గుంటూరు శేషేంద్రశర్మ గారి మిగిలిన రచనలు నేను చదవలేదు, షోడశి కొన్నేళ్ల క్రితం చదివాను. అద్భుతమైన తపస్సు ఈ రామాయణ రహస్యాలు తెలిపే ఆధ్యాత్మిక పుస్తకం. ఆ పుస్తకం మీద నా వ్యాఖ్య:
తెలుగు సాహిత్యంలో విమర్శనాత్మక గ్రంథాలు ఎన్నో ఉన్నాయి. రామాయణంపై వ్యాఖ్యానాలు కూడా అనేకం వచ్చాయి. కానీ గుంటూరు శేషేంద్ర శర్మ రచించిన షోడశి వాటన్నిటికీ భిన్నమైన గ్రంథం. ఇది ఒక వ్యాఖ్యానం కాదు; ఒక దర్శనం. ఇది సాహిత్య విమర్శ కాదు; ఒక అంతర్ముఖ యోగసాధకుని అన్వేషణ. వాల్మీకి రామాయణాన్ని కథగా చదివినవారు అనేకమంది; కానీ దాని వెనుక దాగి ఉన్న మంత్రశాస్త్రాన్ని, శ్రీవిద్యను, కుండలినీ యోగాన్ని, వేదసూక్ష్మార్థాలను దర్శించినవారు చాలా అరుదు. ఆ అరుదైన దర్శనశక్తి శేషేంద్రది. అందుకే ఆయన రామాయణాన్ని కథగా కాదు, మంత్ర నిర్మాణంగా చూశారు. ఆయన అభిప్రాయం ప్రకారం వాల్మీకి కేవలం కవి కాదు; మంత్రద్రష్ట. రామాయణం కేవలం వినోదం కోసం చెప్పబడిన ఇతిహాసం కాదు; మానవ చైతన్యాన్ని మేల్కొలిపే ఒక ఆధ్యాత్మిక నిర్మాణం.
షోడశి అనే పేరులోనే శేషేంద్ర ఉద్దేశం దాగి ఉంది. షోడశి అనేది శ్రీవిద్యలో పరమరహస్యమైన త్రిపురసుందరి తత్వానికి సంబంధించిన పదం. శేషేంద్ర దృష్టిలో రామాయణం మొత్తం శ్రీవిద్య యొక్క గూఢ నిర్మాణాన్ని తనలో దాచుకుంది. అందుకే ఈ గ్రంథం ఒక సాహిత్య పాఠకుడి కన్నా, ఒక సాధకుడి మనసుకు మరింత చేరువ అవుతుంది. వేదాలు, తంత్రశాస్త్రం, మంత్రవిద్య, యోగం, ఉపనిషత్తులు — ఈ నాలుగు ఐదు ప్రవాహాలు ఒకే నదిగా కలిసిన ప్రదేశం షోడశి. రామాయణాన్ని చదివే మనిషి కథలోని సంఘటనలను మాత్రమే గమనిస్తాడు; కానీ శేషేంద్ర చూపించిన మార్గంలో చూస్తే ప్రతి సంఘటన వెనుక ఒక తత్వం, ప్రతి పాత్ర వెనుక ఒక యోగరహస్యం కనిపిస్తుంది. ఆయన స్పష్టంగా రామాయణాన్ని వేదాల ప్రతిరూపంగా పరిగణిస్తారు.
శేషేంద్ర వ్యాఖ్యానంలో అత్యంత విశిష్టమైన అంశం సీత తత్వం. సాధారణ రామాయణ పఠనంలో సీత ఆదర్శ స్త్రీ, ఆదర్శ భార్య. కానీ షోడశిలో ఆమె ఆ స్థాయిని దాటి విశ్వశక్తిగా అవతరిస్తుంది. శేషేంద్ర దృష్టిలో సీత శక్తి స్వరూపం. భూమి నుంచి జన్మించిన సీత, ప్రకృతి గర్భంలో నిద్రిస్తున్న పరాశక్తికి ప్రతీక. రావణుడు ఆమెను అపహరించడం ఒక స్త్రీని బంధించడం కాదు; అహంకారం చేత శక్తి చెరపట్టబడటం. రాముడు ఆమె కోసం వెతకడం అనేది భార్యాన్వేషణ కాదు; కోల్పోయిన దివ్యత్వాన్ని తిరిగి పొందే ఆత్మయాత్ర. ఈ భావంలో సీత త్రిపురసుందరి, లలితా పరమేశ్వరి, ఆద్యాశక్తి అన్నీ అవుతుంది. అందుకే శేషేంద్ర వ్యాఖ్యానంలో సీత రామాయణంలోని పాత్ర కాదు — రామాయణానికి ప్రాణం.
అదేవిధంగా రాముడిని కూడా ఆయన సాధారణ పురాణపాత్రగా చూడరు. శేషేంద్ర దృష్టిలో రాముడు చరిత్రలోని రాజకుమారుడు కాదు; ధర్మానికి మానవ రూపం. ఆయనలోని మహిమ దైవత్వంలో కాదు; ధర్మనిష్ఠలో ఉంది. అందుకే రామాయణం దేవుడు రాక్షసుడిని సంహరించిన కథగా కాక, ధర్మం అహంకారాన్ని జయించిన కథగా ఆయనకు కనిపిస్తుంది. రావణుడు కూడా కేవలం రాక్షసుడు కాదు; అతను మానవునిలోని అహంకారం, జ్ఞానాన్ని స్వార్థానికి బంధించే మేధస్సు. ఈ కోణంలో చూసినప్పుడు రామ-రావణ యుద్ధం చరిత్రలో జరిగిన యుద్ధం కాదు; ప్రతి మనిషి అంతరంగంలో నిత్యం జరుగుతున్న యుద్ధం.
షోడశిలో అత్యంత ప్రసిద్ధి పొందిన భాగం సుందరకాండపై శేషేంద్ర చేసిన వ్యాఖ్యానం. ఆయన దృష్టిలో సుందరకాండ హనుమంతుని వీరగాథ కాదు; అది ఒక కుండలినీ యోగ గ్రంథం. ఈ వ్యాఖ్యానం వల్లే షోడశి భారతీయ సాహిత్య విమర్శలో ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించింది. శేషేంద్ర ప్రకారం హనుమంతుడు వానరుడు కాదు; మానవునిలోని ప్రాణశక్తి. సముద్రలంఘనం అనేది ఒక ప్రదేశం నుంచి మరో ప్రదేశానికి ప్రయాణం కాదు; పరిమితులను దాటి అనంతాన్ని చేరే యోగసాధన. లంక మనస్సులోని అహంకార కోట. అక్కడ బంధింపబడిన సీత మనలోని దివ్యశక్తి. హనుమంతుడు ఆ శక్తిని దర్శించడానికి వెళ్లే సాధకుడు. అందుకే ఆయన యాత్ర మొత్తం కుండలినీ ఆరోహణకు ప్రతీకగా శేషేంద్ర విశ్లేషిస్తారు.
ఈ విశ్లేషణలో అత్యంత సంచలనాత్మకమైన అంశం త్రిజటా స్వప్నం. శేషేంద్ర చేసిన ప్రసిద్ధ వ్యాఖ్యానం ప్రకారం త్రిజటా స్వప్నము గాయత్రీ మంత్రమే. సుందరకాండలోని ఆ స్వప్నవివరణలో గాయత్రీ మంత్ర నిర్మాణాన్ని, దాని నాలుగు పాదాలను, ముప్పై రెండు అక్షరాల తాత్త్విక క్రమాన్ని ఆయన గుర్తిస్తారు. ఈ వ్యాఖ్యానం సాధారణ సాహిత్య విమర్శకు అందని స్థాయిలో ఉంటుంది. ఇక్కడ శేషేంద్ర కవి కాదు; తంత్రశాస్త్రజ్ఞుడు. సాహిత్య విమర్శకుడు కాదు; మంత్రవేత్త. అందుకే షోడశి చదువుతున్నప్పుడు మనం ఒక గ్రంథాన్ని చదువుతున్న భావం కంటే ఒక యోగసాధకుని ధ్యానాన్ని వినిపిస్తున్న అనుభూతి కలుగుతుంది.
ఇంకా ఒక ఆశ్చర్యకరమైన కోణం — శేషేంద్ర వాల్మీకి భాషను పరిశీలించే విధానం. ఆయన అభిప్రాయం ప్రకారం రామాయణంలోని శబ్దాలు కేవలం భావవ్యక్తీకరణకు మాత్రమే కాదు; వాటికి మంత్రశక్తి కూడా ఉంది. అందుకే ఆయన వాల్మీకి పదం వెనుక మరో వాల్మీకి దాగి ఉన్నాడు అనే భావాన్ని ప్రతిపాదిస్తారు. ఒక శ్లోకాన్ని కేవలం అర్థంతో చదివితే కథ కనిపిస్తుంది; ధ్యానంతో చదివితే మంత్రం వినిపిస్తుంది. శ్లోకాల నిర్మాణం, కాండల క్రమం, పాత్రల ప్రవేశం, దృశ్యాల అమరిక — ఇవన్నీ ఒక యాదృచ్ఛిక కవితా నిర్మాణం కాదు; ఒక గూఢమైన యోగ నిర్మాణమని ఆయన భావిస్తారు. ఈ కారణంగా షోడశి ఒక విమర్శా గ్రంథం కంటే ఎక్కువగా ఒక ఆధ్యాత్మిక అన్వేషణగా నిలుస్తుంది.
షోడశిలో శేషేంద్ర వాల్మీకి కవిత్వాన్ని వేదకాలపు ఆలోచనలకు దగ్గరగా ఉంచి విశ్లేషిస్తారు. రామాయణంలో ఇంద్రుని ప్రాముఖ్యత, వేదప్రతీకల ఉనికి, కవితా నిర్మాణం వంటి అంశాలను ఆధారంగా తీసుకుని రామాయణాన్ని మరింత ప్రాచీన దృష్టితో చూడాలని సూచిస్తారు.వాటి వెనుక ఉన్న పాండిత్యం, శాస్త్రపరిజ్ఞానం, పరిశోధనా దృష్టి ఆశ్చర్యపరుస్తాయి.
శేషేంద్ర భాష్యం ప్రత్యేకత ఏమిటంటే, ఆయన ఎక్కడా భక్తి పేరుతో ఆలోచనను ఆపరు; అలాగే తర్కం పేరుతో ఆధ్యాత్మికతను తిరస్కరించరు. వేదం, తంత్రం, కవిత్వం, యోగం — ఇవన్నీ ఒకే సత్యాన్ని వేర్వేరు భాషల్లో చెబుతున్నాయని ఆయన నమ్మకం. అందుకే షోడశిలో ప్రతి అధ్యాయం ఒక కొత్త తలుపు తెరుస్తుంది. ఎక్కడో వేదం కనిపిస్తుంది. ఎక్కడో శ్రీవిద్య కనిపిస్తుంది. ఎక్కడో యోగశాస్త్రం వినిపిస్తుంది. చివరకు అవన్నీ వాల్మీకి కవిత్వంలో కలిసిపోతాయి.
చివరికి షోడశి గురించి చెప్పాలంటే — ఇది రామాయణాన్ని అర్థం చేసుకునే గ్రంథం కాదు; రామాయణాన్ని మళ్లీ దర్శించడానికి నేర్పించే గ్రంథం. ఇది కథను విశ్లేషించదు; కథ వెనుక దాగిన చైతన్యాన్ని వెలికితీస్తుంది. ఇది పాత్రలను వివరించదు; వాటి వెనుక ఉన్న తత్వాలను మేల్కొలుపుతుంది. అందుకే శేషేంద్ర ఒక చోట రామాయణాన్ని మహాకావ్యం కాదు; మహామంత్రంగా దర్శిస్తారు. ఆ ఒక్క వాక్యమే షోడశి సారాంశం. ఈ గ్రంథం చదివాక రాముడు ఒక పాత్రగా కనిపించడు — ఒక ధర్మచైతన్యంగా అనిపిస్తాడు. సీత ఒక స్త్రీగా కనిపించదు — ఒక పరాశక్తిగా అనుభూతి అవుతుంది. హనుమంతుడు ఒక వీరుడిగా కనిపించడు — ఒక సాధనాశక్తిగా నిలుస్తాడు. రావణుడు ఒక రాక్షసుడిగా కనిపించడు — మనలోని అహంకారంగా ప్రత్యక్షమవుతాడు. అప్పుడు రామా యణం గతంలో జరిగిన కథ కాదు; మనలో జరుగుతున్న యాత్రగా మారుతుంది. అదే షోడశి మహిమ. అదే శేషేంద్రశర్మ గారి దార్శనిక గాంభీర్యం.
