గానకోకిల శిష్ట్లా జానకి గారు

ఏమని చెప్పాలి? ఎక్కడ మొదలు పెట్టాలి? ఆవిడ నేపథ్య గాన ప్రస్థానంలోని విశేషాలు చెప్పటానికి ఆద్యంతాలు నిర్వచించటం కష్టం. జీవిత విశేషాలలా కాకుండా పాటల విశేషాలు చెప్పే ప్రయత్నం చేస్తాను.

ఎస్. జానకి గారి గాన వైభవం – సంగీత వైవిధ్యం, సంక్లిష్టత, భావగాంభీర్యం ఆధారంగా ఎంపిక చేసిన పది అపూర్వ గీతాలు:

1. నీ లీల పాడెద దేవా (మురిపించే మువ్వలు) – భక్తి / శాస్త్రీయ గానం

ఈ గీతం ఎస్. జానకి గారి గాన ప్రస్థానంలో ఒక అపూర్వ శిఖరాగ్రం. శాస్త్రీయ సంగీతంలోని సూక్ష్మ గమకాలను అత్యంత సహజంగా, ఎక్కడా శ్రమ కనిపించకుండా ఆలపించడం ఆమె అసాధారణ ప్రతిభకు నిదర్శనం. భక్తిరసాన్ని కేవలం పదాలతో కాదు, ప్రతి స్వరంతో శ్రోత హృదయంలో ప్రవహింపజేసే అరుదైన సామర్థ్యం ఈ గానంలో వినిపిస్తుంది. ఉన్నత స్థాయి స్వరసంచారాలు, గాత్ర విస్తృతి, భావ గాంభీర్యం ఈ మూడింటినీ సమానంగా మేళవించిన అరుదైన గీతమిది. ఎస్. జానకి గారి సంగీత వైభవాన్ని ఒక్క పాటలో పరిచయం చేయాలంటే, నిస్సందేహంగా ఈ గీతాన్నే ఎన్నుకోవచ్చు. సుబ్బయ్య నాయుడు గారి సంగీతానికి, కారైకురిచ్చి అరుణాచలం గారి నాదస్వరానికి, అభేరి రాగంలో పోటీగా జానకి గారి ఈ పాట పాడారు.

2. సిరిమల్లె పువ్వా (పదహారేళ్ల వయసు)

ఈ పాటలో జానకిగారి స్వరం ఒక పల్లెటూరి అమ్మాయి అమాయకత్వాన్ని అత్యంత సహజంగా పలికిస్తుంది. ప్రతి పదంలో వినిపించే మృదుత్వం శ్రోతను పాత్రతో మమేకం చేస్తుంది. గాత్రంలో ఉన్న సూక్ష్మమైన గమకాలు పాటకు అపూర్వమైన సంగీత గాఢతను అందిస్తాయి. సరళమైన బాణీని అసాధారణమైన భావవ్యక్తీకరణతో చిరస్మరణీయంగా మార్చిన అరుదైన గీతమిది. తెలుగు సినీ సంగీతంలో భావగానానికి ఇది ఒక చిరస్థాయి ప్రమాణం.తమిళంలో ఈ గీతాన్ని ఇళయరాజా స్వరపరచగా అదే బాణీని చక్రవర్తిగారు తెలుగులో ఉపయోగించారు. జానకమ్మ శ్రీదేవి నటనకు 100 శాతం గాత్రంతో న్యాయం చేశారు.

3. గోవులు తెల్లన (సప్తపది)

ఈ గీతంలో జానపద సంగీతం, మిమిక్రీ అద్భుతంగా కలిసిపోతాయి. జానకిగారి ఉచ్చారణలో పాట చిత్రంలో ఒక ప్రత్యేక ఆకర్షణగా నిలిచిపోయింది. పూడిపెద్ది రవిశంకర్ గారు (సాయికుమార్ గారి సోదరుడు) బాలనటుడిగా ఈ పాటలో జానకమ్మ గాత్రం ద్వారానే గుర్తింపు పొందారు.

4. మౌనమేలనోయి (సాగర సంగమం)

సున్నితమైన ప్రేమ భావాలను స్వరంతో ఎలా చిత్రించాలో ఈ పాట ఒక పాఠంలాంటిది. జానకిగారి గాత్రంలో నిశ్శబ్దానికే ఒక సంగీత రూపం లభిస్తుంది. ప్రతి చరణంలో ఆమె చూపించిన భావ నియంత్రణ అసాధారణం. శాస్త్రీయ సంగీత ఛాయలను ఆధునిక మెలోడీతో మేళవించిన అరుదైన గీతమిది. వినేవారి మనసులో దీర్ఘకాలం నిలిచిపోయే మధురానుభూతిని ఈ పాట అందిస్తుంది. ఇళయరాజా సంగీతానికి, వేటూరి శృంగార సాహిత్య తరంగాలకు గాత్రంతో జీవం పోశారు జానకి గారు.

5. వెన్నెల్లో గోదారి అందం (సితార)

ఈ గీతంలో ప్రకృతి అందాలు, ప్రేమానుభూతి, కవిత్వం అన్నీ జానకిగారి స్వరంలో ఒకటైపోతాయి. ఆమె గాత్రంలోని వెన్నెలలాంటి మృదుత్వం పాటకు అపూర్వమైన కాంతిని ఇస్తుంది. ఎత్తు స్వరాల్లోనూ, మృదు స్వరాల్లోనూ సమానమైన నియంత్రణ ఆమె ప్రత్యేకత. ఇళయరాజా బాణీకి ఆమె గానం ప్రాణం పోసింది. తెలుగు మెలోడీలలో ఇది శాశ్వత స్థానం సంపాదించుకుంది. ఈ గీతంలోని లోతైన స్వరప్రస్థానాలకు, భావవీచికలకు జానకమ్మ గారికి జాతీయ స్థాయిలో ఉత్తమ నేపథ్య గాయని అవార్డు వచ్చింది.

6. పగలే వెన్నెల (పూజా ఫలం)

ఈ గీతం ఎస్. జానకి గారి ప్రారంభ దశలోనే ఆమెను అగ్రశ్రేణి మెలోడీ గాయనిగా నిలబెట్టిన అపూర్వ రత్నం. సాలూరి రాజేశ్వరరావు అద్భుత స్వరరచనకు జానకిగారి నిర్మలమైన, మృదుమధురమైన గాత్రం ప్రాణం పోసింది. ప్రతి స్వరం వెన్నెల కిరణంలా హృదయాన్ని స్పృశిస్తూ, భావం మరియు రాగ మాధుర్యాన్ని సమపాళ్లలో ఆస్వాదింపజేస్తుంది. ఎక్కడా ఆర్భాటం లేకుండా, అత్యంత సహజమైన భావవ్యక్తీకరణతో శ్రోతను ఒక ప్రశాంతమైన సంగీత ప్రపంచంలోకి తీసుకెళ్లడం ఈ గీతం ప్రత్యేకత. గాత్ర నియంత్రణ, స్వచ్ఛమైన ఉచ్చారణ, సూక్ష్మమైన గమకాల వినియోగం ఈ పాటను తెలుగు సినీ సంగీతంలోని శాశ్వత మెలోడీలలో ఒకటిగా నిలబెట్టాయి.

7. సన్న జాజి పడక (క్షత్రియపుత్రుడు)

ఈ గీతంలో ప్రేమ, సిగ్గు, అనురాగం, శృంగారం అన్నీ అత్యంత సున్నితంగా ప్రవహిస్తాయి. జానకిగారి స్వరంలోని మృదుత్వం ప్రతి పదానికి అపూర్వమైన సౌందర్యాన్ని తీసుకొస్తుంది. ఇళయరాజా స్వరరచనలోని సూక్ష్మమైన భావాలను తన గాత్రంతో మరింత ఉన్నత స్థాయికి తీసుకెళ్లిన తీరు అసాధారణం. ఎత్తు స్వరాల్లోనూ, మంద్రస్థాయిలోనూ ఆమె చూపించిన గాత్ర నియంత్రణ సంగీతాభిమానులను మంత్రముగ్ధులను చేస్తుంది. శృంగార మెలోడీలలో కాలాతీతంగా నిలిచిపోయిన ఈ గీతం ఎస్. జానకి గారి అపూర్వ గాన మాధుర్యానికి చిరస్మరణీయ నిదర్శనం.ఈ పాటకు తమిళంలో జాతీయ స్థాయి ఉత్తమ నేపథ్య గాయని అవార్డు పొందారు జానకి గారు.

8. ఆకాశం ఏనాటిదో (నిరీక్షణ)

విరహం, ఆశ, ఎదురు చూపు ఈ మూడు భావాలను ఒకే పాటలో అంత ప్రభావవంతంగా వ్యక్తపరచడం జానకిగారికే సాధ్యం. ఆమె స్వరంలోని స్వల్ప కంపనమే హృదయాన్ని తాకుతుంది. ప్రతి చరణం ఒక భావయాత్రలా అనిపిస్తుంది. గానంలో ఉన్న లోతు పాటను సాధారణ మెలోడీ స్థాయిని దాటి తీసుకెళ్తుంది. భావగానంలో ఆమెకు సాటి ఎవరూ లేరని ఈ పాట నిరూపిస్తుంది. ఆత్రేయ సాహిత్యానికి, ఇళయరాజా లయవిన్యాసానికి దీటుగా నిలిచింది ఎస్ జానకి గారి గానం.

9. అబ్బ నీ తీయని దెబ్బ (జగదేక వీరుడు అతిలోక సుందరి)

శృంగారాన్ని అసభ్యతకు తావివ్వకుండా సంగీత రూపంలో వ్యక్తీకరించడం ఎంత కష్టమో ఈ పాట తెలియజేస్తుంది. జానకిగారి స్వరంలోని చిలిపితనం, ఆకర్షణ, లయానుభూతి పాటకు ప్రత్యేక శోభను తెస్తాయి. ప్రతి పదంలో భావాన్ని మార్చే ఆమె సామర్థ్యం ఆశ్చర్యపరుస్తుంది. గాత్రంలో ఉన్న నాటకీయత పాటను మరింత జీవంతో నింపుతుంది. శృంగార గీతాల్లో కూడా ఆమె అపారమైన వైవిధ్యాన్ని ఈ పాట చాటిచెబుతుంది. ఎక్స్ప్రెషన్ క్వీన్ అంటారు జానకి గారిని, దానికి పూర్తి సార్థకతను కూర్చే యుగళ గీతం ఇది, బాలు గారితో కలిసి చిరంజీవి, శ్రీదేవి జంటకు శాశ్వత కీర్తిని సంపాదించి పెట్టారు జానకమ్మ.

10. పగలైతే దొరవేరా (బంగారు పంజరం) ఈ గీతం మధురమైన శృంగార రసానికి, లలిత శాస్త్రీయ సంగీత సౌందర్యానికి అపూర్వ సంగమం. సాలూరి రాజేశ్వరరావు గారి సున్నితమైన స్వరరచనలో ప్రతి స్వరం ప్రేమానుభూతిని పలికిస్తే, దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి గారి కవిత్వం ఆ ప్రేమకు అపూర్వమైన కవితాత్మకతను అందిస్తుంది. ఎస్. జానకి గారి స్వరంలో వినిపించే సిగ్గు, మమత, ఆరాధన, ఆత్మీయత పాటను కేవలం ఒక ప్రేమగీతంగా కాకుండా ఒక భావానుభూతిగా మలుస్తాయి. శాస్త్రీయ సంగీతపు సుగంధాన్ని కోల్పోకుండా, అత్యంత సహజమైన మెలోడీగా ప్రవహించే ఈ గీతంలో ఆమె గాత్రంలోని మృదుత్వం, భావగాంభీర్యం ప్రతి పదానికి కొత్త జీవం పోస్తాయి. మెలోడీ, శృంగారం, కవిత్వం ఈ మూడింటినీ సమానంగా ఆస్వాదింపజేసే ఎస్. జానకి గారి అత్యంత సొగసైన గాన రత్నాలలో ఇది ఒకటి. 

గానకోకిలకు అక్షరాంజలి

ఎస్. జానకి గారు కేవలం ఒక గొప్ప గాయని మాత్రమే కాదు; భావాలకు స్వరరూపం ఇచ్చిన మాంత్రికురాలు. శాస్త్రీయ సంగీతం నుండి జానపదం వరకు, భక్తి నుండి శృంగారం వరకు, లాలిపాట నుండి విరహగీతం వరకు ఏ ప్రక్రియను తీసుకున్నా, ఆమె స్వరం దానికి సంపూర్ణ న్యాయం చేసింది. ప్రతి పాటలో పాత్ర వయస్సు, మనస్తత్వం, భావోద్వేగం, పరిస్థితిని తన గొంతులోనే ఆవిష్కరించే అద్భుతమైన నటనా సామర్థ్యం ఆమె గానానికి మరొక విశిష్టత. అందుకే సంగీత దర్శకులు ఆమెను కేవలం గాయనిగా కాకుండా, ఒక సంపూర్ణ సంగీత వాద్యంలా భావించారు.

పదిహేడు భారతీయ భాషల్లో దాదాపు యాభై వేలకుపైగా పాటలు ఆలపించిన ఆమె, నాలుగు జాతీయ పురస్కారాలు, అనేక రాష్ట్ర ప్రభుత్వ అవార్డులు, కోట్లాది సంగీతాభిమానుల ప్రేమను సంపాదించారు. అవార్డుల కంటే కళాత్మకత గొప్పదని నమ్మి, తనకు ప్రకటించిన పద్మభూషణ్ పురస్కారాన్ని వినయపూర్వకంగా తిరస్కరించిన అరుదైన కళాకారిణిగా కూడా ఆమె చరిత్రలో నిలిచిపోయారు.

ఈ రోజు ఆమె భౌతికంగా మన మధ్య లేకపోయినా, ప్రతి ఉదయం ఆలయంలో వినిపించే భక్తిగీతంలో, ప్రతి ప్రేమికుడి హృదయంలో మార్మోగే మెలోడీలో, ప్రతి తల్లి ఆలపించే లాలిపాటలో, ప్రతి సంగీత విద్యార్థి సాధనలో, ప్రతి సంగీతాభిమాని జ్ఞాపకంలో ఎస్. జానకి గారి స్వరం చిరంజీవిగా నిలిచి ఉంటుంది. సంగీతం ఉన్నంతకాలం జానకమ్మ ఉంటారు; జానకమ్మ ఉన్నంతకాలం భారతీయ సంగీతానికి ఒక అపూర్వమైన ఆత్మ ఉంటుంది.

గాన సరస్వతికి, గానకోకిలకు, భారతీయ సంగీత చరిత్రలో ఎన్నటికీ చెరగని మహాస్వరానికి హృదయపూర్వక అశ్రునివాళి. ఓం శాంతిః.

కర్నాటక సంగీతం - సంగీతత్రయ సాహిత్యంలోని ప్రత్యేకత

భారతదేశంలో ఉన్న శాస్త్రీయ సంగీతంలో ప్రధానంగా రెండు రకాలు, హిందూస్తానీ శాస్త్రీయ, కర్నాటక శాస్త్రీయ సంగీతం. రెండిటిలోనూ కర్నాటక సంగీతానికి ఒక ప్రత్యేకత ఉంది. శాస్త్రం (ఆంగ్లంలో సైన్స్), భావం కలిపి మేళవించే సంగీత సమ్మేళనం మరింత ఉన్నతంగా ఉంటుంది. 

దీనికి ప్రధాన కారణం సంగీతత్రయమైన త్యాగరాజస్వామి, ముత్తుస్వామి దీక్షితులు, శ్యామశాస్త్రుల వారి సాహిత్యంలోని ఔన్నత్యం. ఇవి వ్యక్తిపూజను పూర్తిగా వర్జించి మన ధర్మంలోని దేవతామూర్తుల వైభవాన్ని కళ్లకు కట్టినట్లు ఛందోబద్ధంగా వర్ణించి, సముచితమైన రాగంలో స్వరపరచబడటం వల్ల శాస్త్రం, ధర్మం ఏకమై దివ్యమైన సంగీతంగా కర్నాటక శాస్త్రీయ సంగీతం పరిణమించింది, కాలపరీక్షను తట్టుకుని దృఢంగా నిలిచింది. సంగీతత్రయానికి పూర్వం వారి స్థాయిలో సాహిత్యానికి విలువనిచ్చిన అన్నమాచార్యుల వారు, పురందరదాసుల వారు ఈ త్రయం కన్నా దాదాపు 250 ఏళ్లు ముందు జీవించిన వారు. అనగా ఒక 10 తరాల పాటు సమాజంలో అనేక రకాల మార్పులు వచ్చాయి. వాటిలో ముస్లిం పాలకులు, తెల్లవారి పాలన ప్రధానమైనవి. కాబట్టే శాస్త్రీయ సంగీతం ధర్మంతో నిరంతరం మేళవించబడి పరిఢవిల్లటానికి అప్పటి పరిస్థితులు అనుకూలంగా లేవు. రామదాసు గారు చాలా సంకీర్తనలు రాసినా, ఆయన శాస్త్రీయత కన్నా భజన సాంప్రదాయానికి ప్రాధాన్యతనిచ్చారు అని చెప్పుకోవచ్చు. 

అందుకే, కర్నాటక శాస్త్రీయ సంగీతానికి ప్రధానమైన వృద్ధియుగం సంగీతత్రయం ఉన్న కాలమే అని చెప్పుకోవచ్చు. వీరు వచ్చాకే భావానికి పెద్దపీట వేసి శాస్త్రీయత మేళవించి అద్భుతమైన సాహిత్య సంగీత సుగంధాలు అలదబడ్డాయి. త్యాగరాజస్వామి నిధి చాలా సుఖమా, జగదానందకారకా, దీక్షితులవారి రంగపుర విహార, వాతాపి గణపతిం భజే, శ్యామశాస్త్రుల వారి హిమాచలతనయ వంటి వేల కృతులు శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని ఉపాసనాపూర్వకంగా పొందిన ఆధ్యాత్మికశక్తితో వెలువడిన సాహిత్యంతో జతపరచినవి. క్షేత్రాలు, దేవతామూర్తులు, నిత్యోపాసన వీరు మనకు అందించిన అద్భుతమైన వారసత్వంలో మూలస్తంభాలు. వర్ణన అన్నది అనుభూతి చెందితేనే సఫలమవుతుంది. ఆ అనుభూతి ఉపాసనతోనే సాధ్యం. త్యాగరాజస్వామి రాముణ్ణి నిరంతరం ఉపాసన చేస్తే దీక్షితుల వారు శ్రీవిద్యోపాసనలో తపోసంపన్నులై నిలిచారు, శ్యామశాస్త్రుల వారు బంగారు కామాక్షి అమ్మను ఒక బిడ్డలా నిత్యం కొలిచారు. కాబట్టే వారి సాహిత్యం మిగిలిన వారి కన్నా మిన్నగా నిలిచిపోయాయి. 

అంతే కాదు, సమకాలీన రాచరికాలు, సంస్థానాలు సంగీతత్రయ సాహిత్యానికి తగిన ప్రోత్సాహాన్నిచ్చాయి. త్యాగరాజస్వామి రాచరికాన్ని పూర్తిగా వర్జించినా వారి సాహిత్యాన్ని అప్పటి,  తరువాతి రాచరికాలు ముందుకు తీసుకు వెళ్లాయి. అందుకే ఆయన శిష్య పరంపర సాహిత్యాన్ని కాపాడగలిగింది. 

ముగ్గురిలో దీక్షితుల వారు దేశాటన ఎక్కువగా చేసి మరింత విస్తారమైన సాహిత్యాన్ని రచించారని చెప్పుకోవచ్చు. త్యాగరాజస్వామి కూడా తాను నివసించిన తిరువయ్యారుకు 500 కిలోమీటర్ల పరిధిలో పర్యటించారు. శ్యామశాస్త్రి గారు బంగారు కామాక్షి దేవాలయంలోని విధుల వలన వీరిద్దరి కన్నా కాస్త తక్కువగా పర్యటించారు. అయితే, ముగ్గురూ కూడా ఉపాసనలో సిద్ధి పొందే రససిద్ధిని కూడా సాధించారు. 

నిజం చెప్పాలంటే, వారి జీవితాలలో ఆధ్యాత్మిక సాధనల వల్లనే వారి సాహిత్యాలు శాశ్వత స్థానాన్ని పొందాయి. శాస్త్రీయ సంగీతం అటువంటి ఉన్నతమైన సాహిత్యానికి చక్కని అలంకరణగా, ఒక సముచితమైన వేదికగా, ఆ దైవిక శక్తితో వేగంగా అనుసంధానం చేసే స్వరారోహణంగా నిలుస్తుంది. అందుకే సాహిత్యాన్ని రమించి సంగీతంలో మేళవించే కళాకారులు చరిత్రలో నిలిచిపోతారు. కేవలం శాస్త్రీయతకే ప్రాధాన్యతనిచ్చి భావం యొక్క విరాట్స్వరూపాన్ని అవగతం చేసుకోలేని వారు కనుమరుగవుతారు. ఎమ్మెస్ సుబ్బులక్ష్మి ఈ రహస్యాన్ని చక్కగా ఆకళింపు చేసుకుని నిరంతరం పాటించారు కాబట్టే భారతరత్న అయ్యారు. అలాగే మరెందరో గొప్పకళాకారులు. ఈ మేళవింపును గ్రహించని ఎందరో విద్వాంసులు సంగీతసాధన ద్వారా పరమపదసోపానాన్ని అధిరోహించలేకపోయారు.  

కర్నాటక శాస్త్రీయ సంగీత రాగాలలోని స్వరాలతో చేసే గమకాలు అందాన్ని, సొగసును ఇస్తే, భావం వాటి మీద లయవిన్యాసం చేసి సార్థకతను పొందింది. భావరాగతాళ సమన్వితమైనది కాబట్టే సంగీతత్రయ సంపద దివ్యత్వాన్ని పొందగలిగింది. 

లక్ష్మీ రావే మా ఇంటికి - శుక్రవారం భక్తి గీతం

లక్ష్మీ రావే మా ఇంటికి పరలక్ష్మీ రావే మా ఇంటికి

|క్షీరాబ్ధి పుత్రి పరలక్ష్మీ రావే మా ఇంటికి ॥॥

లక్ష్మీ రావే మా ఇంటికి రాజితముగ నెలకొన

సూక్ష్మముగ మోక్షమిచ్చు సుందరి బృందావనధారి ॥ లక్ష్మీ ॥

కుంకుమ పచ్చకస్తూరి కోరికతోను గోరోజనము

జాజిపువ్వు జలజలోచని ముదముతోన అర్పింతుము ॥ లక్ష్మీ ॥

చల్లని గంధము చందనముతో సాంబ్రాణి ధూపము

మాతా నీకు ప్రీతిగా ప్రఖ్యాతిగా సమర్పింతునమ్మా ॥ లక్ష్మీ ॥

పసుపు అక్షతలు పరిమళద్రవ్యము పంచ బిల్వములు పూర్ణ కలశము

మాతా నీకు ప్రీతిగా ప్రఖ్యాతిగా సమర్పింతునమ్మా ॥ లక్ష్మీ ॥

బొండుమల్లెలు మొగలిపూలు దండిగా చేమంతి పూలు మేలైన పారిజాతము

మాతా నీకు ప్రీతిగా ప్రఖ్యాతిగా సమర్పింతునమ్మా ॥ లక్ష్మీ ॥ 

అందముగ జరియంచు చీర కుందనమ్ము పచ్చని రవిక

మొగలిపువ్వుల జడనే అల్లి జడకుచ్చులను కట్టెదనమ్మా

మాతా నీకు ముదముతో నేను చేతునమ్మా చక్కని పూజ ॥ లక్ష్మీ ॥

అందముగ అడవి పండ్లు కదళీ పండ్లు రేగిపండ్లు

మేలైన దానిమ్మ పండ్లు ఘనముగా ఖర్జూరపండ్లు

పండు వెన్నెలలో నిన్ను పద్మాసని నేపూజింప ॥ లక్ష్మీ ॥   

ఓ వరలక్ష్మీదేవి! మా ఇంటికి వచ్చి శోభాయమానంగా, శాశ్వతంగా నివసించు. నీవు సూక్ష్మమైన ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించి, భక్తులకు మోక్షాన్ని అనుగ్రహించే తులసికోటలో నివసించే సుందరివి, దివ్య అలంకారాలను ధరించిన తల్లివి. నీ పూజ కోసం కుంకుమ, పచ్చకస్తూరి, గోరోజనం, జాజిపూలు, చల్లని గంధం, చందనం, సాంబ్రాణి ధూపం, పసుపు, అక్షతలు, పరిమళ ద్రవ్యాలు, పంచ బిల్వదళాలు, పూర్ణకలశం, బొండుమల్లెలు, మొగలిపూలు, చేమంతిపూలు, పారిజాత పుష్పాలు అన్నింటినీ ఎంతో ప్రీతితో సిద్ధం చేసి నీకు సమర్పిస్తున్నాము. అలాగే అందమైన జరీ అంచుగల చీర, పచ్చని రవికను సమర్పించి, మొగలిపూలతో నీ జడను అలంకరించి, ఆనందపూర్వకంగా చక్కని పూజ చేస్తాము. అడవిపండ్లు, కదళీ (అరటి) పండ్లు, రేగిపండ్లు, దానిమ్మ పండ్లు, ఖర్జూర పండ్లు వంటి ఉత్తమ ఫలాలను నైవేద్యంగా సమర్పించి, పండు వెన్నెల వెలుగులో కమలాసనంపై ఆసీనురాలైన నిన్ను భక్తిశ్రద్ధలతో ఆరాధిస్తాము. మా ఇంటిలో శాశ్వతంగా నివసించి ఐశ్వర్యం, శుభం, సౌభాగ్యం, ఆనందం, శాంతి, ఆధ్యాత్మిక శ్రేయస్సు ప్రసాదించి, చివరకు మోక్షాన్ని అనుగ్రహించు తల్లీ!  

https://youtu.be/HVju0y2UIFw?t=1833

పట్నం సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్ - జూనియర్ త్యాగరాజస్వామి

పట్నం సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్ - అసలు పేరు భరతం సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్. వీరు త్యాగరాజస్వామి వారి శిష్యులైన మానాంబుచావడి వేంకటసుబ్బయ్యర్ గారి శిష్యులు.

తిరువయ్యారులో 1845వ సంవత్సరంలో జన్మించిన వీరి తండ్రి భరతం వైద్యనాథ అయ్యర్. తాత పంచనదశాస్త్రి గారు తంజావూరు శరభోజి మహారాజు వారి ఆస్థానంలో విద్వాంసులు. సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్ గారు మేనమామ మేలత్తూరు గణపతిశాస్త్రి గారి వద్ద సంగీతం నేచుకుని తరువాత మానాంబుచావడి వారి వద్ద శిష్యరికం చేశారు. త్యాగరాజస్వామి వారి కృతులను నేర్చుకోవటం కోసం తెలుగు భాషను క్షుణ్ణంగా అధ్యయనం చేసి నూరుకు పైగా సంస్కృత, తెలుగు కృతులను, వర్ణాలను, జావళీలను, తిల్లానాలను రచించారు. ఆయన ముద్ర వేంకటేశ. బేగడ రాగాన్ని విస్తరించి పాడటంలో ఆయన నైపుణ్యం అమోఘం. అందుకే ఆయనకు బేగడ సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్ అని పేరు కూడా వచ్చింది. ఒకసారి మైసూరు మహారాజ వారి ఆస్థానంలో ఈ రాగాన్ని ఆయన మూడు రోజుల పాటు ఆలపించారు. మొదటి రాగాలాపన, రెండవరోజు తానం, మూడవరోజు రామనమమే జీవనము ఓ మనసా అన్న కృతి పల్లవి, స్వరకల్పనలు. ఈ అద్భుతమైన కళానైపుణ్యానికి మహారాజవారు ఆయనకు స్వర్ణకంకణాలను బహుకరించారు. అలాగే ఆయనకు విజయనగరం, ట్రావెంకోర్ ఆస్థానలలో మన్ననలను పొందారు. ఆయన లయజ్ఞానం అసమానమైనది. కదనకుతూహలం రాగంలో ఆయన రచించిన రఘువంశసుధాంబుధిచంద్ర అన్న కృతి జగద్విఖ్యాతమయ్యింది.

ఆయన గొప్ప గురువు కూడా. మైసూరు వాసుదేవాచార్యుల వారు, టైగర్ వరదాచార్యుల వారు మొదలైన ప్రఖ్యాత విద్వాంసులెందరో ఆయన శిష్యులు. మైసూరు వాసుదేవాచార్య తన స్మృతుల్లో గురువు పట్నం సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్ గురించి ఎంతో గౌరవంగా రాశారు. గురుకులంలో చేరిన వెంటనే కొత్త కృతులు నేర్పకుండా, మూడు నెలల పాటు కేవలం బేగడ రాగంలోని ఒకే వర్ణాన్ని  పాడిస్తూ సాధన చేయించారని ఆయన పేర్కొన్నారు. ఈ విధానం ద్వారా ఒక రాగంలోని ప్రతి సూక్ష్మభావాన్ని పూర్తిగా గ్రహించిన తరువాతే తదుపరి పాఠానికి వెళ్లాలనే ఆయన బోధనా తత్వం తెలుస్తుంది. వాసుదేవాచార్య తరువాత కాలంలో భారతదేశంలోని మహానుభావ సంగీతకారులలో ఒకరిగా ఎదగడంలో ఈ శిక్షణ కీలక పాత్ర పోషించింది.సేలం మీనాక్షి గారి కుమార్తెలైన పాప, రాధలకు శిక్షణ కోసం ఆయన చెన్నై(చెన్నపట్టణం) వచ్చి అక్కడే స్థిరపడ్డారు. అందుకు ఆయనకు పట్నం సుబ్రహ్మణ్య అయ్యరు అన్న పేరు స్థిరమయ్యింది. త్యాగరాజస్వామి ప్రభావంతోనే ఆయన కృతులను సద్గురువుల శైలిలో రచించి జూనియర్ త్యాగరాజ అన్న పేరు తెచ్చుకున్నారు. 1902వ సంవత్సరంలో ఆయన పరమపదించారు. 

ఎం. ఎస్. రామారావు గారి జీవిత విశేషాలు

జూలై 3న ఎం. ఎస్. రామారావు గారి 105వ జయంతి. ఆయన జీవిత విశేషాలు: 

మోపర్తి సీతారామారావు, తెలుగు ప్రజలకు ఎం. ఎస్. రామారావుగా చిరపరిచితులు, తెలుగు భక్తి సంగీత చరిత్రలో ఒక విశిష్ట స్థానాన్ని సంపాదించిన గాయకుడు, స్వరకర్త, రచయిత. ఆయన 1921 జూలై 3న గుంటూరు జిల్లా తెనాలి సమీపంలోని మోపర్రు గ్రామంలో జన్మించారు. తండ్రి మోపర్తి రంగయ్య, తల్లి మంగమ్మ. చిన్ననాటి నుంచే సంగీతంపై సహజమైన ఆసక్తిని పెంపొందించుకున్న ఆయన విద్యాభ్యాసాన్ని గుంటూరులోని హిందూ కళాశాలలో కొనసాగించారు. విద్యార్థి దశలోనే సంగీత పోటీల్లో ప్రతిభ కనబరిచి ప్రముఖ సాహితీవేత్త అడవి బాపిరాజు వంటి మహనీయుల ప్రశంసలు అందుకున్నారు. వారి ప్రోత్సాహం ఆయనను చలనచిత్ర సంగీత ప్రపంచం వైపు నడిపించింది.

1944లో ఆయన తెలుగు చలనచిత్ర రంగంలో నేపథ్య గాయకునిగా తన ప్రయాణాన్ని ప్రారంభించారు. తెలుగు సినీ సంగీత రంగంలో తొలి తరం నేపథ్య గాయకులలో ఒకరిగా గుర్తింపు పొందిన ఆయన రెండు దశాబ్దాలకు పైగా అనేక చిత్రాలకు గాత్రదానం చేశారు. ఘంటసాల, పెండ్యాల నాగేశ్వరరావు, టి. వి. రాజు, పి. ఆదినారాయణరావు వంటి ప్రముఖ సంగీత దర్శకులతో కలిసి పనిచేశారు. తెలుగు మాత్రమే కాకుండా తమిళం, కన్నడ చిత్రాలలో కూడా ఆయన గానం వినిపించింది. ఆయన స్వరంలో ఉన్న గంభీరత, మాధుర్యం, పదస్పష్టత కారణంగా భక్తిగీతాలు మాత్రమే కాకుండా జానపద, దేశభక్తి, సినీగీతాలు కూడా ప్రజాదరణ పొందాయి.

సినీగాయకుడిగా మంచి పేరు సంపాదించినప్పటికీ ఆయన జీవితంలో ఒక కీలక మలుపు 1960ల చివరలో వచ్చింది. సినీరంగంలో మారుతున్న పరిస్థితుల నేపథ్యంలో ఆయన సినీ అవకాశాలు తగ్గాయి. అనంతరం రాజమహేంద్రవరంలోని నవభారత గురుకులంలో గ్రంథపాలకుడిగా పనిచేస్తూ ప్రశాంతమైన జీవితాన్ని గడిపారు. ఈ కాలంలో ఆయన ఆధ్యాత్మిక చింతన మరింతగా పెరిగింది. భక్తి సంగీతమే తన జీవితానికి నిజమైన మార్గమని ఆయన విశ్వసించడం ఈ దశలోనే ప్రారంభమైంది.

ఎం. ఎస్. రామారావు జీవితాన్ని పూర్తిగా మార్చివేసిన సంఘటన 1971 భారత–పాకిస్తాన్ యుద్ధం. ఆయన పెద్ద కుమారుడు బాబూరావు భారత వైమానిక దళంలో పైలట్‌గా దేశసేవలో పాల్గొన్నారు. యుద్ధ సమయంలో కుమారుడి క్షేమంపై తీవ్ర ఆందోళనకు గురైన ఆయన ఆంజనేయస్వామిని శరణు వేడుతూ భక్తిపూర్వకంగా ప్రార్థనలు చేశారు. ఆ సమయంలో తులసీదాసు రచించిన హనుమాన్ చాలీసాను సరళమైన, మధురమైన తెలుగులో భావానువదించి, స్వయంగా స్వరపరచి ఆలపించారు. అనంతరం ఆయన కుమారుడు క్షేమంగా తిరిగి రావడం ఆయన భక్తిని మరింత దృఢపరిచింది. ఈ సంఘటన ఆయనను సినీ గాయకుని నుండి భక్తి గాయకునిగా మార్చిన జీవిత మలుపుగా నిలిచింది.

తెలుగు హనుమాన్ చాలీసా అపూర్వమైన ఆదరణ పొందిన తరువాత ఆయన వాల్మీకి రామాయణంలోని సుందరకాండను గేయరూపంలో ప్రజలకు అందించారు. సంస్కృత గ్రంథంలోని భావగాంభీర్యాన్ని ఏమాత్రం తగ్గించకుండా, అదే సమయంలో సాధారణ భక్తుడు కూడా సులభంగా అర్థం చేసుకునే విధంగా మధురమైన రాగాలలో ఆలపించడం ఆయన అసాధారణ ప్రతిభకు నిదర్శనం. అనంతరం బాలకాండ, అయోధ్యకాండ, అరణ్యకాండ, కిష్కింధాకాండ వంటి భాగాలను కూడా గేయరూపంలో అందించారు. ఆయన ఆలపించిన ఈ గేయాలు ఆకాశవాణి, దూరదర్శన్ ప్రసారాల ద్వారా విస్తృతంగా ప్రజల్లోకి చేరాయి. గ్రామోఫోన్ రికార్డులు, ఆడియో క్యాసెట్ల రూపంలో ఆయన గానం దాదాపు ప్రతి తెలుగు ఇంటిలో నిత్య పారాయణంలో భాగమైంది.

ఎం. ఎస్. రామారావు గానంలోని అత్యంత విశిష్టత పదస్పష్టత. ప్రతి పదం, ప్రతి అక్షరం శ్రోతకు స్పష్టంగా వినిపించేలా ఆయన ఆలాపన ఉండేది. శాస్త్రీయ సంగీతంలో దృఢమైన పునాది ఉన్నప్పటికీ క్లిష్టమైన అలంకారాల కంటే భావవ్యక్తీకరణకు ఆయన అధిక ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. అందువల్ల సంగీత పరిజ్ఞానం లేని వారికీ ఆయన గానం హృదయాన్ని తాకేది. ఆయన స్వరంలో భక్తి, వినయం, ఆత్మీయత సహజంగా మిళితమై ఉండేవి. ముఖ్యంగా సుందరకాండను ఆయన ఆలపించిన తీరు లక్షలాది మంది భక్తులకు ఆధ్యాత్మిక అనుభూతిని కలిగించింది. తెలుగు భక్తి సంగీత చరిత్రలో సుందరకాండ గానానికి ఆయన ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రమాణాన్ని నెలకొల్పారు.

1975లో జరిగిన ప్రపంచ తెలుగు మహాసభల్లో ఆయన గానం విశేష ఆదరణ పొందింది. భక్తి సంగీత ప్రచారంలో ఆయన చేసిన విశిష్ట సేవలకు గుర్తింపుగా 1977లో ఆయనకు “సుందరదాసు” అనే బిరుదు లభించింది. ఆ తరువాత ఆయన పేరు చెప్పగానే తెలుగు హనుమాన్ చాలీసా, సుందరకాండ గానం గుర్తుకు వచ్చేంతగా ప్రజల మనసుల్లో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయారు.

1992 ఏప్రిల్ 20న హైదరాబాద్‌లో ఎం. ఎస్. రామారావు పరమపదించారు. అయితే ఆయన గానం, ఆయన భక్తి సందేశం నేటికీ సజీవంగానే ఉన్నాయి. అనేక దేవాలయాలలో, గృహాలలో, ఆధ్యాత్మిక కార్యక్రమాలలో ఆయన ఆలపించిన తెలుగు హనుమాన్ చాలీసా, సుందరకాండ నిత్యం వినిపిస్తూనే ఉన్నాయి. భక్తిని సంగీతంతో మేళవించి సామాన్య ప్రజల హృదయాలకు చేరవేసిన మహోన్నత గాయకుడిగా ఆయన తెలుగు సంస్కృతిలో చిరస్థాయిగా నిలిచారు.

ఎం. ఎస్. రామారావు గారి ఆధ్యాత్మిక వారసత్వం నేటికీ ఆయన కుటుంబ సభ్యుల ద్వారా సజీవంగా కొనసాగుతోంది. ముఖ్యంగా ఆయన మనవడు పోలాప్రగడ శ్రీనివాస్ తన తాతగారి భక్తి సంపదను పరిరక్షించడం, ప్రచారం చేయడం తన జీవిత ధ్యేయంగా స్వీకరించారు. తెలుగు హనుమాన్ చాలీసా, సుందరకాండ గాన పారాయణాన్ని భారతదేశంతో పాటు విదేశాలలోని తెలుగు భక్తులకు చేరవేస్తూ అనేక ఆధ్యాత్మిక కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తున్నారు. ఆయన గాత్రంలో తాతగారి గానశైలి, పదస్పష్టత, భక్తిభావం ప్రతిఫలించేలా సుందరకాండ పారాయణాలను నిర్వహిస్తూ యువతరానికి ఈ అమూల్యమైన ఆధ్యాత్మిక వారసత్వాన్ని పరిచయం చేస్తున్నారు. శ్రీ ఎం. ఎస్. రామారావు స్మారక కార్యక్రమాలు, సుందరకాండ ప్రచార యజ్ఞాలు, ఆయన ధ్వని రికార్డుల పరిరక్షణ వంటి కార్యక్రమాల ద్వారా ఈ గొప్ప సంపదను భావితరాలకు అందించేందుకు కృషి చేస్తున్నారు. ఈ విధంగా ఎం. ఎస్. రామారావు గారి స్వరం నిశ్శబ్దమైనప్పటికీ, ఆయన భక్తి సందేశం, శ్రీరామనామ ప్రచారం, ఆంజనేయ భక్తి పోలాప్రగడ శ్రీనివాస్ సేవల ద్వారా నిరంతరం ప్రజల్లో ప్రతిధ్వనిస్తూ తరతరాలకు ఆధ్యాత్మిక స్ఫూర్తిని అందిస్తున్నాయి.

గుమ్మడి వేంకటేశ్వరరావు గారు శతజయంతి

గుమ్మడి వెంకటేశ్వరరావు తెలుగు చలనచిత్ర చరిత్రలో పాత్రధారి నటనకు చిరస్థాయి గౌరవాన్ని తీసుకొచ్చిన మహానటుల్లో ఒకరు. కథానాయకుడిగా కాకపోయినా తన వ్యక్తిత్వం, గంభీరమైన స్వరం, సహజమైన అభినయం, పాత్రలో పూర్తిగా లీనమయ్యే నైపుణ్యంతో ఆయన ఐదు దశాబ్దాలకు పైగా తెలుగు ప్రేక్షకుల మనసుల్లో ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించారు. తండ్రి, గురువు, రాజు, మంత్రి, ఋషి, న్యాయమూర్తి, రైతు, జమీందారు, పారిశ్రామికవేత్త, సామాన్య గృహస్థుడు వంటి విభిన్న పాత్రలకు ఆయన జీవం పోశారు. పాత్ర ఎంత పెద్దదైనా, ఎంత చిన్నదైనా దానికి అవసరమైన గౌరవాన్ని ఇచ్చి నటించడం గుమ్మడి ప్రత్యేకతగా నిలిచింది. జూలై 9, 2026 ఆయన శతజయంతి సందర్భంగా తెలుగు సినీ ప్రపంచం ఒక మహోన్నత నటుడి సేవలను స్మరించుకుంటోంది.

గుమ్మడి వెంకటేశ్వరరావు 1926 జూలై 9న అప్పటి మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలోని గుంటూరు జిల్లా రావికంపాడు గ్రామంలో జన్మించారు. చిన్ననాటి నుంచే నాటకాలపై ఆసక్తి పెంపొందించుకున్న ఆయన పాఠశాల దశలోనే రంగస్థలంపై నటించడం ప్రారంభించారు. విద్యాభ్యాసంతో పాటు నాటకరంగంలో చురుకుగా పాల్గొంటూ తన నటనా ప్రతిభను మెరుగుపరుచుకున్నారు. గ్రామీణ జీవితం, ఉమ్మడి కుటుంబ వ్యవస్థ, సామాజిక విలువలతో కూడిన వాతావరణంలో పెరిగిన అనుభవం ఆయన వ్యక్తిత్వాన్ని తీర్చిదిద్దింది. తరువాత కాలంలో ఆయన పోషించిన కుటుంబ పెద్దల పాత్రల్లో కనిపించిన సహజత్వానికి ఇవే మూలాధారాలయ్యాయి.

రంగస్థల అనుభవమే ఆయనకు సినీరంగ ప్రవేశానికి పునాది అయింది. అవకాశాల కోసం మద్రాసుకు వెళ్లిన ఆయన 1950లో విడుదలైన అదృష్టదీపుడు చిత్రంతో సినీరంగంలో అడుగుపెట్టారు. ప్రారంభంలో చిన్నచిన్న పాత్రలు చేసినప్పటికీ, తన నటనా సామర్థ్యంతో త్వరలోనే దర్శక నిర్మాతల దృష్టిని ఆకర్షించారు. ఎన్టీ రామారావు, అక్కినేని నాగేశ్వరరావు, ఎస్వీ రంగారావు, సావిత్రి, జమున వంటి మహానటులతో కలిసి పనిచేస్తూ తెలుగు చలనచిత్ర రంగంలో అత్యంత విశ్వసనీయమైన పాత్రధారి నటుడిగా ఎదిగారు.

అర్ధాంగి, తోడు దొంగలు, మాయాబజార్, మా ఇంటి మహాలక్ష్మి, కులదైవం, కులగోత్రాలు, మహామంత్రి తిమ్మరుసు, భక్త పోతన, జ్యోతి, పెళ్లిపుస్తకం, మరో మలుపు వంటి చిత్రాలు ఆయన నటనా వైవిధ్యానికి నిదర్శనాలుగా నిలిచాయి. సుమారు ఐదు వందల చిత్రాల్లో నటించిన గుమ్మడి కుటుంబ కథా చిత్రాలు, పౌరాణికాలు, చారిత్రకాలు, భక్తి చిత్రాలు, సామాజిక కథాంశాలు ఇలా ప్రతి ప్రక్రియలోనూ తనదైన ముద్ర వేశారు. పాత్రలో అతిశయోక్తి లేకుండా, సహజమైన భావ వ్యక్తీకరణతో నటించడం ఆయన శైలిగా నిలిచింది.

మహామంత్రి తిమ్మరుసు చిత్రంలో ఆయన పోషించిన తిమ్మరుసు పాత్ర ఆయన కెరీర్‌లో శిఖరాగ్ర ప్రదర్శనగా పరిగణించబడుతుంది. శ్రీకృష్ణదేవరాయల గురువు, రాజ్యానికి అంకితభావంతో సేవలందించిన మహామంత్రి పాత్రలో గుమ్మడి చూపించిన గంభీరత, రాజనీతి పరిజ్ఞానం, రాజుపై ప్రేమ, రాజధర్మం కోసం వ్యక్తిగత జీవితాన్ని త్యాగం చేసే ఉదాత్తత ప్రేక్షకులను లోతుగా ప్రభావితం చేశాయి. ముఖ్యంగా రాజు అనుమానంతో అంధుడిగా శిక్షించబడే ఘట్టాల్లో ఆయన ముఖకవళికలు, స్వరంలోని ఆవేదన, శరీర భాష పాత్రను చిరస్మరణీయంగా మలిచాయి. ఈ చిత్రంలోని నటనకు ఆయన రాష్ట్రపతి పురస్కారం అందుకున్నారు.

మాయాబజార్ చిత్రంలో బలరాముడి పాత్రలో గుమ్మడి మరో కోణాన్ని ఆవిష్కరించారు. బలరాముడు ఒకవైపు రాజసంతో కూడిన వ్యక్తి, మరోవైపు కుటుంబ పెద్ద. ఈ రెండు లక్షణాలను సమతుల్యంగా మేళవిస్తూ ఆయన ప్రదర్శించిన నటన ప్రేక్షకులను ఆకట్టుకుంది. గంభీరతతో పాటు సున్నితమైన హాస్యాన్ని కూడా సమర్థంగా పలికించడం వల్ల ఆయన పోషించిన బలరాముడు తెలుగు సినీ చరిత్రలో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయాడు.

భక్త పోతన చిత్రంలో మహాకవి పోతన పాత్రలో గుమ్మడి ఆధ్యాత్మిక భావజాలాన్ని, భక్తి తత్త్వాన్ని, ఆత్మగౌరవాన్ని అత్యంత హృద్యంగా ఆవిష్కరించారు. భగవతాన్ని రాజుకు అంకితం చేయకుండా శ్రీరామునికే సమర్పించిన పోతన వ్యక్తిత్వంలోని నిబద్ధత, భక్తి, నిరాడంబర జీవన విధానాన్ని ఆయన ఎంతో సహజంగా వ్యక్తపరిచారు. ముఖ్యంగా భక్తి ప్రధాన దృశ్యాల్లో ఆయన ముఖాభినయం, స్వరంలోని మాధుర్యం పాత్రకు అపూర్వమైన గౌరవాన్ని తీసుకొచ్చాయి. తెలుగు భక్తి చిత్రాల్లో ఈ పాత్రకు విశిష్ట స్థానం ఉంది.

అర్ధాంగి చిత్రంలోని జమీందారు భుజంగరావు పాత్ర గుమ్మడి నటనలోని లోతును ప్రతిబింబించింది. కుటుంబానికి అధిపతిగా అధికారాన్ని చాటుకునే వ్యక్తి నుంచి జీవిత అనుభవాలతో మార్పు చెందే మనిషి వరకు పాత్రలోని వివిధ మానసిక స్థితులను ఆయన ఎంతో నిగూఢంగా ఆవిష్కరించారు. అధికార గర్వం, కుటుంబ బాధ్యత, పశ్చాత్తాపం వంటి భావాలను సమతుల్యంగా వ్యక్తపరచడం ద్వారా ఆయన బలమైన పాత్రధారి నటుడిగా మరింత గుర్తింపు పొందారు.

జ్యోతి చిత్రంలో రాజయ్య పాత్రలో గుమ్మడి మానవీయ విలువలకు ప్రతీకగా నిలిచారు. కుటుంబ బంధాలు, తండ్రి ప్రేమ, బాధ్యత, త్యాగం వంటి భావాలను ఎలాంటి నాటకీయత లేకుండా సహజంగా ప్రదర్శించారు. పాత్రలోని నిశ్శబ్ద భావోద్వేగాలను కేవలం స్వరంలోని మార్పులతో, కళ్లలోని అభినయంతో వ్యక్తపరచగల సామర్థ్యం ఆయన ప్రత్యేకతను మరోసారి నిరూపించింది.

పెళ్లిపుస్తకం చిత్రంలో శ్రీధరరావు పాత్రలో గుమ్మడి తన సుదీర్ఘ అనుభవాన్ని మరోసారి చాటిచెప్పారు. బాపు దర్శకత్వంలో రూపొందిన ఈ చిత్రంలో ఆయన ఒక పెద్ద పారిశ్రామికవేత్తగా, క్రమశిక్షణను, నిజాయితీని విశ్వసించే యజమానిగా కనిపిస్తారు. యువ దంపతుల జీవితంలో ఏర్పడే సంఘర్షణలకు ఆయన పాత్ర పరోక్షంగా కారణమైనప్పటికీ, చివరికి వారి నిజాయితీని గుర్తించి మానవీయ దృక్పథాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది. బాపు చిత్రాలకు ప్రత్యేకమైన హుందాతనం, సున్నితమైన హాస్యం, మానవీయ విలువలకు అనుగుణంగా గుమ్మడి నటన ఎంతో సహజంగా సాగుతుంది. పాత్రలోని గంభీరతను, ఆప్యాయతను, అంతర్ముఖమైన మార్పును ఆయన అత్యంత సంయమనంతో ఆవిష్కరించారు.

మరో మలుపు చిత్రంలో ఆయన పోషించిన పాత్ర వయసు మీద పడిన వ్యక్తి అంతర్మథనాన్ని, కుటుంబ సంబంధాల్లో తలెత్తే విలువల సంఘర్షణను ఎంతో హృద్యంగా ప్రతిబింబించింది. అప్పటికే దశాబ్దాల అనుభవం ఉన్న నటుడిగా కూడా తన నటనలో కొత్తదనం చూపిస్తూ, పాత్రను పూర్తిగా జీవించడం ద్వారా గుమ్మడి తరతరాల నటులకు ఆదర్శంగా నిలిచారు.

గుమ్మడి ప్రతిభకు అసలు బలం పాత్ర వైవిధ్యం. చారిత్రక పాత్రల్లో రాజనీతి గాంభీర్యాన్ని, పౌరాణిక పాత్రల్లో రాజసాన్ని, భక్తి చిత్రాల్లో ఆధ్యాత్మికతను, సామాజిక చిత్రాల్లో కుటుంబ పెద్దల హుందాతనాన్ని, భావోద్వేగ ప్రధాన పాత్రల్లో మానవీయతను సమానమైన నైపుణ్యంతో ఆవిష్కరించడం ఆయనను తెలుగు సినీ చరిత్రలో అత్యుత్తమ పాత్రధారి నటుల్లో ఒకరిగా నిలబెట్టింది. వయసులో తనకంటే పెద్దవారికి కూడా తండ్రిగా, గురువుగా నటించి ప్రేక్షకులను నమ్మించడం ఆయనకే సాధ్యమైన అరుదైన విశేషం.

నటనతో పాటు సినీరంగ అభివృద్ధికి సంబంధించిన పలు బాధ్యతలను కూడా ఆయన నిర్వర్తించారు. జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాల ఎంపిక కమిటీలో మూడుసార్లు సభ్యుడిగా పనిచేశారు. ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర నంది అవార్డుల కమిటీలో రెండుసార్లు సభ్యుడిగా సేవలందించారు. 1978, 1982 సంవత్సరాల్లో భారతీయ చలనచిత్ర ప్రతినిధి బృంద సభ్యుడిగా తాష్కెంట్ అంతర్జాతీయ చలనచిత్రోత్సవానికి హాజరయ్యారు. సినీరంగానికి సంబంధించిన అంశాలపై ఆయన అభిప్రాయాలకు విశేష గౌరవం ఉండేది.

గుమ్మడి నటుడిగానే కాక రచయితగానూ గుర్తింపు పొందారు. తన సినీ జీవిత అనుభవాలను, తాను కలిసిన మహానటులను, తెలుగు సినిమా అభివృద్ధిని జ్ఞాపకాల రూపంలో లిఖితబద్ధం చేశారు. తెలుగు చలనచిత్ర చరిత్రను అధ్యయనం చేసే వారికి ఆయన రచనలు విలువైన ఆధారాలుగా నిలిచాయి.

ఆయనకు లభించిన గౌరవాలు ఆయన కళాజీవిత విశిష్టతను ప్రతిబింబిస్తాయి. మహామంత్రి తిమ్మరుసు చిత్రంలోని అసాధారణ నటనకు 1963లో రాష్ట్రపతి పురస్కారం లభించింది. భారత ప్రభుత్వం 1977లో పద్మశ్రీ పురస్కారంతో ఆయనను సత్కరించింది. జ్యోతి చిత్రంలోని నటనకు ఫిల్మ్‌ఫేర్ స్పెషల్ అవార్డు లభించింది. మరో మలుపు చిత్రానికి ఉత్తమ సహాయ నటుడిగా నంది అవార్డు అందుకున్నారు. తెలుగు చలనచిత్ర రంగానికి ఆయన చేసిన విశిష్ట సేవలకు గుర్తింపుగా 1998లో రఘుపతి వెంకయ్య అవార్డుతో సత్కరించారు. పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం గౌరవ డాక్టరేట్‌ను ప్రదానం చేసింది. ఈ పురస్కారాలు ఆయన నటుడిగా సాధించిన శిఖరాలను ప్రతిబింబిస్తాయి.

తన జీవితాంతం వరకు కూడా నటన పట్ల ఆసక్తిని కోల్పోని గుమ్మడి చివరి దశలోనూ పలు చిత్రాల్లో కనిపించారు. 2010 జనవరి 26న హైదరాబాద్‌లో ఆయన కన్నుమూశారు. ఆయన మరణంతో తెలుగు చిత్రసీమ ఒక గొప్ప పాత్రధారి నటుడిని కోల్పోయింది. అయితే ఆయన పోషించిన పాత్రలు, ఆయన చూపించిన నటనా ప్రమాణాలు, ఆయన వ్యక్తిత్వం నేటికీ నటీనటులను, సినీ ప్రేమికులను సమానంగా ప్రభావితం చేస్తూనే ఉన్నాయి.

తెలుగు సినిమాకు గుమ్మడి వెంకటేశ్వరరావు అందించిన సేవలను కేవలం ఆయన నటించిన చిత్రాల సంఖ్యతో కొలవడం సాధ్యం కాదు. పాత్రను గౌరవించడం, పాత్రకు జీవం పోయడం, నటనను ఆర్భాటం కాక కళగా మలచడం ఆయన జీవిత సారాంశం. గంభీరత, సంయమనం, సహజత్వం, పాత్రలో పూర్తిగా లీనమయ్యే తపన ఆయనను తెలుగు చలనచిత్ర చరిత్రలో చిరస్థాయిగా నిలబెట్టాయి. ఆయన జన్మ శతాబ్ది సందర్భంగా ఆయన కళాసేవను స్మరించుకోవడం తెలుగు సంస్కృతికి, తెలుగు సినీ చరిత్రకు సముచిత నివాళిగా నిలుస్తుంది.  

బహుముఖప్రజ్ఞాశాలి టంగుటూరి సూర్యకుమారి జీవిత విశేషాలు

మా తెలుగు తల్లికి మల్లెపూదండ - ఈ పాటను అజరామరం చేసిన బహుముఖప్రజ్ఞాశాలి టంగుటూరి సూర్యకుమారి గారు. వికీ ప్రకారం గత సంవత్సరం ఈవిడ శతజయంతి, మరో మూలం ప్రకారం ఈ సంవత్సరం నవంబర్లో. విదేశాల్లో స్థిరపడ్డా భారతీయ కళలకు ఆఖరిరోజు వరకు సేవ చేసిన కళాకారిణి.

అప్పట్లో వీరి పెదనాన్న గారైన ప్రకాశం పంతులు గారు తమ ప్రతి ఒక్క రాజకీయ సభలోనూ సూర్యకుమారి గారి చేత ఈ పాట పాడించేవారట. వారి జీవిత విశేషాలు: 

టంగుటూరి సూర్యకుమారి తెలుగు సినీరంగం, సంగీతం, నృత్యం, రంగస్థల కళలలో తనదైన ముద్ర వేసిన అరుదైన బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి. ఆమె గాయని, నటి, నర్తకి మాత్రమే కాకుండా భారతీయ సంస్కృతిని ప్రపంచ వేదికలపై గౌరవప్రదంగా పరిచయం చేసిన సాంస్కృతిక రాయబారిగా కూడా విశేష గుర్తింపు పొందారు. ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర గీతంగా ప్రసిద్ధి చెందిన మా తెలుగు తల్లికి మల్లెపూదండ గీతాన్ని ఆలపించడం ద్వారా ఆమె పేరు శాశ్వతంగా తెలుగు ప్రజల హృదయాల్లో నిలిచిపోయింది. కళ, సాహిత్యం, దేశభక్తి, సంస్కృతి పట్ల ఆమెకున్న అంకితభావం జీవితాంతం కొనసాగింది.

సూర్యకుమారి 1925 నవంబరు 13న అప్పటి మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలోని రాజమహేంద్రవరంలో జన్మించారు. ఆమె ప్రముఖ స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, ఆంధ్రకేసరి తంగుటూరి ప్రకాశం పంతులుగారి సోదరుని కుమార్తె. దేశభక్తి, సామాజిక చైతన్యం, సాహిత్యాభిమానం కలిగిన కుటుంబ వాతావరణంలో పెరిగిన ఆమెకు చిన్ననాటి నుంచే సంగీతం, నాట్యం, నటనలపై ఆసక్తి ఏర్పడింది. సహజసిద్ధమైన మధుర స్వరం, అభినయ నైపుణ్యం, వేదికపై ఆత్మవిశ్వాసంతో కూడిన ప్రదర్శన ఆమెను బాల్యదశలోనే కళారంగంలోకి తీసుకువచ్చాయి.

కేవలం పన్నెండేళ్ల వయస్సులోనే విప్రనారాయణ చిత్రంలో నటించి సినీరంగ ప్రవేశం చేశారు. అనంతరం రైతుబిడ్డ, అదృష్టం, దేవత, చంద్రహాస, భక్త పోతన, కృష్ణ ప్రేమ, భాగ్యలక్ష్మి, గీతాంజలి, మరదలు పెళ్లి, రామదాసు వంటి అనేక చిత్రాల్లో నటించారు. తెలుగు మాత్రమే కాక తమిళం, కన్నడ, హిందీ భాషల చిత్రాల్లో కూడా తన ప్రతిభను చాటారు. ఆమె నటించిన దేవత, రైతుబిడ్డ చిత్రాలు తెలుగు చలనచిత్ర చరిత్రలో చిరస్థాయిగా నిలిచిన చిత్రాలుగా గుర్తింపు పొందాయి. కృష్ణ ప్రేమ చిత్రంలో నారదుడి పాత్రను పోషించడం విశేషం. తెలుగు సినీ చరిత్రలో ఒక మహిళ నారదుడి పాత్రను పోషించిన తొలి సందర్భంగా ఇది ప్రస్తావించబడుతుంది. ఈ పాత్రలో ఆమె నటనతో పాటు గాన ప్రతిభ కూడా ప్రేక్షకులను విశేషంగా ఆకట్టుకుంది.

సూర్యకుమారి నటిగా ఎంత ప్రతిభ కనబరిచారో, గాయనిగా కూడా అంతే కీర్తిని సంపాదించారు. ఆమె ఆలపించిన అనేక గ్రామోఫోన్ రికార్డులు విశేష ప్రజాదరణ పొందాయి. దేశభక్తి గీతాలు, భక్తి గీతాలు, జానపద గీతాలు, లలిత గీతాలు ఆమె స్వరంతో ప్రజల్లోకి విస్తృతంగా చేరాయి. శంకరంబాడి సుందరాచారిగారు రచించిన మా తెలుగు తల్లికి మల్లెపూదండ గీతాన్ని ఆమె ఆలపించడంతో ఆ గీతం అపూర్వ ప్రజాదరణ పొందింది. తరువాత అదే గీతం ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర గీతంగా అధికారిక గుర్తింపు పొందింది. ఈ గీతం ద్వారా తెలుగు భాష, తెలుగు సంస్కృతి పట్ల ఆమెకున్న అనుబంధం తరతరాలకు పరిచయమైంది.

సినీరంగ విజయాలతో పాటు సూర్యకుమారి నృత్యకళలో కూడా ఉన్నత శిక్షణ పొందారు. భారతీయ శాస్త్రీయ నృత్య సంప్రదాయాలను విదేశాల్లో పరిచయం చేయాలనే సంకల్పంతో 1950ల చివర్లో అమెరికాకు వెళ్లారు. అక్కడ భారతీయ సంగీతం, నృత్యం బోధిస్తూ భారతీయ కళలను పాశ్చాత్య ప్రపంచానికి పరిచయం చేశారు. అనంతరం న్యూయార్క్ రంగస్థలంపై రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ రచించిన ది కింగ్ ఆఫ్ ది డార్క్ ఛాంబర్ నాటకంలో రాణి సుదర్శన పాత్రను పోషించి విమర్శకుల ప్రశంసలు అందుకున్నారు. ఈ ప్రదర్శనకు ఆమెకు అవుటర్ క్రిటిక్స్ సర్కిల్ ఉత్తమ నటి పురస్కారం లభించింది. భారతీయ కళాకారిణిగా అంతర్జాతీయ రంగస్థలంపై ఈ స్థాయి గుర్తింపు పొందడం ఆ కాలంలో అరుదైన ఘనతగా నిలిచింది.

1965 ప్రాంతంలో ఆమె లండన్‌కు వెళ్లి అక్కడే స్థిరపడ్డారు. కవి, చిత్రకారుడు హారోల్డ్ ఎల్విన్‌ను వివాహం చేసుకున్న తరువాత భారతీయ కళల ప్రచారానికి మరింత కృషి చేశారు. ఇద్దరూ కలిసి ఇండియా పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ అనే సంస్థను స్థాపించి భారతీయ సంగీతం, నృత్యం, నాటక కళలను యూరప్‌లోని అనేక వేదికలపై ప్రదర్శించారు. లండన్‌లో ప్రతి సంవత్సరం నిర్వహించిన సాంస్కృతిక కార్యక్రమాల ద్వారా భారతీయ కళాకారులకు అవకాశాలు కల్పించారు. మహాత్మా గాంధీ, రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ వంటి మహనీయుల భావజాలాన్ని సంగీతం, నాట్యం, నాటకాల ద్వారా ప్రపంచానికి పరిచయం చేయడంలో ఆమె విశేష కృషి చేశారు.

సూర్యకుమారి అందాల పోటీలలో కూడా విశేష గుర్తింపు పొందారు. 1952లో మిస్ మద్రాస్ బిరుదును గెలుచుకుని, అదే సంవత్సరంలో జరిగిన మిస్ ఇండియా పోటీలలో రన్నరప్‌గా నిలిచారు. అయినప్పటికీ ఆమె తన జీవితాన్ని గ్లామర్ ప్రపంచానికే పరిమితం చేయకుండా భారతీయ కళాసంపదను ప్రపంచవ్యాప్తంగా వ్యాప్తి చేయడానికే అంకితం చేశారు. కళాకారిణిగా మాత్రమే కాక సాంస్కృతిక రాయబారిగా ఆమె చేసిన సేవలు మరింత విశిష్టమైనవి.

1975లో హైదరాబాద్‌లో జరిగిన తొలి ప్రపంచ తెలుగు మహాసభలకు లండన్ నుంచి ప్రత్యేకంగా వచ్చి మా తెలుగు తల్లికి మల్లెపూదండ గీతాన్ని ఆలపించారు. తెలుగు భాష, తెలుగు సంస్కృతిపై ఆమెకున్న ప్రేమకు ఇది ఒక చిరస్మరణీయ ఉదాహరణగా నిలిచింది. విదేశాల్లో నివసిస్తున్నప్పటికీ తెలుగు సంప్రదాయాల ప్రచారం, భారతీయ సంస్కృతి పరిరక్షణ, యువతకు శాస్త్రీయ కళల బోధన వంటి కార్యక్రమాలను జీవితాంతం కొనసాగించారు.

2005 ఏప్రిల్ 25న లండన్‌లో ఆమె పరమపదించారు. అయితే ఆమె స్వరం, ఆమె నటన, ఆమె నృత్య ప్రదర్శనలు, ముఖ్యంగా మా తెలుగు తల్లికి మల్లెపూదండ గీతం ద్వారా ఆమె జ్ఞాపకం తెలుగు ప్రజల హృదయాల్లో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయింది. తెలుగు సినీ చరిత్రలో తొలి తరం బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలులలో ఒకరిగా, భారతీయ కళలను ప్రపంచవ్యాప్తంగా గౌరవప్రదంగా ప్రతిష్ఠించిన సాంస్కృతిక దూతగా, తెలుగు భాషా గౌరవాన్ని అంతర్జాతీయ స్థాయికి తీసుకెళ్లిన మహనీయ కళాకారిణిగా టంగుటూరి సూర్యకుమారి చిరస్మరణీయ స్థానం సంపాదించారు.

ఫాలనేత్రానల ప్రబల విద్యుల్లతా - తాళ్ళపాక అన్నమాచార్యుల వారి కృతి

ఎప్పుడైనా దీనంగా, నిస్సహాయతగా అనిపించినప్పుడు, ఈ అన్నమాచార్యుల వారి కృతి వినండి, ఒంట్లో నారసింహం అణువణువునా నిలిచి శక్తినిస్తుంది, క్లైబ్యాన్ని తొలగించి కర్తవ్యోన్ముఖులను చేస్తుంది. ఖచ్చితంగా పని చేస్తుంది, సందేహమే లేదు. కావలసింది ఆయనపై అచంచలమైన విశ్వాసం. స్వామి కేళీ విహారం అద్భుతం, అమోఘం, అనుభవైకవేద్యం. నారసింహోపాసకులను అడగండి వారు చెబుతారు. 

ఇక్కడ ఒక్క చిన్న విషయం చెప్పాలి. స్వామి తీక్ష్ణ ప్రభావం కలవాడు కాబట్టే నిష్ఠతో గురువిదితంగానే ఉపాసన చేయాలి. స్వయంగా నారసింహ ఉపాసన చేయకూడదు. గురు ముఖత మంత్రోపాసన పొందని వారు కరావలంబ స్తోత్రం, నామావళి వంటివి చదువుకోవచ్చు.

ఫాలనేత్రానల ప్రబల విద్యుల్లతా కేళీ విహార లక్ష్మీనారసింహా

ప్రళయమారుత ఘోర భస్త్రికాపూత్కార లలిత నిశ్వాసడోలా రచనయా
కులశైలకుంభినీ కుముదహిత రవిగగన చలన విధినిపుణ నిశ్చల నారసింహా

వివరఘనవదన దుర్విధహసన నిష్ఠ్యూతలవదివ్య పరుష లాలాఘటనయా
వివిధ జంతు వ్రాతభువన మగ్నౌకరణ నవనవప్రియ గుణార్ణవ నారసింహా

దారుణోజ్జ్వల ధగద్ధగిత దంష్ట్రానల వికార స్ఫులింగ సంగక్రీడయా
వైరిదానవ ఘోరవంశ భస్మీకరణ కారణ ప్రకట వేంకట నారసింహా

భావము:

ఓ నరసింహా ! ఫాలభాగంనుండి విస్ఫులింగాలు కురిపిస్తూ ప్రపంచమంతటినీ గొప్పగొప్పవిద్యుల్లతలతో మెరిపిస్తూ వేడుకగా విహరించడం నీకు ఒక ఆట. నీవు నిశ్చలంగా ఉంటూ లలితంగా మృదువుగా గాలి వదిలితే (నిశ్వసిస్తే) ఓ నారసింహా !ఆ నిశ్వాసము ప్రళయకాల ప్రభంజనంలా మారి కులపర్వతాలను (ఏడు కులపర్వతాలు ఉన్నాయి ఉదయ, అస్త, హిమ, వింధ్య, మేరు, త్రికూట, లోకాలోక పర్వతాలు) భూమిని చంద్రుడిని సూర్యుడిని ఆకాశాన్ని అన్నింటినీ ఒక ఊపు ఊపుతుంది. ప్రియమైన గుణములకు సముద్రము వంటి ఓ నారసింహా ! దుర్జనులను చూసినప్పుడు భయముగొలిపేటట్లుగా తెరిచిన నీ గొప్పదైన ముఖము నుండి వెలువడే మహాట్టహాసము మరియు నీ లాలాజలము అనేక జంతుతతులన్న ఈ జగమును ముంచెత్తుతూ లోకాలను పవిత్రం గావిస్తున్నది. కొత్తకొత్తగా మారుస్తున్నది.ధగధగా మెరుస్తూ భయంకరంగా విస్ఫులింగాలు వెదజల్లుతూ వికృతమైన కోరలతో నిన్ను నీవు ప్రకటింపచేసుకున్నది ఒక ఆటలాగ శత్రువులైన దానవ వంశాలను భస్మం చేయడం కొరకే కదా!

 ఈ సంకీర్తనను గరిమెళ్ల బాలకృష్ణప్రసాద్ గారు ఆలపించారు. 

ఇద్దరు మిత్రులు (1961) – చిత్ర విశేషాలు

తెలుగు చలనచిత్ర చరిత్రలో కొన్ని చిత్రాలు కేవలం విజయవంతమైన సినిమాలుగానే కాకుండా, కళాత్మకత, కథన వైవిధ్యం, నటన, సంగీతం, సాంకేతిక నైపుణ్యం అన్నింటినీ సమన్వయం చేసిన మైలురాళ్లుగా నిలిచిపోయాయి. అలాంటి చిత్రాల్లో అన్నపూర్ణ పిక్చర్స్ నిర్మించిన ఇద్దరు మిత్రులు (1961) ఒకటి. దర్శకుడు ఆదుర్తి సుబ్బారావు సృజనాత్మక దృష్టి, నిర్మాత దుక్కిపాటి మధుసూదనరావు కథా ఎంపికలో చూపిన అభిరుచి, అక్కినేని నాగేశ్వరరావు నటనా ప్రతిభ, సాలూరి రాజేశ్వరరావు సంగీతం కలిసి ఈ చిత్రాన్ని చిరస్థాయిగా నిలబెట్టాయి. ముఖ్యంగా అక్కినేని నాగేశ్వరరావు తన సినీ జీవితంలో తొలిసారిగా ద్విపాత్రాభినయం చేసిన చిత్రం ఇదే కావడం దీనికి మరింత ప్రత్యేకతను తెచ్చిపెట్టింది.

బెంగాలీ కథ నుంచి తెలుగు క్లాసిక్ వరకు

దుక్కిపాటి మధుసూదనరావుకు బెంగాలీ సాహిత్యం, బెంగాలీ చిత్రాలపై ఉన్న ఆసక్తి అప్పటికే ప్రసిద్ధి చెందింది. ఆయన నిర్మించిన వెలుగు నీడలు చిత్రం కూడా బెంగాలీ కథ ఆధారంగానే రూపొంది ఘనవిజయం సాధించింది. ఆ విజయంతో ప్రోత్సాహం పొందిన అన్నపూర్ణ పిక్చర్స్, దర్శకుడు మంగళ్ చక్రవర్తి రూపొందించిన బెంగాలీ చిత్రం తాశేర్ ఘర్ (1957) రీమేక్ హక్కులను కొనుగోలు చేసింది. ఆ చిత్ర కథపై ప్రముఖ ఆంగ్ల రచయిత్రి డాఫ్నీ డూ మౌరియర్ రచించిన ది స్కేప్‌గోట్ నవల ప్రభావం కూడా కనిపిస్తుందని సినీ చరిత్రకారులు పేర్కొంటారు.

అయితే అన్నపూర్ణ సంస్థ మూల కథను యథాతథంగా అనుసరించలేదు. దర్శకుడు ఆదుర్తి సుబ్బారావు, సహాయ దర్శకుడు కె. విశ్వనాథ్, ప్రముఖ పాత్రికేయుడు గోరా శాస్త్రి, నిర్మాత దుక్కిపాటి మధుసూదనరావు కలిసి కథను పూర్తిగా తెలుగు ప్రేక్షకుల అభిరుచికి అనుగుణంగా మలిచారు. కొత్త పాత్రలను ప్రవేశపెట్టారు. హాస్యాన్ని పెంచారు. కథలో తార్కికతను మెరుగుపరిచారు. భావోద్వేగాలకు మరింత లోతు ఇచ్చారు. ఈ మార్పులే ఈ చిత్రాన్ని సాధారణ రీమేక్ స్థాయి దాటి స్వతంత్ర క్లాసిక్‌గా నిలబెట్టాయి.

కథలోని వైవిధ్యం

సంపన్నుడైన అజయ్, పేదవాడైన విజయ్ ఇద్దరూ ఒకే పోలికలతో ఉంటారు. అనుకోకుండా కలుసుకున్న వీరిద్దరూ తమ తమ జీవితాల్లో ఎదురవుతున్న కష్టాలను చెప్పుకొని, ఒక సంవత్సరం పాటు జీవితాలను పరస్పరం మార్చుకోవాలని నిర్ణయించుకుంటారు. ఆ నిర్ణయం తరువాత జరిగే పరిణామాలే కథకు మూలం.

అజయ్ ఆస్తిని కాజేయాలని ప్రయత్నించే మేనేజర్ భానోజీ కుట్రలను, అజయ్ స్థానంలో ఉన్న విజయ్ తెలివిగా అడ్డుకుంటాడు. మరోవైపు విజయ్ స్థానంలో జీవిస్తున్న అజయ్, సాధారణ మెకానిక్‌గా జీవిస్తూ జీవితంలోని నిజమైన విలువలను తెలుసుకుంటాడు. ప్రేమను పొందుతాడు. కుటుంబ బాధ్యతలను నిర్వర్తించేందుకు చేసిన త్యాగం వల్ల జైలుకూ వెళ్తాడు. చివరకు భానోజీ చేసిన దుర్మార్గాలు బయటపడడంతో సత్యం విజయం సాధిస్తుంది. ఇద్దరి జీవితాలు సంతోషకరంగా ముగుస్తాయి.

ఈ కథలో స్నేహం, నిజాయితీ, ధర్మం, కుటుంబ విలువలు, సంపద కంటే మనిషి గొప్పవాడనే సందేశం సహజంగా మిళితమై ఉన్నాయి.

అక్కినేని ద్విపాత్రాభినయం – నటనా వైభవానికి నిదర్శనం

ఈ చిత్రం అక్కినేని నాగేశ్వరరావు నట జీవితంలో ఒక మలుపు. అజయ్, విజయ్ అనే రెండు భిన్న స్వభావాల పాత్రలను ఆయన అద్భుతమైన శరీర భాష, హావభావాలు, సంభాషణా శైలితో స్పష్టంగా వేరు చేశారు. ఎక్కడా ప్రేక్షకుడికి గందరగోళం కలగకుండా పాత్రల వ్యక్తిత్వాన్ని నిలబెట్టడం ఆయన నటనా నైపుణ్యానికి నిదర్శనం.

ప్రత్యేకించి అక్కినేని రెండు పాత్రలు ఒకే ఫ్రేమ్‌లో కనిపించే షేక్ హ్యాండ్ దృశ్యం అప్పటి ప్రేక్షకులను విస్మయానికి గురిచేసింది. కంప్యూటర్ గ్రాఫిక్స్, డిజిటల్ టెక్నాలజీ లేని కాలంలో ఛాయాగ్రాహకుడు పి.ఎస్. సెల్వరాజ్, కెమెరామెన్ పాచూ, దర్శకుడు ఆదుర్తి సుబ్బారావు కలిసి ఆ దృశ్యాన్ని ఎంతో నైపుణ్యంతో తెరకెక్కించారు. ఆ సన్నివేశం అప్పటి సాంకేతిక ప్రతిభకు ప్రతీకగా నిలిచింది.

సహాయ నటీనటుల అద్భుత ప్రతిభ

ఈ చిత్రంలో ప్రతి పాత్రకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉంది. గుమ్మడి పోషించిన భానోజీ పాత్ర తెలివైన ప్రతినాయకుడిగా గుర్తుండిపోతుంది. రాజసులోచన, ఈ.వి. సరోజ, జి వరలక్ష్మి, రేలంగి, సూర్యకాంతం, రమణారెడ్డి, పద్మనాభం, అల్లు రామలింగయ్య తమ పాత్రలకు జీవం పోశారు. గుమ్మడి, జి వరలక్ష్మి తమ వయసుకు మించిన పాత్రలను అద్భుతంగా పందించారు. ఇద్దరు హీరోయిన్లు కూడా పోటీ పడి నటించారు. 

శారదకు ఇది తొలి ప్రధాన పాత్రలలో ఒకటి. మీనా పాత్రలో ఆమె చూపిన సహజ నటన తరువాత ఆమెను దక్షిణ భారతదేశంలోని అత్యుత్తమ నటీమణుల్లో ఒకరిగా నిలబెట్టిన ప్రయాణానికి శ్రీకారం చుట్టింది.

సంగీతం – చిత్ర విజయానికి ప్రధాన బలం

సాలూరి రాజేశ్వరరావు స్వరపరిచిన పాటలు ఈ చిత్రానికి చిరస్మరణీయమైన ఆభరణాలు. పాడవేల రాధికా, ఈ ముసిముసి నవ్వుల, చక్కని చుక్క సరసకు రావే, శ్రీరామ నీ నామమెంతో రుచిరా, ఖుషీ ఖుషీగా నవ్వుతూ, హలో హలో ఓ అమ్మాయి వంటి పాటలు నేటికీ సంగీతాభిమానులను అలరిస్తూనే ఉన్నాయి. దాశరథి కృష్ణమాచార్యులు ఈ చిత్రంతో సినీ గేయరచయితగా ప్రవేశించడం కూడా విశేషం. ఆయనతో పాటు శ్రీశ్రీ, ఆరుద్ర, కొసరాజు కూడా గీతాలు రచించారు.

హలో హలో ఓ అమ్మాయి, ఖుషీ ఖుషీగా నవ్వుతూ పాటల్లో ఆ కాలం పాశ్చాత్య సంగీత ప్రభావం కొంత కనిపించడం ఆ రోజుల్లోనే సంగీత దర్శకుల విశాల దృష్టిని తెలియజేస్తుంది. విదేశీ బాణీల ప్రభావాన్ని స్వీకరించినప్పటికీ, వాటికి తెలుగు సంస్కృతికి తగిన స్వరూపాన్ని ఇచ్చి ప్రేక్షకుల హృదయాల్లో చిరస్థాయిగా నిలిపారు.

ఆసక్తికరమైన విశేషాలు

ఈ చిత్రానికి సంబంధించిన ఎన్నో అరుదైన విషయాలు సినీ అభిమానులను ఆశ్చర్యపరుస్తాయి. శారదను ఈ పాత్రకు దర్శకుడు ఎల్.వి. ప్రసాద్ సిఫారసు చేయడం ఆమె సినీ జీవితాన్ని మలిచింది. ఈ.వి. సరోజ అనుకోకుండా స్టూడియోలో దుక్కిపాటి మధుసూదనరావును కలవడం వల్ల రెండో కథానాయిక పాత్ర ఆమెకు దక్కింది. తమిళంలో ఇరు నన్బర్గళ్  పేరుతో ఈ చిత్రాన్ని డబ్ చేయగా అక్కడ కూడా విజయం సాధించింది.

ఇద్దరు నాగేశ్వరరావు పాత్రలు ఎదురెదురుగా కనిపించే దృశ్యాల కోసం నటుడు జగన్నాథరావు బాడీ డబుల్‌గా పనిచేయగా, ఒక సన్నివేశంలో సహాయ దర్శకుడు కె.వి. రావు కూడా డూప్‌గా నటించడం విశేషం. అన్నపూర్ణ సంస్థ నిర్మించిన ప్రతి చిత్రంలో నటించిన సావిత్రి, ఈ చిత్రంలో అవకాశం రాకపోవడంతో కొంత నిరాశ చెందినప్పటికీ, చిత్రం శతదినోత్సవానికి ముఖ్య అతిథిగా హాజరై తన పెద్ద మనసును చాటుకున్నారు. ఆ వేడుక కోసం నటీనటులందరినీ ప్రత్యేక విమానంలో మద్రాస్ నుంచి హైదరాబాద్‌కు తీసుకురావడం అప్పట్లో ఒక విశేష సంఘటన.

చిరస్థాయిగా నిలిచిన క్లాసిక్

ఇద్దరు మిత్రులు కేవలం ఒక విజయవంతమైన రీమేక్ కాదు. మూల కథను గౌరవిస్తూ, తెలుగు సంస్కృతి, భావోద్వేగాలు, కుటుంబ విలువలు, వినోదం అన్నింటినీ సమన్వయం చేసి కొత్త జీవం పోసిన ఆదర్శ రూపాంతరం. అక్కినేని నాగేశ్వరరావు ద్విపాత్రాభినయం, ఆదుర్తి సుబ్బారావు దర్శకత్వ ప్రతిభ, దుక్కిపాటి మధుసూదనరావు కథా దృష్టి, సాలూరి రాజేశ్వరరావు సంగీతం, శక్తివంతమైన సహాయ నటీనటుల బృందం కలిసి ఈ చిత్రాన్ని తెలుగు సినిమా చరిత్రలో శాశ్వత స్థానం పొందేలా చేశాయి.

ఆరున్నర దశాబ్దాలు గడిచినా ఇద్దరు మిత్రులు తన కథా నిర్మాణం, నటనా విలువలు, సాంకేతిక నైపుణ్యం, సంగీత మాధుర్యంతో నేటికీ తెలుగు ప్రేక్షకులను అలరిస్తూనే ఉంది. మంచి కథను స్థానిక సంస్కృతికి అనుగుణంగా ఎలా మలచవచ్చో, ఒక రీమేక్‌ను ఎలా స్వతంత్ర కళాఖండంగా తీర్చిదిద్దవచ్చో నిరూపించిన అరుదైన చిత్రంగా ఇద్దరు మిత్రులు ఎప్పటికీ తెలుగు సినీ చరిత్రలో చిరస్మరణీయంగా నిలిచి ఉంటుంది.  

నాట్యమయూరి ఎల్. విజయలక్ష్మి

భారతీయ శాస్త్రీయ నృత్యాన్ని వెండితెరపై చిరస్థాయిగా ప్రతిష్ఠించిన అసమాన ప్రతిభామూర్తి నాట్యకళాకారిణి, నటి లక్ష్మణన్ విజయలక్ష్మి గారు (ప్రస్తుతం విజ్జి దే దత్తా).

తెలుగు చలనచిత్ర చరిత్రలో కొందరు నటీమణులు తమ నటనతో చిరస్థాయిగా నిలిచారు. మరికొందరు తమ అందచందాలతో ప్రేక్షకులను అలరించారు. కానీ నృత్యమే తమ వ్యక్తిత్వంగా, నాట్యమే తమ శ్వాసగా, అభినయమే తమ ఆరాధనగా జీవించిన కళాకారిణులు మాత్రం చాలా అరుదు. ఆ అరుదైన మహానర్తకీమణుల జాబితాలో అగ్రస్థానంలో నిలిచే పేరు ఎల్. విజయలక్ష్మి.

విజయలక్ష్మి గారిని కేవలం సినీ నటి అని పేర్కొనడం ఆమె కళా వైభవానికి అన్యాయం చేసినట్లే అవుతుంది. ఆమె ముందుగా ఒక శాస్త్రీయ నర్తకి, తరువాత ఒక అద్భుత అభినయ కళాకారిణి, ఆ తరువాత మాత్రమే ఒక సినీ నటి. భరతనాట్యం, కూచిపూడి, ఆలయ నృత్య సంప్రదాయం, జానపద నృత్యరీతులు — ఏ ప్రక్రియను చేపట్టినా, అందులోని శాస్త్రీయతను ఏమాత్రం దెబ్బతీయకుండా, అదే సమయంలో సినీ ప్రేక్షకుడికీ అందుబాటులో ఉండేలా మలచగల అరుదైన సామర్థ్యం ఆమె సొంతం.

దక్షిణ భారతదేశంలో 1950–60 దశకాలు శాస్త్రీయ నృత్యం, సంగీతం, సాహిత్యం, నాటక రంగం, సినిమా — ఈ ఐదు కళారూపాలు పరస్పరం ఒకదానిని మరొకటి సుసంపన్నం చేసిన స్వర్ణయుగం. ఆ కాలంలో వచ్చిన పౌరాణిక, చారిత్రక, భక్తి, సాంఘిక చిత్రాల్లో నృత్యానికి అత్యున్నత స్థానం ఉండేది. అలాంటి కాలంలో వెండితెరపై కనిపించిన ప్రతి శాస్త్రీయ నృత్యాన్ని నమ్మదగిన స్థాయిలో ఆవిష్కరించగల నర్తకీమణిగా విజయలక్ష్మి గారు దర్శకుల, సంగీత దర్శకుల, నాట్యాచార్యుల మొదటి ఎంపికగా నిలిచారు.

ఈ రోజుకీ శాస్త్రీయ నృత్య విద్యార్థులు ఆమె చిత్రాలను పరిశీలిస్తూ, అడుగుల అమరిక, హస్తముద్రల స్పష్టత, నేత్రాభినయం, లయపట్టును అధ్యయనం చేయడం ఆమె కళ ఎంత శాశ్వతమైందో తెలియజేస్తుంది.

బాల్యం – కళతో మమేకమైన కుటుంబం

1944 మే 5న తమిళనాడులోని తిరునెల్వేలి ప్రాంతంలో జన్మించిన విజయలక్ష్మి, పుట్టుకతోనే కళాసంస్కారం కలిగిన కుటుంబంలో పెరిగారు. ఆమె తండ్రి లక్ష్మణన్, తల్లి కాంతిమతి. కాంతిమతి గారు కర్ణాటక సంగీతంలో ప్రావీణ్యం కలిగిన గాయని, వీణా విద్వాంసురాలు. ఇంట్లో ప్రతిరోజూ సంగీత సాధన, భక్తిగీతాలు, కీర్తనలు, శాస్త్రీయ వాతావరణం నెలకొని ఉండేది.

చిన్నారి విజయలక్ష్మి, తల్లి పాడే కీర్తనలకు అనుగుణంగా సహజసిద్ధంగా అడుగులు వేయడం ప్రారంభించింది. ఎవరూ నేర్పకుండానే లయను గ్రహించడం, సంగీతంలోని భావాన్ని ముఖంలో వ్యక్తపరచడం ఆమె సహజ లక్షణాలుగా మారాయి. చిన్న వయస్సులోనే కుమార్తెలోని ఈ అసాధారణ ప్రతిభను గుర్తించిన తల్లిదండ్రులు, ఆమెను కేవలం వినోదం కోసం నాట్యం నేర్పించలేదు; శాస్త్రీయ సంప్రదాయంలోనే తీర్చిదిద్దాలని సంకల్పించారు.

ఆ రోజుల్లో శాస్త్రీయ నృత్యం నేర్చుకోవడం అంటే కఠినమైన సాధన, గురుశుశ్రూష, శారీరక క్రమశిక్షణ, లయాభ్యాసం, సాహిత్య అవగాహన—ఇవన్నీ కలగలసిన విద్య. విజయలక్ష్మి గారు కూడా అదే సంప్రదాయంలో పెరిగారు.

గురుపరంపర – కఠోర సాధనతో వికసించిన నాట్యకుసుమం

ఆమె తొలి గురువు సుకుమార పిళ్లై. ఆయన వద్ద ప్రాథమిక నాట్య శిక్షణ పొందిన తరువాత కుటుంబం మద్రాసుకు చేరింది. అక్కడ భారతనాట్య ప్రపంచంలో మహోన్నత స్థానాన్ని సంపాదించిన వళువూరు రామయ్య పిళ్లై వద్ద ఆమె శిష్యరికం ప్రారంభమైంది.

వళువూరు బాణీ భారతనాట్యంలో లాస్యానికి, సౌందర్యానికి, సున్నితమైన శరీర విన్యాసాలకు, శిల్పసౌందర్యాన్ని తలపించే భంగిమలకు ప్రసిద్ధి. విజయలక్ష్మి గారి నాట్యంలో జీవితాంతం కనిపించిన మృదుత్వం, శరీర రేఖల అందం, సమతుల్యత, లయబద్ధమైన అడుగులు—ఇవన్నీ ఈ గురుకుల శిక్షణ ఫలితమే.

ప్రతిరోజూ గంటల తరబడి సాధన ఆమె జీవితంలో భాగమైంది. ఒకే అడుగును వందసార్లు అభ్యసించడం, ఒకే హస్తముద్రను అద్దం ముందు నిలబడి పదేపదే సరిచేసుకోవడం, ప్రతి నేత్రచలనానికీ భావాన్ని జోడించడం—ఇలా ఆమె సాధన సాగేది.

ఆమె తరువాత ఒక సందర్భంలో చెప్పినట్లుగా, నాట్యం నేర్చుకోవడం అంటే అడుగులు నేర్చుకోవడం కాదు; మనసును నియంత్రించడం. ఈ ఒక్క మాట ఆమె కళాసాధనకు నిదర్శనం.

అరంగేట్రం – ఒక మహానర్తకీమణి ఆవిర్భావం. 1955 అక్టోబర్ 28, మద్రాసులోని ప్రసిద్ధ రసికరంజని సభ. ఈ వేదికపైనే విజయలక్ష్మి గారి రంగప్రవేశం జరిగింది. అది సాధారణమైనది కాదు. అప్పటి భారతీయ కళాజగత్తులోని ప్రముఖులు హాజరైన సాంస్కృతిక వేడుక.

ప్రఖ్యాత సినీదర్శకుడు వి. శాంతారామ్, నాట్య పునరుజ్జీవనోద్యమ నాయకుడు ఈ. కృష్ణ అయ్యర్, అనేక సంగీత విద్వాంసులు, నాట్యాచార్యులు ఆమె ప్రదర్శనను వీక్షించి ప్రశంసించారు.

అప్పుడే ఒక విషయం అందరికీ స్పష్టమైంది. ఈ బాలిక కేవలం మంచి నర్తకి కాదు. భవిష్యత్తులో భారతీయ నాట్యరంగంలో చిరస్థాయిగా నిలిచే కళాకారిణి. అరంగేట్రం తరువాత ఆమెకు దేశంలోని అనేక ప్రాంతాల నుంచి నాట్య ప్రదర్శనల ఆహ్వానాలు రావడం ప్రారంభమైంది.

సినీరంగ ప్రవేశం – వెండితెరకు వచ్చిన నాట్యసరస్వతి

ఆ కాలంలో దక్షిణ భారతీయ సినిమాల్లో శాస్త్రీయ నృత్యానికి అత్యంత ప్రాధాన్యం ఉండేది. దర్శకులు ఒక నృత్య సన్నివేశాన్ని చిత్రీకరించేటప్పుడు కేవలం అందంగా కనిపించే కళాకారిణిని కాదు, నిజంగా శాస్త్రీయ నృత్యాన్ని ఆవిష్కరించగల నర్తకిని వెతికేవారు.

అలాంటి సమయంలో విజయలక్ష్మి గారి అరంగేట్రం, నాట్య ప్రదర్శనలు దర్శకుల దృష్టిని ఆకర్షించాయి. బాలనటిగా ప్రారంభమైన ఆమె సినీప్రయాణం, త్వరలోనే కథానాయికగా, అంతకన్నా ముఖ్యంగా నాట్య ప్రధాన పాత్రలకు ప్రథమ ఎంపికగా మారింది. తెలుగు, తమిళ, కన్నడ, మలయాళ, హిందీ—ఐదు భాషల్లో ఆమె నటించారు. కానీ తెలుగు చిత్రసీమ ఆమెకు ఒక ప్రత్యేక స్థానాన్ని కల్పించింది.

ఎన్.టి. రామారావు, అక్కినేని నాగేశ్వరరావు, కాంతారావు, హరనాథ్, శోభన్‌బాబు వంటి అగ్రనటులతో ఆమె నటించినప్పటికీ, ప్రేక్షకుల హృదయాల్లో ఆమెను చిరస్థాయిగా నిలిపింది కథానాయిక పాత్రలు కాదు —ఆమె నృత్యం. ఒక పాట ప్రారంభమయ్యిందంటే, ప్రేక్షకుల చూపు ఆమె పాదాల మీద నిలిచేది. రెండో చరణానికి వచ్చే సరికి ఆమె హస్తముద్రల మీదకు మారేది. పాట ముగిసే సమయానికి మాత్రం ఆమె ముఖాభినయమే మనసులో నిలిచిపోయేది.

నాట్యమే ఆమె వ్యక్తిత్వం

ఎల్. విజయలక్ష్మి గారి నృత్యాన్ని చూసినవారు మొదట గమనించేది అడుగుల వేగాన్ని కాదు; అంగశుద్ధిని. ప్రతి భంగిమ ఒక దేవాలయ శిల్పాన్ని తలపించేది. ప్రతి హస్తముద్ర నాట్యశాస్త్రం చెప్పిన విధంగానే స్పష్టంగా వికసించేది. ప్రతి నేత్రచలనం భావాన్ని ముందుగా పలికి, తరువాత శరీరం దానికి అనుసరించేది. ఆమె నృత్యంలో నృత్తం, నృత్యం, నాట్యం—ఈ మూడు అంశాలు సమపాళ్లలో కలిసిపోయేవి.

వేగవంతమైన జతుల సమయంలోనూ ఆమె శరీర సమతుల్యత ఏమాత్రం దెబ్బతినేది కాదు. అదే సమయంలో మృదువైన లాస్యభాగాల్లో ముఖంలో విరిసే చిరునవ్వు, కనుబొమ్మల కదలిక, నేత్రాల సౌందర్యం ప్రేక్షకులను మరో ప్రపంచంలోకి తీసుకెళ్లేవి.

ఆమె అభినయానికి మరో విశేషం సాత్త్వికత.

అనవసరమైన అతిశయోక్తులు, రంగస్థలానికి మాత్రమే పరిమితమైన అతిరంజిత హావభావాలు ఆమె వద్ద కనిపించవు. కెమెరా ఎంత దగ్గరగా వచ్చినా, భావం అంత సూక్ష్మంగా, అంత సహజంగా వ్యక్తమవుతుంది. అందుకే ఆమె నృత్యం ఒకవైపు శాస్త్రీయ సంప్రదాయాన్ని సంతృప్తిపరుస్తూనే, మరోవైపు సాధారణ ప్రేక్షకుడినీ అలరిస్తుంది.

ఈ అసాధారణ సమన్వయమే ఆమెను తన సమకాలీన నర్తకీమణులలో ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టింది.

తెలుగు చిత్రసీమలో నాట్య వైభవం – ఒక స్వర్ణాధ్యాయం

తెలుగు చలనచిత్ర చరిత్రలో శాస్త్రీయ నృత్యానికి ప్రత్యేక గౌరవం లభించిన కాలాన్ని పరిశీలిస్తే, అందులో ఎల్. విజయలక్ష్మి గారి పేరు అత్యంత గౌరవంగా వినిపిస్తుంది. ఆమె నటించిన చిత్రాల సంఖ్య కంటే, ఆమె ప్రదర్శించిన నృత్యాల ప్రభావమే ఎంతో గొప్పది. ఒక పాట ముగిసిన తరువాత కథను మరచిపోయినా, ఆమె నాట్యరూపం ప్రేక్షకుల హృదయాలలో నిలిచి పోయేది. దర్శకులు కూడా ఆమెను కేవలం నృత్యకారిణిగా చూడలేదు; కథలోని భావాన్ని నాట్యం ద్వారా వ్యక్తీకరించగల కళాకారిణిగా భావించారు.

ఆమె తెరపై కనిపించిన ప్రతి నృత్యంలో శాస్త్రీయ వ్యాకరణం, సంగీతానుభూతి, పాత్రోచిత అభినయం, లయానుసారం సాగే శరీర విన్యాసం అద్భుతంగా మిళితమై ఉండేవి. అందుకే ఆమె నృత్యాలు కాలగర్భంలో కలిసిపోకుండా, తరతరాల నృత్య విద్యార్థులకు అధ్యయన విషయాలుగా నిలిచాయి. కొన్ని ఉదాహరణలు:

'పూజా ఫలం' – శాస్త్రీయ నృత్య సౌందర్యానికి సజీవ రూపం

పూజా ఫలం చిత్రంలో విజయలక్ష్మి గారి నృత్యం ఆమె కళాజీవితంలోని అత్యంత సుందరమైన అధ్యాయాలలో ఒకటి. ఈ చిత్రంలోని నృత్యదృశ్యాలు కేవలం సంగీత విరామాలు కావు; పాత్ర మనోభావాలను వ్యక్తీకరించే కళాత్మక విస్తరణలు.

ప్రత్యేకించి శివదీక్షా పరురాలనురా వంటి గీతంలో ఆమె చూపిన శివారాధనా భావం విశేషమైనది. ఆలయ వాతావరణాన్ని తలపించే గంభీరమైన నడక, ప్రతి హస్తముద్రలో ప్రతిఫలించిన శైవభక్తి, మృదువైన లాస్యంతో కూడిన భరతనాట్య విన్యాసాలు ఆ గీతాన్ని మరింత ఉన్నత స్థాయికి తీసుకెళ్లాయి. నాట్యశాస్త్రంలోని అంగశుద్ధిని ఎక్కడా విడిచిపెట్టకుండా, సినీ మాధ్యమానికి తగిన సౌందర్యంతో మలచిన తీరు ఆమె ప్రత్యేకతను తెలియజేస్తుంది.

ఈ చిత్రాన్ని చూసిన నాట్యాభిమానులు ఒక విషయాన్ని ప్రత్యేకంగా గమనిస్తారు. ఆమె నృత్యం ప్రేక్షకుడి దృష్టిని ఆకర్షించడానికి కాదు; సంగీత భావాన్ని దృశ్యరూపంలో ఆవిష్కరించడానికి ఉద్దేశించినదిగా అనిపిస్తుంది. అదే నిజమైన శాస్త్రీయ నర్తకికి ఉండవలసిన లక్షణం.

'భక్త ప్రహ్లాద' – భక్తిరసానికి సాత్త్వికాభినయం

పౌరాణిక చిత్రాలలో నృత్యం అనేది కేవలం రాజసభ వినోదం కాదు; రసానుభూతి, సంస్కృతి, సాహిత్య సౌందర్యాలను మేళవించే సాధనం. భక్త ప్రహ్లాద చిత్రంలో విజయలక్ష్మి గారి నాట్యం ఈ విషయాన్ని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది.

ఈ చిత్రంలోని ఆమె ప్రదర్శనలో గంభీరత కంటే మాధుర్యం ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. ముఖాభినయంలోని నిర్మలత్వం, నేత్రాలలో ప్రతిఫలించే సాత్త్వికత, సంగీతాన్ని అనుసరించి సాగే సున్నితమైన పాదసంచలనం శృంగారరసాన్ని సహజంగా వ్యక్తీకరిస్తాయి. ఆమె నృత్యాన్ని వీక్షిస్తున్నప్పుడు కళాకారిణి కనిపించదు; పాత్ర మాత్రమే కనిపిస్తుంది. ఇదే ఒక పరిపక్వత పొందిన నర్తకికి లభించే అత్యున్నత ప్రశంస.

'మహామంత్రి తిమ్మరుసు' – దేవాలయ నృత్య సంప్రదాయానికి అద్దం పట్టిన కళాప్రదర్శన

చారిత్రక చిత్రాలలో నాట్యాన్ని సహజంగా మేళవించడం అంత సులభం కాదు. విజయనగర సామ్రాజ్యపు రాజసౌందర్యం, కళాపోషణ, దేవాలయ సంప్రదాయాన్ని ప్రతిబింబించే మహామంత్రి తిమ్మరుసు చిత్రంలో విజయలక్ష్మి గారి నృత్యం ఈ లక్ష్యాన్ని సంపూర్ణంగా నెరవేర్చింది.

ప్రత్యేకించి తిరుమల తిరుపతి వెంకటేశ్వరా గీతంలో ఆమె ప్రదర్శించిన నృత్యం ఒక శాస్త్రీయ నర్తకికి ఉన్న అంతర్ముఖ భక్తిని ప్రతిబింబిస్తుంది. ఈ నృత్యాన్ని పరిశీలిస్తే మొదట కనిపించేది ఆమె భంగిమలలోని ప్రశాంతత. తొందరపాటు లేదు, అతిశయోక్తి లేదు, ప్రేక్షకులను ఆకట్టుకోవాలనే ప్రయత్నం లేదు. ప్రతి అడుగు ఒక ఆరాధనగా, ప్రతి హస్తముద్ర ఒక అర్చనగా, ప్రతి నేత్రచలనం ఒక ప్రార్థనగా రూపాంతరం చెందుతుంది.

ఈ గీతంలో ఆమె ప్రదర్శించిన లాస్య విన్యాసాలు ఆలయ సంప్రదాయ నృత్యాన్ని గుర్తుకు తెస్తాయి. భరతనాట్యానికి మూలమైన దేవాలయ సేవా సంప్రదాయం ఎంత పవిత్రమో, అదే పవిత్రతను తెరపై నిలబెట్టగలిగింది విజయలక్ష్మి గారే. సంగీతం, భక్తి, నాట్యం—ఈ మూడు పరస్పరం కలిసిపోయి ఒక దివ్యానుభూతిని కలిగించే అరుదైన సినీ నృత్యాలలో ఇది ఒకటి.

'సతీ సుమతి' – దశావతారాన్ని సజీవం చేసిన నాట్యకళా వైభవం

విజయలక్ష్మి గారి నాట్య ప్రస్థానం గురించి మాట్లాడేటప్పుడు సతీ సుమతి చిత్రంలోని మత్సరంబున... గీతాన్ని ప్రస్తావించకుండా ముందుకు సాగడం అసాధ్యం. ఈ ఒక్క నృత్యదృశ్యమే ఆమె ఎందుకు భారతీయ చలనచిత్ర చరిత్రలో అత్యుత్తమ శాస్త్రీయ నర్తకీమణులలో ఒకరిగా గుర్తింపు పొందారో తెలియజేస్తుంది.

ఈ గీతంలో శ్రీమహావిష్ణువు దశావతారాలను కూచిపూడి నృత్య సంప్రదాయాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని ఆవిష్కరించారు. అయితే దీనిని విశిష్టంగా నిలబెట్టింది వస్త్రాల మార్పు కాదు, రంగస్థల వైభవం కాదు —విజయలక్ష్మి గారి అభినయమే.

మత్స్యావతారంలో ఆమె శరీర కదలికలు జలగతిని సూచిస్తాయి. కూర్మావతారంలో స్థిరత్వం ప్రధానంగా కనిపిస్తుంది. వరాహావతారంలో వీరత్వం, నరసింహావతారంలో ఉగ్రరసం, వామనుడిలో బాలసౌమ్యత, త్రివిక్రమునిలో విశ్వరూప వైభవం, పరశురామునిలో ఆగ్రహం, శ్రీరామునిలో ధర్మనిష్ఠ, శ్రీకృష్ణునిలో లీలామాధుర్యం — ప్రతి అవతారానికీ వేర్వేరు శరీర భాషను, నేత్రాభినయాన్ని, లయను, గమనాన్ని ఆమె అద్భుతంగా సృష్టించారు.

ఒకే కళాకారిణి కేవలం కొన్ని నిమిషాల వ్యవధిలో పది భిన్న స్వభావాలను అంత సహజంగా వ్యక్తీకరించడం సాధారణ విషయం కాదు. అందుకే ఈ నృత్యాన్ని నేటికీ నృత్య పండితులు సినీ చరిత్రలో చిత్రీకరించబడిన అత్యుత్తమ శాస్త్రీయ నృత్య దృశ్యాలలో ఒకటిగా పేర్కొంటారు.

ఇతర తెలుగు చిత్రాలలో నాట్య వైభవం

ఎల్. విజయలక్ష్మి గారి ప్రత్యేకత ఏమిటంటే, కథానాయికగా నటించిన చిత్రాలలో మాత్రమే కాదు, నృత్యానికి ప్రాధాన్యం ఉన్న ఏ పాత్రలోనైనా ఆమె తనదైన ముద్ర వేశారు. ఆ కాలంలో దర్శకులు ఒక శాస్త్రీయ నృత్య సన్నివేశాన్ని చిత్రీకరించాలనుకుంటే, ముందుగా గుర్తుకు వచ్చేది విజయలక్ష్మి గారే. ఎందుకంటే ఆమె నృత్యంలో కృత్రిమత్వం ఉండేది కాదు; పాత్ర స్వభావం, సందర్భం, సంగీతం—ఈ మూడింటినీ సమన్వయం చేస్తూ నాట్యాన్ని కథలో భాగంగా మలచగలిగేవారు.

'నర్తనశాల' – రాజసభ నాట్య సంప్రదాయానికి ప్రతిరూపం

తెలుగు చలనచిత్ర చరిత్రలో నర్తనశాల ఒక అపూర్వమైన కళాఖండం. ఈ చిత్రంలో విజయలక్ష్మి గారి నాట్య ప్రదర్శన రాజసభలలో వికసించిన శాస్త్రీయ నృత్య సంప్రదాయాన్ని స్మరింపజేస్తుంది. ఆమె అడుగుల్లో కనిపించే క్రమశిక్షణ, హస్తముద్రల స్పష్టత, పాత్రోచితమైన గాంభీర్యం ఆ కాలపు ఆస్థాన నర్తకీమణుల కళాసంప్రదాయాన్ని తెరపై సజీవంగా నిలబెడతాయి. నృత్యం కథకు అలంకారం మాత్రమే కాదని, పాత్ర వికాసానికి కూడా సాధనమని ఈ చిత్రంలోని ఆమె ప్రదర్శన నిరూపిస్తుంది.

'గుండమ్మ కథ' – లాస్య సౌందర్యానికి చిరునామా

గుండమ్మ కథ ప్రధానంగా కుటుంబ కథా చిత్రమైనప్పటికీ, విజయలక్ష్మి గారి నాట్య ప్రదర్శన చిత్రానికి కళాత్మకమైన మెరుపును జోడించింది. శాస్త్రీయ నృత్యాన్ని గంభీరంగా మాత్రమే కాకుండా, మృదువైన లాస్యంతో, సౌందర్యంతో, సహజమైన అభినయంతో కూడా ప్రేక్షకులను అలరించవచ్చని ఆమె నిరూపించారు. చిరునవ్వులోనూ, నేత్రచలనంలోనూ, సున్నితమైన శరీర విన్యాసంలోనూ ఆమె నాట్య సంస్కారం ప్రతిఫలిస్తుంది.

'పరమానందయ్య శిష్యుల కథ' – జానపదం, శాస్త్రీయతల సమన్వయం

ఈ చిత్రంలో విజయలక్ష్మి గారు శాస్త్రీయ నాట్య వ్యాకరణాన్ని జానపద ఛాయలతో సమన్వయం చేసిన తీరు విశేషమైనది. శాస్త్రీయ నాట్యం ఎంత గంభీరమైనదైనా, ప్రేక్షకులకు చేరువయ్యేలా మలచగల కళాత్మక దృష్టి ఆమెకు ఉండేది. అందుకే గ్రామీణ వాతావరణంలో చిత్రీకరించిన నృత్య సన్నివేశాల్లో కూడా ఆమె ప్రదర్శన సహజంగా, ఆహ్లాదకరంగా కనిపిస్తుంది.

'శ్రీకృష్ణ తులాభారం' – భక్తి, మాధుర్యాల సమ్మేళనం

శ్రీకృష్ణ భక్తిని ప్రధానాంశంగా తీసుకున్న ఈ చిత్రంలో కొనుమిదే కుసుమాంజలి అనే పాటలో విజయలక్ష్మి గారి అభినయం ప్రత్యేకంగా నిలుస్తుంది. శ్రీకృష్ణుని లీలామాధుర్యాన్ని ప్రతిబింబించే సందర్భాల్లో ఆమె చూపిన సాత్త్వికాభినయం, మృదువైన పాదసంచలనం, సంగీతంతో ఏకరూపమయ్యే శరీర భాష ప్రేక్షకునిలో భక్తిరసాన్ని కలిగిస్తాయి. ఆమె నాట్యం చూసిన తరువాత పాట ముగిసిపోతుంది; కానీ ఆ భావం మాత్రం చాలాసేపు మనసులో నిలిచి ఉంటుంది.

బొబ్బిలి యుద్ధం (1964) చిత్రంలోని “నినుచేర మనసాయెరా” గీతం ఎల్. విజయలక్ష్మి గారి వెండితెర నాట్యవైభవాన్ని చక్కగా చూపించే ఉదాహరణగా చేర్చవచ్చు.ఈ జావళి గీతంలో ఆమె అభినయం అత్యున్నతమైన నాట్యకళా ప్రతిభను కనబరుస్తుంది. గాంభీర్యం, లయ, శరీరశుద్ధి కలగలసిన ఒక శాస్త్రీయ నాట్యావిష్కరణలా నిలుస్తుంది; బొబ్బిలి యుద్ధం లాంటి చారిత్రక చిత్రంలో అది పాత్రోచితమైన స్ఫూర్తితో కూడినదిగా ప్రత్యేక ఆకర్షణగా నిలిచింది.

సమకాలీన నర్తకీమణులలో విజయలక్ష్మి స్థానం

దక్షిణ భారతీయ చిత్రసీమలో పద్మిని, రాగిణి, వైజయంతీమాల, ఈ.వి. సరోజ, రాజసులోచన వంటి అద్భుత నర్తకీమణులు ఒకే కాలంలో వెలుగొందారు. వారిలో ప్రతి ఒక్కరికీ తమదైన ప్రత్యేకత ఉంది. వైజయంతీమాల భారతనాట్య వైభవాన్ని జాతీయ స్థాయికి తీసుకెళ్లగా, పద్మిని లాస్యమాధుర్యానికి ప్రతీకగా నిలిచారు. రాజసులోచన తన చురుకైన అభినయంతో ప్రత్యేక గుర్తింపు పొందారు.

ఈ మహోన్నత కళాకారిణుల మధ్య విజయలక్ష్మి గారిని ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టింది శాస్త్రీయ నాట్య వ్యాకరణంపై ఆమెకు ఉన్న రాజీపడని నిబద్ధత. కెమెరా కోసం భంగిమలను అతిగా మార్చడం, శాస్త్రీయతను తగ్గించి కేవలం వినోదానికి ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం ఆమె ఎప్పుడూ చేయలేదు. అదే సమయంలో సినిమా అనే మాధ్యమం కోరుకునే సౌందర్యాన్ని కూడా కోల్పోలేదు. ఈ సమతుల్యత ఆమెను అత్యంత విశిష్టమైన సినీ నర్తకీమణిగా నిలబెట్టింది.

ప్రముఖ నాట్యాచార్యులు ఆమె ప్రదర్శనలను ప్రశంసిస్తూ, విజయలక్ష్మి నాట్యంలో శాస్త్రం కనిపిస్తుంది; అదే సమయంలో రసం కూడా కనిపిస్తుంది అని పేర్కొనడం యాదృచ్ఛికం కాదు. ఒకవైపు నాట్యశాస్త్ర నియమాలకు కట్టుబడి ఉండి, మరోవైపు ప్రేక్షకుని హృదయాన్ని కదిలించే రసానుభూతిని కలిగించడం అత్యంత క్లిష్టమైన విషయం. ఆ రెండు లక్షణాలు సమపాళ్లలో కలిసిన అరుదైన కళాకారిణి విజయలక్ష్మి.

తెలుగు సినీ నాట్యానికి ఆమె చేసిన సేవ

తెలుగు చలనచిత్రాలలో శాస్త్రీయ నృత్యం ప్రజాదరణ పొందడంలో ఎల్. విజయలక్ష్మి గారి పాత్ర విశేషమైనది. ఆమె నటించిన చిత్రాల ద్వారా వేలాది మంది యువతులు భారతనాట్యం, కూచిపూడి వంటి శాస్త్రీయ నృత్యాల పట్ల ఆసక్తి పెంచుకున్నారు. ఒకప్పుడు ఆలయాలు, సభామండపాలకు మాత్రమే పరిమితమైన నాట్యరూపాలు, సినిమాల ద్వారా సామాన్య ప్రేక్షకుల గృహాల్లోకి చేరడానికి ఆమె వంటి కళాకారిణులు ప్రధాన కారణమయ్యారు.

నేటి తరం ప్రేక్షకులు ఆమె చిత్రాలను చూస్తే అవి పాత సినిమాలుగా కనిపించవచ్చు. కానీ ఒక నాట్య విద్యార్థి దృష్టితో పరిశీలిస్తే, ప్రతి దృశ్యం ఒక పాఠంలా అనిపిస్తుంది. పాదసంచలనం ఎలా ఉండాలి, నేత్రాభినయం ఎంత సూక్ష్మంగా ఉండాలి, హస్తముద్ర ఎక్కడ ప్రారంభమై ఎక్కడ ముగియాలి, సంగీతాన్ని ఎలా అనుసరించాలి—ఇవన్నీ ఆమె నాట్యంలో ప్రత్యక్షంగా కనిపిస్తాయి.

అందుకే ఎల్. విజయలక్ష్మి గారి వారసత్వం సినిమాలతో ముగియలేదు. ఆమె ప్రదర్శించిన ప్రతి శాస్త్రీయ నృత్యం ఈనాటికీ ఒక ఆదర్శంగా, ఒక ప్రమాణంగా, ఒక అధ్యయన గ్రంథంగా నిలిచి ఉంది. భారతీయ నాట్య సంప్రదాయాన్ని వెండితెరపై గౌరవప్రదంగా నిలబెట్టిన కళాతపస్వినిగా ఆమె పేరు తెలుగు సినీ చరిత్రలో చిరస్థాయిగా వెలుగొందుతూనే ఉంటుంది.

వివాహానంతర జీవితం

1969లో సురజిత్ కుమార్ దే దత్తాతో విజయలక్ష్మి గారి వివాహం జరిగింది. వివాహానంతరం ఆమె విదేశాలకు వెళ్లి కుటుంబ జీవితాన్ని ఆరంభించారు. ఫిలిప్పీన్స్‌లో కొంతకాలం నివసించిన తరువాత అమెరికాలో స్థిరపడ్డారు. అక్కడ ఉన్నత విద్యను అభ్యసించి విజ్జి దే దత్తాగా అకౌంటంటుగా వృత్తి జీవితంలోనూ విజయవంతమయ్యారు. ఆవిడ కుమారుడు రాజ్ దే దత్తా పారిశ్రామికవేత్తగా విజయం సాధించారు. అయితే నాట్యంతో ఆమె అనుబంధం ఎన్నడూ తెగిపోలేదు. సందర్భానుసారంగా భారతీయ శాస్త్రీయ నృత్యాన్ని విదేశాలలో పరిచయం చేస్తూ భారతీయ సంస్కృతికి ఒక సాంస్కృతిక రాయబారిగా నిలిచారు.

చంద్రశేఖరేంద్ర సరస్వతీ స్వామి వైభవం

ఆంగరైకు చెందిన శ్రీ సత్తూర్ సుబ్రహ్మణ్యం గారి తల్లి పరమాచార్యుల వారిపై అపార భక్తి కలిగిన మహనీయురాలు. వారి ఇంట్లో కోటి శ్రీరామనామ జపయజ్ఞం ప్రారంభమైనప్పటికీ, తొలి రోజుల్లో ఆశించినంతమంది భక్తులు రాలేదు. అదే సమయంలో ఒక భక్తురాలు కన్నీటి పర్యంతమై వారి ఇంటికి వచ్చి, తన ఇంట్లో ఉన్న పరమాచార్యుల వారి విగ్రహం కొన్ని రోజులుగా స్పష్టంగా "నన్ను సత్తూర్ ఇంటికి తీసుకెళ్ళు" అని పలుకుతోందని తెలిపింది. మొదట అది తన భ్రమ అనుకున్న ఆమెకు, అదే దివ్య ఆదేశం పదేపదే వినిపించడంతో భక్తి, భయభక్తులతో ఆ విగ్రహాన్ని సుబ్రహ్మణ్యం గారి ఇంటికి తీసుకువచ్చింది. రామనామ జపం జరుగుతున్న ప్రదేశంలో ఆ విగ్రహాన్ని ప్రతిష్ఠించిన వెంటనే, ఆమెకు ఆ దివ్య స్వరం వినిపించడం పూర్తిగా ఆగిపోయింది. ఈ విశేషాన్ని సుబ్రహ్మణ్యం గారి కుటుంబ సభ్యులే తరువాత భక్తులతో పంచుకున్నారు.

ఆ తరువాత ఆ ఇంట్లో జరిగిన మార్పు అందరినీ ఆశ్చర్యచకితులను చేసింది. అప్పటివరకు కొద్దిమంది మాత్రమే హాజరవుతున్న రామనామ జపానికి వందలాది మంది భక్తులు స్వచ్ఛందంగా తరలివచ్చారు. కోటి రామనామ యజ్ఞం అత్యంత వైభవంగా పూర్తయింది. ఈ సంఘటనను భక్తులు కేవలం ఒక అద్భుతంగా మాత్రమే కాకుండా, భగవన్నామ సంకీర్తన జరిగే చోటే పరమాచార్యుల వారి అనుగ్రహ సాన్నిధ్యం స్వయంగా వెలుగొందుతుందనే దివ్య సత్యానికి నిదర్శనంగా భావిస్తారు. పరమాచార్యుల వారు తమ జీవితమంతా ధర్మం, గురుభక్తి, రామనామ మహిమలనే నిజమైన అద్భుతాలని ఉపదేశించారు. అందువల్ల ఈ సంఘటనలో విగ్రహం మాట్లాడిందనే అంశం కంటే, రామనామ ప్రచారానికి పరమాచార్యుల వారి కృప స్వయంగా మార్గదర్శకత్వం వహించిందనే ఆధ్యాత్మిక సందేశమే భక్తుల హృదయాలను మరింతగా స్పృశిస్తుంది.

శ్రీగురుభ్యోనమః. 

శ్యామశాస్త్రుల వారి "మాయమ్మ"

సంగీత త్రయంలో పెద్దవారు శ్యామశాస్త్రి గారు. ఆయన వాగ్గేయకారులు, దేవీ భక్తులు, ఉపాసకులే కాదు పారంపర్యంగా వచ్చిన తంజావూరు బంగారు కామాక్షీ అమ్మవారి దేవస్థానంలో అర్చకత్వం కూడా చేశారు. సనాతనమైన ఈ బంగారు కామాక్షీ విగ్రహం తొలుత కాంచీపురంలో ఉండగా ఆది శంకరులే శ్యామశాస్త్రి గారి పూర్వీకులకు ఆ విగ్రహ పూజా బాధ్యతలను అప్పగించారట. 16వ శతాబ్దం మధ్యలో రాజకీయ పరిస్థితుల వలన శ్యామశాస్త్రి పూర్వీకులు కాంచీపురం వదలి ఆ విగ్రహాన్ని తంజావూరు తీసుకు వచ్చి అక్కడ ప్రతిష్ఠించి అక్కడి రాజుల ఆదరణతో ఆ బంగారు కామాక్షి దేవాలయానికి వైభవం వచ్చేలా చేశారు. తంజావూరు మహారాజా తులజావారు మేల రాజవీధిలో ఆ గుడికై పెద్ద స్థలాన్ని కేటాయించి, అగ్రహారాలు, మాన్యాలు, ఆభరణాలు కానుకగా ఇచ్చారు. శ్యామశాస్త్రి తండ్రిగారైన విశ్వనాథశాస్త్రి గారు మరణించిన తరువాత శ్యామశాస్త్రి గారు అమ్మ కైంకర్య బాధ్యతలను స్వీకరించారు. 

శ్యామశాస్త్రి కన్న ముందు వారి కుటుంబంలో ఎవ్వరికీ సంగీతంలో ప్రవేశం లేదు. ఆ బంగారు కామాక్షి కరుణతో ఆయన అద్భుతమైన గాయకునిగా, వాగ్గేయకారునిగా పేరొందారు. నిత్యపూజాదికాల తరువాత శ్యామశాస్త్రి వారు ఆ అమ్మ ముందు కూర్చుని ఆనందభాష్పాలు రాలుస్తూ తన కృతులను గానం చేసేవారు. ఎలా? ఆ తల్లిని తన కన్న తల్లిలా, తాను ఒక పసిబిడ్డవానిగా త్రికరణ శుద్ధిగా భావించి పాడేవారు. అమ్మను వేడుకోవడం, అమ్మను నుతించటం, అమ్మను ప్రశ్నించటం, అమ్మ లాలన పొందిన అనుభూతులు, అమ్మ ప్రేమను ఆస్వాదించిన వర్ణనలు...ఆయన కీర్తనలన్నీ మాతృభావనతో వ్రాసినవే.

ఒకసారి ఒక బ్రాహ్మణుడు ఆయనకు కలలో వచ్చి మదురై వెళ్ళి మీనాక్షీ అమ్మను ఆరాధించమని చెప్పగా, శ్యామశాస్త్రుల వారు అక్కడికి వెళ్ళి నవరత్నమాలికగా పేరొందిన తొమ్మిది అద్భుతమైన కృతులను రచించి అమ్మ ముంగిట ఆలపించారు. వాటిలో ఏడు మాత్రమే మనకు అందుబాటులో ఉన్నాయి - సరోజదళనేత్రి, దేవీ మీననేత్రి (శంకరాభరణం రాగంలో), మరివేరే గతి యెవరమ్మ (ఆనందభైరవి), నన్ను బ్రోవు లలిత (లలిత), మాయమ్మ (ఆహిరి), దేవీ నీ పద సారస (కాంభోజి), మీనలోచనా బ్రోవ (ధన్యాసి). తమాషా ఏమిటంటే శ్యామశాస్త్రి కుటుంబీకులు తమిళ అయ్యరు బ్రాహ్మణులైనా, ఆయన కృతులన్నీ తెలుగులో వ్రాసినవే. కాబట్టి శ్యామశాస్త్రి పూర్తిగా తెలుగు వారే అని చెప్పవచ్చు. చక్కని లయజ్ఞానంతో, మధురమైన భావసంపదతో, స్వరాక్షర మరియు ప్రాసల సౌందర్యంతో, రాగ అర్థ రస భావనలతో ఆయన కామాక్షీ, మీనాక్షీ పరదేవతలను తన కృతులతో కొలిచారు. శ్యామశాస్త్రి తన రచనలలో దేవీవైభవం పరిపూర్ణంగా ఆవిష్కరించారు. మాతృప్రేమను కురిపించి, అనుగ్రహించి, ఘనపాపములను తొలగించే అమ్మను 300కు పైగా కృతులలో నుతించారు. సంగీత త్రయంలో దేవీతత్త్వాన్ని ఒక కుమారునిగా అద్బుతంగా వర్ణించారు. 

నాదోపాసనలో మాతృతత్త్వాన్ని, పరదేవతానుగ్రహాన్ని మనకు అమూల్యమైన ఆధ్యాత్మిక సంపదగా కృతులను అందించిన శ్యామశాస్త్రుల వారు తంజావూరు బంగారు కామాక్షి సేవలోనే తరించి పరమపదించారు. వీరి కుమారులైన సుబ్బరాయశాస్త్రి గారు తండ్రి వద్ద, వారి సమకాలీకులైన త్యాగరాజస్వామి, ముత్తుస్వామి దీక్షితుల వారి వద్ద సంగీత శిక్షణను పొంది మంచి వాగ్గేయకారులుగా పేరొందారు. 

స్వాంతంబులోన నిన్నే తలచిన సుజనులకెల్లనీ వేళ  సంతోషము లొసగేవని నీవు మనోరథ ఫలదాయిని వని
కాంతమగు పేరు పొందితివి కారుణ్యమూర్తివై జగము  కాపాడిన తల్లి కదా నేడు నీదు బిడ్డను లాలించి
కనక గిరి సదన లలిత నిను భజన సంతతము సేయ నిజముగను
వినుము నిఖిల భువన జననీ ఇపుడు మా దురితము దీర్చి వరాలిచ్చి

పాలించు కామాక్షీ! పావనీ! పాపశమనీ! 

ఎన్నాళ్ళని నా కన్నులు కాయగ - ఆత్రేయ భక్తి గీతం

మధురభక్తిలో అనేక రకాలు, బహుళంగా ఉండే భావన నాయికా నాయకుని భావనైతే మాతృత్వ భావన, స్నేహ భావన లాంటివి ఈ మార్గంలో మరెన్నో. దేని ప్రత్యేకత దానిదే. కానీ, ఆ పరమాత్మను తన బిడ్డగా భావించే మాతృత్వ మధుర భక్తి చాలా ఉన్నతమైనది. తన బిడ్డను లాలించించే రీతినే ఆ తల్లి పరమాత్మను కూడా లాలిస్తుంది. ఈ భావనలను ఎందరో వాగ్గేయకారులు, రచయితలు అద్భుతంగా ఆవిష్కరించారు. వారిలో అన్నమాచార్యుల వారు అగ్రగణ్యులు. అటువంటి మాతృత్వ భావనలతో నిండిన ఓ మధుర భక్తి గీతం శ్రీవేంకటేశ్వర మహాత్మ్యం చిత్రానికి ఆత్రేయ గారు రచించారు. పెండ్యాల వారి సంగీతం, బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి శాంతకుమారి గారి నటన, గాత్రం కూడా. వకుళమాత శ్రీకృష్ణునికై ఎదురు చూస్తూ ఆరాధించే సన్నివేశం. యశోద మళ్లీ కలియుగంలో వకుళమాతగా జన్మించి శ్రీనివాసుని తల్లి అయ్యింది. శాంతకుమారి పూర్తిగా శాస్త్రీయ సంగీతంలో శిక్షణ పొందిన. గాయనీమణి. చాలా ఆర్తితో, భక్తితో ఈ గీతాన్ని ఆలపించారు. 

ఎన్నాళ్ళని నా కన్నులు కాయగ ఎదురు చూతురా గోపాల
ఎంత పిలచినా ఎంత వేడినా ఈ నాటికి దయరాదేల

గోపాల నంద గోపాల గోపాల నంద గోపాల

వీనుల విందుగ వేణుగానము విని తరింపగా వేచితిరా
వేచి వేచి యీ వెన్నముద్దవలె కరగిపోయెరా నా బ్రతుకు కరగిపోయెరా నా బ్రతుకు

వెన్న మీగడలు జున్ను పాలకు ఏమి కొరతరా మన యింట
పాలను ముచ్చిలి పరుల చేతిలో దెబ్బలు తినకురా కన్నయ్యా ఈ తల్లి హృదయము ఓర్వలేదయా

ఎన్నాళ్ళని నా కన్నులు కాయగ యెదురు చూతురా గోపాలా
ఎంత పిలచినా ఎంత వేడినా ఈ నాటికి దయరాదేల

గోపాల నంద గోపాల గోపాల నంద గోపాల
గోపాల నంద గోపాల గోపాల నంద గోపాల

https://www.youtube.com/watch?v=6KLid-HkoFc 

సరససామదానభేదదండ చతుర - త్యాగరాజస్వామి కృతి

 

సరససామదానభేదదండ చతుర సాటి దైవమెవరే బ్రోవవే

పరమ శాంభవాగ్రేసరుండగుచు పల్కు రావణుండు తెలియలేకపోయె

హితవు మాటలెంతో బాగ బల్కితివి సతముగానయోధ్యనిచ్చేనంటివి

నత సహోదరుని రాజు చేసి రాక హతము చేసితివి త్యాగరాజనుత

ఓ శ్రీరామా! సందర్భోచితంగా సామదానభేదదండోపాయములలో నిపుణుడవైన నీ సాటి దైవమెవరు, నన్ను బ్రోవుము! శివభక్తులలో అగ్రగణ్యుడనని గొప్పలు చెప్పుకునే రావణుడు నీ మహత్తును తెలుసుకోలేకపోయాడు. యుద్ధ సమయములో హితవైన మాటలను ఎంతో బాగా పలికినావు, తప్పును తెలుసుకుని శరణు కోరినచో శాశ్వతముగా అయోధ్యను కూడా ఇచ్చెదననినావు, దుష్టుడైన రావణుని వీడి నీ శరణు కోరిన అతని సోదరుడు విభీషణుని రాజు చేసినావు, దండోపాయముతో రావణుని హతము చేసినావు, పరమశివునిచే నుతించబడే ఓ శ్రీరామా! నన్ను బ్రోవుము. 

- త్యాగరాజస్వామి

శ్రీరామచంద్రుని గుణవైభవాలను మనోజ్ఞంగా ఆవిష్కరించే ఈ కృతిని సద్గురువులు కాపీనారాయణి రాగంలో స్వరపరచారు. ఈ కృతిని రంజని-గాయత్రి సోదరీమణులు అద్భుతంగా ఆలపించారు. 

 https://www.youtube.com/watch?v=ZSsiWR4W5wA 

శ్రీ చంద్రశేఖరాయ నమస్తే నమస్తే - అక్కారై స్వర్ణలత గారి రచన

 

శ్రీ చంద్రశేఖరాయ నమస్తే నమస్తే

శ్రీకరాయ సదా భక్త జన చింతితార్థ శుభఫలప్రదాయ

శ్రీ చంద్రమౌళీశ్వర పూజకాయ దయామయాయ

మహాచార్యాయ శ్రోత్రియాయ మహార్థోపదేశాయ వరాయ

దాస జనాది మనోహరాయ దాన దీక్షా పరాయణాయ

భాసమాన శాంతచిత్తాయ భాగధేయ నిర్ధారకాయ

సరసిజ వదన సముజ్జ్వలాయ పరమానంద సుభాగ్యదాయ

కీరవాణయే శిక్షకాయ సుఖప్రదాయ జగన్మయాయ

ఓ శ్రీ చంద్రశేఖర మహాస్వామీ! మీకు పునఃపునః నమస్కారములు. మీరు మంగళప్రదులు, భక్తుల సత్కోరికలను నెరవేర్చి శుభఫలాలను అనుగ్రహించేవారు. శ్రీ చంద్రమౌళీశ్వరుని పరమభక్తితో ఆరాధించే కరుణామూర్తి, వేదశాస్త్రాలలో ప్రవీణులైన మహాచార్యులు, పరమార్థాన్ని బోధించే జగద్గురువులు. మీ సౌమ్యత, దాతృత్వం, ధర్మనిష్ఠ, ప్రశాంత స్వభావం అందరి హృదయాలను ఆకర్షిస్తాయి. భక్తుల జీవితాలను శ్రేయోమార్గంలో నడిపించి వారికి భాగ్యం, ఆనందం, శుభం ప్రసాదిస్తారు. కమలంలా ప్రకాశించే ముఖకాంతితో, మధురమైన ఉపదేశంతో జగత్తును సన్మార్గంలో నడిపిస్తూ, సమస్త జీవులకు సుఖశాంతులను అనుగ్రహించే సర్వవ్యాపక దివ్యస్వరూపులు మీరు. మీకు నమస్కారములు. 

- అక్కారై స్వర్ణలత గారి రచన, సంగీతం.  

https://www.youtube.com/watch?v=gLrUa7W7Xeo

అలంపురం జోగులాంబ క్షేత్ర విశేషాలు

దక్షిణ కాశిగా ప్రసిద్ధి చెందిన అలంపురం, శైవం–శాక్తేయం రెండింటి వైభవాన్ని ఏకకాలంలో దర్శింపజేసే అరుదైన పుణ్యక్షేత్రం. ఇక్కడ వెలసిన జోగులాంబ అమ్మవారు అష్టాదశ మహా శక్తి పీఠాలలో ఒకరిగా భక్తులచే ఆరాధింపబడుతున్నారు. నవబ్రహ్మేశ్వరాలయాలతో కలిసి ఈ క్షేత్రం భారతీయ ఆధ్యాత్మిక, చారిత్రక, శిల్పకళా సంపదకు చిరస్మరణీయ చిహ్నంగా నిలిచింది.

క్షేత్ర పరిచయం

తెలంగాణ రాష్ట్రంలోని జోగులాంబ గద్వాల జిల్లాలో తుంగభద్రా నది ఒడ్డున, కృష్ణా–తుంగభద్రా సంగమానికి సమీపంలో అలంపురం ఉంది. పురాణాలలో ఈ ప్రాంతాన్ని హేమలాపురం, దక్షిణ కాశి, అలాగే శ్రీశైల మహాక్షేత్రానికి పశ్చిమ ద్వారం అని పేర్కొన్నారు. స్కంద పురాణంలో కూడా ఈ క్షేత్ర మహిమ ప్రస్తావించబడింది.  ఇక్కడ ఒకవైపు జోగులాంబ అమ్మవారు శక్తి స్వరూపిణిగా కొలువై ఉండగా, మరోవైపు ఏడవ–ఎనిమిదవ శతాబ్దాలకు చెందిన నవబ్రహ్మ శివాలయాలు శైవ సంప్రదాయానికి ప్రతీకలుగా నిలిచాయి.

శక్తి పీఠంగా అలంపురం

పురాణాల ప్రకారం, దక్ష యజ్ఞంలో అవమానానికి గురైన సతీదేవి యోగాగ్నిలో దేహత్యాగం చేసింది. విషాదంలో మునిగిన పరమశివుడు ఆమె దేహాన్ని మోస్తూ తాండవం చేయగా, లోకాల రక్షణార్థం మహావిష్ణువు సుదర్శన చక్రంతో సతీదేవి శరీరాన్ని ఖండించాడు. ఆ శరీర భాగాలు పడిన ప్రాంతాలే శక్తి పీఠాలుగా ప్రసిద్ధి చెందాయి. అలంపురంలో సతీదేవి పై దవడ పళ్లు (Upper Teeth) పడినట్లు శాక్తేయ సంప్రదాయం విశ్వసిస్తుంది. అందువల్ల ఈ క్షేత్రం అష్టాదశ మహా శక్తి పీఠాలలో అత్యంత పవిత్రమైనదిగా భావించబడుతుంది.  పూర్వకాలంలో ఈ ప్రాంతం హలంపురం, హేమళాపురంగా పిలువబడేది.

జోగులాంబఅనే పదం తెలుగు పదమైన యోగుల అమ్మనుండి ఉద్భవించిందని పండితులు చెబుతారు. అంటే యోగులకు తల్లి, యోగసాధకులను కాపాడే ఆదిశక్తి అనే భావన. ఇక్కడ అమ్మవారు ఉగ్రరూపంలో దర్శనమిస్తారు. శవంపై ఆసీనురాలై, తలపై తేలు, బల్లి, కప్ప వంటి ప్రతీకలతో కనిపించడం విశేషం. ఇవి జీవన–మరణ చక్రం, ప్రకృతిలోని భయాలను అధిగమించే దివ్యశక్తికి సంకేతాలుగా భావిస్తారు. 

చారిత్రక కాలక్రమం (Timeline)

 క్రీస్తుశకం 7వ శతాబ్దం బాదామి చాళుక్యుల పాలనలో జోగులాంబ ఆలయం మరియు నవబ్రహ్మ శివాలయాలు నిర్మించబడ్డాయి. ఆ కాలంలో అలంపురం దక్షిణ భారతదేశంలో ప్రముఖ శైవ–శాక్త కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందింది.  7వ–9వ శతాబ్దాల మధ్య చాళుక్యులు తొమ్మిది శివాలయాలను నిర్మించారు. వీటినే నవబ్రహ్మ ఆలయాలు అంటారు. ఇవి భారతీయ దేవాలయ శిల్పకళలో ప్రారంభ దశ నాగర శైలికి అద్భుత ఉదాహరణలుగా నిలిచాయి.   14వ శతాబ్దం (సుమారు 1390 ఛే)సమయంలో బహమనీ దండయాత్రల సమయంలో అసలు జోగులాంబ ఆలయం ధ్వంసమైంది. అయితే భక్తులు అమ్మవారి మూలవిగ్రహాన్ని రక్షించి సమీపంలోని బాలబ్రహ్మేశ్వర ఆలయంలో శతాబ్దాల పాటు భద్రపరిచి నిత్యపూజలు కొనసాగించారు.  దాదాపు ఆరు శతాబ్దాల తరువాత 2005లో ఆధునిక ఆలయం నిర్మించి, పురాతన విగ్రహాన్ని తిరిగి ప్రతిష్ఠించారు. అప్పటి నుండి జోగులాంబ అమ్మవారు మళ్లీ స్వస్థానంలో భక్తులకు దర్శనమిస్తున్నారు. 

నవబ్రహ్మ ఆలయాల విశిష్టత

అలంపురంలోని తొమ్మిది శివాలయాలు: బాల బ్రహ్మ,  స్వర్గ బ్రహ్మ,  పద్మ బ్రహ్మ,  అర్క బ్రహ్మ,  వీర బ్రహ్మ,  కుమార బ్రహ్మ, గరుడ బ్రహ్మ,  విశ్వ బ్రహ్మ,  తారక బ్రహ్మ. ఈ ఆలయాలు ఎర్రరాతితో నిర్మించబడి, ఉత్తర భారత నాగర శైలి మరియు దక్షిణ భారత ద్రావిడ శైలుల సమ్మేళనాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. బాలబ్రహ్మేశ్వర ఆలయంలో నేటికీ నిత్యపూజలు కొనసాగుతున్నాయి. 

ఆధ్యాత్మిక విశిష్టత

అలంపురం ప్రత్యేకత ఏమిటంటే ఇక్కడ శివుడు మరియు శక్తి ఒకే క్షేత్రంలో సమాన ప్రాధాన్యంతో ఆరాధింపబడుతున్నారు. భక్తులు ముందుగా జోగులాంబ అమ్మవారిని దర్శించి, అనంతరం బాలబ్రహ్మేశ్వర స్వామిని దర్శించడం సంప్రదాయంగా భావిస్తారు.

ఈ క్షేత్ర దర్శనంతో శత్రు బాధలు తొలగుతాయని, గ్రహదోషాలు శాంతిస్తాయని, యోగసిద్ధి, ఆధ్యాత్మిక పురోగతి కలుగుతుందని, కుటుంబ సౌఖ్యం, ఆరోగ్యం, ఐశ్వర్యం లభిస్తాయని భక్తుల విశ్వాసం. 

ముఖ్య ఉత్సవాలు

జోగులాంబ ఆలయంలో సంవత్సరం పొడవునా పూజలు జరుగుతున్నప్పటికీ ముఖ్యంగా ఆశ్వయుజ నవరాత్రులు, విజయదశమి, మహాశివరాత్రి, కార్తీకమాస ప్రత్యేక పూజలు, శక్తి హోమాలు, చండీ పారాయణాలు అత్యంత వైభవంగా నిర్వహిస్తారు. ఈ సందర్భాలలో వేలాది మంది భక్తులు దేశం నలుమూలల నుంచి తరలివస్తారు. 

శిల్పకళా ప్రాముఖ్యం

నవబ్రహ్మ ఆలయాలు భారత పురావస్తు శాఖ (ASI) సంరక్షణలో ఉన్న ప్రముఖ చారిత్రక కట్టడాలు. చాళుక్యుల ప్రారంభ దేవాలయ నిర్మాణ శైలికి ఇవి గొప్ప నిదర్శనాలు. పట్టడకల్, ఐహోళె వంటి కర్ణాటక దేవాలయాల అభివృద్ధికి పూర్వ రూపంగా అలంపురం ఆలయాలను పరిశోధకులు పేర్కొంటారు.

కూడవెల్లి సంగమేశ్వర ఆలయం – చాళుక్యుల ప్రాచీన శైవ సంపద

అలంపురం పుణ్యక్షేత్రంలో జోగులాంబ అమ్మవారి ఆలయం, నవబ్రహ్మ దేవాలయాలతో పాటు అత్యంత ప్రాచీనమైన శైవక్షేత్రాలలో కూడవెల్లి (కూడలి) సంగమేశ్వర స్వామి ఆలయం ఒకటి. సంగమేశ్వరఅనే పేరు సంగమంఅనే పదం నుండి ఉద్భవించింది. ఒకటి కంటే ఎక్కువ పవిత్ర నదులు కలిసే ప్రాంతానికి సంగమం అని పేరు. ఈ ఆలయం మొదట కృష్ణా–తుంగభద్రా నదుల సంగమానికి సమీపంలోని కుడవెల్లి గ్రామంలో నిర్మించబడింది. శాసనాధారాల ప్రకారం ఇది అలంపురంలోని చాళుక్య దేవాలయాలలో అత్యంత ప్రాచీనమైన నిర్మాణంగా భావించబడుతోంది.  చాళుక్యుల కాలంలో నిర్మించబడిన ఈ ఆలయం శైవ ఆరాధనకు ప్రధాన కేంద్రంగా నిలిచింది. శ్రీశైలం జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టు నిర్మాణం కారణంగా అసలు స్థలం జలాశయంలో మునిగిపోయే పరిస్థితి ఏర్పడడంతో, భారత పురావస్తు శాఖ (ASI) 1979–1990 మధ్యకాలంలో ఆలయాన్ని రాతి రాయిగా   విడదీసి, ప్రస్తుత అలంపురం సమీపానికి తరలించి యథాతథంగా పునర్నిర్మించింది. భారతదేశంలో విజయవంతంగా పునఃస్థాపించబడిన ప్రాచీన దేవాలయాలలో ఇది ఒక విశిష్ట ఉదాహరణగా గుర్తింపు పొందింది. 

ఆలయం తూర్పు ముఖంగా నిర్మించబడింది. గర్భగృహం, అంతరాలయం, మండపం, నంది మండపం, శిల్పాలతో అలంకరించిన స్తంభాలు చాళుక్య శిల్పకళా నైపుణ్యాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. గంగ, యమునా, శివుని వివిధ రూపాలు, మకరతోరణాలు, హంసతోరణాలు వంటి శిల్పాలు విశేష ఆకర్షణగా నిలుస్తాయి.  భక్తుల విశ్వాసం ప్రకారం సంగమేశ్వర స్వామిని దర్శించడం ద్వారా పితృదేవతల అనుగ్రహం, పాప విమోచనం, కుటుంబ శ్రేయస్సు లభిస్తాయి. ముఖ్యంగా మహాశివరాత్రి, కార్తీకమాసం సందర్భంగా వేలాది మంది భక్తులు ఇక్కడ ప్రత్యేక అభిషేకాలు నిర్వహిస్తారు.

పాపనాశి దేవాలయ సముదాయం – పాపాలను హరించే పవిత్ర క్షేత్రం

అలంపురానికి నైరుతి దిశలో సుమారు 1.5 కి.మీ. దూరంలో ఉన్న పాపనాశి దేవాలయ సముదాయం చాళుక్యుల తరువాత రాష్ట్రకూటులు మరియు పశ్చిమ చాళుక్యుల కాలంలో, సుమారు 9వ నుండి 11వ శతాబ్దాల మధ్య నిర్మించబడింది. ఈ సముదాయంలో ప్రస్తుతం 23 ప్రాచీన దేవాలయాలు ఉన్నాయి. ఇవి ప్రధానంగా శివునికి అంకితం చేయబడినప్పటికీ, విష్ణు, దేవి మరియు ఇతర దేవతలకు సంబంధించిన శిల్పాలు కూడా కనిపిస్తాయి.  ఈ సముదాయంలోని ప్రధాన ఆలయం పాపనాశీశ్వర స్వామి ఆలయం. పాపనాశిఅనే పేరుకు అర్థం పాపాలను నశింపజేసేవాడు. ఈ క్షేత్రంలో భక్తిశ్రద్ధలతో స్నానం చేసి, శివుని దర్శించి పూజలు చేస్తే జన్మజన్మాంతర పాపాలు తొలగుతాయని విశ్వాసం. అందుకే ఈ ప్రాంతానికి పాపనాశిఅనే పేరు వచ్చింది.  ఈ ఆలయాలు ప్రధానంగా నాగర శిల్పశైలిలో నిర్మించబడ్డాయి. గర్భగృహాలు, మండపాలు, నంది విగ్రహాలు, నాట్యమూర్తి శివుడు (నటరాజ), సప్తమాతృకలు, సముద్రమథనం వంటి పురాణ ఘట్టాలను ప్రతిబింబించే శిల్పాలు భారతీయ దేవాలయ కళకు అపూర్వ నిదర్శనాలు. శ్రీశైలం జలాశయ నిర్మాణంతో ఈ ఆలయాల అసలు ప్రదేశం మునిగిపోయే ప్రమాదం ఏర్పడడంతో, భారత పురావస్తు శాఖ 1980లలో ఈ దేవాలయాలను శాస్త్రీయ పద్ధతిలో విడదీసి ఎత్తైన ప్రదేశానికి తరలించి పునర్నిర్మించింది. ఈ పునఃస్థాపన భారతీయ వారసత్వ సంరక్షణలో ఒక గొప్ప విజయంగా పరిగణించబడుతుంది. 

యాత్రికులకు ఉపయోగకరమైన సమాచారం

రాష్ట్రం: తెలంగాణ
జిల్లా: జోగులాంబ గద్వాల
సమీప నగరం: కర్నూలు (సుమారు 27 కి.మీ.)
హైదరాబాద్ నుండి దూరం: సుమారు 220 కి.మీ.
సమీప నదులు: తుంగభద్రా – కృష్ణా సంగమం
ప్రత్యేకతలు: అష్టాదశ మహా శక్తి పీఠం, నవబ్రహ్మ శివాలయాలు, దక్షిణ కాశి, శ్రీశైల పశ్చిమ ద్వారం. 

శ్రీశైలం ఇష్టకామేశ్వరి దేవి ఆలయం

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని నంద్యాల జిల్లాలో, శ్రీశైలం క్షేత్రానికి సమీపంలోని దట్టమైన నల్లమల అటవీ ప్రాంతంలో వెలసిన పవిత్ర శక్తి పీఠమే **శ్రీ ఇష్టకామేశ్వరి దేవి ఆలయం**. శ్రీ మల్లికార్జున స్వామి, భ్రమరాంబికా దేవి ఆలయాల తర్వాత భక్తులు అత్యంత భక్తిశ్రద్ధలతో దర్శించుకునే క్షేత్రాలలో ఇది ఒకటి. ప్రకృతి ఒడిలో, గుహను పోలిన చిన్న ఆలయంలో కొలువై ఉన్న ఈ అమ్మవారు భక్తుల కోరికలను నెరవేర్చే దేవిగా విశ్వసించబడుతున్నారు. "ఇష్టకామేశ్వరి" అనే పేరుకే "భక్తుల ఇష్టకామ్యాలను నెరవేర్చే దేవి" అనే అర్థం ఉంది. 

ఈ ఆలయం శ్రీశైలం నుండి సుమారు 20 కిలోమీటర్ల దూరంలో అడవి ప్రాంతంలో ఉంది. సాధారణ వాహనాలు వెళ్లలేని మార్గం కావడంతో ప్రత్యేక జీపుల ద్వారా కొంతదూరం ప్రయాణించి, అక్కడి నుంచి కొంతదూరం కాలినడకన చేరుకోవాల్సి ఉంటుంది. ఈ ప్రయాణం సాహసోపేతమైనదైనా, నల్లమల అడవుల సహజ సౌందర్యం భక్తులకు మరపురాని అనుభూతిని కలిగిస్తుంది. అడవి సంరక్షణ నిబంధనల కారణంగా సాయంత్రం తర్వాత ఈ ప్రాంతంలో ప్రవేశానికి పరిమితులు ఉంటాయి. 

ఆలయంలోని ప్రధాన దేవత పార్వతీదేవి స్వరూపమైన ఇష్టకామేశ్వరి అమ్మవారు. అమ్మవారి విగ్రహం నాలుగు చేతులతో దర్శనమిస్తుంది. రెండు చేతుల్లో తామర పుష్పాలు, మరో చేతిలో శివలింగం, ఇంకో చేతిలో రుద్రాక్ష జపమాలను ధరించి ఉంటుంది. ఈ రూపం శైవ సంప్రదాయంలో పార్వతీదేవి తపోమూర్తి స్వరూపాన్ని సూచిస్తుందని పండితులు భావిస్తారు. ఆలయం చిన్న గుహలో ఉండటం వల్ల అక్కడి ప్రశాంతమైన వాతావరణం భక్తుల్లో ఆధ్యాత్మిక భావాన్ని మరింత పెంచుతుంది. 

ఈ ఆలయంలో అత్యంత విశేషంగా చెప్పుకునే అంశం అమ్మవారి నుదురు. దర్శనానికి వచ్చిన భక్తులు కుంకుమను అమ్మవారి నుదుటిపై సమర్పించడం ఆనవాయితీ. ఆ సమయంలో విగ్రహం నుదుటి భాగం మానవ చర్మంలా మృదువుగా అనిపిస్తుందని అనేక మంది భక్తులు తమ అనుభవంగా చెబుతారు. దీనిని భక్తులు దైవ మహిమగా భావిస్తారు. అయితే ఇది భక్తుల విశ్వాసానికి సంబంధించిన అంశమని గుర్తుంచుకోవాలి. 

స్థానిక చెంచు గిరిజనులు ఈ ఆలయ సేవా కార్యక్రమాల్లో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తూ తరతరాలుగా అమ్మవారిని ఆరాధిస్తున్నారు. శ్రీశైలం ప్రాంత చరిత్రలో చెంచు సమాజానికి ప్రత్యేక స్థానం ఉండటంతో, ఈ ఆలయం వారి ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయాలకు కూడా ప్రతీకగా నిలుస్తుంది. ఇక్కడ దద్దోజనం, పొంగలి వంటి నైవేద్యాలను సమర్పించడం ఆనవాయితీగా కొనసాగుతోంది. 

ఇష్టకామేశ్వరి ఆలయం నిర్మాణ కాలానికి సంబంధించిన ఖచ్చితమైన శాసన ఆధారాలు లేనప్పటికీ, ఆలయ నిర్మాణ శైలి మరియు శిల్పకళను పరిశీలించిన చరిత్రకారులు దీనిని సుమారు 8వ నుండి 10వ శతాబ్దాల మధ్యకాలానికి చెందిన ప్రాచీన దేవాలయంగా భావిస్తున్నారు. ఈ ఆలయం శ్రీశైలం మహాక్షేత్ర పరిధిలోని ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయంలో ఒక విశిష్ట స్థానాన్ని సంపాదించుకుంది.

ప్రతి సంవత్సరం తెలుగు రాష్ట్రాలతో పాటు కర్ణాటక, మహారాష్ట్ర, తమిళనాడు వంటి ప్రాంతాల నుంచి వేలాది మంది భక్తులు ఈ క్షేత్రాన్ని సందర్శిస్తారు. ప్రకృతి, ఆధ్యాత్మికత, ప్రాచీన సంప్రదాయం ఈ మూడు అంశాల సమ్మేళనంగా నిలిచిన ఇష్టకామేశ్వరి దేవి ఆలయం శ్రీశైలం యాత్రలో తప్పక దర్శించదగిన పవిత్ర స్థలంగా ప్రసిద్ధి చెందింది.  

బహుముఖప్రజ్ఞాశాలి పసుపులేటి కన్నాంబ

 తెలుగు సినీ చరిత్రలో భాష, నవరసాలు మేళవించిన నటనాకౌశలం కలిగిన నటీమణులలో సావిత్రి కన్నా ముందు తరం వారిలో అగ్రగణ్యురాలు పసుపులేటి కన్నాంబ గారు. ఆరోజుల్లో ఏడువారాల నగలు వేసుకునే ధనవంతురాలైన మహిళగా పేరోందారు. బాగా సంపాదిస్తున్న రోజుల్లో ఇంట్లో ఎక్కడ పడితే అక్కడ దాచుకునేవారట. నిండైనా విగ్రహం, అనన్యసమానమైన వాక్పటిమ, సంభాషణల్లో స్పష్టత. పల్నాటి నాగమ్మగా, ద్రౌపదిగా, కౌసల్యగా, జోథాబాయిగా, చంద్రమతిగా, చండికగా, పార్వతిగా, కణ్ణగిగా ఎన్నో పౌరాణిక చారిత్రాత్మక మరియు సాంఘిక పాత్రలను 170కు పైగా చిత్రాలలో అద్భుతంగా పోషించిన నటనారాణి కన్నాంబ గారు. అంతే కాదు సావిత్రి, అనసూయ, అన్నపూర్ణ వంటి స్త్రీపాత్రలే కాదు, ఎన్నో మగపాత్రలు కూడా నాటకాలలో వేశారు కన్నాంబగారు. ఆవిడ పద్యాలు పాడితే వన్స్ మోర్ అని ప్రేక్షకులు చప్పట్లు కొడుతూ కోరేవారట. 

పసుపులేటి కన్నాంబ జన్మతేదీ గురించి ఖచ్చితమైన సమాచారం లేదు. వివిధ వేదికల్లో ఆమె జనన సంవత్సరం 1910, 1912, 1913గా పేర్కొనబడింది. అయితే, 1949 అక్టోబరులో పేసుం పడం పత్రికకు ఇచ్చిన ఇంటర్వ్యూలో కన్నాంబ తన జన్మతేదీ 1911 అక్టోబర్ 5 అని పేర్కొన్నారు. 

కన్నాంబ కడపలో లోకాంబ, వెంకటనరసయ్య దంపతులకు జన్మించారు. ఆమె తండ్రి ప్రభుత్వ కాంట్రాక్టర్. ఏకైక సంతానమైన కన్నాంబ, ఏలూరులోని తన మాతామహుల వద్ద పెరిగింది. ఆమె తాత నాథముని నాయుడు గ్రామ వైద్యుడు కాగా, అమ్మమ్మ గ్రామ నర్సుగా సేవలందించేది. చిన్నప్పటి నుంచే ఆమెకు సంగీతంపై మంచి పట్టు ఉండేది. కర్ణాటక సంగీతంలో శిక్షణ పొందింది. సాహిత్యం, కవిత్వం అంటే అమితమైన అభిరుచి ఉన్న ఆమె తాత, ఆమె విద్యాభ్యాసాన్ని స్వయంగా పర్యవేక్షించారు. 

రంగస్థల ప్రవేశం

1927లో, పదహారేళ్ల వయసులో, ఏలూరులో నారాల నాటక సమాజం ప్రదర్శించిన హరిశ్చంద్ర నాటకాన్ని కన్నాంబ వీక్షించింది. ఆ నాటకంలో చంద్రమతి పాత్రధారి ఎంతో భావోద్వేగంతో పాట పాడుతూ ఏడ్చినా, ప్రేక్షకులు నవ్వారు. అది చూసిన కన్నాంబ, "ఇంకా బాగా నటించాలి" అని గట్టిగా వ్యాఖ్యానించింది. దీంతో మనస్తాపానికి గురైన ఆ నటుడు, "నటన అంత సులభం కాదు, నువ్వే వచ్చి చేసి చూపు" అని సవాలు విసిరాడట. కన్నాంబ వెంటనే వేదికపైకి ఎక్కి పాట పాడి, నటించి, కాసేపటి క్రితం నవ్విన అదే ప్రేక్షకులను కన్నీళ్లు పెట్టించింది. ఆమె అసాధారణ నటనా ప్రస్థానానికి అదే నాంది అయింది. మరుసటి రోజే ఆమె ఆ నాటక సంస్థలో ప్రధాన నటిగా చేరి, అనసూయ, సావిత్రి, యశోద వంటి పాత్రలను పోషించి విశేష ప్రశంసలు అందుకుంది.

ఈ నాటక సమాజ నిర్వాహకుల్లో ఒకరైన కడారు నాగభూషణం కన్నాంబను ప్రేమించి 1934 ఏప్రిల్‌లో వివాహం చేసుకున్నారు. అది ఆయన రెండో వివాహం. నాగభూషణం గారు నాటక ప్రయోక్త, దర్శక నిర్మాతలు. అదే సంవత్సరం ఈ దంపతులు శ్రీరాజరాజేశ్వరి నాట్య మండలి అనే తమ స్వంత నాటక సంస్థను స్థాపించి, మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీతో పాటు నిజాం ప్రాంతాల్లోనూ నాటకాలు ప్రదర్శించారు. తదుపరి అడుగు సహజంగానే సినీరంగమే అయింది. స్టార్ కంబైన్స్ సంస్థకు చెందిన ఎ. రామయ్య, కొల్హాపూర్‌లోని శాలిని సినీటోన్ స్టూడియోలో రూపొందిన హరిశ్చంద్ర చిత్రంలో చంద్రమతి పాత్ర కోసం ఆమెను ఆహ్వానించారు. ఆమె అంగీకరించడంతో సినీ జీవితం ప్రారంభమైంది.

ఆ తర్వాత బెజవాడకు చెందిన సరస్వతి టాకీస్ సంస్థ ద్రౌపది వస్త్రాపహరణం (1936) చిత్రంలో ద్రౌపది పాత్రను ఆమెకు అప్పగించింది. ఈ చిత్రం కూడా కొల్హాపూర్‌లోనే తెరకెక్కింది. వెల్ పిక్చర్స్ నిర్మించిన కనకధార చిత్రంలో ఆమె విషాదభరిత నటనకు అపారమైన ప్రశంసలు లభించాయి. అలా ఆమె స్టార్‌గా ఎదగడం ప్రారంభమైంది. అనంతరం హెచ్.ఎం.రెడ్డి, బి.ఎన్.రెడ్డిలతో కలిసి గృహలక్ష్మి(1938) చిత్రంలో నటించారు. తరువాత జయా ఫిలిమ్స్ నిర్మించిన కాళిదాసు చిత్రంలో నటించింది. ఈ సంస్థే తర్వాత శోభనాచల స్టూడియోస్, అనంతరం వీనస్ స్టూడియోస్‌గా రూపాంతరం చెందింది. సరస్వతి టాకీస్ భాగస్వామ్యంతో రూపొందిన చండిక చిత్రంలో ఆమె ప్రధాన పాత్ర పోషించింది. ఆ చిత్రంలో కోపం, ద్వేషం, ప్రేమ వంటి విభిన్న భావోద్వేగాలను అద్భుతంగా ఆవిష్కరించి, అప్పటివరకు విషాద నాయికగా ఉన్న తన ఇమేజ్‌కు భిన్నమైన కోణాన్ని చూపించింది.

తమిళ చిత్రరంగంలో అడుగులు

రాజగోపాల్ పిక్చర్స్, మోషన్ పిక్చర్ ప్రొడ్యూసర్స్ కౌన్సిల్ (తరువాతి జెమినీ స్టూడియో)లో కృష్ణ తూతు చిత్రాన్ని నిర్మించాలనుకున్నప్పుడు, దర్శకుడు రఘుపతి ప్రకాశ్ ఆమెను తన తొలి తమిళ చిత్రానికి ఎంపిక చేశారు.అయితే తమిళ సంభాషణల ఉచ్చారణలో తడబాటు, బలమైన తెలుగు యాస కారణంగా ఆ చిత్రం ఆశించిన విజయం సాధించలేదు. కానీ, ఎం.కె.త్యాగరాజ భాగవతార్ నటించిన క్లాసిక్ చిత్రం అశోక్ కుమార్ నిర్మాతలు ఆమెపై విశ్వాసం ఉంచారు. ఆ చిత్రంలో రచయిత ఎలంగోవన్ రాసిన తమిళ సంభాషణలను ఆమె ఎంతో చక్కగా పలకడంతో, 1941లో రూపొందిన కణ్ణగి చిత్రంలో ప్రధాన పాత్రకు ఆమెనే సహజ ఎంపికగా మారింది.

ఇప్పటికే ఆమె, భర్త నాగభూషణంతో కలిసి శ్రీరాజరాజేశ్వరి ఫిల్మ్ కంపెనీని స్థాపించారు. త్యాగరాజ భాగవతార్ పాటలకు అనుగుణంగా నృత్యం చేయడానికి ఆమె ప్రత్యేకంగా భరతనాట్యం నేర్చుకుంది. ఆయన పాడితే ఆమె నర్తించడం అనే తరహా దృశ్యాలు ప్రేక్షకులను ఎంతగానో అలరించి, తర్వాతి చిత్రాలకు మార్గదర్శకంగా నిలిచాయి.

అమరమైన నటన

జూపిటర్ ఫిలిమ్స్ నిర్మించిన కణ్ణగి చిత్రానికి ఆర్.ఎస్.మణి దర్శకత్వం వహించగా, ఎలంగోవన్ కథ, సంభాషణలు రాశారు. సాహిత్య గంభీరతతో కూడిన కవితాత్మక తమిళాన్ని భావోద్వేగం, స్పష్టమైన ఉచ్చారణ, సరైన లయతో ఆమె పలికిన తీరు చిరస్మరణీయంగా నిలిచింది. ఆ చిత్రంలో ఆమె నటన ఈ రోజుకీ ఆదర్శప్రాయంగా భావించబడుతుంది. కన్నాంబ పేరు "కణ్ణగి" పాత్రకు పర్యాయపదంగా మారిపోయింది. ఆ చిత్రంలో ఆమె, యు.ఆర్.జీవరత్నం మధ్య సాగిన ప్రశ్నోత్తర గీతం తర్వాతి కాలంలో అనేక చిత్రాలకు ఆదర్శంగా నిలిచింది. ఈ చిత్ర సంగీత దర్శకుడు ఎస్. వి. వెంకట్రామన్‌కు  ఈ అవకాశం రావడానికి కారణం, అప్పటికే కన్నాంబ నిర్మించిన తల్లి ప్రేమ చిత్రానికి ఆయన సంగీతం సమకూర్చడం. అనంతరం ఆయన మీరా వంటి చిరస్మరణీయ చిత్రాలకు సంగీతం అందించారు.

కన్నాంబగారు కేవలం నటి మాత్రమే కాదు, గాయని కూడా. సినిమాల్లో నటించడమే కాకుండా అనేక చిత్రాల్లో తన పాటలను తానే ఆలపించారు. ఆ కాలంలో ప్లేబ్యాక్ విధానం పూర్తిగా స్థిరపడకముందు నటీనటులే పాటలు పాడేవారు. గృహలక్ష్మి, తల్లిప్రేమ, చండిక, మాయా మచ్చీంద్ర, పల్నాటి యుద్ధం వంటి చిత్రాల్లో ఆమె గానం ప్రేక్షకులను ఆకట్టుకుంది. కన్నాంబ గారు నవరసాలను సమానంగా పోషించిన అరుదైన నటి. చాలామంది "ట్రాజెడీ క్వీన్"గా గుర్తించినప్పటికీ, ఆమె విషాద పాత్రలకే పరిమితం కాలేదు. పౌరాణిక, చారిత్రాత్మక, జానపద, సాంఘిక చిత్రాల్లో కోపం, వీరత్వం, కరుణ, హాస్యం, భక్తి వంటి అన్ని రసాలను సమర్థంగా ప్రదర్శించి నవరస నటిగా పేరు తెచ్చుకున్నారు. 

ఆమె భర్త కడారు నాగభూషణంతో కలిసి స్థాపించిన శ్రీ రాజరాజేశ్వరి ఫిల్మ్ కంపెనీ దక్షిణ భారత చిత్రసీమలో అత్యంత క్రమశిక్షణ కలిగిన నిర్మాణ సంస్థలలో ఒకటిగా పేరుపొందింది. వీరు సిబ్బందికి జీతాలు నెలాఖరుకే ముందుగానే చెల్లించేవారు. సెట్లో పనిచేసే ప్రతి ఒక్కరికీ భోజన సదుపాయం కల్పించేవారు.కళాకారులు, సాంకేతిక నిపుణులను కుటుంబ సభ్యుల్లా చూసుకునేవారు. 

కన్నాంబ దంపతులు అవసరంలో ఉన్నవారికి డబ్బులు అప్పుగా ఇవ్వడం, చాలామందికి హామీదారులుగా సంతకాలు చేయడం వల్ల భారీ ఆర్థిక నష్టాలను ఎదుర్కొన్నారు. నిర్మించిన కొన్ని సినిమాలు కూడా నష్టపోవడంతో జీవితాంతంలో ఆర్థిక పరిస్థితి బలహీనపడింది. ఆవిడ స్థాపించిన నిర్మాణ సంస్థ తెలుగు, తమిళ భాషలతో పాటు కొన్ని చిత్రాలను కన్నడలో కూడా నిర్మించింది. ఆ కాలంలో బహుభాషా నిర్మాణాలను చేపట్టిన తొలి మహిళా నిర్మాతల్లో ఆమె ఒకరు. దాదాపు రెండున్నర దశాబ్దాల పాటు దక్షిణ భారత సినీరంగంలో అగ్రనటిగా కొనసాగారు. ఆవిడ నిర్మించిన నవజీవనం (1949) చిత్రం అప్పటి ఉమ్మడి మద్రాస్ రాష్ట్రం నుంచి ఉత్తమ చిత్రంగా గుర్తింపు పొందింది. ఇది ఆమె నిర్మాతగా సాధించిన ముఖ్య విజయాల్లో ఒకటి. 1940–50 దశకాల్లో ఆమెకు ఉన్న ప్రజాదరణ ఎంతగానో ఉండేది. అప్పట్లో మార్కెట్లో కన్నాంబ లోలాకులు అనే పేరుతో ఆభరణాలు కూడా అమ్ముడయ్యేవని సినీ రచయిత రావికొండలరావు తన రచనల్లో పేర్కొన్నారు. 

ఆమె చివరి చిత్రాలు

ఆమె జీవితం చివరిదశలో కూడా నటన కొనసాగించారు. "ఆత్మబలం", "రామదాసు", "పరువు ప్రతిష్ఠ", "లవకుశ", "ఆప్తమిత్రులు", "ఆత్మబంధువు" వంటి చిత్రాల్లో ముఖ్యమైన పాత్రలు పోషించారు. 

మరణానంతరం చోటుచేసుకున్న విషాద సంఘటన

కొన్ని జీవితచరిత్రలు, కుటుంబ సభ్యుల కథనాల ప్రకారం, కన్నాంబను సంప్రదాయం ప్రకారం నగలతో సమాధి చేయగా, అనంతరం ఆమె సమాధిని దొంగలు తవ్వి నగలు అపహరించారని, ఆమె భౌతికకాయం కూడా కనిపించకుండా పోయిందని ప్రచారంలో ఉంది. దీనిపై పలు కథనాలు ఉన్నప్పటికీ, ఖచ్చితమైన చారిత్రక ఆధారాలు పరిమితంగానే ఉన్నాయి. 

మహిళా నిర్మాతలకు మార్గదర్శి

1930–40 దశకాల్లో మహిళలు నటించడం కూడా అరుదైన కాలంలో, కన్నాంబ నటి మాత్రమే కాకుండా నిర్మాణ సంస్థను విజయవంతంగా నడిపిన తొలి తెలుగు మహిళా నిర్మాతల్లో ఒకరిగా నిలిచారు. ఆమె తర్వాత భానుమతి, సావిత్రి వంటి నటీమణులు నిర్మాణ రంగంలోకి రావడానికి ఆమె ఆదర్శంగా నిలిచారు. 

వ్యక్తిత్వం, కుటుంబం, వారసత్వం

కన్నాంబ అత్యంత భక్తిశ్రద్ధలు కలిగిన వ్యక్తి. ప్రతి రోజు సినిమా షూటింగ్‌కు బయలుదేరే ముందు పూజ చేసేది. ఆమెకు సంతానం లేకపోవడంతో ఒక కుమారుడిని, ఒక కుమార్తెను దత్తత తీసుకున్నారు. కుమార్తె రాజరాజేశ్వరి, దర్శకుడు సి. పుల్లయ్య కుమారుడు, దర్శకుడు సి. ఎస్. రావును వివాహం చేసుకుంది. దత్తపుత్రుడు తబలా విద్వాంసుడు. 170కుపైగా చిత్రాల్లో నటిగా, 25కుపైగా చిత్రాలకు నిర్మాతగా సేవలందించిన ఆమె కెరీర్‌లో మనోహర చిత్రంలో రాజమాత పాత్ర మరో మైలురాయిగా నిలిచింది.

ప్రముఖ నటి అంజలీదేవి కన్నాంబ గురించి ఇలా గుర్తుచేసుకున్నారు - తమిళంలో సంభాషణలు ఎలా చెప్పాలో, పెద్దలకు నమస్కారం ఎలా చేయాలో వంటి చిన్నచిన్న విషయాలనూ ఆమె మాకు నేర్పేవారు. తమిళ సినీ ప్రపంచంలోకి అడుగుపెట్టిన అనేక తెలుగు నటీనటులకు ఆమె స్ఫూర్తిగా నిలిచారు.

1964 మే 7న కన్నాంబ కన్నుమూశారు. ఏ భాషలోనైనా రాణించాలంటే ఆ భాషను నేర్చుకోవాలనే సంకల్పం ఉంటే చాలని కన్నాంబ తన జీవితంతో నిరూపించారు. నేటి తరానికి కూడా అది ఒక గొప్ప పాఠమే.