ద్వైత సాంప్రదాయ గురువులు వ్యాస తీర్థుల వారి జీవిత చరిత్ర

భారతదేశ ఆధ్యాత్మిక చరిత్రలో మధ్వాచార్యుల ద్వైత వేదాంత సంప్రదాయాన్ని విస్తృతంగా ప్రచారం చేసిన మహనీయులలో శ్రీ వ్యాసరాయ తీర్థులకు విశిష్టమైన స్థానం ఉంది. వ్యాసతీర్థులు, వ్యాసరాజులు అని కూడా పిలువబడే ఆయన గొప్ప వేదాంత పండితుడు, హరిదాస సంప్రదాయానికి మార్గదర్శకుడు, విజయనగర సామ్రాజ్యానికి రాజగురువు, శ్రీ వేంకటేశ్వరస్వామి పరమభక్తుడు, హనుమంతుని ఆరాధనను ప్రజలలో విస్తరింపజేసిన మహాయోగి. క్రీ.శ. 1460 ప్రాంతంలో జన్మించి 1539 వరకు జీవించిన ఆయన దాదాపు ఎనిమిది దశాబ్దాల జీవితంలో దక్షిణ భారతదేశ ఆధ్యాత్మిక, సాంస్కృతిక, రాజకీయ చరిత్రపై చెరగని ముద్ర వేశారు.

వ్యాసరాయులు నేటి కర్ణాటక రాష్ట్రంలోని చెన్నపట్టణ సమీపంలోని బన్నూరు ప్రాంతంలో జన్మించినట్లు మాధ్వ సంప్రదాయ చరిత్రలు తెలియజేస్తున్నాయి. ఆయన తండ్రి రామాచార్యులు, తల్లి సీతమ్మ. చిన్ననాటి పేరు యతిరాజు. బాల్యం నుంచే అసాధారణమైన జ్ఞాపకశక్తి, వేదాధ్యయనంపై ఆసక్తి, ఆధ్యాత్మిక విషయాల పట్ల అనురక్తి కలిగి ఉండేవారు. బ్రహ్మణ్యతీర్థుల అనుగ్రహంతో చిన్నవయస్సులోనే సన్యాసాశ్రమాన్ని స్వీకరించి వ్యాసతీర్థులుగా ప్రసిద్ధి చెందారు. తరువాత శ్రీపాదరాజుల వద్ద వేదాలు, ఉపనిషత్తులు, వ్యాకరణం, న్యాయశాస్త్రం, మధ్వాచార్యుల ద్వైత సిద్ధాంతం అధ్యయనం చేశారు. శ్రీపాదరాజుల భక్తి సంగీత సంప్రదాయం కూడా ఆయనపై గొప్ప ప్రభావం చూపింది. గురువుల వద్ద విద్యాభ్యాసం పూర్తిచేసుకున్న తరువాత వివిధ ప్రాంతాలలో పండితులతో శాస్త్రచర్చలు నిర్వహించి గొప్ప వేదాంతవేత్తగా గుర్తింపు పొందారు.

వ్యాసరాయులు ద్వైత వేదాంతాన్ని సమర్థిస్తూ న్యాయామృతం, తాత్పర్య చంద్రిక, తర్కతాండవం వంటి ప్రసిద్ధ గ్రంథాలను రచించారు. ఈ మూడు గ్రంథాలు ద్వైత వేదాంత సంప్రదాయంలో వ్యాసత్రయం అని ప్రసిద్ధి చెందాయి. జీవుడు, జగత్తు, పరమాత్మ వేర్వేరు సత్యాలని, శ్రీహరి సర్వోత్తముడని మధ్వాచార్యులు ప్రతిపాదించిన సిద్ధాంతాన్ని తర్కబద్ధంగా వివరించారు. అద్వైత, విశిష్టాద్వైత పండితులు ప్రతిపాదించిన తాత్త్విక వాదాలను పరిశీలించి ద్వైత సిద్ధాంతాన్ని సమర్థించారు. ఆయన రచనలు తరువాతి కాలంలో భారతీయ వేదాంత చర్చలపై విశేషమైన ప్రభావం చూపాయి. ముఖ్యంగా న్యాయామృతం అద్వైత పండితులలో కూడా విస్తృతమైన తాత్త్విక చర్చలకు దారితీసింది.

విద్యాభ్యాసం, తీర్థయాత్రలు, శాస్త్రచర్చల అనంతరం వ్యాసరాయులు తిరుమల శ్రీ వేంకటేశ్వరస్వామి సేవలో కొంతకాలం గడిపారు. విజయనగర పాలకుడు సాళువ నరసింహరాయల అభ్యర్థన మేరకు ఆయన తిరుమలలో స్వామివారి ఆరాధన బాధ్యతలను నిర్వహించినట్లు మఠ సంప్రదాయాలు తెలియజేస్తున్నాయి. క్రీ.శ. 1486 నుంచి 1498 వరకు సుమారు పన్నెండు సంవత్సరాలు ఆయన తిరుమలలో ఉన్నట్లు చెబుతారు. సంప్రదాయ కథనం ప్రకారం ఆలయంలో వైఖానస ఆగమ పద్ధతిలో పూజలు నిర్వహించే అర్చక కుటుంబానికి చెందిన బాలుడు చిన్నవయస్సులో ఉండటంతో, అతడు పూజా విధానాలలో శిక్షణ పొందే వరకు వ్యాసరాయులు స్వామివారి ఆరాధనను పర్యవేక్షించారు. తరువాత ఆ బాధ్యతలను తిరిగి అర్చక కుటుంబానికి అప్పగించారు. తిరుమలలో ఆయన సేవలకు గుర్తుగా వ్యాసరాజ మఠానికి కొన్ని సంప్రదాయ గౌరవాలు కొనసాగాయి. శ్రీ వేంకటేశ్వరుని పట్ల ఆయనకున్న భక్తి మధ్వ సంప్రదాయంలో ప్రత్యేకంగా స్మరించబడుతుంది.

తిరుమల సేవానంతరం వ్యాసరాయులు విజయనగర సామ్రాజ్య రాజధాని హంపికి చేరుకున్నారు. వీరనరసింహరాయలు, శ్రీకృష్ణదేవరాయలు, అచ్యుతదేవరాయలు వంటి పాలకుల కాలంలో ఆయన రాజగురువుగా, ఆధ్యాత్మిక సలహాదారుగా విశేషమైన గౌరవం పొందారు. ముఖ్యంగా క్రీ.శ. 1509 నుంచి 1529 వరకు పరిపాలించిన శ్రీకృష్ణదేవరాయలతో ఆయనకు సన్నిహితమైన అనుబంధం ఉండేది. రాజు ఆయనను గురువుగా గౌరవించి మఠాలకు, విద్యాసంస్థలకు, ఆలయాలకు భూములు, ఇతర దానాలు సమర్పించినట్లు చారిత్రక ఆధారాలు తెలియజేస్తున్నాయి. కుహూయోగం అనే అశుభకాలంలో శ్రీకృష్ణదేవరాయల స్థానంలో వ్యాసరాయులు కొంతకాలం సింహాసనాన్ని అధిష్ఠించి రాజును ప్రమాదం నుంచి రక్షించినట్లు ప్రసిద్ధ కథనం ఉంది. ఇది సంప్రదాయ గాథ అయినప్పటికీ రాజుకు ఆయనపై ఉన్న విశ్వాసాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. విజయనగర సామ్రాజ్యంలో వేదవిద్య, ధర్మాచరణ, ఆలయ సంస్కృతి, దానధర్మాలు అభివృద్ధి చెందడానికి ఆయన ప్రోత్సాహం అందించారు.

వ్యాసరాయుల జీవితంలో అత్యంత విశిష్టమైన సేవ హనుమంతుని ఆరాధనను విస్తృతంగా ప్రచారం చేయడం. మధ్వ సంప్రదాయంలో హనుమంతుడు వాయుదేవుని అవతారంగా, అపారమైన భక్తి, బలం, జ్ఞానం, ధైర్యాలకు ప్రతీకగా ఆరాధించబడతాడు. వ్యాసరాయులు విజయనగర సామ్రాజ్యంలోని వివిధ ప్రాంతాలలో 732 హనుమంతుని విగ్రహాలను ప్రతిష్ఠించినట్లు మఠ సంప్రదాయం తెలియజేస్తుంది. ఈ సంఖ్యలోని అన్ని విగ్రహాల వివరాలను నిర్ధారించే సంపూర్ణ చారిత్రక జాబితా ప్రస్తుతం అందుబాటులో లేదు. అయినప్పటికీ కర్ణాటక, ఆంధ్రప్రదేశ్, తమిళనాడు ప్రాంతాలలో వ్యాసరాయుల ప్రతిష్ఠలుగా ప్రసిద్ధి చెందిన అనేక ఆంజనేయ విగ్రహాలు నేటికీ పూజలందుకుంటున్నాయి. గ్రామాలు, పట్టణాలు, కోటలు, నదీతీరాలు, యాత్రామార్గాలలో ఆంజనేయ ఆరాధనను విస్తరించడం ద్వారా ప్రజలలో భక్తి, ధైర్యం, ధర్మనిష్ఠలను పెంపొందించాలనే లక్ష్యం ఆయన సేవలో కనిపిస్తుంది.

వ్యాసరాయులు ప్రతిష్ఠించిన హనుమంతుని విగ్రహాలలో హంపిలోని యంత్రోద్ధారక ఆంజనేయస్వామి అత్యంత ప్రసిద్ధమైనది. తుంగభద్రా నదీతీరంలోని చక్రతీర్థం సమీపంలో ఉన్న ఈ క్షేత్రంలో ఆంజనేయుడు యంత్రం మధ్య ధ్యానముద్రలో దర్శనమిస్తాడు. సంప్రదాయ కథనం ప్రకారం వ్యాసరాయులు ప్రతిరోజూ ఒక శిలపై బొగ్గుతో హనుమంతుని రూపాన్ని చిత్రించి ఆరాధించేవారు. ఆ రూపం అదృశ్యమవుతుండటంతో చివరకు యంత్రంలో ఆంజనేయస్వామిని ప్రతిష్ఠించినట్లు చెబుతారు. ఈ క్షేత్రంతో సంబంధం కలిగిన యంత్రోద్ధారక హనుమత్ స్తోత్రం ఎంతో ప్రసిద్ధి చెందింది. బెంగళూరులోని గాలి ఆంజనేయస్వామి, కోటె ఆంజనేయస్వామి, బళ్లారి, చిత్రదుర్గ, మేలుకోటె తదితర ప్రాంతాలలోని అనేక ఆంజనేయ విగ్రహాలను కూడా వ్యాసరాయుల ప్రతిష్ఠలుగా స్థానిక సంప్రదాయాలు గుర్తిస్తున్నాయి. ఈ విగ్రహాలలో తలపైకి వంగిన తోక చివర గంట ఉండటం వంటి కొన్ని ప్రత్యేక లక్షణాలు కనిపిస్తాయి. అయితే ప్రతి విగ్రహం ఆయన స్వయంగా ప్రతిష్ఠించినదేనని చెప్పడానికి ప్రత్యేక ఆధారాలు అవసరం.

విజయనగరంలో ఉన్న కాలంలో వ్యాసరాయులు హరిదాస సాహిత్యాన్ని కూడా విశేషంగా ప్రోత్సహించారు. పురందరదాసు, కనకదాసు వంటి గొప్ప భక్తకవులు ఆయన ఆధ్యాత్మిక ప్రభావాన్ని పొందినవారిగా ప్రసిద్ధి చెందారు. పురందరదాసు సంగీతం ద్వారా భక్తిని ప్రజలకు చేరువ చేయగా, కనకదాసు తన కీర్తనల ద్వారా సామాజిక సమానత్వాన్ని, భగవద్భక్తిని బోధించారు. వ్యాసరాయులు స్వయంగా కన్నడ భాషలో శ్రీకృష్ణుని స్తుతిస్తూ దేవరనామాలు రచించారు. కృష్ణా నీ బేగనే బారో అనే ప్రసిద్ధ కీర్తన ఆయన రచనలలో ఒకటిగా సంప్రదాయంలో గుర్తించబడుతుంది. వేదాంతంలోని లోతైన విషయాలను పండితులకు సంస్కృత గ్రంథాల ద్వారా, సామాన్య ప్రజలకు భక్తి సంగీతం ద్వారా అందించడం ఆయన ఆధ్యాత్మిక సేవలోని గొప్ప విశేషం.

జీవిత చరమాంకంలో కూడా వ్యాసరాయులు వేదాంత ప్రచారం, హరిదాసుల ప్రోత్సాహం, శ్రీహరి ఆరాధనలో నిమగ్నమయ్యారు. క్రీ.శ. 1539లో ఆయన బృందావన ప్రవేశం చేశారు. హంపి సమీపంలోని తుంగభద్రా నదిలో ఉన్న నవబృందావన క్షేత్రంలోని ఆయన బృందావనం మధ్వ సంప్రదాయ భక్తులకు ముఖ్యమైన పుణ్యస్థలం. మధ్వాచార్యులు, జయతీర్థులు, వ్యాసతీర్థులు ద్వైత వేదాంత సంప్రదాయంలో మునిత్రయంగా గౌరవించబడుతున్నారు. తత్త్వశాస్త్రంలో అసాధారణమైన పాండిత్యం, విజయనగర సామ్రాజ్యానికి అందించిన మార్గదర్శకత్వం, తిరుమల శ్రీ వేంకటేశ్వరునికి చేసిన సేవ, వందలాది ఆంజనేయ విగ్రహాల ప్రతిష్ఠ సంప్రదాయం, పురందరదాసు వంటి మహాభక్తులకు అందించిన ప్రోత్సాహం వ్యాసరాయుల జీవితాన్ని చిరస్మరణీయం చేశాయి. పాండిత్యాన్ని భక్తితో, రాజనీతి సలహాలను ధర్మంతో, ఆలయ సంస్కృతిని ప్రజాజీవితంతో అనుసంధానించిన గొప్ప యతీశ్వరుడిగా శ్రీ వ్యాసరాయులు భారతీయ ఆధ్యాత్మిక చరిత్రలో శాశ్వతమైన స్థానం సంపాదించుకున్నారు.

తాళ్ళపాక అన్నమాచార్యుల వారి జీవిత చరిత్ర

తెలుగు భక్తి సాహిత్య చరిత్రలో శ్రీ తాళ్ళపాక అన్నమాచార్యులకు అపూర్వమైన స్థానం ఉంది. శ్రీ వేంకటేశ్వరస్వామిని తన జీవితానికి పరమార్థంగా భావించి, ఆయన మహిమను వేలాది సంకీర్తనల ద్వారా ప్రపంచానికి చాటిచెప్పిన మహాభక్తుడు అన్నమయ్య. తెలుగు పదకవితా పితామహుడిగా ప్రసిద్ధి చెందిన ఆయన కేవలం వాగ్గేయకారుడు మాత్రమే కాదు. గొప్ప ఆధ్యాత్మికవేత్త, తత్త్వబోధకుడు, సమాజంలోని అసమానతలను ప్రశ్నించిన సంస్కర్త, భక్తిని సామాన్య ప్రజలకు చేరువ చేసిన ప్రజాకవి. ఆయన రచనలలో వేదాంత సారం, భక్తి మాధుర్యం, మానవతా దృక్పథం, తెలుగు భాషా సౌందర్యం అద్భుతంగా కలిసిపోయాయి. అన్నమయ్య జీవితం గురించి తెలుసుకోవడానికి ఆయన మనుమడు తాళ్ళపాక చిన్నన్న రచించిన ద్విపద అన్నమాచార్య చరిత్రము అత్యంత ముఖ్యమైన ప్రాచీన ఆధారం. దీనితో పాటు అన్నమయ్య సంకీర్తనల రాగిరేకులు, తాళ్ళపాక వంశ చరిత్ర, వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి పరిశోధనలు, కామిశెట్టి శ్రీనివాసులు వంటి పరిశోధకుల అధ్యయనాలు ఆయన జీవితాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ఎంతో ఉపయోగపడతాయి.

అన్నమాచార్యులు నేటి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని అన్నమయ్య జిల్లా రాజంపేట ప్రాంతంలో ఉన్న తాళ్ళపాక గ్రామంలో జన్మించారు. ఆయన తండ్రి నారాయణసూరి, తల్లి లక్కమాంబ. వీరిది వేదాధ్యయన సంప్రదాయం కలిగిన నందవరీక బ్రాహ్మణ కుటుంబం. చిన్నన్న రచించిన చరిత్ర ప్రకారం వీరి పూర్వీకులు భరద్వాజ గోత్రానికి, ఋగ్వేద సంప్రదాయానికి చెందినవారు. అన్నమయ్య జనన సంవత్సరంగా క్రీ.శ. 1408 విస్తృతంగా అంగీకరించబడింది. అయితే కొన్ని పాత ప్రచురణలలో 1424 సంవత్సరాన్ని జనన సంవత్సరంగా పేర్కొనడం వల్ల పరిశోధకుల మధ్య కొంతకాలం భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. రాగిరేకులలోని కాలగణనను పరిశీలించిన పరిశోధకులు 1424 సంవత్సరానికి అన్నమయ్యకు పదహారేళ్లు నిండాయని, అందువల్ల ఆయన జననం 1408లో జరిగిందని వివరించారు. సంప్రదాయం ప్రకారం ఆయన వైశాఖ మాసంలో విశాఖ నక్షత్రంలో జన్మించారు. క్రీ.శ. 1503 వరకు జీవించినట్లు తాళ్ళపాక వంశ ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. ఈ విధంగా దాదాపు తొంభై ఐదు సంవత్సరాల సుదీర్ఘ జీవితాన్ని ఆయన భగవంతుని సేవలో గడిపారు.

అన్నమయ్య జననానికి సంబంధించిన ఒక అందమైన కథను చిన్నన్న తన చరిత్రలో వివరించారు. నారాయణసూరి, లక్కమాంబ దంపతులకు చాలాకాలం సంతానం కలగకపోవడంతో వారు తిరుమల శ్రీ వేంకటేశ్వరస్వామిని దర్శించి సంతానప్రాప్తి కోసం ప్రార్థించారు. వారి భక్తికి ప్రసన్నుడైన స్వామి తన దివ్యాయుధమైన నందక ఖడ్గం అంశతో ఒక కుమారుడు జన్మిస్తాడని అనుగ్రహించినట్లు సంప్రదాయ కథనం. ఈ కారణంగానే అన్నమాచార్యులను శ్రీ వేంకటేశ్వరుని నందకాంశ సంభూతులుగా భక్తులు భావిస్తారు. ఈ కథను చారిత్రక సంఘటనగా కాకుండా అన్నమయ్య దివ్యత్వాన్ని తెలియజేసే భక్తి సంప్రదాయంగా అర్థం చేసుకోవాలి. చిన్నప్పటి నుంచే అన్నమయ్యకు సంగీతం, కవిత్వం, భగవన్నామ సంకీర్తనల పట్ల సహజమైన ఆసక్తి ఉండేదని ఆయన జీవితచరిత్ర తెలియజేస్తుంది.

అన్నమయ్య బాల్యంలో జరిగిన ఒక సంఘటన ఆయన జీవితాన్ని పూర్తిగా మార్చివేసిందని చిన్నన్న పేర్కొన్నారు. ఇంట్లో ఒకరోజు కుటుంబ సభ్యులు ఆయనను గడ్డి కోసుకురమ్మని పంపించారు. గడ్డి కోస్తున్నప్పుడు ఆయన వేలికి గాయమై రక్తం కారింది. ఆ సమయంలో తిరుమలకు వెళ్తున్న భక్తుల బృందం గోవింద నామస్మరణ చేస్తూ కనిపించింది. వారి భక్తిపారవశ్యానికి ఆకర్షితుడైన బాల అన్నమయ్య వారితో కలిసి తిరుమలకు బయలుదేరాడు. కొండపైకి చేరుకునే సమయంలో అలసటతో నిద్రపోయిన బాలుడికి అలమేలుమంగమ్మ దర్శనమిచ్చి ఆహారం ప్రసాదించి, పాదరక్షలు విడిచి పవిత్రమైన కొండను అధిరోహించమని సూచించినట్లు కథనం. ఆ తల్లి అనుగ్రహంతో అన్నమయ్య తిరుమల చేరుకుని శ్రీ వేంకటేశ్వరస్వామిని దర్శించుకున్నాడు. ఈ సంఘటన ఆయన జీవితంలో భక్తి మార్గానికి నాందిగా భావించబడుతుంది.

తిరుమలలో స్వామివారిని దర్శించిన అన్నమయ్య హృదయం అపారమైన ఆనందంతో నిండిపోయింది. ఆ దివ్యానుభూతి ఆయనలోని సహజ కవితాశక్తిని మేల్కొలిపింది. తిరుమల కొండలు, స్వామివారి సౌందర్యం, ఆలయ వైభవం, భక్తుల విశ్వాసం ఆయన మనసును ఆకట్టుకున్నాయి. సంప్రదాయం ప్రకారం బాల్యంలోనే అలమేలుమంగమ్మపై శతకం రచించినట్లు చెబుతారు. శ్రీ వేంకటేశ్వరుని స్తుతిస్తూ జీవితాంతం సంకీర్తనలు రచించాలనే సంకల్పం ఆయనలో ఏర్పడింది. తిరుమల ఆయనకు కేవలం ఒక పుణ్యక్షేత్రం కాదు. అది ఆధ్యాత్మిక విద్యాలయం, సంగీతానికి ప్రేరణాస్థానం, భగవంతునితో అనుబంధాన్ని అనుభవించే దివ్యధామం.

అన్నమయ్య ఆధ్యాత్మిక జీవితంలో వైష్ణవ సంప్రదాయానికి విశేషమైన స్థానం ఉంది. తాళ్ళపాక కుటుంబం మొదట వేదాధ్యయన సంప్రదాయంలో ఉండగా, అన్నమయ్య తిరుమలలో వైష్ణవ ఆచార్యుల ప్రభావంతో విశిష్టాద్వైత సిద్ధాంతాన్ని స్వీకరించినట్లు ఆయన జీవితచరిత్ర తెలియజేస్తుంది. ఘనవిష్ణువు అనే వైష్ణవ యతి ఆయనకు పంచసంస్కారాలు చేసి వైష్ణవ దీక్షను ప్రసాదించినట్లు సంప్రదాయం. ఈ దీక్షతో అన్నమయ్య భక్తి మరింత క్రమబద్ధమైన ఆధ్యాత్మిక సాధనగా మారింది. భగవంతుడు సర్వాంతర్యామి అని, జీవుడు ఆయనకు శేషభూతుడని, సంపూర్ణ శరణాగతితో భగవంతుని కృపను పొందవచ్చని విశిష్టాద్వైత తత్త్వం బోధిస్తుంది. ఈ భావాలు అన్నమయ్య సంకీర్తనలలో స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి.

అన్నమయ్య వివాహ జీవితం కూడా ఆయన సాహిత్య ప్రస్థానంలో ముఖ్యమైన భాగం. ఆయనకు తిమ్మక్క, అక్కలమ్మ అనే ఇద్దరు భార్యలు ఉన్నట్లు తాళ్ళపాక వంశ సంప్రదాయం తెలియజేస్తుంది. తిమ్మక్క స్వయంగా గొప్ప కవయిత్రి. ఆమె రచించిన సుభద్రా కల్యాణము తెలుగు సాహిత్యంలో మహిళా రచనల చరిత్రకు ఎంతో ప్రాధాన్యం కలిగిన కావ్యం. మహాభారతంలోని అర్జునుడు, సుభద్రల వివాహ ఘట్టాన్ని ఆమె ద్విపద కావ్యంగా రచించారు. అన్నమయ్య కుటుంబంలో భక్తి, సంగీతం, సాహిత్యం పరస్పరం ముడిపడి ఉండేవి. ఆయన కుమారులు, మనుమలు కూడా ఈ సంప్రదాయాన్ని కొనసాగించారు. అందువల్ల తాళ్ళపాక వంశం తెలుగు భక్తి సాహిత్య చరిత్రలో ఒక విశిష్టమైన సాహిత్య కుటుంబంగా నిలిచింది.

అన్నమయ్య తన జీవితంలో ప్రధానంగా శ్రీ వేంకటేశ్వరస్వామిని ఆరాధించినప్పటికీ ఆయన సంకీర్తనలలో భక్తికి అనేక రూపాలు కనిపిస్తాయి. తల్లిదండ్రుల పట్ల గౌరవం, గురువుల పట్ల వినయం, స్త్రీపురుషుల మధ్య ప్రేమ, మానవుల మధ్య సమానత్వం, లోకజీవితంలోని సుఖదుఃఖాలు అన్నింటినీ ఆయన భగవంతునితో అనుసంధానించారు. ఆయన దృష్టిలో భక్తి అంటే కేవలం ఆలయంలో పూజలు చేయడం మాత్రమే కాదు. మనసులోని అహంకారాన్ని తొలగించుకోవడం, ఇతరుల పట్ల దయ కలిగి ఉండడం, సత్యాన్ని అనుసరించడం, ప్రతి జీవిలో పరమాత్మను దర్శించడం కూడా భక్తిలో భాగాలే.

అన్నమయ్య రచనలను ప్రధానంగా ఆధ్యాత్మిక సంకీర్తనలు, శృంగార సంకీర్తనలు అనే రెండు విభాగాలుగా చూడవచ్చు. ఆధ్యాత్మిక సంకీర్తనలలో వేదాంతం, భక్తి, వైరాగ్యం, శరణాగతి, మానవ జీవితపు అనిత్యత వంటి అంశాలు ప్రధానంగా కనిపిస్తాయి. శృంగార సంకీర్తనలలో శ్రీ వేంకటేశ్వరుడు, అలమేలుమంగల మధ్య దివ్యప్రేమను వర్ణించారు. ఈ శృంగారం కేవలం లౌకికమైన ప్రేమ వర్ణన కాదు. జీవాత్మ పరమాత్మను చేరుకోవాలనే తపనకు, భక్తుడు భగవంతునితో ఏర్పరచుకునే సన్నిహిత అనుబంధానికి ప్రతీకగా కూడా అర్థం చేసుకోవచ్చు. అలమేలుమంగమ్మ అలకలు, స్వామివారి అనునయాలు, సఖుల సంభాషణలు, విరహవేదన, కలయికలోని ఆనందం వంటి భావాలను అన్నమయ్య ఎంతో సహజంగా చిత్రించారు.

అన్నమయ్య సంకీర్తనలలో భాష అత్యంత సరళంగా ఉంటుంది. సామాన్య ప్రజలు మాట్లాడే తెలుగు పదాలను ఉపయోగిస్తూ అత్యంత లోతైన వేదాంత విషయాలను వివరించడం ఆయన ప్రత్యేకత. ఉదాహరణకు బ్రహ్మమొక్కటే పరబ్రహ్మమొక్కటే అనే సంకీర్తనలో సమస్త జీవులలో ఉన్న పరమాత్మ ఒక్కడేనని బోధించారు. నిద్రలో రాజు, సేవకుడు అనే భేదం ఉండదని, భగవంతుని దృష్టిలో ఉన్నతులు, అధములు అనే తేడాలు లేవని తెలియజేశారు. మెండైన బ్రాహ్మణుడు మెట్టు భూమి ఒకటే, చండాలుడు ఉండేటి సరి భూమి ఒకటే అనే భావం ద్వారా సామాజిక హోదాలు, కులభేదాలు పరమార్థ దృష్టిలో అప్రధానమని స్పష్టం చేశారు. పదిహేనవ శతాబ్దపు సమాజంలో ఇలాంటి సమానత్వ భావాలను భక్తి సంకీర్తనల ద్వారా ప్రజలకు అందించడం విశేషమైన విషయం.

అన్నమయ్య కీర్తనలలో మానవ జీవితంలోని మోహం, అహంకారం, సంపదల పట్ల వ్యామోహం గురించి కూడా లోతైన పరిశీలన కనిపిస్తుంది. నానాటి బతుకు నాటకము అనే సంకీర్తనలో ఈ ప్రపంచ జీవితం ఒక నాటకమని, మనిషి అనుభవించే సుఖదుఃఖాలు తాత్కాలికమైనవని, చివరకు శాశ్వతమైనది భగవంతుని సన్నిధి మాత్రమేనని బోధించారు. ఎంతమాత్రమున ఎవ్వరు తలచిన అంతమాత్రమే నీవు అనే సంకీర్తనలో భక్తుని భావానికి అనుగుణంగా భగవంతుడు అనుభూతమవుతాడనే విశాలమైన ఆధ్యాత్మిక దృష్టిని వ్యక్తం చేశారు. వివిధ మతసంప్రదాయాలు భగవంతుని భిన్నమైన రూపాలలో ఆరాధించినా పరమసత్యం ఒక్కటేననే సమన్వయ భావం ఇందులో కనిపిస్తుంది.

కొండలలో నెలకొన్న కోనేటి రాయడు, అదివో అల్లదివో శ్రీహరివాసము, ముద్దుగారే యశోద, భావములోన బాహ్యమునందును, పొడగంటిమయ్య మిమ్ము పురుషోత్తమా, తందనానా ఆహి వంటి అనేక సంకీర్తనలు అన్నమయ్య సాహిత్యంలోని విభిన్న భావాలను ప్రతిబింబిస్తాయి. ఒక కీర్తనలో తిరుమల క్షేత్ర వైభవాన్ని వర్ణిస్తే, మరొక కీర్తనలో బాలకృష్ణుని సౌందర్యాన్ని చిత్రించారు. ఇంకొక కీర్తనలో మానవుని అంతరంగాన్ని పరిశీలించారు. భక్తుని హృదయంలోని ఆనందం, ఆవేదన, ఆశ, నిరాశ, ప్రేమ, విరహం వంటి భావాలన్నింటినీ భగవంతునితో సంభాషణలుగా మలచడం ఆయన రచనల ప్రత్యేకత.

అన్నమయ్య జీవితంలో రాజులతో జరిగిన సంఘటనలు కూడా ఆయన భక్తి స్వభావాన్ని తెలియజేస్తాయి. చిన్నన్న రచించిన చరిత్రలో సాళువ నరసింహరాయలతో అన్నమయ్యకు ఉన్న సంబంధాన్ని వివరించారు. సంప్రదాయ కథనం ప్రకారం సాళువ నరసింహుడు అన్నమయ్య కీర్తనలను విని ఎంతో ఆనందించి, తనను కూడా స్తుతిస్తూ కీర్తనలు రచించమని కోరాడు. అయితే భగవంతుని స్తుతించడానికి అలవాటుపడిన తన నాలుక మానవులను పొగడడానికి సిద్ధంగా లేదని అన్నమయ్య తెలియజేశాడు. దీనితో ఆగ్రహించిన రాజు ఆయనను సంకెళ్లతో బంధించాడని, అన్నమయ్య శ్రీ వేంకటేశ్వరుని ప్రార్థించగానే సంకెళ్లు విడిపోయాయని కథనం. ఈ సంఘటన చారిత్రకంగా పూర్తిగా నిర్ధారించబడకపోయినా, అన్నమయ్యకు భగవద్భక్తి కంటే రాజాశ్రయం గొప్పది కాదనే భావాన్ని తెలియజేస్తుంది. సంకీర్తనను ధనార్జనకు సాధనంగా కాకుండా భగవంతునికి సమర్పించే పవిత్రమైన సేవగా ఆయన భావించారు.

అన్నమయ్యకు అహోబిల క్షేత్రంతో కూడా విశేషమైన అనుబంధం ఉంది. అహోబిల నరసింహస్వామి ఆయన ఆరాధనలో ముఖ్యమైన స్థానం పొందారు. అహోబిల మఠ సంప్రదాయం ప్రకారం ఆయన అక్కడి వైష్ణవ యతుల వద్ద ఆధ్యాత్మిక ఉపదేశం పొందారు. ముఖ్యంగా ఆదివణ్ శఠగోప యతీంద్రుల ప్రభావం ఆయన జీవితంపై ఉన్నట్లు సంప్రదాయ ఆధారాలు తెలియజేస్తాయి. అహోబిల నరసింహుని స్తుతిస్తూ కూడా ఆయన సంకీర్తనలు రచించారు. నవనారసింహ క్షేత్రాల మహిమను గానం చేశారు. తిరుమల శ్రీ వేంకటేశ్వరుడు, అహోబిల నరసింహుడు ఒకే పరమాత్మ యొక్క విభిన్న రూపాలని ఆయన భక్తి దృష్టి తెలియజేస్తుంది.

అన్నమయ్య సమకాలీన భక్తి సంప్రదాయాల గురించి చెప్పేటప్పుడు కర్ణాటకకు చెందిన పురందరదాసును ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించాలి. చిన్నన్న రచించిన అన్నమాచార్య చరిత్రలో పురందరదాసు అన్నమయ్యను దర్శించినట్లు ఒక ప్రసిద్ధ కథనం ఉంది. పురందరదాసు అన్నమయ్యను శ్రీ వేంకటేశ్వరుని అనుగ్రహం పొందిన మహాభక్తునిగా గౌరవించగా, అన్నమయ్య పురందరదాసును పాండురంగ విఠ్ఠలుని కృపకు పాత్రుడైన గొప్ప భక్తునిగా ప్రశంసించినట్లు వర్ణించారు. అయితే పురందరదాసు జీవితకాలాన్ని సాధారణంగా క్రీ.శ. 1484 నుంచి 1564 వరకు పేర్కొంటారు. అన్నమయ్య 1503లో పరమపదించినట్లు అంగీకరిస్తే, ఆయన మరణించే సమయానికి పురందరదాసు యువకుడిగా ఉండేవారు. అందువల్ల ఈ సమావేశానికి సంబంధించిన వివరాలను చారిత్రకంగా నిర్ధారించిన సంఘటనగా కాకుండా తాళ్ళపాక కుటుంబ సంప్రదాయంలో నిలిచిన భక్తి కథనంగా పరిగణించడం సముచితం. అయినప్పటికీ ఈ కథ దక్షిణ భారతదేశంలోని తెలుగు, కన్నడ భక్తి సంగీత సంప్రదాయాల మధ్య ఉన్న ఆధ్యాత్మిక అనుబంధాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.

అన్నమయ్య తన జీవితకాలంలో ముప్పై రెండు వేల సంకీర్తనలు రచించినట్లు చిన్నన్న పేర్కొన్నారు. ఈ సంఖ్య తాళ్ళపాక వంశ సంప్రదాయంలో ప్రసిద్ధి చెందింది. ప్రతిరోజూ కనీసం ఒక సంకీర్తనను శ్రీ వేంకటేశ్వరునికి సమర్పించాలనే నియమంతో ఆయన జీవించినట్లు చెబుతారు. సంకీర్తనలతో పాటు ద్విపద రామాయణము, వేంకటాచల మాహాత్మ్యము, శృంగార మంజరి, పలు శతకాలు, ఇతర ప్రబంధాలు రచించినట్లు చిన్నన్న వివరించారు. అయితే ఈ రచనలన్నీ నేడు పూర్తిగా అందుబాటులో లేవు. కాలక్రమంలో అనేక గ్రంథాలు నశించిపోయాయి. లభించిన రచనల ఆధారంగానే ఆయన సాహిత్య వైభవాన్ని పరిశోధకులు పునర్నిర్మించారు.

అన్నమయ్య సంకీర్తనల సాహిత్య నిర్మాణం కూడా తెలుగు సంగీత చరిత్రలో ఒక ముఖ్యమైన పరిణామం. పల్లవి, చరణాల రూపంలో భావాన్ని విస్తరించి, సులభంగా పాడుకునే విధంగా రచనలు చేయడం ఆయన పదకవిత్వంలోని ప్రధాన లక్షణం. అంతకుముందు కూడా దక్షిణ భారతదేశంలో భక్తి గీతాల సంప్రదాయం ఉన్నప్పటికీ, తెలుగులో సంకీర్తనలను ఇంత విస్తృతంగా రచించి ఒక ప్రత్యేకమైన సాహిత్య ప్రక్రియగా అభివృద్ధి చేసిన ఘనత అన్నమయ్యకు దక్కింది. ఆయన రచనలలో పదాల లయ, భావాల సహజత్వం, సంగీతానికి అనువైన నిర్మాణం కనిపిస్తాయి. తరువాతి కాలంలో క్షేత్రయ్య, భద్రాచల రామదాసు, త్యాగరాజస్వామి వంటి వాగ్గేయకారులు అభివృద్ధి చేసిన తెలుగు భక్తి సంగీత సంప్రదాయానికి అన్నమయ్య ఒక ముఖ్యమైన పూర్వగామిగా నిలిచారు.

అన్నమయ్య సంకీర్తనలలో ఆధ్యాత్మికతతో పాటు సామాజిక చైతన్యం కూడా కనిపిస్తుంది. మనిషి జన్మ, కులం, ధనం, అధికారం ఆధారంగా గొప్పవాడు కాదని, భగవంతుని పట్ల ఉన్న నిజమైన భక్తి, సద్గుణాలే అతని గొప్పతనాన్ని నిర్ణయిస్తాయని ఆయన బోధించారు. ఆకటి వేళల అలపైన వేళల అనే సంకీర్తనలో కష్టసమయాలలో భగవన్నామమే ఆశ్రయమని చెప్పారు. మనుజుడై పుట్టి మనుజుని సేవించి అనే సంకీర్తనలో మానవ జీవితాన్ని కేవలం భౌతిక ప్రయోజనాల కోసం వినియోగించుకోవడాన్ని ప్రశ్నించారు. ఆయన రచనలలో భక్తి అనేది జీవితానికి దూరంగా తీసుకువెళ్లే మార్గం కాదు. జీవితంలోని కష్టాలను, అసమానతలను, మోహాలను అధిగమించడానికి తోడ్పడే ఆధ్యాత్మిక శక్తి.

అన్నమయ్య కుటుంబ సభ్యులు ఆయన సాహిత్య సంపదను కాపాడడంలో విశేషమైన పాత్ర పోషించారు. ముఖ్యంగా ఆయన కుమారుడు పెద్ద తిరుమలాచార్యులు స్వయంగా గొప్ప వాగ్గేయకారుడు, పండితుడు, భక్తుడు. తండ్రి ప్రారంభించిన సంకీర్తనా సంప్రదాయాన్ని కొనసాగించడమే కాకుండా ఆయన రచనలను భద్రపరచడానికి కృషి చేశారు. తాళపత్రాలపై ఉన్న సంకీర్తనలను రాగిరేకులపై చెక్కించి శాశ్వతంగా నిలిపే ప్రయత్నం తాళ్ళపాక వంశస్థుల ద్వారా జరిగింది. తిరుమల ఆలయంలోని సంకీర్తన భాండాగారంలో ఈ రాగిరేకులను భద్రపరిచారు. అన్నమయ్య తరువాత ఆయన కుమారులు, మనుమలు కూడా శ్రీ వేంకటేశ్వరస్వామి సేవలో సంగీత సాహిత్య సంప్రదాయాన్ని కొనసాగించారు.

అన్నమయ్య మనుమడు తాళ్ళపాక చిన్నన్న, చిన్న తిరువేంగళనాథుడు అనే పేరుతో కూడా ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఆయన రచించిన ద్విపద అన్నమాచార్య చరిత్రము అన్నమయ్య జీవితాన్ని తెలుసుకోవడానికి అత్యంత విలువైన గ్రంథం. ఇందులో అన్నమయ్య పూర్వీకుల వివరాలు, తల్లిదండ్రుల భక్తి, జననం, బాల్యం, తిరుమల యాత్ర, వైష్ణవ దీక్ష, వివాహం, రాజులతో సంబంధాలు, ఇతర భక్తులతో పరిచయాలు, సాహిత్య రచనలు, కుటుంబ వారసత్వం వంటి అనేక విషయాలు ఉన్నాయి. కుటుంబ సభ్యుల నుంచి, అప్పటి సంప్రదాయాల నుంచి అందిన సమాచారాన్ని చిన్నన్న ఈ గ్రంథంలో పొందుపరిచాడు. అయితే ఇది ఆధునిక చారిత్రక పరిశోధనా పద్ధతిలో రచించిన జీవితచరిత్ర కాదు. భక్తి మహిమలను, అద్భుత సంఘటనలను కూడా కలిపి చెప్పిన కావ్యం. అందువల్ల ఇందులోని వివరాలను శాసనాలు, రాగిరేకులు, ఇతర చారిత్రక ఆధారాలతో పోల్చి పరిశీలించడం అవసరం.

అన్నమయ్య పరమపదించిన తరువాత కొన్ని శతాబ్దాల పాటు ఆయన సంకీర్తనలు విస్తృతమైన ప్రజాప్రచారంలో లేకుండా పోయాయి. తాళ్ళపాక కుటుంబ సంప్రదాయంలో, తిరుమల ఆలయ పరిధిలో ఆయన జ్ఞాపకం కొనసాగినప్పటికీ, వేలాది సంకీర్తనలతో కూడిన ఆయన మహత్తర సాహిత్య సంపద సామాన్య ప్రజలకు అందుబాటులో లేదు. తిరుమల ఆలయంలోని సంకీర్తన భాండాగారంలో భద్రపరిచిన రాగిరేకులలో ఆయన రచనలు నిక్షిప్తమై ఉన్నాయి. ఈ రాగిరేకులు తరువాతి తరాలకు అందుబాటులోకి రావడం తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో అత్యంత ముఖ్యమైన సంఘటనలలో ఒకటి.

ఇరవయ్యవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో తిరుమల ఆలయానికి సంబంధించిన శాసనాలు, రాగిరేకుల పరిశీలన ప్రారంభమైంది. తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానాలలో శాసన పరిశోధకుడిగా పనిచేసిన సాధు సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి ఈ సంపదను వెలుగులోకి తీసుకురావడంలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించారు. ఆయన కృషితో తాళ్ళపాక రచనల చారిత్రక ప్రాధాన్యం గుర్తించబడింది. తరువాత మహాపండితుడు వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి అన్నమయ్య సాహిత్య పునరుద్ధరణకు బలమైన పునాది వేశారు. ఆయన రాగిరేకులను పరిశీలించి, వాటిలోని సంకీర్తనలను చదివి, పాఠభేదాలను సరిచూసి, సాహిత్యపరంగా వర్గీకరించి ప్రచురణకు సిద్ధం చేశారు. ముఖ్యంగా చిన్నన్న రచించిన అన్నమాచార్య చరిత్రమును వెలికితీసి, విస్తృతమైన పరిశోధనాత్మక పీఠికతో ప్రచురించడం ఆయన చేసిన అపూర్వమైన సేవ.

వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి రచించిన అన్నమాచార్య చరిత్ర పీఠిక సాధారణమైన ముందుమాట కాదు. అన్నమయ్య కాలం, తాళ్ళపాక వంశ చరిత్ర, సంకీర్తనల స్వరూపం, భాషా విశేషాలు, వైష్ణవ సంప్రదాయం, సాహిత్య ప్రాధాన్యం వంటి అనేక అంశాలను పరిశోధనాత్మకంగా వివరించిన విలువైన గ్రంథం. అన్నమయ్యను కేవలం భక్తునిగా మాత్రమే కాకుండా తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో ఒక మహత్తర వాగ్గేయకారునిగా గుర్తించడానికి ఆయన పరిశోధనలు తోడ్పడ్డాయి. రాగిరేకులలోని పాఠాలను అర్థం చేసుకోవడం, పాత తెలుగు పదాల అర్థాలను వివరించడం, చారిత్రక వివరాలను పరిశీలించడం వంటి కష్టమైన పనులను ఆయన చేపట్టారు. 1949లో అన్నమాచార్య చరిత్ర ప్రచురణతో అన్నమయ్య జీవితం, రచనలపై కొత్త పరిశోధనలకు మార్గం ఏర్పడింది.

అన్నమయ్య జీవితకాల నిర్ణయంలో కామిశెట్టి శ్రీనివాసులు చేసిన పరిశోధనలను కూడా ప్రస్తావించాలి. అన్నమయ్య జనన సంవత్సరానికి సంబంధించిన భిన్నాభిప్రాయాలను పరిశీలించడంలో ఆయన అధ్యయనాలు ప్రాధాన్యం పొందాయి. ముఖ్యంగా 1424 సంవత్సరాన్ని జనన సంవత్సరంగా భావించే అభిప్రాయానికి భిన్నంగా, అది అన్నమయ్యకు పదహారేళ్ల వయస్సు వచ్చిన కాలమని, జననం 1408లో జరిగిందని నిర్ధారించే పరిశోధనా దృక్పథానికి ఆయన మద్దతు ఇచ్చారు. అన్నమయ్య జీవితచరిత్రను కేవలం సంప్రదాయ కథనాల ఆధారంగా కాకుండా కాలగణన, రాగిరేకుల సమాచారం, చారిత్రక పరిస్థితుల ఆధారంగా పరిశీలించాల్సిన అవసరాన్ని ఇటువంటి పరిశోధనలు తెలియజేశాయి.

అన్నమయ్య సంకీర్తనల పునరుద్ధరణలో రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణశర్మ సేవలు కూడా అత్యంత ముఖ్యమైనవి. ఆయన సంస్కృత, తెలుగు, కన్నడ భాషలలో పాండిత్యం కలిగిన సంగీత విద్వాంసుడు. అన్నమయ్య సంకీర్తనల సాహిత్యాన్ని పరిశీలించడంతో పాటు వాటికి సంగీత రూపాన్ని అందించే కార్యక్రమంలో విశేషంగా కృషి చేశారు. పాత రాగిరేకులలో పదాలు లభించినప్పటికీ వాటి అసలు స్వరరూపాలు పూర్తిగా అందుబాటులో లేకపోవడంతో అనేక సంకీర్తనలకు కొత్తగా స్వరాలు సమకూర్చాల్సి వచ్చింది. ఈ కృషి వల్ల అన్నమయ్య రచనలు పుస్తకాలకే పరిమితం కాకుండా సంగీత కచేరీలలో, భక్తి కార్యక్రమాలలో వినిపించడం ప్రారంభమైంది. గౌరిపెద్ది రామసుబ్బశర్మ, ఉదయగిరి శ్రీనివాసాచార్యులు, పి.టి. జగన్నాథరావు వంటి పండితులు కూడా సంకీర్తనల పరిష్కరణ, ప్రచురణలో ముఖ్యమైన సేవలు అందించారు.

తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానాలు అన్నమయ్య సాహిత్యాన్ని ప్రజలకు అందించడంలో గొప్ప పాత్ర పోషించాయి. 1978లో అన్నమాచార్య ప్రాజెక్టును ప్రారంభించి ఆయన సంకీర్తనల ప్రచారం, సంగీత రూపకల్పన, పరిశోధన, గ్రంథ ప్రచురణ, ధ్వనిముద్రణ వంటి కార్యక్రమాలను చేపట్టాయి. ప్రముఖ సంగీత విద్వాంసులు అన్నమయ్య సంకీర్తనలకు స్వరాలు సమకూర్చి వాటిని దేశవ్యాప్తంగా ప్రజాదరణ పొందేలా చేశారు. ముఖ్యంగా ఎం.ఎస్. సుబ్బులక్ష్మి ఆలపించిన అన్నమయ్య సంకీర్తనలు దేశవ్యాప్తంగా ఎంతో ప్రసిద్ధి చెందాయి. తరువాత అనేక మంది గాయకులు, సంగీత దర్శకులు, పరిశోధకులు ఈ సాహిత్యాన్ని ప్రజలకు చేరువ చేశారు. తిరుమలలో అన్నమయ్య జయంతి, వర్ధంతి ఉత్సవాలు నిర్వహించడం, ఆయన జన్మస్థలమైన తాళ్ళపాకను అభివృద్ధి చేయడం వంటి కార్యక్రమాలు ఆయన స్మృతిని సజీవంగా నిలుపుతున్నాయి.

అన్నమయ్య రచించినట్లు సంప్రదాయం చెప్పే ముప్పై రెండు వేల సంకీర్తనలలో నేడు దాదాపు పన్నెండు వేల వరకు మాత్రమే లభిస్తున్నాయని సాధారణంగా పేర్కొంటారు. ప్రచురణలు, పరిశోధనల ఆధారంగా ఈ సంఖ్యలో కొంత వ్యత్యాసం కనిపిస్తుంది. మిగిలిన సంకీర్తనలు కాలగర్భంలో కలిసిపోయాయి. అయినప్పటికీ లభించిన రచనలే ఆయన అసాధారణమైన కవితా ప్రతిభను తెలియజేయడానికి సరిపోతాయి. ఒకే భగవంతుని గురించి వేలాది సంకీర్తనలు రచించినప్పటికీ భావాలలో పునరుక్తి లేకుండా, ప్రతి సందర్భాన్ని కొత్త కోణంలో వర్ణించడం ఆయన ప్రతిభకు నిదర్శనం. స్వామివారిని తండ్రిగా, తల్లిగా, స్నేహితునిగా, ప్రియునిగా, గురువుగా, రక్షకునిగా భావిస్తూ ఆయన సృష్టించిన భక్తి సాహిత్యం తెలుగు భాషకు అమూల్యమైన సంపద.

అన్నమయ్య జీవితాంతం శ్రీ వేంకటేశ్వరుని సేవలో గడిపారు. ఆయన చివరి సంవత్సరాలలో కూడా సంకీర్తనా రచనను కొనసాగించినట్లు తాళ్ళపాక వంశ సంప్రదాయం తెలియజేస్తుంది. క్రీ.శ. 1503లో ఫాల్గుణ బహుళ ద్వాదశి నాడు ఆయన పరమపదించినట్లు రాగిరేకుల ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. తన తరువాత కూడా భగవంతుని సంకీర్తనా సంప్రదాయం కొనసాగాలని ఆయన ఆకాంక్షించినట్లు కుటుంబ కథనాలు తెలియజేస్తాయి. ఆయన కుమారుడు పెద్ద తిరుమలాచార్యులు, మనుమలు ఈ ఆధ్యాత్మిక వారసత్వాన్ని కొనసాగించారు. అందువల్ల అన్నమయ్య మరణంతో ఆయన సంకీర్తనా యజ్ఞం ముగియలేదు. అది తాళ్ళపాక వంశం ద్వారా తరువాతి తరాలకు విస్తరించింది.

అన్నమాచార్యుల జీవితాన్ని పరిశీలించినప్పుడు మూడు గొప్ప ఆదర్శాలు కనిపిస్తాయి. మొదటిది భగవంతుని పట్ల సంపూర్ణమైన శరణాగతి. రెండవది మానవులందరిలో ఒకే పరమాత్మను దర్శించే సమానత్వ దృష్టి. మూడవది సంగీత సాహిత్యాలను ఆధ్యాత్మిక సాధనాలుగా ఉపయోగించడం. రాజుల ప్రశంసల కంటే భగవంతుని అనుగ్రహాన్ని కోరిన ఆయన వ్యక్తిత్వం, సామాన్య ప్రజలకు అర్థమయ్యే భాషలో వేదాంతాన్ని బోధించిన ఆయన సాహిత్యం, జీవితంలోని ప్రతి అనుభవాన్ని భక్తితో అనుసంధానించిన ఆయన తత్త్వం నేటికీ మార్గదర్శకంగా నిలుస్తున్నాయి.

అన్నమయ్య సంకీర్తనలు ఆలయాలలో, సంగీత సభలలో, ఇళ్లలో, భక్తి కార్యక్రమాలలో నేటికీ ప్రతిధ్వనిస్తున్నాయి. ఆయన జీవించిన కాలానికి మన కాలానికి ఐదు శతాబ్దాలకు పైగా దూరం ఉన్నప్పటికీ ఆయన పదాలలోని భావాలు నేటి మనిషి జీవితానికి కూడా వర్తిస్తాయి. జీవితంలోని అనిత్యతను గుర్తించడం, అహంకారాన్ని విడిచిపెట్టడం, సర్వజీవుల పట్ల సమానభావం కలిగి ఉండడం, భగవంతుని స్మరణలో ఆనందాన్ని పొందడం వంటి సందేశాలు ఎప్పటికీ విలువైనవే. తాళ్ళపాక అనే చిన్న గ్రామంలో జన్మించిన అన్నమయ్య తన సంకీర్తనల ద్వారా తెలుగు భాషకు ప్రపంచవ్యాప్త గుర్తింపును తీసుకువచ్చారు. భక్తిని సంగీతంగా, సంగీతాన్ని కవిత్వంగా, కవిత్వాన్ని వేదాంతంగా మలచిన ఆ మహానుభావుడు తెలుగు ప్రజల హృదయాలలో చిరంజీవిగా నిలిచిపోయారు. శ్రీ వేంకటేశ్వరుని దివ్యనామం వినిపించినంతకాలం తాళ్ళపాక అన్నమాచార్యుల సంకీర్తనలు, ఆయన ఆధ్యాత్మిక సందేశం తరతరాలకు స్ఫూర్తినిస్తూనే ఉంటాయి.

బమ్మెర పోతన జీవిత విశేషాలు

తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో భక్తికి, కవిత్వానికి, వినయానికి, ఆత్మగౌరవానికి ప్రతీకగా నిలిచిన మహాకవి బమ్మెర పోతన. సంస్కృతంలో వేదవ్యాస మహర్షి రచించిన శ్రీమద్భాగవత మహాపురాణాన్ని సరళమైన, మధురమైన తెలుగు పద్యాలలో అందించి తెలుగు ప్రజల హృదయాలలో శాశ్వత స్థానం సంపాదించుకున్న గొప్ప కవి ఆయన. పోతన రచించిన ఆంధ్ర మహాభాగవతం కేవలం సాహిత్య గ్రంథం మాత్రమే కాదు. అది భక్తికి మార్గదర్శి, ధర్మానికి బోధకుడు, మానవ జీవితానికి ఆధ్యాత్మిక దిక్సూచి. రాజుల మెప్పుకోసం కాకుండా భగవంతుని ప్రీతి కోసం కవిత్వాన్ని సృష్టించిన పోతన జీవితం తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో ఒక విశిష్టమైన అధ్యాయం.

బమ్మెర పోతన పదిహేనవ శతాబ్దానికి చెందినవారని సాహిత్య పరిశోధకుల అభిప్రాయం. ఆయన జనన మరణ సంవత్సరాల విషయంలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. కొందరు క్రీ.శ. 1450 నుంచి 1510 వరకు జీవించారని పేర్కొనగా, మరికొందరు ఆయన కాలాన్ని పదిహేనవ శతాబ్దపు పూర్వార్ధానికి చెందినదిగా భావిస్తున్నారు. నేటి తెలంగాణ రాష్ట్రంలోని జనగామ జిల్లా పాలకుర్తి సమీపంలోని బమ్మెర గ్రామం ఆయన జన్మస్థలంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఆయన తండ్రి కేసన, తల్లి లక్కమాంబ. అన్న పేరు తిప్పన. వ్యవసాయ కుటుంబంలో జన్మించిన పోతన చిన్నతనం నుంచే తెలుగు, సంస్కృత భాషలపై మంచి పట్టు సంపాదించారు. సహజంగా కవిత్వం చెప్పగల ప్రతిభ కలిగి ఉండటంతో ఆయనకు సహజకవి, సహజపండితుడు అనే పేర్లు వచ్చాయి. పోతనామాత్యుడు, పోతరాజు అనే పేర్లతో కూడా ఆయన ప్రసిద్ధి చెందారు.

పోతన జీవితం అత్యంత నిరాడంబరమైనది. గొప్ప పండితుడైనా, అసాధారణ కవితా ప్రతిభ కలిగినవాడైనా వ్యవసాయాన్ని విడిచిపెట్టలేదు. పొలంలో కష్టపడి పనిచేస్తూ కుటుంబాన్ని పోషించుకున్నారు. ఆయన దృష్టిలో వ్యవసాయం జీవనోపాధి కాగా, కవిత్వం భగవంతుని ఆరాధన. తన ప్రతిభను సంపద సంపాదించడానికి ఉపయోగించుకోవాలనే ఆశ ఆయనకు లేదు. ఆనాటి కవులలో చాలామంది రాజుల ఆశ్రయాన్ని పొంది, వారి విజయాలను వర్ణిస్తూ కావ్యాలు రచించేవారు. కానీ పోతన తన జీవితంలో భక్తికి, స్వతంత్ర భావానికి ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. కష్టపడి సంపాదించిన ఆహారంతో సంతృప్తిగా జీవించడమే గొప్పదని ఆయన జీవితం తెలియజేస్తుంది.

పోతన తొలి రచనగా భోగినీ దండకాన్ని పేర్కొంటారు. రాచకొండను పరిపాలించిన సర్వజ్ఞ సింగభూపాలుని కాలానికి సంబంధించిన భోగిని అనే స్త్రీని వర్ణిస్తూ ఈ దండకాన్ని రచించారు. తెలుగు సాహిత్యంలో లభిస్తున్న తొలి దండక రచనలలో భోగినీ దండకం ప్రత్యేక స్థానం పొందింది. ఇందులో పోతన పదప్రయోగ నైపుణ్యం, వర్ణనా చాతుర్యం, ఛందస్సుపై పట్టు కనిపిస్తాయి. ఆయన ప్రారంభ రచనలలో లౌకికమైన వర్ణనలకు ప్రాధాన్యం ఉండటం గమనించవచ్చు. తరువాత ఆయన కవిత్వం క్రమంగా భక్తి, వైరాగ్యం, ఆధ్యాత్మిక చింతన వైపు మళ్లింది.

పోతన రచించిన మరో ముఖ్యమైన కావ్యం వీరభద్ర విజయము. దక్షప్రజాపతి నిర్వహించిన యజ్ఞం, సతీదేవి ఆత్మత్యాగం, శివుని ఆగ్రహం, వీరభద్రుని ఆవిర్భావం, దక్షయజ్ఞ ధ్వంసం వంటి పురాణ ఘట్టాలను ఈ కావ్యంలో వర్ణించారు. పోతనకు శివభక్తి కూడా గాఢంగా ఉండేదని ఈ రచన తెలియజేస్తుంది. ఆయన భక్తి ఒకే దేవతా రూపానికి పరిమితం కాలేదు. శివకేశవుల మధ్య భేదాన్ని చూడని సమన్వయ దృష్టి ఆయన రచనలలో కనిపిస్తుంది. నారాయణ శతకం కూడా ఆయన రచనగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ రచనలన్నింటిలోనూ పోతన కవిత్వం లౌకిక వర్ణనల నుంచి భగవదారాధన వైపు సాగిన పరిణామాన్ని గమనించవచ్చు.

పోతన జీవితంలో అత్యంత ముఖ్యమైన ఘట్టం ఆంధ్ర మహాభాగవత రచన. సంప్రదాయ కథనం ప్రకారం, ఒక పుణ్యకాలంలో గోదావరి నదిలో స్నానం చేసి ధ్యానంలో ఉన్న పోతనకు శ్రీరామచంద్రుడు దర్శనమిచ్చి భాగవతాన్ని తెలుగులో రచించమని ఆదేశించాడు. ఈ దివ్యానుభూతిని భగవంతుని అనుగ్రహంగా భావించిన పోతన భాగవత రచనకు పూనుకున్నారు. ఈ దర్శన ఘట్టం చారిత్రకంగా నిర్ధారించబడిన సంఘటన కాకపోయినా, పోతన భక్తి సంప్రదాయంలో అత్యంత ప్రాధాన్యం పొందింది. తన కవిత్వానికి మూలకర్త తాను కాదని, తనచేత పలికించేవాడు శ్రీరాముడేనని పోతన ప్రకటించడం ఆయన వినయానికి, భక్తికి నిదర్శనం.

పలికెడిది భాగవతమట
పలికించెడి వాడు రామభద్రుండట
నే పలికిన భవహరమగునట
పలికెద వేరొండు గాథ పలుకగనేలా

అనే ప్రసిద్ధ పద్యం పోతన కవిత్వపు ఆత్మను తెలియజేస్తుంది. తాను చెప్పేది భాగవతమని, దానిని తనచేత పలికించేవాడు శ్రీరాముడని, ఆ భాగవతాన్ని పలకడం వల్ల సంసార దుఃఖాలు తొలగుతాయని ఆయన భావం. ఈ ఒక్క పద్యంలోనే భక్తి, శరణాగతి, వినయం, మోక్షాకాంక్ష అనే నాలుగు ఆధ్యాత్మిక భావాలు అందంగా వ్యక్తమయ్యాయి. కవిత్వాన్ని తన వ్యక్తిగత ప్రతిభకు గుర్తింపుగా కాకుండా భగవంతుని ప్రసాదంగా భావించడం పోతన ప్రత్యేకత.

ఆంధ్ర మహాభాగవత రచనకు సంబంధించి పోతన జీవితంలో మరొక ప్రసిద్ధ సంఘటన ఉంది. ఆయన భాగవత కావ్యాన్ని తనకు అంకితం చేయాలని ఒక రాజు కోరినట్లు సంప్రదాయ కథనం. అందుకు పోతన అంగీకరించకుండా తన రచనను శ్రీరామచంద్రునికే సమర్పించారని చెబుతారు. ఈ కథలోని రాజు ఎవరనే విషయంలో భిన్నమైన అభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. అయితే ఈ కథ పోతన వ్యక్తిత్వంలోని ఆత్మగౌరవాన్ని, భగవంతుని పట్ల అచంచలమైన విశ్వాసాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. ఆయన రచించిన ప్రసిద్ధ పద్యం ఈ భావాన్ని మరింత స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది.

ఇమ్మనుజేశ్వరాధముల కిచ్చి పురంబులు వాహనంబులున్
సొమ్ములు గొన్ని పుచ్చుకొని సొక్కి శరీరము వాసి కాలుచే
సమ్మెటవేటులంబడక సమ్మతి శ్రీహరికిచ్చి చెప్పె నీ
బమ్మెర పోతరాజొకడు భాగవతంబు జగద్ధితంబుగన్

రాజులకు కావ్యాన్ని అంకితం చేసి సంపదలు, వాహనాలు, భోగాలు పొందడం కంటే, శ్రీహరికి సమర్పించి లోకకల్యాణానికి ఉపయోగపడేలా చేయడమే ఉత్తమమని ఈ పద్యం తెలియజేస్తుంది. సాహిత్యం వ్యక్తిగత లాభం కోసం కాకుండా సమాజ శ్రేయస్సు కోసం ఉండాలనే ఉన్నతమైన ఆదర్శాన్ని పోతన ఆచరించారు.

పోతన భాగవతం సంస్కృత మూలానికి కేవలం పదానువాదం కాదు. మూలంలోని ఆధ్యాత్మిక భావాన్ని కాపాడుతూ, తెలుగు భాషకు సహజమైన సౌందర్యంతో, అవసరమైన చోట భావవిస్తరణతో ఆయన రచించారు. వేదవ్యాస మహర్షి భాగవతంలోని భక్తి, జ్ఞాన, వైరాగ్య తత్త్వాలను తెలుగు ప్రజలకు సులభంగా అర్థమయ్యేలా అందించారు. సంస్కృత సమాసాల గాంభీర్యాన్ని, అచ్చతెలుగు పదాల మాధుర్యాన్ని సందర్భానికి తగిన విధంగా కలిపి ఉపయోగించారు. అందువల్ల ఆయన పద్యాలు పండితులకు సాహిత్యానందాన్ని, సామాన్యులకు భక్తిరసాన్ని అందిస్తాయి.

పోతన భాగవతంలోని గజేంద్రమోక్షం, ప్రహ్లాద చరిత్ర, ధ్రువోపాఖ్యానం, వామనావతారం, రుక్మిణీ కల్యాణం, శ్రీకృష్ణ జననం, గోపికల భక్తి, కుచేలోపాఖ్యానం వంటి ఘట్టాలు తెలుగు ప్రజలలో ఎంతో ప్రసిద్ధి పొందాయి. గజేంద్రుడు మొసలి బారినపడి తన శక్తి అంతా కోల్పోయిన తరువాత భగవంతుని శరణు కోరడం ద్వారా సంపూర్ణ శరణాగతి తత్త్వాన్ని పోతన అద్భుతంగా చిత్రించారు. ప్రహ్లాదుని కథలో భగవంతుడు సర్వాంతర్యామి అనే సత్యాన్ని బోధించారు. ధ్రువుని కథలో పట్టుదలతో కూడిన భక్తిని, రుక్మిణీ కల్యాణంలో పరమాత్మను చేరుకోవాలనే జీవాత్మ తపనను, కుచేలుని కథలో నిష్కామ భక్తిని హృద్యంగా వర్ణించారు.

భాగవతంలోని ప్రహ్లాద చరిత్ర పోతన ఆధ్యాత్మిక దృష్టికి చక్కని ఉదాహరణ. భగవంతుడు ఒక నిర్దిష్ట ప్రదేశంలో మాత్రమే ఉండడని, సమస్త విశ్వంలో వ్యాపించి ఉన్నాడని ప్రహ్లాదుని ద్వారా తెలియజేశారు. హిరణ్యకశిపుని అహంకారానికి ఎదురుగా ప్రహ్లాదుని అచంచల విశ్వాసాన్ని నిలిపి, భక్తి ముందు అధికారబలం ఎంత చిన్నదో చూపించారు. అలాగే గజేంద్రమోక్షంలో భక్తుని ఆర్తిని విని భగవంతుడు రక్షించడానికి పరుగెత్తివచ్చే ఘట్టాన్ని ఎంతో హృదయస్పర్శిగా వర్ణించారు. పోతన పద్యాలలో భగవంతుడు కేవలం దూరంగా ఉండే పరమాత్మ కాదు. భక్తుని బాధకు స్పందించే కరుణామూర్తి.

పోతన కవిత్వంలో భక్తితో పాటు ప్రకృతి సౌందర్యం, మానవ మనస్తత్వం, కుటుంబ అనుబంధాలు, ధర్మబోధ కూడా కనిపిస్తాయి. ఒక సందర్భంలో సున్నితమైన పదాలతో మనసును కదిలిస్తే, మరొక సందర్భంలో గంభీరమైన పదాలతో వీరరసాన్ని పండిస్తారు. ఆయన పద్యాలలో అనుప్రాస, యమకం, శబ్దాల లయ, భావాల సహజత్వం అద్భుతంగా కలిసిపోతాయి. ముఖ్యంగా పద్యాన్ని చదివినప్పుడు వినిపించే సంగీతాత్మకత పోతన రచనలకు ప్రత్యేక ఆకర్షణ. అందుకే ఆయన పద్యాలను కేవలం చదవడమే కాకుండా రాగయుక్తంగా పఠించే సంప్రదాయం కూడా ఏర్పడింది.

పోతన సాహిత్య దృష్టిని తెలియజేసే మరో ముఖ్యమైన అంశం తెలుగు, సంస్కృత భాషల పట్ల ఆయనకు ఉన్న సమాన గౌరవం. కొందరికి తెలుగు నచ్చుతుందని, మరికొందరికి సంస్కృతం నచ్చుతుందని, ఇంకొందరికి రెండూ ఇష్టమని గుర్తించి, అందరికీ ఆమోదయోగ్యంగా తన కవిత్వాన్ని తీర్చిదిద్దారు. ఆయన పద్యాలలో సంస్కృత పదాల గాంభీర్యం ఉన్నప్పటికీ భావవ్యక్తీకరణలో తెలుగుదనం తగ్గదు. ఇదే పోతనను ప్రజాకవిగా నిలబెట్టిన ప్రధాన కారణాలలో ఒకటి. నన్నయ, తిక్కన, ఎర్రన మహాభారతాన్ని తెలుగులో అందించినట్లే, పోతన భాగవతాన్ని తెలుగు ప్రజల ఆధ్యాత్మిక జీవితంలో భాగం చేశారు.

పోతన జీవితానికి సంబంధించిన కొన్ని ప్రసిద్ధ కథలు తరతరాలుగా ప్రచారంలో ఉన్నాయి. భాగవత రచనలో ఒక పద్యాన్ని పూర్తిచేయలేక పోతన బయటకు వెళ్లినప్పుడు శ్రీరాముడే ఆయన రూపంలో వచ్చి ఆ పద్యాన్ని పూర్తిచేశాడని ఒక కథ చెబుతుంది. అలాగే సరస్వతీదేవి ప్రత్యక్షమై తనను రాజులకు అంకితం చేయవద్దని వేడుకున్నట్లు మరొక కథ ప్రచారంలో ఉంది. ఈ కథలను చారిత్రక సంఘటనలుగా కాకుండా పోతన భక్తిని, సాహిత్య పవిత్రతను వివరించే సంప్రదాయ గాథలుగా అర్థం చేసుకోవాలి. పోతనకు శ్రీనాథ మహాకవితో బంధుత్వం ఉన్నదనే కథ కూడా ప్రసిద్ధి చెందినప్పటికీ, దానిని నిర్ధారించే స్పష్టమైన చారిత్రక ఆధారాలు లేవు.

పోతన ఆంధ్ర మహాభాగవతంలోని పన్నెండు స్కంధాలన్నింటినీ స్వయంగా రచించారా అనే విషయంలో కూడా సాహిత్య పరిశోధకుల మధ్య చర్చ ఉంది. సంప్రదాయంగా కొన్ని స్కంధాల రచనను బొప్పరాజు గంగన, వెలిగందల నారయ, ఏర్చూరి సింగన వంటి ఇతర కవులకు ఆపాదిస్తారు. అయినప్పటికీ ఆంధ్ర మహాభాగవతానికి ప్రధాన కర్తగా, దాని భక్తి సాహిత్య సంప్రదాయానికి మూలపురుషుడిగా పోతనకు ఉన్న స్థానం అపూర్వమైనది. ఈ రచనలోని అత్యంత ప్రసిద్ధమైన భక్తి పద్యాలు తెలుగు సాహిత్యానికి ఆయన అందించిన అమూల్యమైన సంపద.

పోతన వ్యక్తిగత జీవితానికి సంబంధించిన సమగ్ర చారిత్రక ఆధారాలు పరిమితంగానే ఉన్నాయి. ఆయన చివరి సంవత్సరాలు, మరణించిన ఖచ్చితమైన తేదీ వంటి వివరాలు నిర్ధారణ కాలేదు. అయితే బమ్మెర గ్రామంలో ఆయన వ్యవసాయం చేసినట్లు సంప్రదాయంగా గుర్తించే పొలం, బావి, సమాధిగా భావించే ప్రదేశం ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతాన్ని పోతన స్మృతివనంగా అభివృద్ధి చేసి ఆయన సాహిత్య వారసత్వాన్ని కాపాడేందుకు తెలంగాణ ప్రభుత్వం, కాకతీయ హెరిటేజ్ ట్రస్ట్ వంటి సంస్థలు కృషి చేశాయి. పోతన జన్మస్థలం తెలుగు భాషాభిమానులకు, సాహిత్య పరిశోధకులకు, భక్తులకు ఒక సాంస్కృతిక స్మృతికేంద్రంగా నిలిచింది.

తెలుగు సమాజంపై పోతన భాగవత ప్రభావం అసాధారణమైనది. శతాబ్దాలుగా తెలుగు కుటుంబాలలో భాగవత పద్యాలను పఠించడం, పిల్లలకు నేర్పించడం, హరికథలలో వినిపించడం, పురాణ ప్రవచనాలలో వివరించడం కొనసాగుతోంది. ముఖ్యంగా గజేంద్రమోక్షం, ప్రహ్లాద చరిత్ర, రుక్మిణీ కల్యాణం వంటి ఘట్టాలు భక్తి కార్యక్రమాలలో విశేష ప్రాధాన్యం పొందాయి. ఆయన పద్యాలలోని భాషా సౌందర్యం సాహిత్యాభిమానులను ఆకర్షిస్తే, వాటిలోని ఆధ్యాత్మిక భావాలు భక్తులను ఆకట్టుకుంటాయి. అందువల్ల పోతన భాగవతం ఆలయాలలోనే కాకుండా తెలుగు ఇళ్లలో కూడా గౌరవప్రదమైన స్థానం పొందింది.

పోతన జీవితం మనకు అనేక విలువలను బోధిస్తుంది. విద్య ఉన్నవాడు వినయంతో ఉండాలని, ప్రతిభ ఉన్నవాడు దానిని సమాజానికి ఉపయోగించాలని, సంపద కంటే ఆత్మగౌరవం గొప్పదని, కష్టపడి పనిచేయడం గౌరవప్రదమైనదని ఆయన జీవితం తెలియజేస్తుంది. శివుని ఆరాధించినా, శ్రీరాముని భజించినా, శ్రీకృష్ణుని లీలలను వర్ణించినా ఆయన దృష్టిలో ప్రధానమైనది భగవంతుని పట్ల నిష్కల్మషమైన భక్తి. మానవుని అహంకారాన్ని తొలగించి, హృదయాన్ని పవిత్రం చేసి, పరమాత్మ వైపు నడిపించడమే భక్తి సాహిత్య పరమార్థమని ఆయన రచనలు చాటిచెబుతాయి.

తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో నన్నయ ఆదికవిగా, తిక్కన కవిబ్రహ్మగా, శ్రీనాథుడు కవిసార్వభౌముడిగా ప్రసిద్ధి చెందినట్లే, పోతన భక్తకవిగా, సహజకవిగా చిరస్థాయిగా నిలిచారు. ఆయన కవిత్వం రాజభవనాల గోడలను దాటి సామాన్య ప్రజల హృదయాలలోకి ప్రవేశించింది. ఆయనకు రాజులు ఇచ్చిన బిరుదుల కంటే ప్రజల ప్రేమ గొప్ప గుర్తింపుగా నిలిచింది. ఐదు శతాబ్దాలకు పైగా గడిచినా ఆయన పద్యాల మాధుర్యం తగ్గలేదు. పొలంలో నాగలి పట్టిన చేతులతోనే అమరమైన భాగవత పద్యాలను రచించిన ఈ మహాకవి, శ్రమకు భక్తి తోడైతే మానవ జీవితం ఎంత ఉన్నతమైనదిగా మారుతుందో నిరూపించారు. తెలుగు భాష ఉన్నంతకాలం పోతన భాగవతం పఠించబడుతూనే ఉంటుంది. భక్తి సాహిత్యం ఉన్నంతకాలం బమ్మెర పోతన పేరు చిరస్మరణీయంగా నిలిచిపోతుంది.

భగవాన్ శ్రీధర స్వామి మహారాజ్ జీవిత చరిత్ర

శ్రీమత్ పరమహంస పరివ్రాజకాచార్య సద్గురు భగవాన్ శ్రీధర స్వామి మహారాజ్ జీవిత చరిత్ర

భారతీయ ఆధ్యాత్మిక చరిత్రలో శ్రీ సమర్థ రామదాసుల భక్తి సంప్రదాయాన్ని, దత్తాత్రేయ గురుతత్త్వాన్ని, అద్వైత వేదాంత జ్ఞానాన్ని సమన్వయపరచి ప్రజలకు అందించిన మహనీయులలో వరదపుర భగవాన్ శ్రీధర స్వామి మహారాజ్ విశిష్టమైన స్థానాన్ని పొందారు. కర్ణాటకలోని శివమొగ్గ జిల్లా సాగర సమీపంలోని వరదహళ్లి, వరదపురంగా ప్రసిద్ధి చెందిన పవిత్రక్షేత్రం, ఆయన తపస్సు, ఆధ్యాత్మిక సాధన, ధర్మప్రచార కార్యక్రమాలకు కేంద్రంగా నిలిచింది. శ్రీధర స్వామి జీవితం వైరాగ్యం, గురుభక్తి, నిస్వార్థ సేవ, నిరంతర సాధనలకు ఆదర్శం. శ్రీరామనామాన్ని ఆధ్యాత్మిక జీవితానికి ఆధారంగా స్వీకరించిన ఆయన, కర్మ, ఉపాసన, ధ్యానం ద్వారా మనిషి ఆత్మజ్ఞానాన్ని పొందవచ్చని బోధించారు. సనాతన ధర్మం అంటే కేవలం ఆచారాల సమాహారం కాదని, సత్యం, కరుణ, శీలం, ఆత్మనిగ్రహం, లోకకల్యాణం వంటి శాశ్వతమైన విలువలతో కూడిన జీవనవిధానమని వివరించారు.

శ్రీధర స్వామి 1908 డిసెంబరు 7న, దత్తజయంతి పర్వదినాన, నేటి కర్ణాటకలోని కలబురగి ప్రాంతానికి చెందిన లాడ్ చించోళి గ్రామంలో జన్మించారు. ఆయన తల్లిదండ్రులు నారాయణరావు దేగ్లూర్కర్, కమలాబాయి. ఈ కుటుంబ పూర్వీకులు మహారాష్ట్రలోని దేగ్లూర్ ప్రాంతానికి చెందినవారు. దత్తాత్రేయస్వామిపై అపారమైన భక్తి కలిగిన తల్లిదండ్రులు గాణగాపురంలో ఉపాసన చేసిన తరువాత శ్రీధరుడు జన్మించాడని కుటుంబ సంప్రదాయం పేర్కొంటుంది. బాల్యంలోనే తండ్రిని కోల్పోయిన శ్రీధరుడు తల్లి సంరక్షణలో పెరిగారు. ఆయనకు చిన్నతనం నుంచే శ్రీరామనామంపై, ధ్యానంపై, ఏకాంతంపై ఆసక్తి ఉండేది. కొంతకాలం హైదరాబాద్‌లో విద్యాభ్యాసం చేశారు. తరువాత కుటుంబంలో సంభవించిన మరణాలు, ముఖ్యంగా సోదరుడు, తల్లి వియోగం ఆయనలో వైరాగ్యాన్ని మరింత బలపరిచాయి. బంధువుల వద్ద నివసిస్తూ గుల్బర్గా ప్రాంతంలో విద్యను కొనసాగించిన ఆయన 1923 ప్రాంతంలో పుణెకు వెళ్లారు. అక్కడ అనాథ విద్యార్థుల ఆశ్రమంలో నివసిస్తూ, మాధుకరీ ద్వారా లభించే ఆహారంతో జీవిస్తూ చదువుకున్నారు. విద్యతోపాటు ఆధ్యాత్మిక గ్రంథాల అధ్యయనం, రామనామజపం, తత్త్వచింతనలో ఎక్కువ సమయం గడిపేవారు.

పుణెలో విద్యాభ్యాసం చేస్తున్న సమయంలో పల్నిట్కర్ గురూజీ అనే ఉపాధ్యాయుడు శ్రీధరుని ఆధ్యాత్మిక ప్రవృత్తిని గుర్తించి, మహారాష్ట్రలోని సతారా సమీపంలోని సజ్జనగడకు వెళ్లి శ్రీ సమర్థ రామదాసుల అనుగ్రహాన్ని పొందమని సూచించారు. సమర్థ రామదాసులు పదిహేడవ శతాబ్దంలో జీవించిన మహారాష్ట్ర మహనీయులు. శ్రీరామభక్తిని, ఆత్మజ్ఞానాన్ని, ధర్మరక్షణను, సమాజసేవను సమన్వయపరచిన ఆయన దాసబోధ, మనాచే శ్లోక వంటి రచనల ద్వారా ప్రజలకు ఆధ్యాత్మిక మార్గదర్శనం చేశారు. సజ్జనగడ ఆయన చివరి నివాసస్థలం, సమాధిక్షేత్రం. సమర్థ రామదాసులు భౌతికంగా జీవించిన కాలానికి దాదాపు రెండున్నర శతాబ్దాల తరువాత జన్మించిన శ్రీధర స్వామి, ఆయనను ప్రత్యక్షంగా కలుసుకోలేదు. అయినప్పటికీ సమర్థుల సమాధిని తమ గురుస్థానంగా భావించి, ఆయన బోధనలను జీవితాంతం ఆచరించారు. భక్తిసంప్రదాయంలో సమర్థ రామదాసులు శ్రీధర స్వామికి దివ్యదర్శనం ఇచ్చి మార్గనిర్దేశం చేసినట్లు వివరించబడుతుంది.

1927 విజయదశమి రోజున శ్రీధరుడు సజ్జనగడకు బయలుదేరారు. బయలుదేరే ముందు జీవితాంతం బ్రహ్మచర్యాన్ని పాటించడం, ధనాన్ని స్పృశించకుండా జీవించడం, ఏ సంస్థకూ అధిపతిగా ఉండాలనే ఆకాంక్ష పెట్టుకోకపోవడం, అవసరాలను కనిష్ఠస్థాయికి పరిమితం చేయడం, స్త్రీలందరినీ మాతృస్వరూపాలుగా గౌరవించడం, జీవితాన్ని లోకకల్యాణానికి అంకితం చేయడం వంటి సంకల్పాలు చేసుకున్నారు. సజ్జనగడ చేరుకున్న తరువాత సమర్థ రామదాసుల సమాధి సమీపంలో నిరంతర రామనామజపం, ధ్యానం, సేవ ప్రారంభించారు. అక్కడ సాధారణంగా యాత్రికులకు మూడు రోజులకంటే ఎక్కువ వసతి ఉండేది కాదు. అయితే శ్రీధరుని పట్టుదల, సేవాభావాన్ని గుర్తించిన నిర్వాహకులు ఆయనకు ఆశ్రమసేవలో పాల్గొనే అవకాశం కల్పించారు. ఆయన శుభ్రపరిచే పనులు, వంటశాల సేవ, యాత్రికులకు సహాయం, ఇతర నిత్యకార్యాలను అత్యంత వినయంతో నిర్వహించేవారు. సేవతోపాటు దీర్ఘకాల ధ్యానం, ఉపవాసం, గ్రంథాధ్యయనం కొనసాగించారు.

సజ్జనగడలో గడిపిన కాలం శ్రీధర స్వామి ఆధ్యాత్మిక జీవితానికి పునాదిగా నిలిచింది. సమర్థ రామదాసుల దాసబోధలో వివరించిన వివేకం, వైరాగ్యం, భక్తి, ఆత్మవిచారణ, లోకసేవ అనే అంశాలను తన జీవితంలో ఆచరణలో పెట్టారు. సమర్థుల అనుగ్రహంతో ఉన్నతమైన ఆధ్యాత్మిక అనుభూతిని పొందినట్లు ఆయన జీవితచరిత్ర సంప్రదాయం వివరిస్తుంది. గురుసేవ అంటే కేవలం సమాధికి పూజలు చేయడం కాదని, గురువు బోధించిన విలువలను నిత్యజీవితంలో అమలు చేయడమని ఆయన జీవితం తెలియజేస్తుంది. 1930లో దాసనవమి సందర్భంగా సజ్జనగడ నుంచి దక్షిణ భారతదేశానికి పాదయాత్ర ప్రారంభించారు. గురువాజ్ఞగా భావించిన ధర్మప్రచారాన్ని తమ జీవితకర్తవ్యంగా స్వీకరించారు. తరువాతి కాలంలో సతారా, సజ్జనగడ ప్రాంతాలకు పలుమార్లు తిరిగి వచ్చి రామదాస సంప్రదాయానికి సంబంధించిన ఆధ్యాత్మిక కార్యక్రమాలలో పాల్గొన్నారు. 1950లో సమర్థ రామదాసుల పవిత్రస్థలాల పరిరక్షణ, ధర్మప్రచారం కోసం ఏర్పడిన శ్రీ సమర్థ సేవామండలికి ఆయన ప్రేరణ, ఆశీస్సులు ముఖ్యమైన ఆధారంగా నిలిచాయి.

సజ్జనగడ నుంచి బయలుదేరిన శ్రీధర స్వామి గోకర్ణం, శిగేహళ్లి, బనవాసి, కొడచాద్రి, శృంగేరి వంటి కర్ణాటకలోని అనేక పవిత్రక్షేత్రాలను సందర్శించారు. ప్రధానంగా కాలినడకన ప్రయాణిస్తూ ఆలయాలు, మఠాలు, సాధువుల ఆశ్రమాలలో నివసించేవారు. భిక్షతో జీవిస్తూ రామనామజపం, ధ్యానం, వేదాంత ప్రవచనాలు నిర్వహించేవారు. శిగేహళ్లిలో నివసించిన శివానంద స్వామివారితో ఆయనకు విశేషమైన ఆధ్యాత్మిక అనుబంధం ఏర్పడింది. శివానంద స్వామి ఆయన సాధనానిష్ఠను గుర్తించి తమ ఆశ్రమంలో నివసించమని కోరారు. యోగసాధనకు సంబంధించిన కొన్ని విధానాలను శ్రీధర స్వామి అక్కడ అభ్యసించినట్లు జీవితచరిత్రలు వివరిస్తాయి. శివానంద స్వామి తమ ఆశ్రమ బాధ్యతలను ఆయనకు అప్పగించాలని భావించినప్పటికీ, సంస్థాధిపత్యాన్ని స్వీకరించకూడదనే తన సంకల్పం కారణంగా శ్రీధర స్వామి ఆ ప్రతిపాదనను అంగీకరించలేదు. అయితే శివానంద స్వామిపట్ల గౌరవాన్ని కొనసాగించారు. 1942 విజయదశమి రోజున శిగేహళ్లిలో సన్యాసాశ్రమాన్ని స్వీకరించి, శ్రీమత్ పరమహంస పరివ్రాజకాచార్య భగవాన్ శ్రీధర స్వామి మహారాజ్‌గా ప్రసిద్ధి చెందారు.

సన్యాసాశ్రమ స్వీకారం తరువాత శ్రీధర స్వామి దక్షిణ, ఉత్తర భారతదేశాలలో విస్తృతంగా పర్యటించారు. గోకర్ణం, శృంగేరి, ఉడుపి, ధర్మస్థల, కాశీ, ప్రయాగ, హరిద్వార్, ఋషికేశ్, ఉత్తరకాశీ వంటి పుణ్యక్షేత్రాలు ఆయన ఆధ్యాత్మిక యాత్రలలో ముఖ్యమైనవి. మహారాష్ట్రలోని సతారా, సజ్జనగడ, పుణె ప్రాంతాలతో ఆయన అనుబంధం జీవితాంతం కొనసాగింది. సతారా ప్రాంతంలో సమర్థ రామదాసుల సంప్రదాయానికి చెందిన భక్తులతో సత్సంగాలు నిర్వహించి, రామనామజపం, దాసబోధ అధ్యయనం, ధర్మాచరణకు ప్రాధాన్యమిచ్చారు. 1948 ప్రాంతంలో ఉత్తరకాశీలో సుమారు ఎనిమిది నెలలు ఏకాంత తపస్సు చేసిన తరువాత ఋషికేశ్ చేరుకున్నారు. అక్కడ డివైన్ లైఫ్ సొసైటీ స్థాపకులు స్వామి శివానంద సరస్వతిని కలుసుకున్నారు. శ్రీధర స్వామి తపోనిష్ఠను, బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని శివానంద స్వామి ఎంతో గౌరవంగా ప్రశంసించినట్లు జీవితచరిత్రలు పేర్కొంటాయి. శిగేహళ్లి శివానంద స్వామి, ఋషికేశ్ శివానంద సరస్వతి వేర్వేరు మహనీయులు కావడం గమనించాలి.

కాశీలో ప్రముఖ ధర్మవేత్త స్వామి కర్పాత్రిజీ మహారాజ్ శ్రీధర స్వామిని గౌరవించి, సమర్థ రామదాసుల ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయాన్ని పునరుజ్జీవింపజేసిన మహనీయుడిగా ప్రశంసించినట్లు సంప్రదాయ కథనాలు తెలియజేస్తాయి. స్వామి చిన్మయానంద, గుళవణి మహారాజ్, స్వరూపానంద స్వామి, సత్యసాయిబాబా, శృంగేరి శంకరాచార్యుల వంటి సమకాలీన ఆధ్యాత్మిక ప్రముఖులతో శ్రీధర స్వామికి పరిచయాలు, పరస్పర గౌరవం ఉన్నట్లు ఆయన జీవితచరిత్రలలో పేర్కొనబడింది. అయితే వీరందరితో జరిగిన ప్రత్యక్ష సమావేశాల తేదీలు, ప్రదేశాలు, సంభాషణలకు సమానమైన స్థాయిలో చారిత్రక ఆధారాలు లభించవు. అందువల్ల నిర్ధారితమైన సమావేశాలను, భక్తిసంప్రదాయంలో ప్రచారంలో ఉన్న కథనాలను వేరుగా చూడాలి. శ్రీధర స్వామి ఇతర మహనీయులను గౌరవించినట్లే, వివిధ సంప్రదాయాలకు చెందిన సాధువులు ఆయన నిరాడంబర జీవనాన్ని, తపస్సును, వేదాంత పాండిత్యాన్ని గౌరవించారు. భక్తి, జ్ఞానం, యోగం, సేవ అనే మార్గాలు పరస్పరం సహకరించుకోవాలనే ఆయన దృక్పథం ఈ ఆధ్యాత్మిక సంబంధాలలో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

శ్రీధర స్వామి పరివ్రాజక జీవితంలో చాతుర్మాస్య దీక్షలకు విశేషమైన ప్రాధాన్యం ఉంది. వర్షాకాలంలో సన్యాసులు ఒకే ప్రదేశంలో నివసిస్తూ జపం, ధ్యానం, వేదాంతాధ్యయనం, ప్రవచనాలు నిర్వహించే సంప్రదాయాన్ని ఆయన అత్యంత నిష్ఠతో పాటించారు. సజ్జనగడ, శిగేహళ్లి, కాశీ, వరదపురం వంటి ఆయన సాధనకు సంబంధించిన కేంద్రాలలో చాతుర్మాస్య అనుష్ఠానాలు, ఆధ్యాత్మిక కార్యక్రమాలు జరిగినట్లు జీవితచరిత్రలు వివరిస్తాయి. మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక ప్రాంతాలలోని వివిధ క్షేత్రాలలో కూడా ఆయన చాతుర్మాస్యాలు నిర్వహించారు. అయితే ప్రతి సంవత్సరానికి సంబంధించిన పూర్తి ప్రదేశాల జాబితా, తేదీలు అన్ని జీవితచరిత్రలలో ఒకే విధంగా లభించవు. చాతుర్మాస్య సమయంలో ఆయన ప్రధానంగా మౌనం, జపం, శాస్త్రచింతన, ధ్యానం, శిష్యులకు ఆధ్యాత్మిక మార్గదర్శనం వంటి కార్యక్రమాలలో నిమగ్నమయ్యేవారు. ఈ కాలంలో జరిగే సత్సంగాలు, ప్రవచనాలు భక్తులకు వేదాంతంలోని క్లిష్టమైన విషయాలను సులభంగా అర్థం చేసుకునే అవకాశాన్ని కల్పించేవి.

శ్రీధర స్వామి గొప్ప తపస్వి మాత్రమే కాకుండా విశిష్టమైన ఆధ్యాత్మిక రచయిత, కవి, వేదాంత ప్రవచనకర్త. సంస్కృతం, మరాఠీ, కన్నడ, హిందీ, ఆంగ్ల భాషలలో ఆయనకు పరిజ్ఞానం ఉండేది. వేదాలు, ఉపనిషత్తులు, భగవద్గీత, బ్రహ్మసూత్రాలు, రామాయణం, సమర్థ రామదాసుల దాసబోధ వంటి గ్రంథాలలోని ఆధ్యాత్మిక సారాన్ని సామాన్యులకు అర్థమయ్యే రీతిలో వివరించడం ఆయన రచనల ప్రధాన లక్ష్యం. ఆర్యసంస్కృతి ఆయన ముఖ్యమైన రచనలలో ఒకటి. భారతీయ సంస్కృతి యొక్క ఆధ్యాత్మిక పునాదులు, ధర్మం, వ్యక్తిత్వ వికాసం, నైతిక జీవనం, ఆత్మజ్ఞానం వంటి అంశాలను ఈ రచనలో విశదీకరించారు. వివిధ భాషలలో ఇరవైకి పైగా చిన్నాపెద్ద గ్రంథాలు, స్తోత్రాలు, ఆధ్యాత్మిక వ్యాసాలు, లేఖలు రచించినట్లు ఆయన సాహిత్య సంప్రదాయం తెలియజేస్తుంది. ఆయన రచనలలో భక్తి, వైరాగ్యం, జ్ఞానం, గురుమహిమ, ఆత్మస్వరూపం, బ్రహ్మానందం వంటి విషయాలు ప్రధానంగా కనిపిస్తాయి.

శ్రీధర స్వామి సాహిత్యంలోని విశిష్టత వేదాంతాన్ని కేవలం పండితుల చర్చలకు పరిమితం చేయకుండా జీవితానికి అన్వయించడం. మనిషి తనను తాను శరీరంగా మాత్రమే భావించడం వల్ల దుఃఖం, భయం, బంధనం కలుగుతాయని, ఆత్మస్వరూపాన్ని తెలుసుకోవడం ద్వారా నిజమైన ఆనందాన్ని పొందవచ్చని ఆయన వివరించారు. ధర్మం అంటే కేవలం కర్మకాండలు నిర్వహించడం కాదని, సత్యం, దయ, శీలం, ఇంద్రియనిగ్రహం, కర్తవ్యనిష్ఠ, నిస్వార్థ సేవతో కూడిన జీవనవిధానమని బోధించారు. కర్మ ద్వారా చిత్తశుద్ధి, ఉపాసన ద్వారా ఏకాగ్రత, ధ్యానం ద్వారా ఆత్మానుభూతి కలుగుతాయని వివరించారు. ఆయన రచించిన స్తోత్రాలు, భక్తిగీతాలు, శిష్యులకు రాసిన లేఖలు, ప్రవచనాలు తరువాతి కాలంలో సంకలనాలుగా ప్రచురించబడ్డాయి. ఈ సాహిత్యం మరాఠీ, కన్నడ భక్తులతోపాటు ఇతర భాషలకు చెందిన సాధకులకు కూడా మార్గదర్శకంగా నిలిచింది.

1954 ప్రాంతంలో శ్రీధర స్వామి కర్ణాటకలోని శివమొగ్గ జిల్లా సాగర సమీపంలోని వరదహళ్లి గ్రామానికి వచ్చారు. సహ్యాద్రి పర్వతశ్రేణుల మధ్య పచ్చని అడవులు, కొండలు, ప్రశాంతమైన ప్రకృతి వాతావరణంతో కూడిన ఈ ప్రదేశం ఆయనకు ఏకాంత సాధనకు అనుకూలంగా అనిపించింది. వరదహళ్లి మరాఠీ భక్తులలో వరదపురంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ ప్రాంతంలో ప్రాచీన దుర్గాంబ ఆలయం ఉంది. వ్యాసమహర్షి ఈ ప్రాంతంలో తపస్సు చేశారని స్థానిక స్థలపురాణం తెలియజేస్తుంది. శ్రీధర స్వామి ఇక్కడ ఆశ్రమాన్ని స్థాపించి, దుర్గాంబ ఆలయ పునరుద్ధరణకు ప్రోత్సాహమిచ్చారు. సనాతన ధర్మంలోని శాశ్వత విలువలకు ప్రతీకగా ధర్మధ్వజాన్ని ప్రతిష్ఠించారు. వరదపురం ఆయన ఆధ్యాత్మిక కార్యాచరణకు ప్రధాన కేంద్రంగా రూపుదిద్దుకుంది. ఆశ్రమంలో వేదాధ్యయనం, సంస్కృత విద్య, పారాయణాలు, పూజలు, అన్నదానాలు, ఆధ్యాత్మిక సాధనలకు ప్రాధాన్యం ఏర్పడింది.

వరదపురంలో నీటి కొరత ఉన్న సమయంలో శ్రీధర స్వామి తమ పాదాంగుష్ఠంతో భూమిని స్పృశించగా నీటి ప్రవాహం ఉద్భవించిందని భక్తుల సంప్రదాయ కథనం. ఈ పవిత్ర జలధార శ్రీధర తీర్థంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. భక్తులు దీనిని గురుకృపకు ప్రతీకగా భావిస్తారు. వరదపుర ఆశ్రమం కేవలం పూజాస్థలం మాత్రమే కాకుండా ఆధ్యాత్మిక సాధనకు, గురుసేవకు, వేదాంతాధ్యయనానికి కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందింది. జీవితచరమాంకంలో శ్రీధర స్వామి బాహ్యప్రచార కార్యక్రమాలను తగ్గించి ఏకాంతసాధనకు అధిక ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. ముఖ్యంగా 1968 తరువాత ఆయన దీర్ఘకాల ఏకాంతంలో గడిపారు. ఈ సమయంలో శిష్యులకు అవసరమైన మార్గదర్శనం అందిస్తూ, ధ్యానం, ఆత్మనిష్ఠలో నిమగ్నమయ్యారు.

శ్రీధర స్వామి శిష్యపరంపరలో అనేకమంది సన్యాసులు, సాధకులు, గృహస్థ భక్తులు ఉన్నారు. వారిలో సజ్జనగడ రామస్వామి ప్రముఖులు. 1925లో శివమొగ్గ ప్రాంతంలో జన్మించిన రామస్వామి చిన్నతనం నుంచే శ్రీరామభక్తి, ఆధ్యాత్మిక సాధనలపట్ల ఆసక్తి చూపేవారు. 1948 ప్రాంతంలో శ్రీధర స్వామిని దర్శించి ఆయనను సద్గురువుగా స్వీకరించారు. గురువు ఆదేశానుసారం సజ్జనగడలో నివసిస్తూ రామనామజపం, గాయత్రీ ఉపాసన, భగవద్గీత అధ్యయనం, ఏకాంతసాధన చేశారు. తరువాత దత్తసంప్రదాయంలోని పవిత్రక్షేత్రమైన పిఠాపురంలో శ్రీపాద శ్రీవల్లభుల మహాసంస్థానం స్థాపనకు ప్రధాన ప్రేరకులయ్యారు. 1966లో పిఠాపురాన్ని సందర్శించిన రామస్వామి అక్కడ శ్రీపాద శ్రీవల్లభుల ఆరాధనను పునరుజ్జీవింపజేయడానికి కృషి చేశారు. ఆయన ప్రేరణతో ఏర్పడిన మహాసంస్థానం తరువాత దత్తభక్తులకు ప్రముఖ యాత్రాక్షేత్రంగా అభివృద్ధి చెందింది. ఈ విధంగా శ్రీధర స్వామి గురుపరంపర ప్రభావం వరదపురం, సజ్జనగడలను దాటి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని పిఠాపురం వరకు విస్తరించింది.

శ్రీధర స్వామి సన్నిహిత శిష్యులలో దాదా గోడ్సే రామదాసీ మరొక ప్రముఖులు. గోవింద శంకర్ గోడ్సే అనే పూర్వనామం కలిగిన ఆయన 1949 మార్చిలో సజ్జనగడలో శ్రీధర స్వామిని తొలిసారి దర్శించారు. విద్యాభ్యాసాన్ని పూర్తిచేసి తిరిగి రావాలని స్వామి సూచించారు. 1953 ఫిబ్రవరి 5న సజ్జనగడలో సమర్థ రామదాసుల సమాధి సన్నిధిలో ఆయనకు గురు అనుగ్రహం లభించింది. 1958లో మహాబలేశ్వర్ సమీపంలో శ్రీధర స్వామి ఆయనకు నిశ్చలశాంత స్వామి అనే పేరు ఇచ్చారు. 1963 జనవరి 3న వరదపురంలో సన్యాసదీక్షకు సంబంధించిన అనుగ్రహం ప్రసాదించారు. దాదా గోడ్సే తన గురువుతో గడిపిన అనుభవాలను రచనలు, స్మృతులు, ధ్వనిముద్రణల ద్వారా భక్తులకు అందించారు. ఆయన వంటి శిష్యుల కృషి వల్ల శ్రీధర స్వామి ఉపదేశాలు, నిత్యజీవిత విశేషాలు తరువాతి తరాలకు అందుబాటులోకి వచ్చాయి. కాశీలో శ్రీధర స్ఫూర్తి నివాస్ అనే ఆశ్రమాన్ని నిర్వహించిన సావిత్రమ్మ వంటి శిష్యులు కూడా ఆయన ఉపదేశాలను ఆచరణలో పెట్టి ఆధ్యాత్మిక సాధనను కొనసాగించారు.

శ్రీధర స్వామి శిష్యులకు ప్రధానంగా గురుభక్తి, రామనామజపం, నిత్యానుష్ఠానం, శాస్త్రాధ్యయనం, నిస్వార్థ సేవలను బోధించారు. ప్రతి సాధకుడు తన స్వభావానికి, ఆధ్యాత్మిక అర్హతకు అనుగుణంగా సాధన చేయాలని సూచించేవారు. కొందరిని ఏకాంతధ్యానానికి పంపేవారు; మరికొందరిని సమాజసేవ, ధర్మప్రచార కార్యక్రమాలలో నియమించేవారు. సంస్థలు, ఆశ్రమాలు, మఠాలు ఆధ్యాత్మిక సాధనకు సహాయకాలుగా ఉండాలే తప్ప వ్యక్తిగత కీర్తి, అధికారాలకు సాధనాలుగా మారకూడదని ఆయన జీవితాదర్శం తెలియజేస్తుంది. సమర్థ రామదాసుల సంప్రదాయంలోని ధర్మరక్షణ, శ్రీరామభక్తి, సేవాభావాలను అద్వైత వేదాంతంలోని ఆత్మజ్ఞానంతో సమన్వయపరచడం ఆయన బోధనల ప్రత్యేకత. దత్తాత్రేయస్వామి, శ్రీరామచంద్రుడు, సమర్థ రామదాసులు వేర్వేరు ఆరాధనామూర్తులుగా కనిపించినప్పటికీ, వాటి వెనుక ఉన్న పరమాత్మతత్త్వం ఒక్కటేననే భావాన్ని ఆయన ఉపదేశించారు.

1973 ఏప్రిల్ 19న, చైత్ర బహుళ ద్వితీయ రోజున, భగవాన్ శ్రీధర స్వామి వరదపుర ఆశ్రమంలో మహాసమాధి పొందారు. ఆయన భౌతికదేహాన్ని అక్కడే సమాధి చేశారు. ఆ ప్రదేశం నేటికీ శ్రీధరాశ్రమంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. సమాధిమందిరం, ధర్మధ్వజం, శ్రీధర తీర్థం, దుర్గాంబ ఆలయం వరదపురంలోని ప్రధాన పవిత్రస్థలాలు. కర్ణాటక, మహారాష్ట్ర, ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ తదితర ప్రాంతాల నుంచి భక్తులు ఇక్కడికి వచ్చి స్వామివారి సమాధిని దర్శించుకుంటారు. సాగర పట్టణం నుంచి సుమారు ఎనిమిది కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న వరదపురానికి రహదారి మార్గంలో చేరుకోవచ్చు. సహ్యాద్రి పర్వతాల ప్రశాంత వాతావరణంలో ఉన్న ఈ ఆశ్రమం నేటికీ ధ్యానం, పారాయణం, గురుసేవలకు అనుకూలమైన పవిత్రక్షేత్రంగా నిలిచింది.

భగవాన్ శ్రీధర స్వామి జీవితం సమర్థ రామదాసుల గురుభక్తి, దత్తాత్రేయ ఉపాసన, అద్వైత వేదాంత జ్ఞానం, నిస్వార్థ లోకసేవల అపూర్వ సమన్వయం. బాల్యంలో ఎదురైన కుటుంబవియోగాలు ఆయనను వైరాగ్యమార్గంలో నడిపించగా, సజ్జనగడలోని గురుసేవ ఆయన ఆధ్యాత్మిక వ్యక్తిత్వాన్ని తీర్చిదిద్దింది. దేశవ్యాప్త పాదయాత్రలు ఆయనను వివిధ సంప్రదాయాల మహనీయులతో అనుసంధానించాయి. చాతుర్మాస్య అనుష్ఠానాలు, ఏకాంతతపస్సు ఆయన ఆత్మనిష్ఠను మరింత దృఢపరిచాయి. రచనలు, ప్రవచనాలు వేదాంతజ్ఞానాన్ని సామాన్యులకు అందించగా, శిష్యపరంపర ఆయన సందేశాన్ని వివిధ ప్రాంతాలకు విస్తరించింది. సజ్జనగడలో ప్రారంభమైన ఆయన గురుసేవ వరదపురంలో పరిపూర్ణతను పొందింది. ధర్మం, భక్తి, జ్ఞానం, సేవ పరస్పరం విడదీయరానివని, ఆత్మసాక్షాత్కారంతోపాటు సమాజకల్యాణం కూడా సాధకుని జీవితలక్ష్యంగా ఉండాలని ఆయన జీవితం తెలియజేస్తుంది. భగవాన్ శ్రీధర స్వామి మహారాజ్ ఈ ఆదర్శాలకు చిరస్థాయిగా నిలిచిన సద్గురువు.

షిర్డీ సాయిబాబా జీవిత చరిత్ర

శ్రీ షిర్డీ సాయిబాబా జీవిత చరిత్ర – ఆధ్యాత్మిక ప్రస్థానం, సమకాలీన మహనీయులు, గురుతత్త్వం, సాయిభక్తి వ్యాప్తి

భారతదేశ ఆధ్యాత్మిక చరిత్రలో మతాలకు, కులాలకు, సంప్రదాయాలకు అతీతంగా ప్రేమను, మానవత్వాన్ని, గురుభక్తిని, సర్వమత సమన్వయాన్ని బోధించిన మహనీయులలో శ్రీ షిర్డీ సాయిబాబా విశిష్టమైన స్థానాన్ని పొందారు. మహారాష్ట్రలోని షిర్డీ అనే చిన్న గ్రామాన్ని ప్రపంచప్రసిద్ధ ఆధ్యాత్మిక క్షేత్రంగా తీర్చిదిద్దిన ఈ మహాయోగి జీవితం నిరాడంబరత, వైరాగ్యం, కరుణ, ఆత్మజ్ఞానాల సమన్వయం. హిందువులు ఆయనను సద్గురువుగా, దత్తాత్రేయ స్వరూపంగా ఆరాధించగా, ముస్లిం భక్తులు పవిత్ర ఫకీరుగా గౌరవించారు. శ్రద్ధ, సబూరి అనే రెండు మహత్తరమైన విలువలను ఆధ్యాత్మిక సాధనకు పునాదులుగా బోధించిన బాబా, భగవంతుడు ఒక్కడేనని, ఆయనను చేరుకునే మార్గాలు అనేకమని తమ జీవితం ద్వారా చాటిచెప్పారు. సమస్త జీవులలోనూ ఒకే దివ్యచైతన్యం వ్యాపించి ఉందని, ఆకలితో ఉన్నవారికి అన్నం పెట్టడం, బాధలో ఉన్నవారిని ఆదుకోవడం, ఇతరుల విశ్వాసాలను గౌరవించడం నిజమైన దైవారాధనలో భాగాలని బోధించారు.

సాయిబాబా జననం, తల్లిదండ్రులు, జన్మస్థలం, బాల్యం గురించి నిర్ధారితమైన చారిత్రక సమాచారం అందుబాటులో లేదు. సాధారణంగా ఆయన జననం సుమారు 1838 ప్రాంతంలో జరిగి ఉండవచ్చని భావిస్తారు. మహారాష్ట్రలోని పాథ్రీ గ్రామంలో జన్మించారని, బాల్యంలో ఒక ఫకీరు వద్ద పెరిగారని, తరువాత వెంకూసా అనే గురువు వద్ద ఆధ్యాత్మిక శిక్షణ పొందారని కొన్ని సంప్రదాయ కథనాలు పేర్కొంటాయి. అయితే ఈ వివరాలను నిర్ధారించే సమకాలీన ఆధారాలు లేవు. బాబా కూడా తమ జన్మవృత్తాంతాన్ని స్పష్టంగా వెల్లడించలేదు. ఆయన జన్మరహస్యం కన్నా ఆయన బోధించిన ఆధ్యాత్మిక సత్యాలకే భక్తులు ప్రాధాన్యమిచ్చారు.

సుమారు 1854 ప్రాంతంలో పదహారేళ్ల యువకుడిగా సాయిబాబా మొదటిసారి షిర్డీలో కనిపించారు. గ్రామంలోని ఒక వేపచెట్టు క్రింద తీవ్రమైన ధ్యానంలో నిమగ్నమై, ఎండ, వాన, చలి వంటి ద్వంద్వాలను లెక్కచేయకుండా ఏకాంతంగా నివసించేవారు. అంత చిన్న వయస్సులో ఆయన వైరాగ్యం, తపోనిష్ఠ గ్రామస్థులను ఆశ్చర్యపరిచాయి. ఆ వేపచెట్టు పరిసరాలు తరువాత గురుస్థానంగా ప్రసిద్ధి చెందాయి. కొంతకాలం తరువాత షిర్డీ నుంచి వెళ్లిపోయిన బాబా, సుమారు 1858లో ధూప్ గ్రామానికి చెందిన చాంద్ పాటిల్ కుటుంబ వివాహబృందంతో కలిసి తిరిగి వచ్చారు. ఖండోబా ఆలయం సమీపంలో వివాహబృందం దిగినప్పుడు ఆలయ పూజారి మహల్సాపతి ఆ యువ ఫకీరును చూసి యా సాయి అని సంబోధించారు. అప్పటినుంచి ఆయన సాయి అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందారు. ఈ రెండవ రాక తరువాత బాబా జీవితాంతం షిర్డీలోనే నివసించారు.

ప్రారంభంలో వేపచెట్టు క్రింద నివసించిన బాబా తరువాత ఒక పాడుబడిన మసీదును తమ నివాసంగా చేసుకున్నారు. ఆ మసీదే ద్వారకామాయిగా ప్రసిద్ధి చెందింది. మసీదులో నివసిస్తూ హిందూ సంప్రదాయంలోని ద్వారక పేరును ఉపయోగించడం ఆయన మతసామరస్య దృక్పథానికి నిదర్శనం. ద్వారకామాయిలో నిరంతరం ధుని అనే పవిత్ర అగ్నిని వెలిగించి, దాని నుంచి లభించే బూడిదను ఊదీగా భక్తులకు ప్రసాదించేవారు. ఈ ఊదీ భౌతిక ప్రపంచంలోని సమస్త పదార్థాలు నశ్వరమైనవని, శరీరం శాశ్వతం కాదని, ఆత్మజ్ఞానమే జీవిత పరమార్థమని గుర్తుచేసే ఆధ్యాత్మిక సంకేతం. ఊదీ ద్వారా రోగాలు నయమయ్యాయని, ఆపదలు తొలగిపోయాయని భక్తులు తమ అనుభవాలుగా వివరించారు. ఈ సంఘటనలు సాయిభక్తి సంప్రదాయంలో దివ్యలీలలుగా ప్రసిద్ధి చెందాయి.

బాబా జీవనవిధానం అత్యంత నిరాడంబరమైనది. తలకు వస్త్రం చుట్టుకొని, పొడవైన కఫ్నీ ధరించి, చేతిలో సటకా అనే చిన్న కర్రను పట్టుకొని తిరిగేవారు. గ్రామంలోని కొన్ని ఇళ్లకు వెళ్లి భిక్ష స్వీకరించేవారు. బాయజాబాయి అనే భక్తురాలు ఆయనను ఎంతో ప్రేమతో ఆదరించేవారు. ఆమె కుమారుడు తాత్యా కోటే పాటిల్ బాబాకు అత్యంత సన్నిహితుడయ్యాడు. భిక్షగా లభించిన ఆహారాన్ని ఇతరులతోపాటు కుక్కలు, పిల్లులు, పక్షులకు కూడా పంచేవారు. బాబా స్వయంగా పెద్ద పాత్రలలో అన్నం, పప్పు, ఇతర ఆహారపదార్థాలను వండి పేదలకు, భక్తులకు అన్నదానం చేసేవారు. భక్తులు సమర్పించిన దక్షిణను తమ కోసం కూడబెట్టుకోకుండా అవసరంలో ఉన్నవారికి పంచేవారు. దక్షిణ స్వీకరించడం ద్వారా భక్తులలోని లోభం, ధనాసక్తి, అహంకారాలను తొలగించడమే ఆయన ఉద్దేశమని భక్తులు భావించేవారు.

సాయిబాబా బోధనలలో శ్రద్ధ, సబూరి అత్యంత ప్రధానమైనవి. శ్రద్ధ అంటే భగవంతునిపై, గురువుపై అచంచలమైన విశ్వాసం. సబూరి అంటే సహనం, ఓర్పు, ఫలితాల కోసం తొందరపడకుండా స్థిరచిత్తంతో సాధన కొనసాగించడం. అల్లా మాలిక్ అని తరచుగా పలుకుతూ సమస్త జగత్తుకు యజమాని భగవంతుడొక్కడేనని తెలియజేసేవారు. సబ్‌కా మాలిక్ ఏక్ అనే భావన ఆయన సమన్వయ దృష్టిని ప్రతిబింబిస్తుంది. భగవద్గీత, ఉపనిషత్తులలోని ఆధ్యాత్మిక విషయాలను నానాసాహెబ్ చాందోర్కర్ వంటి పండితులతో చర్చించేవారు. జ్ఞానం అంటే కేవలం గ్రంథాలను చదవడం కాదని, అజ్ఞానాన్ని తొలగించి ఆత్మస్వరూపాన్ని అనుభవించడమని బోధించారు. గురుభక్తి, నామస్మరణ, సత్సంగం, నిస్వార్థ కర్మ, ధ్యానం వంటి మార్గాలన్నింటినీ ఆధ్యాత్మిక పురోగతికి అనుకూలమైనవిగా భావించారు.

సాయిబాబా జీవించి ఉన్న కాలంలో అనేకమంది సాధుసంతులు, యోగులు, పండితులు, ప్రముఖ ప్రజానాయకులు ఆయనను దర్శించారు. షిర్డీలో బాబా ప్రారంభకాలంలో దేవీదాస్ అనే సాధువు నివసించేవారు. బాబా ఆయనతో సన్నిహితంగా మెలిగేవారు. తరువాత జానకీదాస్ అనే మరొక సాధువు షిర్డీకి వచ్చి బాబాతో ఆధ్యాత్మిక విషయాలు చర్చించేవారు. పుణతాంబాకు చెందిన గంగాగీర్ మహారాజ్ ఒకసారి బాబా నీటికుండలు మోసుకొని మొక్కలకు నీళ్లు పోస్తుండగా చూసి, సాధారణ ఫకీరులా కనిపిస్తున్న ఆయనలో అసాధారణమైన ఆధ్యాత్మిక ఔన్నత్యాన్ని గుర్తించారు. ఇటువంటి మహనీయుడు నివసించడం షిర్డీ గ్రామానికి గొప్ప అదృష్టమని ప్రశంసించారు. అక్కల్కోట స్వామి సమర్థుల శిష్యులైన ఆనందనాథ్ మహారాజ్ సుమారు 1885లో షిర్డీని సందర్శించి బాబాను అమూల్యమైన వజ్రంతో పోల్చారు. ప్రస్తుతం ఆయన గొప్పతనం అందరికీ తెలియకపోయినా భవిష్యత్తులో ప్రపంచం గుర్తిస్తుందని పేర్కొన్నారు.

దత్తాత్రేయ ఉపాసనకు జీవితాన్ని అంకితం చేసిన శ్రీ వాసుదేవానంద సరస్వతి స్వామివారు, టెంబే స్వామిగా ప్రసిద్ధులు. ఒకసారి రాజమహేంద్రవరంలో గోదావరి తీరాన బస చేసినప్పుడు నాందేడ్‌కు చెందిన పుండలీకరావు అనే న్యాయవాది వారిని దర్శించారు. సంభాషణలో షిర్డీ సాయిబాబా ప్రస్తావన వచ్చినప్పుడు టెంబే స్వామివారు ఒక కొబ్బరికాయను ఇచ్చి షిర్డీలోని తమ సోదరుడైన సాయికి సమర్పించమని కోరారు. ప్రయాణంలో ఆ కొబ్బరికాయ పొరపాటున ఆహారంలో ఉపయోగించబడింది. తరువాత షిర్డీ చేరుకున్న పుండలీకరావును బాబా ఆ కొబ్బరికాయ గురించి అడిగినట్లు భక్తుల సంప్రదాయ కథనం. ఇద్దరు మహనీయులు ప్రత్యక్షంగా కలుసుకున్నట్లు ఆధారాలు లేకపోయినా, పరస్పర ఆధ్యాత్మిక గౌరవానికి ఈ సంఘటన ప్రసిద్ధ ఉదాహరణగా నిలిచింది.

ఉపాసనీ మహారాజ్‌గా ప్రసిద్ధులైన కాశీనాథ్ గోవింద్ ఉపాసనీ 1911 జూన్ 27న తొలిసారి షిర్డీకి వచ్చారు. అప్పటికే ఆధ్యాత్మిక సాధనలో అనేక అనుభవాలు పొందిన ఆయన సాయిబాబా మార్గదర్శనంలో మరింత పరిణతి సాధించారు. బాబా ఆదేశానుసారం షిర్డీలోని ఖండోబా ఆలయంలో ఏకాంత సాధన చేశారు. తరువాత షిర్డీ సమీపంలోని సాకోరిలో ఆశ్రమాన్ని స్థాపించి ప్రముఖ సద్గురువుగా ప్రసిద్ధి చెందారు. హరిద్వార్ ప్రాంతానికి చెందిన సోమదేవ స్వామి కూడా బాబాను దర్శించారు. షిర్డీలో కనిపించిన జెండాలను చూసి మొదట బాబా ఆధ్యాత్మిక స్థాయిపై సందేహించిన ఆయన, ప్రత్యక్ష దర్శనం తరువాత తన అభిప్రాయాన్ని మార్చుకున్నట్లు భక్తిచరిత్ర వివరిస్తుంది. నాథ సంప్రదాయానికి చెందిన శ్రీరామ మారుతి మహారాజ్ 1911 డిసెంబరు 19న షిర్డీకి వచ్చి సుమారు ముప్పై నాలుగు రోజులు నివసించారు. వామనరావు పటేల్ అనే యువకుడు కూడా 1911 డిసెంబరులో బాబాను దర్శించారు. తరువాత ఆయన స్వామి సాయి శరణానందగా ప్రసిద్ధి చెంది సాయిబాబా జీవితాన్ని, బోధనలను ప్రచారం చేశారు.

భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమ ప్రముఖ నాయకుడు లోకమాన్య బాలగంగాధర తిలక్ కూడా సాయిబాబాను దర్శించినట్లు సాయిభక్తి సంప్రదాయంలో పేర్కొంటారు. అయితే ఆయన సందర్శన తేదీ, వివరాల విషయంలో భిన్నమైన కథనాలు ఉన్నాయి. తిలక్‌కు సన్నిహితుడైన ప్రముఖ న్యాయవాది, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు గణేశ్ శ్రీకృష్ణ ఖాపర్డే సాయిబాబాకు భక్తుడు. ఆయన 1910 డిసెంబరులో తొలిసారి షిర్డీకి వచ్చారు. తరువాత కుటుంబంతో కలిసి సుదీర్ఘకాలం అక్కడ నివసించారు. ఖాపర్డే నిర్వహించిన డైరీలో బాబా నిత్యజీవితం, భక్తులతో సంభాషణలు, షిర్డీ పరిస్థితుల గురించి విలువైన సమకాలీన వివరాలు ఉన్నాయి. మరాఠీ కీర్తనకారుడు దాసగణు మహారాజ్ పోలీసు ఉద్యోగాన్ని విడిచిపెట్టి హరికథలు, కీర్తనలు, ఆధ్యాత్మిక ప్రవచనాల ద్వారా బాబా బోధనలను మహారాష్ట్ర అంతటా ప్రచారం చేశారు. నానాసాహెబ్ చాందోర్కర్, కాకాసాహెబ్ దీక్షిత్, బాపూసాహెబ్ బూటీ, హేమాడ్‌పంత్ వంటి ప్రముఖులు కూడా బాబాను ప్రత్యక్షంగా దర్శించి ఆయన సేవలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించారు.

ప్రముఖ ఆధ్యాత్మిక గురువు మెహర్ బాబా కూడా యువకుడిగా షిర్డీ సాయిబాబాను దర్శించినట్లు ఆయన జీవితచరిత్ర సంప్రదాయంలో పేర్కొనబడింది. మెహర్ బాబా ఆధ్యాత్మిక ప్రస్థానంలో హజ్రత్ బాబాజాన్, షిర్డీ సాయిబాబా, ఉపాసనీ మహారాజ్, నారాయణ మహారాజ్, తాజుద్దీన్ బాబా అనే ఐదుగురు మహనీయులకు విశేషమైన స్థానం ఉంది. వీరిని ఆయన సంప్రదాయంలో ఐదుగురు పరిపూర్ణ గురువులుగా గౌరవిస్తారు. అయితే ఈ ఐదుగురు మహనీయులందరూ పరస్పరం ప్రత్యక్షంగా కలుసుకున్నారని భావించకూడదు. సాయిబాబా, మెహర్ బాబాల సమావేశానికి సంబంధించిన వివరాలు ప్రధానంగా మెహర్ బాబా జీవితచరిత్ర సంప్రదాయం ద్వారా ప్రసిద్ధి చెందాయి.

సాయిబాబా జీవితంలో జరిగిన అనేక సంఘటనలను భక్తులు దివ్యలీలలుగా భావిస్తారు. నీటితో దీపాలను వెలిగించడం, భక్తుల మనసులోని ఆలోచనలను గ్రహించడం, దూరప్రాంతాలలో ఉన్నవారికి ఆపద సమయంలో సహాయం చేయడం, వ్యాధులతో బాధపడేవారికి ఊదీ ప్రసాదించడం వంటి కథనాలు ప్రసిద్ధి చెందాయి. ఒకసారి గ్రామంలో కలరా వ్యాధి వ్యాపించినప్పుడు బాబా గోధుమలను విసిరి వాటి పిండిని గ్రామ సరిహద్దుల వద్ద చల్లమని చెప్పిన సంఘటన విశేషంగా చెప్పబడుతుంది. మరొక సందర్భంలో ధుని అగ్నిలో బాబా తమ చేతిని ఉంచి, దూరప్రాంతంలో ప్రమాదంలో ఉన్న శిశువును రక్షించారని భక్తుల కథనం. ఈ లీలలు బాబాపట్ల భక్తుల విశ్వాసాన్ని ప్రతిబింబించే ఆధ్యాత్మిక అనుభవాలుగా ప్రసిద్ధి చెందాయి. బాబా కొన్ని రాత్రులు ద్వారకామాయిలో, మరికొన్ని రాత్రులు చావడిలో విశ్రాంతి తీసుకునేవారు. 1909 డిసెంబరు నుంచి చావడిలో ప్రత్యామ్నాయ రాత్రులలో నిద్రించే సంప్రదాయం స్థిరపడింది. భక్తులు సంగీతం, భజనలు, దీపాలు, పూలమాలలతో బాబాను ఊరేగింపుగా చావడికి తీసుకెళ్లేవారు. ఈ చావడి ఉత్సవం నేటికీ షిర్డీ ఆరాధనా సంప్రదాయంలో ముఖ్యమైన భాగంగా కొనసాగుతోంది.

1918 సెప్టెంబరు చివరి వారంలో సాయిబాబా ఆరోగ్యం క్షీణించింది. ఆహారం తీసుకోవడం తగ్గించి క్రమంగా బలహీనులయ్యారు. 1918 అక్టోబరు 15న విజయదశమి రోజున బాబా మహాసమాధి పొందారు. చివరి సమయంలో తమకు సేవ చేసిన లక్ష్మీబాయి షిండేకు తొమ్మిది నాణేలు అందించిన సంఘటన భక్తులలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైనది. ఈ తొమ్మిది నాణేలను నవవిధ భక్తికి సంకేతాలుగా తరువాతి భక్తిసంప్రదాయం వ్యాఖ్యానించింది. బాబా భౌతికదేహాన్ని బాపూసాహెబ్ బూటీ నిర్మించిన రాతి భవనంలో సమాధి చేశారు. మొదట మురళీధరుని ఆలయంగా భావించిన ఆ భవనం బాబా సమాధిమందిరంగా రూపాంతరం చెందింది. హిందూ, ముస్లిం భక్తులందరూ ఆయన అంత్యక్రియలలో పాల్గొనడం బాబా జీవితాంతం ఆచరించిన మతసామరస్యానికి ప్రతీకగా నిలిచింది.

సాయిబాబా మహాసమాధి అనంతరం ఆయన జీవితాన్ని, బోధనలను, భక్తుల అనుభవాలను సేకరించి గ్రంథరూపంలో ప్రజలకు అందించిన మహనీయుల కృషి సాయితత్త్వ వ్యాప్తిలో అత్యంత కీలకమైనది. గోవింద రఘునాథ్ దాభోల్కర్, హేమాడ్‌పంత్‌గా ప్రసిద్ధులు, బాబాను ప్రత్యక్షంగా దర్శించి ఆయన జీవితసంఘటనలను మరాఠీ ఓవీ ఛందస్సులో శ్రీ సాయి సచ్చరిత్రగా రచించారు. 1922లో ప్రారంభమైన ఈ రచన ఆయన మరణానంతరం సంపూర్ణ గ్రంథంగా వెలువడింది. బి.వి. దేవ్‌గా ప్రసిద్ధులైన బాలకృష్ణ విశ్వనాథ్ దేవ్ సాయి సచ్చరిత్ర చివరి అధ్యాయాన్ని సమకూర్చడంలోను, బాబా భక్తుల అనుభవాలను సేకరించడంలోను విశేషమైన పాత్ర పోషించారు. 1923లో ప్రారంభమైన సాయి లీలా పత్రిక సాయిభక్తుల అనుభవాలు, బోధనలు, ఆధ్యాత్మిక వ్యాసాల ప్రచారానికి ముఖ్యమైన వేదికగా నిలిచింది. గోవింద రఘునాథ్ దాభోల్కర్, బి.వి. దేవ్ వంటి ప్రత్యక్ష భక్తుల కృషి వల్ల బాబా జీవితంలోని అనేక సంఘటనలు తరువాతి తరాలకు అందుబాటులోకి వచ్చాయి. శ్రీ సాయి సచ్చరిత్ర అనేక భారతీయ భాషలలోకి అనువదించబడి, పారాయణ గ్రంథంగా లక్షలాది కుటుంబాలలో స్థానం సంపాదించింది.

సాయితత్త్వాన్ని మహారాష్ట్ర సరిహద్దులు దాటి దేశవ్యాప్తంగా వ్యాప్తి చేయడంలో బి.వి. నరసింహస్వామి చారిత్రకమైన సేవలందించారు. తమిళనాడుకు చెందిన నరసింహస్వామి బాబా మహాసమాధి అనంతరం షిర్డీని సందర్శించి, ఆయనను ప్రత్యక్షంగా దర్శించిన భక్తులను కలుసుకొని, వారి అనుభవాలను, జ్ఞాపకాలను, సమకాలీన వివరాలను సేకరించారు. లైఫ్ ఆఫ్ సాయిబాబా, డివోటీస్ ఎక్స్‌పీరియెన్సెస్ ఆఫ్ శ్రీ సాయిబాబా వంటి గ్రంథాల ద్వారా బాబా జీవితాన్ని విస్తృతంగా పరిచయం చేశారు. 1941లో మద్రాసులో అఖిల భారత సాయి సమాజ్‌ను స్థాపించి సాయిభక్తి ప్రచారానికి సంస్థాగత రూపాన్ని కల్పించారు. ఆయన కృషి వల్ల ముఖ్యంగా దక్షిణ భారతదేశంలో సాయిబాబా గురించి అవగాహన పెరిగి, భజనమండళ్లు, సత్సంగాలు, పారాయణ కార్యక్రమాలు, సాయి మందిరాల స్థాపనకు ప్రేరణ లభించింది. సాయిబాబాను ప్రత్యక్షంగా దర్శించని తరాలకు ఆయన జీవితాన్ని చారిత్రక వివరాలతో పరిచయం చేయడంలో నరసింహస్వామి పరిశోధనలు విశిష్టమైన ప్రాధాన్యాన్ని పొందాయి.

తెలుగునాట సాయితత్త్వ వ్యాప్తిలో ఆచార్య ఎక్కిరాల భరద్వాజ కృషి అత్యంత ప్రభావవంతమైనది. సాయిబాబా జీవితాన్ని, లీలలను, గురుతత్త్వాన్ని లోతుగా అధ్యయనం చేసిన ఆయన శ్రీ సాయిలీలామృతం వంటి రచనల ద్వారా సామాన్యులకు సులభంగా అర్థమయ్యే తెలుగులో బాబా ఆధ్యాత్మిక సందేశాన్ని అందించారు. సాయిబాబాను కేవలం కోరికలు తీర్చే దైవంగా కాకుండా ఆత్మజ్ఞానాన్ని ప్రసాదించే సద్గురువుగా అర్థం చేసుకోవాలని ఆయన వివరించారు. గురుచరిత్ర పారాయణం, సత్సంగం, నామస్మరణ, సద్గురుసేవ వంటి సాధనలకు ప్రాధాన్యమిచ్చారు. ఆయన రచనలు, ఉపన్యాసాలు, శిష్యపరంపర ద్వారా ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో సాయిభక్తి విస్తృతంగా వ్యాపించింది. మహారాష్ట్రలో దాభోల్కర్, బి.వి. దేవ్, దక్షిణ భారతదేశంలో బి.వి. నరసింహస్వామి, తెలుగునాట ఎక్కిరాల భరద్వాజ వంటి మహనీయుల కృషి వల్ల సాయితత్త్వం భాషా, ప్రాంతీయ పరిమితులను అధిగమించింది. ఈ సాహిత్య, ఆధ్యాత్మిక ఉద్యమంతోపాటు భక్తుల వ్యక్తిగత అనుభవాలు, సేవాసంస్థల కార్యక్రమాలు, సామూహిక పారాయణాలు, గురువారపు పూజలు సాయిభక్తి విస్తరణకు దోహదపడ్డాయి. మహారాష్ట్రతోపాటు ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ, తమిళనాడు, కర్ణాటక తదితర రాష్ట్రాలలో సాయిబాబా మందిరాల సంఖ్య గణనీయంగా పెరిగింది. నిత్యహారతులు, సాయి సచ్చరిత్ర పారాయణాలు, అన్నదానాలు, విద్యా వైద్య సేవా కార్యక్రమాలు అనేక సాయి మందిరాల ద్వారా కొనసాగుతున్నాయి. ఈ విధంగా షిర్డీ అనే చిన్న గ్రామంలో వెలసిన సాయితత్త్వం భారతదేశమంతటా విస్తరించి ఒక ప్రధాన ఆధ్యాత్మిక, సామాజిక సేవా ఉద్యమంగా రూపుదిద్దుకుంది.

సాయిబాబా మహాసమాధి అనంతరం షిర్డీ క్రమంగా భారతదేశంలోని ప్రముఖ ఆధ్యాత్మిక క్షేత్రాలలో ఒకటిగా అభివృద్ధి చెందింది. 1921లో సాయిబాబా సంస్థాన్ ఏర్పడింది. సమాధిమందిరంలో బాబా విగ్రహం ప్రతిష్ఠించబడింది. ప్రతిరోజూ కాకడ హారతి, మధ్యాహ్న హారతి, ధూప హారతి, శేజ్ హారతి వంటి ఆరాధనలు నిర్వహించే సంప్రదాయం కొనసాగుతోంది. గురుపౌర్ణమి, శ్రీరామనవమి, విజయదశమి ఉత్సవాలను విశేషంగా నిర్వహిస్తారు. విజయదశమిని బాబా మహాసమాధి దినంగా స్మరించుకుంటారు. ప్రపంచవ్యాప్తంగా లక్షలాది భక్తులు షిర్డీని సందర్శించి సమాధిమందిరం, ద్వారకామాయి, గురుస్థానం, చావడి, లెండీబాగ్ వంటి పవిత్రస్థలాలను దర్శించుకుంటున్నారు.

సాయిబాబా బోధనలలో అత్యంత లోతైన ఆధ్యాత్మిక భావం సర్వాంతర్యామిత్వం. భగవంతుడు ఒక నిర్దిష్టమైన రూపానికి, మతానికి, ఆలయానికి మాత్రమే పరిమితుడు కాదని, సమస్త జీవులలోనూ ఒకే దివ్యచైతన్యం వ్యాపించి ఉందని ఆయన జీవితం తెలియజేస్తుంది. మసీదులో నివసిస్తూ ధునిని వెలిగించడం, అల్లా మాలిక్ అని పలుకుతూ హిందూ భక్తుల పూజలను స్వీకరించడం, భిక్షతో జీవిస్తూ అన్నదానం చేయడం, నిరాడంబరమైన ఫకీరుగా ఉంటూ ఆధ్యాత్మిక గురువుగా గౌరవింపబడడం ఆయన వ్యక్తిత్వంలోని ప్రత్యేకతలు. భక్తి, జ్ఞానం, కర్మ, గురుసేవలను పరస్పర విరుద్ధమైన మార్గాలుగా కాకుండా ఒకే ఆత్మసాక్షాత్కారానికి దారితీసే సాధనలుగా చూశారు. గురువుపై విశ్వాసంతోపాటు స్వీయపరిశీలన, నైతిక జీవనం, ఇంద్రియనిగ్రహం, కర్తవ్యనిష్ఠ అవసరమని బోధించారు. జన్మవృత్తాంతం తెలియని ఒక యువ ఫకీరు నుంచి ప్రపంచవ్యాప్తంగా కోట్లాది మంది ఆరాధించే సద్గురువుగా ఎదిగిన ఆయన జీవితం భారతీయ ఆధ్యాత్మిక చరిత్రలో అపూర్వమైన అధ్యాయం. శ్రద్ధ, సబూరి అనే రెండు మహత్తరమైన విలువల ద్వారా భక్తుని జీవితాన్ని పరివర్తన చేసే గురుతత్త్వానికి ప్రతీకగా షిర్డీ సాయిబాబా నిలిచిపోయారు.

శ్రీశైల పూర్ణానంద స్వామి జీవిత చరిత్ర

ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలలో ఒకటైన శ్రీశైల మహాక్షేత్రాన్ని తమ తపోభూమిగా చేసుకొని, ఆత్మజ్ఞానం, గురుభక్తి, మౌనసాధనల ద్వారా ఎందరో భక్తులకు ఆధ్యాత్మిక మార్గదర్శనం చేసిన మహనీయులు శ్రీశ్రీశ్రీ పూర్ణానంద స్వామివారు. తమిళనాడులోని మధురైలో 1939 నవంబరులో సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి, పర్వతవర్ధిని దంపతులకు జన్మించిన వీరికి తల్లిదండ్రులు కామేశ్వరన్ అని నామకరణం చేశారు. బాల్యం నుంచే ఆధ్యాత్మిక విషయాలపై ఆసక్తి కలిగిన కామేశ్వరన్ తన తండ్రి వద్ద ధ్యానం, యోగం, ప్రాణాయామం, జపసాధనలను అభ్యసించారు. సుమారు ఇరవై నాలుగేళ్ల వయస్సులో లౌకిక జీవితాన్ని త్యజించి ఆత్మసాక్షాత్కారమే జీవిత లక్ష్యంగా తపోమార్గాన్ని స్వీకరించారు.

తమిళనాడులోని పొదిగై పర్వతాలు, పాపనాశనం, బాణతీర్థం వంటి ప్రాంతాలలో తీవ్రమైన తపస్సు చేస్తున్న సమయంలో రాఖడీ బాబాగా ప్రసిద్ధులైన శ్రీ ఓంకారానంద స్వామివారిని కలుసుకున్నారు. ఆయన కామేశ్వరన్‌కు సన్యాసదీక్షను ప్రసాదించి పూర్ణానంద అనే దీక్షానామాన్ని అనుగ్రహించారు. రాఖడీ బాబా మహారాష్ట్రలోని గణేశపురికి చెందిన భగవాన్ నిత్యానందుల శిష్యులు. ఈ విధంగా భగవాన్ నిత్యానందులు, రాఖడీ బాబా, పూర్ణానంద స్వామి అనే గురుపరంపర ఏర్పడింది. పూర్ణానంద స్వామివారి జీవితాన్ని అత్యంత ప్రభావితం చేసిన మహనీయుడు రాఖడీ బాబా. గురువుతో కలిసి అనేక సంవత్సరాలు కఠోర సాధనలు చేశారు. 1968లో శివరాత్రి సందర్భంగా గురుశిష్యులిద్దరూ కలిసి విభూతి లింగాన్ని తయారుచేసిన సంఘటన వారి జీవితచరిత్రలో ప్రత్యేకంగా పేర్కొనబడింది. ఆ లింగం తరువాత శ్రీశైల ఆశ్రమానికి చేరి నేటికీ శివరాత్రి సందర్భంగా విశేష పూజలందుకుంటోంది.

పూర్ణానంద స్వామివారి ఆధ్యాత్మిక జీవితంలో జిలేళ్లమూడి అమ్మగా ప్రసిద్ధులైన శ్రీ అనసూయాదేవితో అనుబంధం విశేషమైనది. అమ్మను సాక్షాత్తు భువనేశ్వరీ స్వరూపంగా భావించిన స్వామివారు తమ శిష్యులతో కలిసి జిలేళ్లమూడిని సందర్శించి అక్కడి ఆధ్యాత్మిక కార్యక్రమాలలో పాల్గొనేవారు. అమ్మ పట్ల వారికున్న భక్తికి గుర్తుగా తమ ఆశ్రమంలోని అన్నపూర్ణ మందిరంలో అమ్మ నిలువెత్తు చిత్రపటాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. అన్నదానం ద్వారా ఆకలితో వచ్చిన ప్రతి వ్యక్తిలోనూ దైవాన్ని దర్శించాలనే అమ్మ సందేశాన్ని తమ ఆశ్రమ జీవితంలో ఆచరణలో పెట్టారు. రాఖడీ బాబా, జిలేళ్లమూడి అమ్మలతో స్వామివారి ప్రత్యక్ష అనుబంధం స్పష్టంగా నమోదైంది. భగవాన్ నిత్యానందులు వారి పరమగురువుగా పూజింపబడతారు. ఇతర సిద్ధపురుషులు, యోగులు శ్రీశైలంలోని వారి తపోస్థలాన్ని సందర్శించినట్లు భక్తుల కథనాలలో ఉన్నప్పటికీ, వారి పేర్లు నిర్ధారితంగా లభించవు.

గురువుల ఆదేశానుసారం వివిధ పుణ్యక్షేత్రాలను సందర్శించిన పూర్ణానంద స్వామివారు షిర్డీ, మంత్రాలయం మీదుగా 1969లో శ్రీశైలానికి చేరుకున్నారు. నల్లమల అరణ్యంలోని హఠకేశ్వర క్షేత్రం, పాలధార పంచధారల సమీపంలో తమ తపోస్థానాన్ని ఏర్పరచుకున్నారు. 1969 నుంచి 1977 వరకు అక్కడే నివసించారు. తొలినాళ్లలో చిన్న పర్ణశాలలో ఉంటూ ధ్యానతపస్సులలో నిమగ్నమయ్యేవారు. తరువాత భక్తుల కోసం చిన్న ఆశ్రమం నిర్మించబడింది. జటాజూటం, విభూతిధారణ, కాషాయవస్త్రాలతో దర్శనమిచ్చే స్వామివారు సుదీర్ఘ ఉపన్యాసాలకంటే మౌనబోధకు, ప్రత్యక్ష అనుభవానికి ప్రాధాన్యమిచ్చేవారు. పంచాగ్ని తపస్సు చేస్తున్న సమయంలో వారికి జగజ్జనని సాక్షాత్కారం కలిగిందని భక్తుల సంప్రదాయ కథనాలు తెలియజేస్తున్నాయి. శ్రీశైలంలోని ఈ ప్రాంతం ఆదిశంకరాచార్యుల తపస్సుతోనూ, శివానందలహరి రచనతోనూ సంప్రదాయపరంగా అనుబంధం కలిగిన పవిత్రస్థలంగా ప్రసిద్ధి చెందింది.

1977లో పూర్ణానంద స్వామివారు శ్రీశైలం సమీపంలోని సున్నిపెంటకు మకాం మార్చి అక్కడ ఆశ్రమాన్ని అభివృద్ధి చేశారు. తమ గురువైన రాఖడీ బాబా పాదుకలను ప్రతిష్ఠించి ఆశ్రమాన్ని గురుపాదుకా క్షేత్రంగా తీర్చిదిద్దారు. ఆశ్రమంలోని బాబా మందిరంలో రాఖడీ బాబా చిత్రపటం, స్వామివారు స్వయంగా రూపొందించిన భువనేశ్వరీ యంత్రం, గురుపాదుకలు ఉన్నాయి. స్వామివారు 1971లో పోచంపాడులో భువనేశ్వరీ యంత్రాన్ని రూపొందించారు. ఆశ్రమంలో భువనేశ్వరీ మాత ఆలయం, ధ్యానమందిరం, అన్నపూర్ణ మందిరం ఉన్నాయి. ఇక్కడ నిత్యం అన్నదానం నిర్వహించడం విశేషం. భక్తులందరూ భోజనం స్వీకరించిన తరువాతనే ఆశ్రమం నుంచి వెళ్లాలని స్వామివారు కోరేవారు. ఆధ్యాత్మిక సాధనతోపాటు అన్నదానం, అతిథిసేవ, గురుపూజలను సమానంగా గౌరవించారు.

పూర్ణానంద స్వామివారు 2000 ఏప్రిల్ 6న మహాసమాధి పొందారు. వారి సంకల్పం ప్రకారం సున్నిపెంట ఆశ్రమంలోనే అధిష్ఠాన మందిరాన్ని నిర్మించారు. మరుసటి సంవత్సరంలో సమాధిపై మందిరాన్ని నిర్మించి స్వామివారి పంచలోహ విగ్రహాన్ని ప్రతిష్ఠించారు. నేటికీ ప్రతిరోజూ స్వామివారి అధిష్ఠానంలో అభిషేకం, గురుపూజ, నాలుగుసార్లు హారతి నిర్వహిస్తారు. బాబా మందిరంలో ఉదయం ఆరు గంటలకు, రాత్రి తొమ్మిది గంటలకు హారతి జరుగుతుంది. నవరాత్రులలో చండీపూజ, పారాయణాలు నిర్వహిస్తారు. శ్రీశైల హఠకేశ్వరంలోని పాత ఆశ్రమం కూడా ధ్యానసాధనలకు ఉపయోగపడుతోంది.

పూర్ణానంద స్వామివారి ప్రధాన ఆశ్రమం శ్రీశైలం దేవస్థానానికి సుమారు 11 కిలోమీటర్ల దూరంలోని సున్నిపెంటలో, శ్రీశైలం డ్యామ్ తూర్పువైపున ఉన్న కాంట్రాక్టర్స్ కాలనీలో ఉంది. హైదరాబాద్ నుంచి శ్రీశైలం వెళ్లే యాత్రికులు శ్రీశైలం ప్రధాన ఆలయానికి చేరకముందే సున్నిపెంట వద్దకు చేరుకోవచ్చు. శ్రీశైలం ఆలయం నుంచి వచ్చేవారు సున్నిపెంట వైపు ప్రయాణించి ఆశ్రమాన్ని దర్శించుకోవచ్చు. సున్నిపెంట బస్టాండ్ నుంచి ఆటోలు, స్థానిక వాహనాల ద్వారా ఆశ్రమానికి చేరుకోవచ్చు. ఆశ్రమ చిరునామా పి-4, కాంట్రాక్టర్స్ కాలనీ, శ్రీశైలం డ్యామ్ ఈస్ట్, సున్నిపెంట, ఆంధ్రప్రదేశ్ – 518102. ఆశ్రమ సంప్రదింపు సంఖ్య 9494561339. వసతి కోరుకునేవారు ముందుగా ఆశ్రమ నిర్వాహకులను సంప్రదించడం మంచిది. శ్రీశైల యాత్రలో మల్లికార్జునస్వామి, భ్రమరాంబికాదేవి దర్శనంతోపాటు పూర్ణానంద స్వామివారి అధిష్ఠానం, హఠకేశ్వర తపోస్థలాన్ని కూడా దర్శించుకోవచ్చు.

గురువుపట్ల సంపూర్ణ శరణాగతి, నిరంతర ఆత్మాన్వేషణ, మౌనసాధన, నిస్వార్థ అన్నదానం పూర్ణానంద స్వామివారి జీవితంలోని ప్రధాన ఆదర్శాలు. గురువు అంటే కేవలం బాహ్యరూపంలో కనిపించే వ్యక్తి మాత్రమే కాదని, శిష్యుని అంతరంగంలోని అజ్ఞానాన్ని తొలగించి ఆత్మచైతన్యాన్ని మేల్కొలిపే దివ్యశక్తి అని వారి జీవితం తెలియజేస్తుంది. నల్లమల అరణ్యంలోని ఏకాంత తపస్సు నుంచి వేలాది భక్తులకు ఆధ్యాత్మిక ఆశ్రయంగా నిలిచిన సున్నిపెంట ఆశ్రమం వరకు సాగిన వారి జీవనప్రస్థానం వైరాగ్యం, గురుభక్తి, లోకసేవల సమన్వయానికి ఒక విశిష్టమైన ఉదాహరణ.

దత్తక్షేత్రం కురువపురం - శ్రీపాద శ్రీవల్లభుల తపోభూమి

దత్తాత్రేయ సంప్రదాయంలో అత్యంత పవిత్రమైన క్షేత్రాలలో కురువపురం ఒకటి. కురుగడ్డ, కురుమగడ్డ, కురువపురం అనే పేర్లతో ప్రసిద్ధి చెందిన ఈ పుణ్యస్థలం తెలంగాణలోని నారాయణపేట జిల్లా మక్తల్ సమీపంలో కృష్ణానది మధ్యలో ఉన్న ఒక ద్వీపం. ప్రకృతి సౌందర్యం, నదీ ప్రవాహాల ప్రశాంతత, మహనీయుల తపస్సు, దత్తాత్రేయుల దివ్యానుగ్రహం కలగలిసిన ఈ క్షేత్రం దత్తభక్తులకు విశేషమైన ఆధ్యాత్మిక ప్రాధాన్యం కలిగినది. సాధారణ పుణ్యక్షేత్రాల మాదిరిగా కాకుండా, నదిని దాటి ద్వీపంలోకి ప్రవేశించవలసి రావడం ఇక్కడి యాత్రకు ఒక ప్రత్యేకతను కలిగిస్తుంది. చుట్టూ ప్రవహించే కృష్ణమ్మ, నదీతీరంలోని రాతిబండలు, ప్రశాంతమైన పరిసరాలు భక్తుల మనస్సులను సహజంగానే ధ్యానం వైపు మళ్ళిస్తాయి.

దత్తాత్రేయ స్వామి ప్రథమ అవతారంగా పూజింపబడే శ్రీపాద శ్రీవల్లభులవారితో కురువపురానికి విడదీయరాని అనుబంధం ఉంది. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని పిఠాపురంలో జన్మించిన శ్రీపాద శ్రీవల్లభులు తమ ఆధ్యాత్మిక సంచారంలో భాగంగా కురువపురానికి చేరుకొని, ఇక్కడ చాలాకాలం తపస్సు చేసి భక్తులను అనుగ్రహించారని దత్త సంప్రదాయం తెలియజేస్తోంది. శ్రీపాద శ్రీవల్లభ చరితామృతం, శ్రీగురుచరిత్ర వంటి గ్రంథాలలో వారి మహిమలు, భక్తుల పట్ల కరుణ, గురుతత్త్వ ప్రాశస్త్యం విశదీకరించబడ్డాయి. సంప్రదాయ విశ్వాసం ప్రకారం శ్రీపాదులు కురువపురంలోనే కృష్ణానదిలో అంతర్ధానమై తమ అవతారలీలను ముగించారు. అందువల్ల ఈ క్షేత్రాన్ని వారి తపోభూమిగా, లీలాభూమిగా, గుప్తస్థానంగా భక్తులు భావిస్తారు.

కురువపురంలోని ప్రధాన ఆలయంలో శ్రీపాద శ్రీవల్లభుల పవిత్ర పాదుకలు పూజలందుకుంటున్నాయి. ఇక్కడి ఆలయ నిర్మాణంలో ప్రాచీన హేమాడ్‌పంతీ శిల్పశైలి ప్రభావం కనిపిస్తుంది. ఈ క్షేత్రంలో ఉన్న పురాతన వటవృక్షం, ఔదుంబర వృక్షం, ధ్యానగుహ భక్తులకు ప్రత్యేకమైన ఆకర్షణలు. దత్త సంప్రదాయంలో ఔదుంబర వృక్షానికి విశిష్టమైన స్థానం ఉంది. దీనిని దత్తాత్రేయ స్వామి సాన్నిధ్యానికి ప్రతీకగా భావిస్తారు. ఆలయంలో నిత్యం అభిషేకాలు, పాదుకాపూజలు, నైవేద్యాలు, హారతులు నిర్వహిస్తారు. గురువారాలు, గురుపౌర్ణమి, దత్తజయంతి, శ్రీపాద శ్రీవల్లభుల జయంతి వంటి సందర్భాలలో భక్తులు విశేషంగా తరలివస్తారు. ఇక్కడ గురుచరిత్ర పారాయణ, దత్తనామస్మరణ, ధ్యానం చేయడం వల్ల గురుకృప లభిస్తుందని భక్తుల విశ్వాసం.

కురువపురం ఆధ్యాత్మిక చరిత్రలో మరొక విశేషం శ్రీ వాసుదేవానంద సరస్వతీ స్వామివారి అనుబంధం. టెంబే స్వామిగా ప్రసిద్ధులైన ఈ మహనీయులు దత్తాత్రేయ ఉపాసనను విస్తృతంగా ప్రచారం చేశారు. వారు 1911 సంవత్సరంలో కురువపురంలో చాతుర్మాస్య దీక్షను ఆచరించి, ఇక్కడి శ్రీపాద శ్రీవల్లభుల ఆలయ పునరుద్ధరణకు కృషి చేశారు. వారు ధ్యానం చేసిన గుహ నేటికీ భక్తుల దర్శనీయ స్థలంగా ఉంది. వారి శిష్యపరంపరకు చెందిన మహనీయులు కూడా ఈ ప్రాంతంలో తపస్సు చేసినట్లు దత్త సంప్రదాయ చరిత్ర తెలియజేస్తోంది. ఈ విధంగా శ్రీపాద శ్రీవల్లభుల కాలం నుండి ఆధునిక యుగం వరకు కురువపురం గురుపరంపరలో ఒక ముఖ్యమైన సాధనాక్షేత్రంగా నిలిచింది.

శ్రీగురుచరిత్రలో కురువపురానికి సంబంధించిన ఒక ముఖ్యమైన కథ ఉంది. అంబిక అనే స్త్రీ తన కుమారునితో కలిసి తీవ్రమైన దుఃఖంలో ఉన్నప్పుడు శ్రీపాద శ్రీవల్లభులు వారిని అనుగ్రహించినట్లు ఆ గ్రంథం వివరిస్తుంది. ఆమె కుమారునికి జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించి, శివారాధనలోని ప్రదోషపూజ మహిమను బోధించినట్లు కథనం. అలాగే వల్లభేశుడు అనే భక్తుని ప్రాణాలను రక్షించిన శ్రీపాదుల మహిమ కూడా గురుచరిత్రలో ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ కథలు కేవలం అద్భుతాల వర్ణనలుగా కాకుండా, గురువుపై అచంచల విశ్వాసం, ధర్మాచరణ, భక్తి, శరణాగతి ప్రాముఖ్యాన్ని తెలియజేసే ఆధ్యాత్మిక బోధలుగా భావించవచ్చు.

కురువపురం క్షేత్రానికి ఉన్న అసలైన ఆధ్యాత్మిక విశిష్టత గురుతత్త్వంలో నిక్షిప్తమై ఉంది. దత్తాత్రేయుడు బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరుల త్రిమూర్తి తత్త్వానికి ప్రతీక. సృష్టి, స్థితి, లయ అనే మూడు శక్తులకు ఆధారమైన పరబ్రహ్మ స్వరూపమే గురువు అని దత్త సంప్రదాయం బోధిస్తుంది. శ్రీపాద శ్రీవల్లభులు ఈ గురుతత్త్వాన్ని మానవులకు అందుబాటులోకి తెచ్చిన అవతారమూర్తిగా పూజింపబడుతున్నారు. గురువు అంటే కేవలం మంత్రోపదేశం చేసే వ్యక్తి మాత్రమే కాదని, అజ్ఞానమనే చీకటిని తొలగించి ఆత్మజ్ఞానమనే వెలుగును ప్రసాదించే దివ్యశక్తి అని ఈ క్షేత్రం గుర్తుచేస్తుంది. ఇక్కడ చేసే నామస్మరణ, పారాయణ, ధ్యానం మనస్సులోని అహంకారాన్ని తగ్గించి, అంతర్ముఖతను పెంపొందించడానికి తోడ్పడతాయని సాధకుల నమ్మకం.

కురువపురానికి చేరుకోవడానికి తెలంగాణ వైపు మక్తల్ నుండి పంచదేవ్ పహాడ్ గ్రామానికి వెళ్ళాలి. అక్కడి కృష్ణానదీ తీరం నుండి చిన్న పడవలు లేదా బుట్టి పడవల ద్వారా ద్వీపానికి చేరుకోవచ్చు. కర్ణాటకలోని రాయచూరు వైపు నుండి కూడా ఆత్కూరు మీదుగా నదీతీరానికి చేరుకొని పడవలో ప్రయాణించవచ్చు. నదిలో నీటి ప్రవాహం, వాతావరణ పరిస్థితులను బట్టి పడవ ప్రయాణం మారవచ్చు కాబట్టి ముందుగానే స్థానికంగా వివరాలు తెలుసుకోవడం మంచిది. కురువపురం సమీపంలోని పంచదేవ్ పహాడ్, వల్లభాపురం ప్రాంతాలు కూడా దత్తభక్తులకు పవిత్రమైనవి.

కురువపుర యాత్రలో అత్యంత విశేషమైన అనుభూతి అక్కడి నిశ్శబ్దం. నదీ ప్రవాహ ధ్వని మధ్య గురునామాన్ని స్మరిస్తూ కూర్చున్నప్పుడు బాహ్యప్రపంచపు ఆలోచనలు క్రమంగా తగ్గి మనస్సు ప్రశాంతతను పొందుతుంది. శ్రీపాద శ్రీవల్లభుల పాదుకల ముందు నమస్కరించడం అంటే మనలోని అహంకారాన్ని గురుచరణాల వద్ద సమర్పించడమే. పిఠాపురం శ్రీపాదుల జన్మభూమి అయితే, కురువపురం వారి తపోభూమి, కర్మభూమి. అందుకే దత్తభక్తుల దృష్టిలో ఈ రెండూ పరస్పర సంబంధం కలిగిన పవిత్రక్షేత్రాలు. కృష్ణమ్మ ఒడిలో వెలసిన ఈ గురుద్వీపం భక్తి, జ్ఞానం, వైరాగ్యం, గురుశరణాగతి అనే నాలుగు ఆధ్యాత్మిక విలువలకు సజీవ ప్రతీకగా నిలుస్తోంది.

దిగంబరా దిగంబరా శ్రీపాద వల్లభ దిగంబరా!