1965 జనవరి 14న విడుదలైన పాండవ వనవాసం తెలుగు పౌరాణిక చిత్రాల చరిత్రలో ఒక విశిష్టమైన మైలురాయి. మాధవీ ప్రొడక్షన్స్ పతాకంపై ఎ.ఎస్.ఆర్. ఆంజనేయులు నిర్మించిన ఈ చిత్రానికి కమలాకర కామేశ్వరరావు దర్శకత్వం వహించారు. సముద్రాల రాఘవాచార్య రచన, సంభాషణలు, ఘంటసాల సంగీతం, సి. నాగేశ్వరరావు ఛాయాగ్రహణం, ఎ. సంజీవి, వీరప్ప, అంకినీడు సంపాదకత్వం చిత్రానికి ప్రధాన సాంకేతిక బలాలు. ఎన్.టి. రామారావు భీముడిగా, సావిత్రి ద్రౌపదిగా, ఎస్.వి. రంగారావు దుర్యోధనుడిగా, గుమ్మడి ధర్మరాజుగా, ఎం. బాలయ్య అర్జునుడిగా, ప్రభాకరరెడ్డి కర్ణుడిగా, మిక్కిలినేని దుశ్శాసనుడిగా, కాంతారావు శ్రీకృష్ణుడిగా నటించారు. దాదాపు 198 నిమిషాల నిడివి ఉన్న ఈ చిత్రం మహాభారతంలోని పాండవుల అరణ్యవాసాన్ని కేంద్రంగా చేసుకున్నప్పటికీ, ఒకే సంఘటనను సూటిగా చెప్పకుండా అనేక ఉపకథలను ప్రధాన భావరేఖతో అనుసంధానించింది. అందువల్ల ఇది కేవలం పౌరాణిక కథా చిత్రంగా కాకుండా కుటుంబ సంబంధాలు, ధర్మం, గర్వం, ప్రతీకారం, స్నేహం, భక్తి, వీరత్వం వంటి విలువలను దృశ్యరూపంలో ప్రతిష్ఠించిన విస్తృతమైన సినీ అనుభవంగా నిలిచింది.
పాండవ వనవాసం కథ మహాభారతంలోని కీలక ఘట్టాలతో ప్రారంభమవుతుంది. రాజసూయ యాగం తరువాత మాయాసభలో దుర్యోధనుడికి కలిగిన అవమానం, శకుని ప్రేరణతో జరిగిన జూదం, ధర్మరాజు రాజ్యాన్ని కోల్పోవడం, ద్రౌపదికి జరిగిన అవమానం, పాండవులు అరణ్యవాసానికి వెళ్లడం కథకు పునాది. అరణ్యంలో భీముడు హనుమంతుడిని కలుసుకోవడం, ద్రౌపది కోరిక మేరకు సౌగంధిక పుష్పాన్ని సాధించడం, దుర్యోధనుడు పాండవులను అవమానించేందుకు చేసిన ప్రయత్నం, గంధర్వుల చేతిలో అతని పరాభవం, ధర్మరాజు ఆజ్ఞతో భీమార్జునులు అతన్ని రక్షించడం, సైంధవుడు ద్రౌపదిని అపహరించడం వంటి ఘట్టాలు కథను విస్తరించాయి. సుభద్ర–అభిమన్యుల వివాహానికి సంబంధించిన నేపథ్యం, శశిరేఖ–అభిమన్యుల కథను అనుసంధానించిన ఘట్టాలు కూడా చిత్రానికి కుటుంబ వినోదపు పరిమాణాన్ని ఇచ్చాయి. ఈ ఉపకథలన్నింటి మధ్య ధర్మం అనే కేంద్ర భావాన్ని దర్శకుడు నిలబెట్టడం చిత్ర కథన నిర్మాణంలోని ప్రధాన విజయంగా చెప్పవచ్చు.
కమలాకర కామేశ్వరరావును తెలుగు పౌరాణిక చిత్రాల రూపకల్పనలో ప్రత్యేకమైన స్థానానికి చేర్చిన లక్షణాలు ఈ చిత్రంలో స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. ఆయన పౌరాణిక కథను కేవలం సంభాషణలు, పద్యాలు, వేషధారణల ఆధారంగా నడపలేదు. ప్రతి పాత్రకు ఒక ప్రత్యేకమైన దృశ్య స్వభావాన్ని ఇచ్చారు. పాండవుల అరణ్యవాసంలో కష్టాలు, ద్రౌపది ఆవేదన, భీముడి ఆగ్రహం, ధర్మరాజు నిగ్రహం, అర్జునుడి సమతుల్యత, దుర్యోధనుడి గర్వం – ఇవన్నీ కథనంలో వేర్వేరు భావరంగాలను సృష్టిస్తాయి. ఫలితంగా దాదాపు మూడు గంటల ఇరవై నిమిషాల నిడివి ఉన్నప్పటికీ చిత్రం ఒకే భావోద్వేగ స్థాయిలో సాగదు.
దర్శకుడి అత్యంత ముఖ్యమైన నిర్ణయం భీముడిని కథలో శక్తివంతమైన నాటకీయ కేంద్రంగా మలచడం. సాధారణంగా పాండవుల కథలో ధర్మరాజు నైతిక కేంద్రం, అర్జునుడు వీరత్వానికి ప్రతీకగా నిలుస్తారు. కానీ పాండవ వనవాసంలో భీముడి శారీరక బలం, ఆవేశం, అన్నదమ్ములపై ప్రేమ, ద్రౌపదిపై గౌరవం, అవమానాన్ని తట్టుకోలేని స్వభావం కథకు చలనశక్తిని ఇస్తాయి. ఈ పాత్రను ఎన్.టి. రామారావు తన శరీరభాష, స్వరంలోని తీవ్రత, సంభాషణ పలుకుబడి ద్వారా ప్రత్యేకంగా మలిచారు. కృష్ణుడు, ధర్మరాజు, అర్జునుడు వంటి పాత్రలతో పోలిస్తే భీముడి మాటల్లో తక్షణ ప్రతిస్పందన, శారీరక శక్తిపై నమ్మకం, భావోద్వేగ ఆవేశం ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. రామారావు దానికి అనుగుణంగా తన నటనా శైలిని మార్చారు.
భీముడిగా ఎన్.టి. రామారావు నటన ఈ చిత్రానికి ప్రధాన ఆకర్షణ. ఆయన కేవలం భారీ శరీరాకృతితో భీముడి పాత్రను సూచించలేదు; నడక, కూర్చునే తీరు, చేతి కదలికలు, చూపు, సంభాషణ పలికే వేగం ద్వారా పాత్ర స్వభావాన్ని నిర్మించారు. ధర్మరాజుతో మాట్లాడేటప్పుడు కనిపించే గౌరవం, ద్రౌపదిపై జరిగిన అన్యాయానికి స్పందించేటప్పుడు ఉప్పొంగే ఆగ్రహం, దుర్యోధనుడిని ఎదుర్కొన్నప్పుడు వ్యక్తమయ్యే సవాలు, హనుమంతుడి ముందు కనిపించే వినయం – ఈ విభిన్న స్థితులను ఒకే పాత్రలో సమన్వయించడం ఆయన నటనా ప్రతిభకు నిదర్శనం. ముఖ్యంగా భీముడు–దుర్యోధనుల మధ్య సంభాషణల్లో ఆయన స్వరం కేవలం మాటల్ని పలకదు; పాత్ర అంతర్గత కోపాన్ని ప్రేక్షకుడికి చేరవేస్తుంది.
ఎస్.వి. రంగారావు దుర్యోధనుడిగా భీముడికి సరైన నాటకీయ ప్రత్యర్థిని సృష్టించారు. ఆయన నటనలో దుర్యోధనుడి అహంకారం, అధికార భావం, అవమానాన్ని తట్టుకోలేని మనస్తత్వం స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. అయితే రంగారావు దుర్యోధనుడిని ఏకపక్షమైన దుష్టుడిగా చూపించలేదు. పాండవులపై ఉన్న అసూయ వెనుక అతని గర్వం, తన రాజ్యాధికారంపై ఉన్న నమ్మకం, కర్ణుడితో ఉన్న స్నేహం వంటి అంశాలను కూడా నటనలో ప్రతిబింబించారు. భీముడితో ఎదురెదురుగా నిలిచే సందర్భాల్లో రామారావు శారీరక ఉత్సాహానికి రంగారావు స్వరంలోని గంభీరత, ముఖంలోని స్థిరత్వం ప్రతిస్పందిస్తాయి. ఇద్దరి మధ్య ఈ నటనా వ్యత్యాసం సంఘర్షణకు మరింత బలం ఇచ్చింది.
సావిత్రి ద్రౌపదిగా నటించడం చిత్రంలోని భావోద్వేగ స్థాయిని మరింత లోతుగా చేసింది. ఆమె ద్రౌపది కేవలం బాధను వ్యక్తం చేసే పాత్ర కాదు. తనకు జరిగిన అవమానాన్ని గుర్తుంచుకునే స్త్రీగా, భర్తలపై విశ్వాసం ఉంచే భార్యగా, తన కోరికలను స్పష్టంగా చెప్పగల వ్యక్తిగా, ధర్మాన్ని ప్రశ్నించే సందర్భాల్లో తన స్వరాన్ని వినిపించే పాత్రగా కనిపిస్తుంది. సావిత్రి కళ్లతో భావాన్ని వ్యక్తం చేయగల అసాధారణ సామర్థ్యాన్ని ఈ చిత్రంలోని అనేక సన్నివేశాల్లో ఉపయోగించారు. సంభాషణ కంటే ముందే ముఖంలో భావం కనిపించడం ఆమె నటనకు ప్రత్యేకమైన బలం.
గుమ్మడి ధర్మరాజుగా భీముడికి పూర్తి విరుద్ధమైన స్వభావాన్ని తీసుకొచ్చారు. ఆయన మాటల్లో నిగ్రహం, ప్రవర్తనలో ధర్మబద్ధత, సంక్షోభ సమయంలో నిర్ణయం తీసుకునే స్థిరత్వం కనిపిస్తాయి. భీముడు తక్షణ చర్యకు ప్రతీక అయితే ధర్మరాజు ఆలోచన, నియమం, క్షమకు ప్రతీక. ఈ ఇద్దరి మధ్య ఉన్న స్వభావ వ్యత్యాసమే పాండవ కుటుంబంలోని అంతర్గత సమతుల్యతను తెరపై బలపరిచింది. ఎం. బాలయ్య అర్జునుడిగా ప్రశాంతమైన వీరత్వాన్ని చూపగా, కాంతారావు శ్రీకృష్ణుడిగా దైవిక ప్రశాంతత, చిరునవ్వులోని మేధస్సును సమర్థంగా పలికించారు.
చిత్రంలోని ఉపపాత్రలు కూడా ప్రధాన కథకు తగిన బలం ఇచ్చాయి. ప్రభాకరరెడ్డి కర్ణుడిగా దుర్యోధనుడిపై ఉన్న విశ్వాసాన్ని, అతని గర్వాన్ని ప్రతిబింబించారు. మిక్కిలినేని దుశ్శాసనుడిగా కౌరవుల అహంకార వాతావరణాన్ని బలపరిచారు. పద్మనాభం వంటి నటులు కథలోని గంభీరతకు మధ్య తేలికైన వినోదాన్ని అందించారు. రుక్మిణి, గాంధారి వంటి పాత్రలు పౌరాణిక కుటుంబ ప్రపంచాన్ని విస్తరించాయి. రాజసులోచన, హేమ మాలిని నృత్య ప్రదర్శనలు చిత్ర దృశ్య వైభవానికి అదనపు ఆకర్షణగా నిలిచాయి. పాండవ వనవాసంతో హేమ మాలిని తెలుగు తెరపై నృత్య కళాకారిణిగా పరిచయమయ్యారు. ఆమె తరువాత భారతీయ సినీ రంగంలో అగ్రస్థానానికి చేరుకున్న నేపథ్యంలో ఈ తొలి తెలుగు తెర ప్రవేశానికి ప్రత్యేక చారిత్రక ప్రాధాన్యం ఉంది.
సాంకేతికంగా పాండవ వనవాసం తన కాలపు భారీ పౌరాణిక చిత్ర నిర్మాణ ప్రమాణాలకు అనుగుణంగా రూపొందింది. సి. నాగేశ్వరరావు ఛాయాగ్రహణం రాజసభలు, అరణ్య ప్రాంతాలు, యుద్ధ వాతావరణం, దేవతా ఘట్టాలు, ఉత్సవ సన్నివేశాలకు తగిన దృశ్య రూపాన్ని ఇచ్చింది. నలుపు తెలుపు చిత్రంలో వేషధారణ, ఆభరణాలు, ముఖాభినయాలు, సెట్ల ఆకృతులు స్పష్టంగా కనిపించేలా కాంతి వినియోగం కీలకం. ముఖ్యంగా భీముడు, దుర్యోధనుడు వంటి భారీ పాత్రలను ఫ్రేమ్లో బలంగా నిలబెట్టేందుకు కెమెరా కోణాలను ఉపయోగించడం, సమూహ దృశ్యాల్లో పాత్రల స్థాయిని స్పష్టంగా చూపించడం ఛాయాగ్రహణంలోని ముఖ్యమైన లక్షణాలు.
కళా రూపకల్పనలో రాజసభలు, అరణ్యాలు, ఆశ్రమాలు, దేవతా ప్రదేశాలు, ఉత్సవ వేదికలు వేర్వేరు దృశ్య స్వభావాలను కలిగి ఉంటాయి. పాండవుల అరణ్యవాసానికి ప్రకృతి, నిరాడంబరత ప్రధాన నేపథ్యంగా ఉంటే, హస్తినాపురం, ఇంద్రప్రస్థం వంటి రాజ్య దృశ్యాలకు వైభవం అవసరం. ఈ వ్యత్యాసాన్ని సెట్ల నిర్మాణం, దుస్తులు, ఆభరణాలు, వస్తువుల అమరిక ద్వారా స్పష్టంగా చూపించారు. పౌరాణిక చిత్రం అయినప్పటికీ ప్రతి ప్రదేశం కథలోని పాత్రల స్థితిని ప్రతిబింబించేలా ఉండటం దృశ్య రూపకల్పనకు ఉన్న క్రమశిక్షణను తెలియజేస్తుంది.
ఎడిటింగ్ పరంగా పాండవ వనవాసం మరింత క్లిష్టమైన నిర్మాణం. ఇందులో ఒకే కథా రేఖ లేదు; పాండవుల అరణ్య జీవితం, కౌరవుల కుట్రలు, గంధర్వ ఘట్టం, సైంధవుడి దురాశ, గటోత్కచుడి హాస్యభరితమైన పరిణామాలు, అభిమన్యు–శశిరేఖ వివాహం వంటి అనేక కథా భాగాలు ఉన్నాయి. ఎ. సంజీవి, ఎస్.పి.ఎస్. వీరప్ప, అంకినీడు సంపాదకత్వం ఈ విభిన్న భాగాలను ప్రధాన కథా ప్రవాహంతో అనుసంధానించింది. ఒక సంఘటన నుంచి మరొకదానికి మారేటప్పుడు కథలోని కేంద్ర భావం కోల్పోకుండా చూడటం చిత్ర సంపాదకత్వంలోని ముఖ్యమైన సవాలు.
పాండవ వనవాసం నిర్మాణంలో మరో చారిత్రక అంశం కె. రాఘవేంద్రరావు సహాయ దర్శకుడిగా పనిచేయడం. తరువాత తెలుగు సినిమా చరిత్రలో వందకు పైగా చిత్రాలకు దర్శకత్వం వహించిన ఆయనకు ఈ చిత్రం తొలి దశలోనే సినిమా నిర్మాణ ప్రక్రియను దగ్గరగా పరిశీలించే అవకాశం కల్పించింది. కమలాకర కామేశ్వరరావు వంటి అనుభవజ్ఞుడైన పౌరాణిక దర్శకుడి వద్ద పనిచేయడం ఆయన భవిష్యత్తు దర్శకత్వ ప్రయాణానికి ఒక ముఖ్యమైన శిక్షణా దశగా భావించవచ్చు.
పాండవ వనవాసం సంగీతానికి వస్తే, ఘంటసాల స్వరకల్పన చిత్రం భావ ప్రపంచానికి మరో పరిమాణాన్ని ఇచ్చింది. ఈ చిత్రంలోని పాటలు కేవలం వినోదం కోసం చేర్చిన గీతాలు కావు. భక్తి, ప్రేమ, విరహం, వీరత్వం, ఆవేదన, హాస్యం, జానపద చలాకీతనం వంటి భిన్న భావాలకు వేర్వేరు సంగీత రూపాలను ఆయన సృష్టించారు. సముద్రాల రాఘవాచార్య, ఆరుద్ర, కొసరాజు రచనలు ఈ వైవిధ్యానికి సాహిత్య పునాది. ఘంటసాల, పి. సుశీల, పి. లీల, ఎస్. జానకి, ఎల్.ఆర్. ఈశ్వరి, పి.బి. శ్రీనివాస్, మాధవపెద్ది సత్యం, ఎం. బాలమురళీకృష్ణ వంటి గాయకుల స్వరాలు చిత్ర సంగీతానికి విస్తృతమైన రంగులను అందించాయి.
హిమగిరి సొగసులో ఘంటసాల, పి. సుశీల గాత్రాల సమ్మేళనానికి మంచి ఉదాహరణ. ఈ గీతంలో పౌరాణిక వాతావరణానికి తగిన గాంభీర్యం ఉన్నప్పటికీ, మెలోడీని ముందుకు తెచ్చిన తీరు పాటను సులభంగా గుర్తుండిపోయేలా చేసింది. ఘంటసాల గాత్రంలోని స్థిరత్వం, పి. సుశీల స్వరంలోని మృదుత్వం పరస్పరం సమతుల్యం చేసుకుంటాయి. పౌరాణిక నేపథ్యంలోని ప్రేమ, సౌందర్యాన్ని ప్రేక్షకుడికి చేరవేయడంలో ఈ పాట కీలక పాత్ర పోషించింది.
రాగాలు మేళవింప హృదయాలు పరవశింప మరో ముఖ్యమైన గీతం. ఘంటసాల, పి. సుశీల కలిసి పాడిన ఈ పాటలో సంగీతమే ప్రేమను వ్యక్తం చేసే భాషగా మారుతుంది. పాటలోని స్వరప్రవాహం, ప్రశ్న–సమాధాన శైలి, గాత్రాల పరస్పర స్పందన దృశ్యంలోని రొమాంటిక్ భావాన్ని బలపరుస్తాయి. పౌరాణిక కథలోనూ మానవ సంబంధాలకు ఎంత ప్రాధాన్యం ఉందో ఈ పాట సూచిస్తుంది.
నా చందమామ నీవే భామలో ఘంటసాల–పి. సుశీల గాత్రాలు మరింత మృదువైన ప్రేమ భావాన్ని తీసుకొస్తాయి. పౌరాణిక పాత్రల మధ్య ప్రేమను ఆధునిక సినీ మెలోడీకి దగ్గరగా వినిపించేలా చేయడం ఘంటసాల ప్రత్యేకత. పాటలోని స్వర విరామాలు, గాత్రాల పరస్పర మార్పిడి, పదాల స్పష్టత ప్రేమను అతిశయోక్తి లేకుండా వ్యక్తం చేస్తాయి. అందువల్ల ఈ గీతం కథలోని పౌరాణిక వాతావరణానికి భిన్నమైనప్పటికీ దానితో అసంగతంగా అనిపించదు.
దేవా దీనబాంధవ పి. లీల గాత్రంలో వినిపించే భక్తి గీతం. ఆమె స్వరంలోని స్పష్టత, మాధుర్యం, భక్తి భావానికి అనుగుణంగా ఉండే నిగ్రహం ఈ పాటకు ప్రత్యేకమైన శోభను ఇచ్చాయి. భక్తిగీతాన్ని అతిగా గంభీరంగా కాకుండా ఆత్మీయంగా వినిపించడం ఆమె గానశైలిలోని బలం. ఇదే విధంగా మహినేలే మహారాజు వంటి గీతాల్లో పి. లీల, ఎల్.ఆర్. ఈశ్వరి గాత్రాల వైవిధ్యం సంగీతానికి మరొక రంగును తెచ్చింది.
విధి వంచితులై ఘంటసాల గానంలోని భావోద్వేగ తీవ్రతకు మంచి ఉదాహరణ. మహాభారతంలోని పాత్రలు తమ జీవితంలో ఎదుర్కొంటున్న అన్యాయం, విధి, అవమానం వంటి భావాలకు ఈ పాట స్వరరూపం ఇస్తుంది. ఘంటసాల గాత్రం ఇలాంటి సందర్భాల్లో కేవలం స్వరాన్ని పలకదు; పదంలోని భావాన్ని నేరుగా శ్రోతకు అందిస్తుంది. ఆయన ఉచ్చారణలోని స్పష్టత, దీర్ఘ స్వరాలను నియంత్రించే తీరు, భావానికి అనుగుణంగా స్వరాన్ని మృదువుగా లేదా బలంగా మార్చగల సామర్థ్యం ఈ పాటలో స్పష్టంగా వినిపిస్తుంది.
మనోజవం మారుతతుల్యవేగం వంటి హనుమత్ స్తుతి చిత్రంలోని భక్తి, శాస్త్రీయ సంగీత పరిమాణాన్ని పెంచింది. సంప్రదాయ సాహిత్యాన్ని ఘంటసాల తన గాత్రంతో పాడిన తీరు పౌరాణిక చిత్రానికి తగిన ఆధ్యాత్మిక వాతావరణాన్ని సృష్టించింది. భీముడు హనుమంతుడిని కలుసుకునే ఘట్టానికి ఈ సంగీతం కేవలం నేపథ్య అలంకారం కాదు; పాండవ వనవాస కథలోని ధార్మిక, ఆధ్యాత్మిక పరంపరను గుర్తుచేసే సాధనంగా పనిచేస్తుంది.
ఓ వన్నెకాడ వంటి గీతం మరో భిన్నమైన సంగీత ప్రపంచాన్ని తెరపైకి తీసుకొచ్చింది. ఎస్. జానకి గాత్రంలోని చలాకీతనం, జానపద స్పర్శ, మృదువైన సరసత ఈ పాటను పౌరాణిక గీతాల గంభీరత నుంచి పూర్తిగా వేరుచేస్తాయి. మొగలిరేకుల సిగదానా వంటి ఘంటసాల–ఎల్.ఆర్. ఈశ్వరి గీతంలో కూడా జానపద చలాకీతనం, సంభాషణాత్మకత, లయాత్మక ఉత్సాహం కనిపిస్తాయి. ఈ పాటల వల్ల పాండవ వనవాసం సంగీతం ఒకే రకమైన పౌరాణిక స్వరూపంలో చిక్కుకోకుండా విస్తృతమైన ప్రజా సంగీత రుచిని అందుకుంది.
మాయలతో జనియించి వంటి గీతం భీముడు–దుర్యోధనుల సంఘర్షణకు సంగీత రూపం ఇస్తుంది. ఘంటసాల గాత్రంలోని ఆగ్రహం, వ్యంగ్యం, సవాలు ఈ పాటలో పాత్రల మధ్య ఉన్న శత్రుత్వాన్ని మరింత బలపరుస్తాయి. మరోవైపు ఓ కమలాననా వంటి పి.బి. శ్రీనివాస్ గీతం మృదువైన గానశైలిని పరిచయం చేస్తుంది. పాండవ వనవాసంలో గాయకుల ఎంపిక కూడా పాత్రల స్వభావానికి, పాటల భావానికి అనుగుణంగా ఉండటం ఘంటసాల సంగీత దర్శకుడిగా చూపించిన నైపుణ్యాన్ని తెలియజేస్తుంది.
భీముడు–దుర్యోధనుల మధ్య వచ్చే సంభాషణాత్మక పద్యాలు కూడా చిత్ర సంగీత–నాటకీయ నిర్మాణంలో కీలకం. ఘంటసాల, మాధవపెద్ది సత్యం వంటి గాయకుల స్వరాల్లో వినిపించే ఈ భాగాలు సాధారణ పాటల కంటే ఎక్కువగా నాటకీయ వాదప్రతివాదాల్లా పనిచేస్తాయి. ఇక్కడ గానం, సంభాషణ, నటన మధ్య సరిహద్దులు చెరిగిపోతాయి. పాత్రల గర్వం, పాత కక్షలు, వీరత్వం, అవమాన భావం అన్నీ పద్యాల ద్వారా ప్రేక్షకుడికి చేరుతాయి. పౌరాణిక చిత్రాల్లో సంగీతాన్ని కథా సంఘర్షణలో భాగంగా ఉపయోగించిన విధానానికి ఇది మంచి ఉదాహరణ.
పాండవ వనవాసం సంగీతం మొత్తం మీద ఘంటసాల సాధించిన సమతుల్యత విశేషం. ఒకవైపు హిమగిరి సొగసులోని మెలోడీ, రాగాలు మేళవింపలోని ప్రేమ, నా చందమామలోని సౌందర్యం; మరోవైపు దేవా దీనబాంధవ, మనోజవం మారుతతుల్యవేగం వంటి భక్తి గీతాలు; ఇంకోవైపు మాయలతో జనియించి వంటి వీర–సంఘర్షణాత్మక గీతాలు, మొగలిరేకుల సిగదానా వంటి జానపద గీతాలు – ఈ విభిన్న స్వర ప్రపంచాలను ఒకే చిత్రంలో సమన్వయం చేశారు. అందువల్ల సంగీతం కథలోని వాతావరణాన్ని మాత్రమే మార్చలేదు; పాత్రల అంతరంగాలను కూడా ప్రేక్షకుడికి చేరవేసింది.
పాండవ వనవాసం నిర్మాణంలో ప్రత్యేక ప్రభావాలు, నృత్య దృశ్యాలు, భారీ సెట్లు, సమూహ సన్నివేశాలు కూడా ప్రాధాన్యం పొందాయి. ముఖ్యంగా గంధర్వుల ఘట్టం, హనుమంతుడితో భీముడి సమావేశం, సైంధవుడి అపహరణ, గటోత్కచుడి హాస్యభరితమైన మాయాజాల సన్నివేశాలు, వివాహ సందర్భాలు చిత్రానికి దృశ్య వైవిధ్యాన్ని ఇచ్చాయి. ఆ కాలపు సాంకేతిక పరిమితుల్లో ఇలాంటి విభిన్న ప్రపంచాలను ఒకే చిత్రంలో నిర్మించడానికి కళా విభాగం, ఛాయాగ్రహణం, ప్రత్యేక ప్రభావాలు, మేకప్, దుస్తులు, నృత్య రూపకల్పన వంటి విభాగాల సమన్వయం అవసరం. ఈ సమన్వయం చిత్రాన్ని సాధారణ స్టూడియో నాటకీకరణ స్థాయి నుంచి విస్తృతమైన సినీ అనుభవంగా తీసుకెళ్లింది.
పాండవ వనవాసం విజయానికి మరో కారణం ప్రేక్షకుల పరిచయమైన మహాభారత కథను కొత్త నటనా కోణాలతో చెప్పడం. కథ ప్రేక్షకుడికి తెలిసినదే అయినా, భీముడి పాత్రను ఎన్.టి. రామారావు ఎలా మలిచారు, దుర్యోధనుడిగా ఎస్.వి. రంగారావు ఎలా స్పందించారు, ద్రౌపదిగా సావిత్రి ఎలా భావాన్ని వ్యక్తం చేశారు, కృష్ణుడిగా కాంతారావు ఎలా ప్రశాంతతను తీసుకొచ్చారు అనే అంశాలే సినిమాను ఆసక్తికరంగా మార్చాయి. తెలిసిన కథను కొత్త అనుభూతిగా మార్చడం పౌరాణిక సినిమాకు అత్యంత కష్టమైన పని. కమలాకర కామేశ్వరరావు దానిని ప్రధానంగా నటన, సంగీతం, దృశ్య నిర్మాణం ద్వారా సాధించారు.
వాణిజ్యపరంగా కూడా పాండవ వనవాసం అసాధారణ విజయాన్ని సాధించింది. 1965 జనవరి 14న విడుదలైన ఈ చిత్రం 24 కేంద్రాల్లో శతదినోత్సవాన్ని పూర్తి చేసి, అనేక థియేటర్లలో 175 రోజుల ప్రదర్శనను సాధించింది. దీర్ఘకాలిక ప్రదర్శనతో పాటు తరువాత అనేకసార్లు పునర్విడుదల కావడం, ప్రేక్షకుల్లో దీని స్థిరమైన ఆదరణను సూచిస్తుంది. ఆ కాలంలో అత్యధిక వసూళ్లు సాధించిన తెలుగు చిత్రాల్లో ఇది ఒకటిగా నిలిచింది. ప్రధాన జాతీయ లేదా రాష్ట్ర స్థాయి పోటీ పురస్కారం లభించినట్లు స్పష్టమైన ఆధారం లేకపోయినా, వాణిజ్య విజయం, దీర్ఘకాలిక ప్రదర్శన, పునర్విడుదలలు, నటీనటుల ప్రశంసలు, ఘంటసాల సంగీతానికి లభించిన చిరస్థాయి ఆదరణ ఈ చిత్రానికి లభించిన ప్రధాన గుర్తింపులు. ముఖ్యంగా ఎన్.టి. రామారావు భీముడి పాత్రకు తెచ్చిన భిన్నమైన శరీరభాష, స్వరతీరు, ఎస్.వి. రంగారావు దుర్యోధనుడి నటన, సావిత్రి ద్రౌపది పాత్ర, ఘంటసాల సంగీతం చిత్రానికి ప్రత్యేకమైన స్థానం కల్పించాయి.
పాండవ వనవాసం మొత్తంగా పరిశీలిస్తే దాని బలం ఒకే అంశంలో లేదు. మహాభారతంలోని విస్తృతమైన కథా ప్రపంచాన్ని ఎంచుకున్న ఘట్టాల ద్వారా సంక్షిప్తంగా, నాటకీయంగా చెప్పిన రచన; ప్రతి పాత్రకు ప్రత్యేకమైన నటనా స్వరూపాన్ని ఇచ్చిన దర్శకత్వం; నలుపు తెలుపు ఛాయాగ్రహణంలో సృష్టించిన దృశ్య వైవిధ్యం; భారీ పౌరాణిక నిర్మాణానికి తగిన కళా రూపకల్పన; కథా ప్రవాహాన్ని నిలబెట్టిన సంపాదకత్వం; వీటన్నింటికీ భావోద్వేగ విస్తృతిని ఇచ్చిన ఘంటసాల సంగీతం – ఇవన్నీ కలిసి చిత్రాన్ని నిర్మించాయి.
ప్రత్యేకంగా ఘంటసాల సంగీతం పాండవ వనవాసానికి కాలాతీతమైన శక్తిని ఇచ్చింది. పాటలు కథను నిలిపివేసే అలంకారాలుగా కాకుండా పాత్రల భావాలను విస్తరించే సాధనాలుగా పనిచేశాయి. భక్తి గీతాలు ఆధ్యాత్మిక వాతావరణాన్ని నిర్మిస్తే, ప్రేమగీతాలు పౌరాణిక పాత్రలను మానవీయంగా మార్చాయి; వీరగీతాలు సంఘర్షణను తీవ్రతరం చేశాయి; జానపద గీతాలు కథకు ప్రజా సంస్కృతి రుచిని అందించాయి. ఘంటసాల స్వరరచనలో శాస్త్రీయ సంగీతపు పునాది, మెలోడీపై స్పష్టమైన దృష్టి, గాత్రాల ఎంపికలోని వైవిధ్యం కలిసి చిత్ర సంగీతాన్ని సమగ్రంగా తీర్చిదిద్దాయి.
పాండవ వనవాసం 1965 నాటి తెలుగు పౌరాణిక సినిమా సాంకేతిక, కళాత్మక పరిణతికి ప్రాతినిధ్యం వహించే చిత్రం. కమలాకర కామేశ్వరరావు దర్శకత్వం మహాభారతంలోని పరిచితమైన ఘట్టాలను కేవలం పునరావృతం చేయకుండా, పాత్రల అంతర్గత సంఘర్షణలతో కూడిన నాటకీయ అనుభవంగా మలిచింది. ఎన్.టి. రామారావు భీముడికి ఇచ్చిన శక్తివంతమైన రూపం, ఎస్.వి. రంగారావు దుర్యోధనుడి గర్వానికి ఇచ్చిన గంభీరత, సావిత్రి ద్రౌపదికి అందించిన భావోద్వేగ లోతు, కాంతారావు కృష్ణుడి ప్రశాంతత, గుమ్మడి ధర్మరాజు నిగ్రహం కలిసి చిత్రానికి నటనా వైభవాన్ని అందించాయి. వాటికి ఘంటసాల సంగీతం భావోద్వేగ స్వరూపాన్ని జోడించింది. అందుకే పాండవ వనవాసం ఒక విజయవంతమైన పౌరాణిక చిత్రం మాత్రమే కాకుండా, కథ, నటన, సంగీతం, దృశ్య నిర్మాణం, సాంకేతిక నైపుణ్యం పరస్పరం ఎలా బలపరచుకోవచ్చో చూపించిన తెలుగు సినిమా క్లాసిక్గా నిలిచింది.
