవు. నన్ను బ్రోచుటకు రారా! నీవే నా ప్రభువని ఎల్లప్పుడూ నీ పాదములను నమ్ముకొంటిని. నీవాడని నాపై కరుణ జూపి ఈ వేళ నా చేయి విడువకుము రామా! దేవ దేవా! దశరథ మహారాజుని కుమారా! రావణాది రాక్షసులను సంహరించిన రామా! నాపై నిరాదరణ సేయకుము రా! ఓ వాసుదేవా! వాయుపుత్రుడైన హనుమంతునికి నీవు ఆప్తుడవు! నన్ను బ్రోచుటకు రారా!

మైసూరు మహారాజా జయచామరాజ వడయార్ కొలువులో ఆస్థాన విద్వాంసునిగా ఎంతో పేరొందిన మైసూరు వాసుదేవాచార్యుల వారు ప్రఖ్యాత సంగీత విద్వాంసులు పట్నం సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్ గారి శిష్యులు. తెలుగు సంస్కృత భాషలలో 300కు పైగా వర్ణములు, కృతులను రచించిన వీరు తమ మలి జీవితంలో రుక్మిణీదేవి అరుండేల్ గారి కళాక్షేత్రలో కూడా ప్రధాన సంగీత అధ్యాపకునిగా పనిచేశారు. మైసూరులో మధ్వ బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో 1865వ సంవత్సరంలో జన్మించిన వీరు అక్కడి మహారాజా సంస్కృత కళాశాలలో సంస్కృత అధ్యయనం చేశారు. త్యాగరాజస్వామి వారి శిష్య పరంపరకు చెందిన వీరు మనసును కరిగించే కీర్తనలను తెలుగు, సంస్కృత భాషలలో రచించారు. బ్రోచేవారెవరురా అనే ఖమాస్ రాగ కీర్తనతో ఎంతో పేరు పొందారు. వీరి కీర్తనలు, భక్తికి, ఆర్తికి, శరణాగతికి ప్రతీక. 1959వ సంవత్సరంలో వీరికి పద్మ భూషణ్ అవార్డు బహుకరించబడింది. వీరు తమ కృతులలోని భావంతో అభినవ త్యాగరాజు అన్న బిరుదును కూడా పొందారు. సంగీత సాహిత్య సేవలో పరిపూర్ణమైన జీవితం గడిపిన తరువాత వీరు 1961వ సంవత్సరంలో చెన్నైలో పరమపదించారు. వీరి ముద్ర "వాసుదేవ".

మోహన రాగం మనోహరమైనది. జగన్మోహనుడైన శ్రీరాముని వర్ణించటానికి ఇంతకన్నా సముచితమైన రాగం ఏముంటుంది? చెవులకు ఇంపుగా, ఆర్తి, భక్తి, శరణాగతి ఉట్టిపడే రాగ లక్షణాలు కల్గినది మోహనం. భక్తులను రామభక్తి సామ్రాజ్యంలో సమ్మోహితులను చేసే రాగం ఇది. వాసుదేవాచార్యుల వారు ఈ కీర్తనలో విశేషమైన భావనలను గుప్పించి మోహనరాగంలో స్వరపరచారు. పుంసాం మోహన రూపాయ అని వేనోళ్ల రాముని పొగడారు మన ఆర్యులు. ఈ రారా రాజీవలోచన అనే కృతిలో ఆ రామ వైభవాన్ని మరింత పెంపొందించారు కృతికర్త. ఈ కృతి సాహిత్యాన్ని పరిశీలిస్తే త్యాగరాజస్వామి వారి సాహిత్యపు ఆనవాళ్లు ప్రస్ఫుటంగా కనబడతాయి. ఒకరకంగా తన మహా గురువుల సాహితీ వైభవాన్ని వాసుదేవాచార్యుల వారు తెలుగు భాషలోని తన కృతుల ద్వారా కొనసాగించారు. నిరాడంబరమైన, నిర్మలమైన జీవితం గడిపిన ధన్యజీవులు వీరు.

ఈ కృతిని విద్వన్మణి ఎమ్మెల్ వసంతకుమారి గారి శిష్యురాలు, కలైమామణి, పద్మశ్రీ మరియు పద్మభూషణ్ బిరుదాంకితురాలు శ్రీమతి సుధా రఘునాథన్ గారు ఆలపించగా వినండి.

దేహి తవ పద భక్తిం - త్యాగరాజస్వామి కృతి

దేహి తవ పద భక్తిం! వైదేహి! పతిత పావని మే సదా! ఐహికాముష్మిక ఫల దే! కమలాసనాన్యజ వర జనని! కలశవారాశిజనితే! కనక భూషణ లసితే! కలశజ గీత ముదితే! కాకు...