15, అక్టోబర్ 2026, గురువారం

శ్రీశైల భ్రమరాంబికాష్టకం - రవిసుధాకర వహ్నిలోచన రత్నకుండల భూషిణీ



రవిసుధాకర వహ్నిలోచన రత్నకుండల భూషిణీ
ప్రవిమలంబుగ మమ్మునేలిన భక్తజన చింతామణీ
అవని జనులకు కొంగుబంగారైన దైవశిఖామణీ
శివుని పట్టపురాణి గుణమణి శ్రీగిరిభ్రమరాంబికా

అక్షయంబుగ కాశిలోపల అన్నపూర్ణ భవానివై
సాక్షిగణపతి కన్న తల్లివి సద్గుణావతి శాంభవీ
మోక్షమోసగెడి కనకదుర్గవు మూలకారణ శక్తివి
శిక్షజేతువు ఘోరభవముల శ్రీగిరిభ్రమరాంబికా

కలియుగంబున మానవులకును కల్పతరువై యుండవే
వెలయు శ్రీగిరి శిఖరమందున విభవమున విలసిల్లవే
ఇలను నీ సద్భక్తవరులకు ఇష్టసంపదలీయవే
జిలుగు కుంకుమ కాంతిరేఖల శ్రీగిరిభ్రమరాంబికా 

అంగ వంగ కళింగ కాశ్మీరాంధ్ర దేశములందునన్
పొంగుచును వరహాట కొంకణ పుణ్యభూముల యందునన్
రంగుగా కర్ణాటరాట మరాఠ దేశములందునన్
శృంగినీ దేశముల వెలసిన శ్రీగిరి భ్రమరాంబికా

వెల్లివిరిసెను నీ ప్రభావము విష్ణులోకమునందునన్
పల్లవించెను నీదు భావము బ్రహ్మలోకమునందునన్
మొల్లముగ కైలసమందున మూడు లోకములందునన్
చెల్లునమ్మా లోకపావని శ్రీగిరిభ్రమరాంబికా

భూతనాథుని వామభాగము పొందుగా చేకొంటివే
ఖ్యాతిగను శ్రీశైలమున విఖ్యాతిగా నెలకొంటివే
పాతకంబుల పారద్రోలుచు భక్తులను చేకొంటివే
శ్వేతగిరిపై వెలసియుండిన శ్రీగిరిభ్రమరాంబికా 

సోమశేఖరి పల్లవాధరి సుందరీమణీ ధీమణీ
కోమలాంగి కృపాపయోనిధి కుటిలకుంతల యోగినీ
నా మనంబున బాయకుండుము నగకులేశుని నందినీ
సీమలోన వినుతికెక్కిన శ్రీగిరిభ్రమరాంబికా

తరుణి శ్రీగిరి మల్లికార్జున దైవరాయల భామినీ
కరుణతో మమ్మేలుకుండెడి కల్పవృక్షము రీతినీ
వరుసతో నీయష్టకంబును వ్రాసి చదివిన వారికి
సిరులనీయవే ఎల్లకాలము శ్రీగిరిభ్రమరాంబికా 

శ్రీశైల క్షేత్రంలో కొలువై ఉన్న ఓ భ్రమరాంబికా తల్లీ! సూర్యుడు, చంద్రుడు, అగ్ని నీ మూడు నేత్రాలుగా ప్రకాశిస్తుండగా, రత్నాల కుండలాలతో దివ్యంగా వెలుగొందుతున్నావు. నిర్మలమైన హృదయంతో నిన్ను ఆశ్రయించిన భక్తులను కాపాడుతూ, వారి కోరికలను తీర్చే చింతామణిగా, లోకంలోని ప్రజలందరికీ కొంగుబంగారమైన దైవంగా విరాజిల్లుతున్నావు. సకల సద్గుణాలకు నిలయమైన నీవు పరమశివుని పట్టపురాణివి. కాశీక్షేత్రంలో అన్నపూర్ణాభవానిగా వెలసి సమస్త జీవులకు అన్నాన్ని ప్రసాదిస్తున్నావు. సాక్షిగణపతికి జననివైన నీవు సద్గుణసంపన్నురాలవు. విజయవాడలో కనకదుర్గగా భక్తులకు మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తున్నావు. సమస్త సృష్టికి మూలకారణమైన ఆదిపరాశక్తివి నీవే. జీవులను జననమరణాల బంధనాల నుంచి విముక్తులను చేసే మహాశక్తివి. కలియుగంలో మానవులకు కల్పవృక్షంలా కోరిన వరాలను ప్రసాదిస్తూ, శ్రీశైల పర్వత శిఖరంపై అపారమైన వైభవంతో వెలుగొందుతున్నావు. నిన్ను నమ్మి సేవించే భక్తులకు కోరుకున్న సంపదలను అనుగ్రహిస్తున్నావు. ప్రకాశవంతమైన కుంకుమ కాంతులతో శోభిల్లుతున్నావు. అంగ, వంగ, కళింగ, కాశ్మీర, ఆంధ్ర, వరహాట, కొంకణ, కర్ణాటక, మహారాష్ట్ర మొదలైన అనేక పుణ్యప్రదేశాలలో వివిధ రూపాలతో వెలసి ప్రజలను అనుగ్రహిస్తున్నావు. నీ మహిమ వైకుంఠంలోనూ, నీ దివ్యశక్తి బ్రహ్మలోకంలోనూ, నీ వైభవం కైలాసంలోనూ, ముల్లోకాలన్నింటిలోనూ వ్యాపించి ఉన్నాయి. సమస్త లోకాలను పవిత్రం చేసే జగన్మాతవు నీవు. భూతనాథుడైన పరమశివుని వామభాగంలో స్థానం పొందిన నీవు శ్రీశైలంలో ప్రసిద్ధి చెంది, భక్తుల పాపాలను తొలగించి వారిని అక్కున చేర్చుకుంటున్నావు. చంద్రశేఖరుడైన శివుని ప్రియురాలవు. చిగురుటాకుల వంటి పెదవులతో, అందమైన రూపంతో, అపారమైన జ్ఞానంతో, సుకుమారమైన శరీరంతో, ఉంగరాల జుట్టుతో శోభిల్లుతున్నావు. కరుణాసముద్రానివి, యోగస్వరూపిణివి, పర్వతరాజు కుమార్తెవైన పార్వతీదేవివి. ఓ తల్లీ! నా హృదయాన్ని ఎన్నడూ విడిచిపెట్టక ఎల్లప్పుడూ నాలోనే నివసించుమా! శ్రీశైల మల్లికార్జునస్వామి ప్రియపత్నివైన నీవు కల్పవృక్షంలా భక్తులను కరుణతో రక్షిస్తున్నావు. నీ మహిమను వర్ణించే ఈ భ్రమరాంబికాష్టకాన్ని భక్తిశ్రద్ధలతో పఠించే వారికి సకల శుభాలను, సిరిసంపదలను ఎల్లకాలమూ ప్రసాదించుము.  

శ్రీశైల భ్రమరాంబికాష్టకం  ఆకాశవాణి కోసం అరుంధతీ సర్కార్ గారు ఆలపించారు. 

త్రిపురసుందరీ నమోస్తు తే - ముత్తుస్వామి దీక్షితుల వారి కృతి


త్రిపురసుందరీ నమోస్తు తే దీనజనాభీష్టదాయిని శ్రీ

త్రైపద పరబ్రహ్మరూపిణి తత్పద లక్ష్యార్థ స్వరూపిణి

వేదశాస్త్రాది వినుత స్ఫూర్తే విధిగురుగుహాది పూజిత మూర్తే
కామితఫలప్రదనిపుణ కీర్తే కమనీయ కామకలా ప్రదర్శితే
మాధవ సోదరి మహిషాసురాది మర్దని మహాదేవ మనోహరి
మహాకైలాసవాస ప్రియకరి మహాకామేశ్వరి సంపత్కరి 

ఓ శ్రీత్రిపురసుందరీ! నీకు నా నమస్కారములు. దీనులైన భక్తుల మనోవాంఛలను నెరవేర్చి వారిని అనుగ్రహించే జగన్మాతా! మూడు పదాల ద్వారా సూచించబడే పరబ్రహ్మ స్వరూపిణీ! వేదాంత మహావాక్యమైన 'తత్త్వమసి'లోని 'తత్' పదం సూచించే పరమసత్య స్వరూపిణీ! వేదాలు, శాస్త్రాలు నీ మహిమను కీర్తిస్తుండగా, బ్రహ్మదేవుడు, గురుగుహుడైన సుబ్రహ్మణ్యస్వామి మొదలైన దేవతలచే పూజలందుకునే పరమేశ్వరీ! భక్తులు కోరుకున్న ఫలితాలను ప్రసాదించడంలో నిపుణురాలవై, అపారమైన కీర్తితో ప్రకాశించే తల్లీ! శివశక్తుల అభేదాన్ని, సృష్టికి మూలమైన కామకళా తత్త్వాన్ని మనోహరంగా ప్రకటించే దేవీ! శ్రీమహావిష్ణువుకు సోదరివైన నారాయణీ! మహిషాసురుడు మొదలైన రాక్షసులను సంహరించి లోకాలను రక్షించిన మహాశక్తీ! మహాదేవుని మనస్సును ఆనందింపజేసే మనోహరీ! మహాకైలాసంలో నివసించడానికి ప్రీతిచెందే గౌరీ! కామేశ్వరుని పరాశక్తిగా విరాజిల్లే మహాకామేశ్వరీ! సమస్త సంపదలను, శుభాలను, ఆధ్యాత్మిక ఐశ్వర్యాన్ని ప్రసాదించే జగన్మాతా! నీ దివ్యచరణాలకు నా ప్రణామములు. 

ముత్తుస్వామి దీక్షితుల 'త్రిపురసుందరీ నమోస్తు తే' కృతి శ్రీవిద్యా మంత్రశాస్త్రాన్ని, శాక్తేయ తత్త్వాన్ని, అద్వైత వేదాంతాన్ని సమన్వయపరిచే విశిష్టమైన ఆధ్యాత్మిక రచన. ఈ కృతిలో దీక్షితులు శ్రీత్రిపురసుందరీ దేవిని కేవలం భక్తుల కోరికలను తీర్చే దేవతగా కాక, సమస్త సృష్టికి ఆధారమైన పరబ్రహ్మ స్వరూపిణిగా స్తుతిస్తున్నారు. 'దీనజనాభీష్టదాయిని' అనే సంబోధన భక్తుల పట్ల అమ్మవారికి ఉన్న అపారమైన కరుణను తెలియజేస్తుంది. ఈ కృతిలో అత్యంత విశిష్టమైన ప్రయోగం 'త్రైపద పరబ్రహ్మరూపిణి'. శ్రీవిద్యా సంప్రదాయంలో దీనిని పంచదశాక్షరీ మహామంత్రంలోని వాగ్భవకూటం, కామరాజకూటం, శక్తికూటం అనే మూడు కూటాలకు సంబంధించినదిగా వ్యాఖ్యానించవచ్చు. వాగ్భవకూటం జ్ఞానశక్తికి, కామరాజకూటం ఇచ్చాశక్తికి, శక్తికూటం క్రియాశక్తికి ప్రతీకలుగా భావించబడతాయి. ఈ మూడు కూటాలు అమ్మవారి దివ్యశరీరంలోని మూడు భాగాలతో అనుసంధానించబడ్డాయి. లలితా సహస్రనామంలోని 'శ్రీమద్వాగ్భవకూటైక స్వరూపముఖపంకజా', 'కంఠాధః కటిపర్యంత మధ్యకూట స్వరూపిణీ', 'శక్తికూటైకతాపన్న కట్యధోభాగధారిణీ' అనే నామాలు ఈ రహస్యాన్ని వివరిస్తాయి. ఈ మూడు కూటాల సమష్టి స్వరూపమే పంచదశాక్షరీ మహామంత్రం. శ్రీవిద్యలో మంత్రం, దేవత వేర్వేరు కావు. మంత్రం అమ్మవారి శబ్దస్వరూపం కాగా, ఆమె దివ్యమూర్తి అదే పరాశక్తి యొక్క రూపస్వరూపం. అందువల్ల 'త్రైపద పరబ్రహ్మరూపిణి' అనే సంబోధన ద్వారా మూడు కూటాలుగా వ్యక్తమయ్యే మంత్రస్వరూపిణియే పరబ్రహ్మమని భావించవచ్చు. ఈ పదానికి గాయత్రీ మంత్రంలోని మూడు పాదాలకు సంబంధించిన వ్యాఖ్యానం కూడా సాధ్యమే అయినప్పటికీ, శ్రీవిద్యా దృష్టిలో మూడు కూటాల అన్వయం ప్రత్యేకమైన ఆధ్యాత్మిక ప్రాధాన్యాన్ని కలిగి ఉంది.

'తత్పద లక్ష్యార్థ స్వరూపిణి' అనే ప్రయోగం ఈ కృతిలోని అద్వైత వేదాంత తత్త్వాన్ని వెల్లడిస్తుంది. ఛాందోగ్యోపనిషత్తులోని 'తత్త్వమసి' మహావాక్యంలో 'తత్' పదం పరబ్రహ్మను, 'త్వమ్' పదం జీవాత్మను సూచిస్తాయి. జీవునికి, ఈశ్వరునికి సంబంధించిన పరిమిత ఉపాధులను తొలగించి వాటి లక్ష్యార్థాన్ని గ్రహించినప్పుడు రెండింటికీ ఆధారమైన శుద్ధచైతన్యం ఒక్కటేనని అద్వైత వేదాంతం బోధిస్తుంది. ఆ పరబ్రహ్మ చైతన్యమే శ్రీత్రిపురసుందరి స్వరూపమని దీక్షితులు సూచిస్తున్నారు. శ్రీవిద్యలో అమ్మవారిని శ్రీచక్ర బిందుస్థానంలో కొలువై ఉన్న పరాశక్తిగా ఆరాధించడం కూడా ఇదే పరమార్థాన్ని తెలియజేస్తుంది. శ్రీచక్రంలోని తొమ్మిది ఆవరణాల ఉపాసన సాధకుని బాహ్య ప్రపంచంలోని విషయాసక్తుల నుంచి అంతర్ముఖమైన ఆత్మజ్ఞానం వైపు నడిపించే ఆధ్యాత్మిక ప్రయాణంగా భావించబడుతుంది. ఈ విధంగా పంచదశాక్షరీ మంత్రంలోని మూడు కూటాలు పరాశక్తి యొక్క జ్ఞాన, ఇచ్చా, క్రియాశక్తులను తెలియజేస్తే, 'తత్పద లక్ష్యార్థం' ఆ శక్తులన్నింటికీ ఆధారమైన పరబ్రహ్మ తత్త్వాన్ని సూచిస్తుంది.

'వేదశాస్త్రాది వినుత స్ఫూర్తే' అనే సంబోధన వేదాలు, శాస్త్రాలు కీర్తించే పరమసత్యం అమ్మవారేనని తెలియజేస్తుంది. 'విధిగురుగుహాది పూజిత మూర్తే' అనే ప్రయోగం బ్రహ్మదేవుడు, గురుగుహుడైన సుబ్రహ్మణ్యస్వామి వంటి దేవతలు సైతం ఆరాధించే పరాశక్తి మహిమను సూచిస్తుంది. 'కామితఫలప్రదనిపుణ కీర్తే' అనే విశేషణం భక్తుల మనోవాంఛలను నెరవేర్చే అమ్మవారి అనుగ్రహశక్తిని తెలియజేస్తుంది. అయితే శ్రీవిద్యోపాసనలో భౌతిక కోరికల పరిపూర్ణత అంతిమలక్ష్యం కాదు. కోరికలకు మూలమైన అహంకారాన్ని అధిగమించి ఆత్మజ్ఞానాన్ని పొందడమే ఉన్నతమైన సాధనగా భావించబడుతుంది. ఈ సందర్భంలో 'కమనీయ కామకలా ప్రదర్శితే' అనే ప్రయోగం అత్యంత సూక్ష్మమైన శాక్తేయ తత్త్వాన్ని వెల్లడిస్తుంది. కామకళ అనేది సాధారణమైన భౌతిక కోరికను సూచించదు. సృష్టికి మూలమైన శివశక్తుల అభేద చైతన్యాన్ని, ఆ చైతన్యం నుంచి విశ్వం వ్యక్తమయ్యే ప్రక్రియను సూచించే శ్రీవిద్యా రహస్యం. శ్రీవిద్యా తత్త్వంలో శివుడు ప్రకాశస్వరూపంగా, శక్తి విమర్శస్వరూపంగా వర్ణించబడతారు. ప్రకాశం అంటే స్వయంగా వెలిగే శుద్ధచైతన్యం. విమర్శ అంటే ఆ చైతన్యానికి తనను తాను తెలుసుకునే స్వాభావిక శక్తి. ఈ రెండూ వేర్వేరు కావు. ఒకే పరమసత్యానికి చెందిన అభేద స్వరూపాలు. కామేశ్వర కామేశ్వరీ తత్త్వం ఈ పరమార్థాన్ని తెలియజేస్తుంది.

'మాధవ సోదరి' అనే సంబోధన అమ్మవారిని శ్రీమహావిష్ణువు సోదరిగా కీర్తిస్తూ శైవ, వైష్ణవ, శాక్తేయ సంప్రదాయాల మధ్య ఉన్న ఆధ్యాత్మిక సమన్వయాన్ని సూచిస్తుంది. 'మహిషాసురాది మర్దని' అనే విశేషణం దుష్టశక్తులను సంహరించి ధర్మాన్ని రక్షించే అమ్మవారి మహాశక్తిని తెలియజేస్తుంది. దీనికి అంతరార్థంగా మహిషాసురుడు సాధకునిలోని అహంకారం, అజ్ఞానం, దుర్గుణాలకు ప్రతీకగా భావించవచ్చు. వాటిని నిర్మూలించే జ్ఞానశక్తియే పరాశక్తి. 'మహాదేవ మనోహరి', 'మహాకైలాసవాస ప్రియకరి', 'మహాకామేశ్వరి' అనే సంబోధనలు శివశక్తుల అవినాభావ సంబంధాన్ని తెలియజేస్తాయి. మహాకామేశ్వరి అనే నామం శ్రీలలితా త్రిపురసుందరి యొక్క పరమేశ్వరీ తత్త్వాన్ని ప్రత్యేకంగా సూచిస్తుంది. ఆమె కామేశ్వరునికి భిన్నమైన శక్తి కాదు. శివుని చైతన్యానికి స్వాభావికమైన పరాశక్తి. సౌందర్యలహరిలోని 'శివః శక్త్యా యుక్తో యది భవతి శక్తః ప్రభవితుం' అనే భావం కూడా శివశక్తుల అభేదాన్ని, సృష్టి కార్యంలో శక్తి యొక్క అనివార్యతను తెలియజేస్తుంది.

చివరగా 'సంపత్కరి' అనే సంబోధన అమ్మవారు ప్రసాదించే సంపద యొక్క విస్తృతమైన అర్థాన్ని సూచిస్తుంది. శాక్తేయ సంప్రదాయంలో సంపద అంటే కేవలం ధనం, భౌతిక ఐశ్వర్యం మాత్రమే కాదు. భక్తి, వివేకం, వైరాగ్యం, మనశ్శాంతి, ఆత్మజ్ఞానం వంటి ఆధ్యాత్మిక సంపదలు కూడా అందులో భాగమే. శ్రీలలితా త్రిపురసుందరి భుక్తి ముక్తి ప్రదాయినిగా ఆరాధించబడటానికి ఇదే కారణం. ఈ కృతిలో దీక్షితులు అమ్మవారి కరుణతో ప్రారంభించి, పంచదశాక్షరీ మంత్రంలోని మూడు కూటాల ద్వారా ఆమె శక్తిస్వరూపాన్ని, తత్పద లక్ష్యార్థం ద్వారా పరబ్రహ్మ స్వరూపాన్ని, కామకళ ద్వారా శివశక్తుల అభేదాన్ని, మహాకామేశ్వరి నామం ద్వారా శ్రీవిద్యా పరతత్త్వాన్ని వెల్లడిస్తున్నారు. ఈ విధంగా భక్తి, మంత్రోపాసన, ఆత్మవిచారణ ఒకే పరమసత్యాన్ని అనుభవించడానికి దారితీసే మార్గాలుగా ఈ కృతి మనకు దర్శనమిస్తుంది. జీవుడు తనను పరాశక్తికి భిన్నంగా భావించే ద్వైతదృష్టిని అధిగమించి, తనలో ప్రకాశించే శుద్ధచైతన్యమే జగన్మాత స్వరూపమని గ్రహించడమే ఈ కృతిలో అంతర్లీనంగా ఉన్న అత్యున్నత ఆధ్యాత్మిక సందేశం.

దేవమనోహరి రాగంలో స్వరపరచబడిన ఈ ముత్తుస్వామి దీక్షితుల వారి కృతిని ఎస్పీ రాం గారు ఆలపించారు. 

శ్రీ లలితా ధీ నిహితా - గణపతి సచ్చిదానంద స్వామీజీ కృతి



శ్రీ లలితా ధీ నిహితా దీప్తి శోభితా
విశ్వరూప విలసితా పాతు భావితా

భేదదృష్టి వారణైక దక్ష సుమతిదా
సా విశాల నయనికా కాశికాగతా

కామకోటి భూతమోక్ష దాన సునిపుణా
సా హి కామ నయనికా కాంచికా స్థితా

యాచ పున్నాగవరాళీ పరివృత్తిగా
గజలక్ష్మీ కమలగా శైవ భాసురా 

దత్తపీఠ మందిరా సౌఖ్య వితరణా
శ్రీ గురుర్హి సచ్చిదానంద రూపిణీ 

ఓ శ్రీలలితాంబికా! బుద్ధిలో జ్ఞానజ్యోతిగా వెలుగుతూ, దివ్యమైన తేజస్సుతో ప్రకాశించే తల్లీ! సమస్త విశ్వమంతటా నీ విశ్వరూపాన్ని ప్రదర్శిస్తూ విరాజిల్లే పరాశక్తీ! మమ్మల్ని ఎల్లప్పుడూ రక్షించుమా! జీవుల మధ్య భేదభావాలను తొలగించడంలో సమర్థురాలవై, అందరిలోనూ ఒకే పరమాత్మ చైతన్యాన్ని దర్శించే సద్బుద్ధిని ప్రసాదించే జగన్మాతా! విశాలమైన కరుణానేత్రాలతో కాశీక్షేత్రంలో విశాలాక్షిగా కొలువై ఉన్న తల్లీ! కోటానుకోట్ల జీవులకు వారి కోరికల ఫలితాలను, మోక్షాన్ని ప్రసాదించడంలో నిపుణురాలవై, మనోహరమైన నేత్రాలతో కాంచీపురంలో కామాక్షిగా విరాజిల్లే దేవీ! పున్నాగవరాళి రాగమాధుర్యంలో విహరించే సంగీతప్రియురాలా! కమలంలో ఆసీనురాలైన గజలక్ష్మీ స్వరూపిణీ! శివుని దివ్యశక్తిగా ప్రకాశించే పరమేశ్వరీ! దత్తపీఠ మందిరంలో కొలువై భక్తులకు సుఖశాంతులను ప్రసాదించే కరుణామయీ! సద్గురుస్వరూపిణీ! సత్యం, జ్ఞానం, అనంతమైన ఆనందమే స్వరూపంగా కలిగిన సచ్చిదానందరూపిణీ! ఓ శ్రీలలితా పరమేశ్వరీ! నీ దివ్యానుగ్రహంతో మమ్మల్ని సదా రక్షించుమా!

పున్నాగవరాళి రాగంలో స్వరపరచబడిన ఈ గీతాన్ని సంగీత సాధనాంజలి బృందం వారు ఆలపించారు. 

త్రిపుర సుందరీ! శంకరి! - ముత్తుస్వామి దీక్షితుల వారి కృతి


త్రిపుర సుందరీ! శంకరి! గురుగుహ జననీ! మామవ

త్రిపురాది చక్రేశ్వరీ! సామ్రాజ్యప్రదకరీ!
సామగాన ప్రియకరీ! సచ్చిదానందసుఖకరీ!
త్రిపురాసురాది భంజని శ్రీపురవాస నిరంజని
వేదశాస్త్ర విశ్వాసినీ! విధి పూజిత వినోదినీ!

ఓ త్రిపురసుందరీ! శంకరుని ప్రియసతీ! గురుగుహుడైన సుబ్రహ్మణ్యస్వామికి జననీ! నన్ను ఎల్లప్పుడూ రక్షించుము. శ్రీచక్రంలోని త్రిపురాది దేవతలకు అధీశ్వరివైన తల్లీ! నీ భక్తులకు సామ్రాజ్య వైభవాన్ని, ఐశ్వర్యాన్ని, ఉన్నతమైన స్థితిని ప్రసాదించేదానవు నీవు. సామవేద గానమంటే ఎంతో ప్రీతిగలదానవు. సత్, చిత్, ఆనంద స్వరూపిణివై నీ ఉపాసకులకు శాశ్వతమైన ఆత్మానందాన్ని అనుగ్రహించేదానవు. త్రిపురాసురులతో సహా దుష్టశక్తులను సంహరించి లోకాలను రక్షించిన పరాశక్తివి. దివ్యమైన శ్రీపురంలో నివసిస్తూ సమస్త దోషాలకు, మలినాలకు అతీతమైన నిర్మల స్వరూపిణిగా ప్రకాశిస్తున్నావు. వేదాలు, శాస్త్రాలు ప్రతిపాదించే పరమసత్యానికి ఆధారమైన దేవతవు. సృష్టికర్తయైన బ్రహ్మదేవుడు సైతం నిన్ను భక్తిశ్రద్ధలతో పూజించి ఆనందిస్తున్నాడు. సమస్త జగత్తుకూ అధిష్ఠాన దేవతవైన నీవు భౌతికమైన సంపదలను మాత్రమే కాక, ఆధ్యాత్మికమైన జ్ఞానాన్ని, పరమానందాన్ని కూడా ప్రసాదించే జగన్మాతవు. అటువంటి సర్వమంగళ స్వరూపిణివైన శ్రీత్రిపురసుందరీ! నీ కరుణాకటాక్షాలతో నన్ను సంరక్షించి, సంసారబంధాల నుంచి విముక్తిని ప్రసాదించుము.

తమిళనాడులోని చెన్నై నగరానికి ఉత్తరభాగంలో ఉన్న తిరువొత్తియూరు అత్యంత ప్రాచీనమైన, పవిత్రమైన శైవశక్తి క్షేత్రం. ఇక్కడ పరమశివుడు ఆదిపురీశ్వరుడిగా, పార్వతీదేవి శ్రీత్రిపురసుందరీ సమేత వడివుడై అమ్మన్‌గా భక్తులకు దర్శనమిస్తారు. ఈ ఆలయం తమిళ శైవభక్తి సంప్రదాయంలో ప్రసిద్ధి చెందిన 275 పాడల్ పెట్ర స్థలాలలో ఒకటి. తొండైనాడులోని 32 పాడల్ పెట్ర క్షేత్రాలలో విశిష్టమైన స్థానాన్ని పొందింది. తిరుజ్ఞానసంబందర్, తిరునావుక్కరసర్ (అప్పర్), సుందరర్ అనే ముగ్గురు ప్రముఖ శైవ నాయనార్లు ఈ క్షేత్ర మహిమను తమ తేవార పదికాలలో కీర్తించారు. సుందరర్ స్వామి సంగిలి నాచ్చియార్‌ను వివాహం చేసుకున్న పవిత్రస్థలంగా కూడా ఈ క్షేత్రం ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇక్కడ ఆదిపురీశ్వరుడు పుట్టమన్నుతో ఏర్పడిన స్వయంభూ లింగరూపంలో కొలువై ఉన్నాడని స్థలపురాణం చెబుతుంది. అమ్మవారు వడివుడై అమ్మన్ పేరుతో ప్రత్యేక సన్నిధిలో జ్ఞానశక్తి స్వరూపిణిగా పూజలందుకుంటారు. తొండైమండలంలోని మూడు ప్రసిద్ధ శక్తిక్షేత్రాలలో మేలూరులోని తిరువుడై అమ్మన్ ఇచ్చాశక్తికి, తిరుముల్లైవాయల్‌లోని కొడియిడై అమ్మన్ క్రియాశక్తికి, తిరువొత్తియూరులోని వడివుడై అమ్మన్ జ్ఞానశక్తికి ప్రతీకలుగా భావించబడతారు. ఈ మూడు శక్తుల సమన్వయమే పరాశక్తి పరిపూర్ణ స్వరూపమని శాక్త సంప్రదాయం వివరిస్తుంది. తిరువొత్తియూరు అమ్మవారి ఆరాధనకు శ్రీచక్ర ఉపాసనతో విశేషమైన సంబంధం ఉంది. ముత్తుస్వామి దీక్షితులు రచించిన 'త్రిపురసుందరీ శంకరీ' కృతిని ఈ క్షేత్రంలోని వడివుడై అమ్మవారి స్తుతిగా భావించినప్పుడు, అందులోని 'త్రిపురాది చక్రేశ్వరీ' అనే సంబోధన శ్రీచక్రంలోని సమస్త ఆవరణాలకు అధిష్ఠాన దేవతగా ఆమె మహిమను తెలియజేస్తుంది. 'సామ్రాజ్యప్రదకరీ' అనే నామం భక్తులకు భౌతిక ఐశ్వర్యంతోపాటు ఆత్మజ్ఞాన సామ్రాజ్యాన్ని ప్రసాదించే తల్లిగా ఆమెను వర్ణిస్తుంది. 'సామగానప్రియకరీ' అనే విశేషణం ఆమెకు వేదగానాలపై ఉన్న ప్రీతిని సూచిస్తుంది. 'సచ్చిదానందసుఖకరీ' అనే సంబోధన భక్తులకు శాశ్వతమైన ఆత్మానందాన్ని అనుగ్రహించే పరబ్రహ్మ స్వరూపిణిగా ఆమెను కీర్తిస్తుంది. 'శ్రీపురవాస నిరంజని' అనే పదాలను శ్రీపురనివాసినియైన లలితా పరమేశ్వరితో ఈ క్షేత్రదేవతకు ఉన్న అభేదభావానికి సూచనగా అర్థం చేసుకోవచ్చు. 'త్రిపురాసురాది భంజని' అనే విశేషణం దుష్టశక్తులను సంహరించి ధర్మాన్ని రక్షించే ఆమె మహాశక్తిని తెలియజేస్తుంది. త్యాగరాజస్వామి కూడా తిరువొత్తియూరు త్రిపురసుందరీ దేవిపై ప్రసిద్ధమైన ఐదు కృతులను రచించారు. ఇవి తిరువొత్తియూరు పంచరత్న కృతులుగా ప్రసిద్ధి చెందాయి. ఈ విధంగా తిరువొత్తియూరు క్షేత్రం తేవార శైవభక్తి సంప్రదాయానికి, శ్రీచక్ర శ్రీవిద్యోపాసనకు, కర్ణాటక సంగీత వాగ్గేయకారుల భక్తిసాహిత్యానికి విశిష్టమైన సంగమస్థలంగా నిలుస్తోంది. 

సామరాగంలో స్వరపరచబడిన ఈ ముత్తుస్వామి దీక్షితుల వారి కృతిని మహారాజపురం సంతానం గారు ఆలపించారు. 

శ్రీ లలితా త్రిపురసుందరీ దేవి – పరాశక్తి రూపం పరమార్థం


శరన్నవరాత్రి మహోత్సవాలలో ఐదవ రోజైన ఆశ్వయుజ శుద్ధ పంచమి నాడు విజయవాడ ఇంద్రకీలాద్రిపై శ్రీకనకదుర్గమ్మ శ్రీలలితా త్రిపురసుందరీ దేవిగా భక్తులకు దర్శనమిస్తుంది. శాక్తేయ సంప్రదాయంలో లలితాదేవి కేవలం ఒక దేవతామూర్తి మాత్రమే కాదు. సమస్త సృష్టికి మూలమైన పరాశక్తి, జగత్తును నడిపించే చైతన్యం, సృష్టి స్థితి లయలకు ఆధారమైన పరబ్రహ్మ స్వరూపిణి. శివశక్తుల అభేదాన్ని, భోగమోక్షాలను ప్రసాదించే జగన్మాత తత్త్వాన్ని పరిపూర్ణంగా తెలియజేసే ఆరాధన శ్రీలలితా త్రిపురసుందరీ ఉపాసన. బ్రహ్మాండ పురాణంలోని లలితోపాఖ్యానం, లలితా సహస్రనామం, త్రిపురా రహస్యం, శ్రీవిద్యా సంప్రదాయంలోని తంత్రగ్రంథాలు అమ్మవారి తత్త్వాన్ని విశేషంగా వివరిస్తాయి.

లలిత అంటే లీలామయి అని అర్థం. సమస్త విశ్వాన్ని తన సంకల్పమాత్రంతో సృష్టించి, పోషించి, తిరిగి తనలోనే లయం చేసుకునే పరాశక్తి ఆమె. త్రిపురసుందరి అనే నామానికి మూడు పురాలలో సుందరమైనది అనే సాధారణ అర్థంతోపాటు లోతైన ఆధ్యాత్మిక అర్థం ఉంది. జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తి అనే మూడు అవస్థలకు సాక్షిగా నిలిచే తురీయ చైతన్యం ఆమె. స్థూల, సూక్ష్మ, కారణ శరీరాలకు అతీతమైన ఆత్మస్వరూపం ఆమె. భూత, వర్తమాన, భవిష్యత్ కాలాలకు అతీతమైన నిత్యసత్యం ఆమె. సృష్టిలోని త్రిపుటులన్నింటికీ ఆధారంగా నిలిచే పరమచైతన్యమే త్రిపురసుందరి. అందువల్ల ఆమె సౌందర్యం కేవలం బాహ్యరూపానికి సంబంధించినది కాదు. సత్యం, జ్ఞానం, ఆనందం అనే పరమాత్మ లక్షణాల సమన్వయమే ఆమె దివ్యసౌందర్యం.

లలితా సహస్రనామం 'శ్రీమాతా శ్రీమహారాజ్ఞీ శ్రీమత్సింహాసనేశ్వరీ' అనే నామాలతో ప్రారంభమవుతుంది. శ్రీమాత అనే నామం సమస్త జీవరాశులకు ఆమె తల్లి అని తెలియజేస్తుంది. శ్రీమహారాజ్ఞి అనే నామం సమస్త బ్రహ్మాండాలకు ఆమె అధీశ్వరి అని సూచిస్తుంది. శ్రీమత్సింహాసనేశ్వరి అనే నామం సర్వశక్తులకూ అధిష్ఠాన దేవతగా ఆమె వైభవాన్ని వెల్లడిస్తుంది. 'చిదగ్నికుండ సంభూతా' అనే నామం ఆమె సాధారణ జన్మకు అతీతంగా జ్ఞానాగ్ని నుంచి ఆవిర్భవించిన చైతన్యస్వరూపిణి అని తెలియజేస్తుంది. 'దేవకార్య సముద్యతా' అనే నామం లోకరక్షణ కోసం ఆమె శక్తి వ్యక్తమవుతుందని వివరిస్తుంది. లలితోపాఖ్యానం ప్రకారం భండాసురుని సంహరించడానికి అమ్మవారు చిదగ్నికుండం నుంచి ఆవిర్భవించి, తన శక్తిసేనలతో అధర్మాన్ని నిర్మూలిస్తుంది. ఈ కథలో భండాసురుడు అజ్ఞానం, అహంకారం, దుష్టప్రవృత్తులకు ప్రతీకగా కూడా భావించబడతాడు. వాటిని నశింపజేసే జ్ఞానశక్తియే లలితాంబిక.

అమ్మవారి రూపవర్ణనలో కూడా గొప్ప ఆధ్యాత్మిక రహస్యం ఉంది. ఆమె అరుణవర్ణంతో ప్రకాశిస్తూ నాలుగు చేతులలో పాశం, అంకుశం, చెరకుగడ విల్లు, ఐదు పుష్పబాణాలను ధరించి ఉంటుంది. లలితా సహస్రనామం పాశాన్ని రాగస్వరూపంగా, అంకుశాన్ని క్రోధాకారంగా, చెరకువిల్లును మనస్సుగా, ఐదు బాణాలను పంచతన్మాత్రలుగా వర్ణిస్తుంది. సాధకుని దృష్టిలో ఈ ఆయుధాలు మనస్సును, ఇంద్రియాలను, కోరికలను నియంత్రించి వాటిని దైవానుభూతివైపు మళ్లించవలసిన అవసరాన్ని సూచిస్తాయి. అమ్మవారి అరుణకాంతి సృష్టిశక్తికి, ప్రేమకు, కరుణకు ప్రతీక. ఆమె చేతిలోని ఆయుధాలు సంహారానికి మాత్రమే కాక, జీవుని అంతరంగాన్ని శుద్ధి చేసి ఆత్మజ్ఞానానికి సిద్ధం చేసే శక్తులకు కూడా సంకేతాలు.

శాక్తేయ సంప్రదాయంలో శ్రీలలితా త్రిపురసుందరీ ఆరాధనకు శ్రీవిద్య అత్యంత ప్రధానమైన మార్గం. శ్రీవిద్యలో మంత్రం, యంత్రం, తంత్రం అనే మూడు అంశాలు పరస్పర సంబంధంతో ఉంటాయి. మంత్రం అమ్మవారి శబ్దస్వరూపం, శ్రీచక్రం ఆమె రేఖాగణిత స్వరూపం, ఉపాసన ఆమె చైతన్యాన్ని అనుభవించే సాధన. శ్రీచక్రంలో నాలుగు శివత్రికోణాలు, ఐదు శక్తిత్రికోణాలు పరస్పరం కలిసివుండి నలభై మూడు చిన్న త్రికోణాలను ఏర్పరుస్తాయి. ఈ నిర్మాణం శివశక్తుల అభేదాన్ని, సృష్టిలోని అనేకత్వానికి మూలమైన ఏకత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. శ్రీచక్రంలోని తొమ్మిది ఆవరణాలు సాధకుని ఆధ్యాత్మిక ప్రయాణంలోని వివిధ స్థాయులకు ప్రతీకలు. బాహ్య భూపురం నుంచి అంతర్గత బిందుస్థానం వరకు జరిగే నవావరణార్చన జీవుడు బాహ్య విషయాసక్తుల నుంచి అంతర్ముఖుడై పరమాత్మ చైతన్యాన్ని అనుభవించే ప్రయాణంగా భావించబడుతుంది. శ్రీచక్ర బిందుస్థానంలో కామేశ్వరునితో అభేదంగా విరాజిల్లే మహాత్రిపురసుందరి పరమశివశక్తి ఐక్యానికి ప్రతీక.

శ్రీవిద్యా సంప్రదాయంలో పంచదశాక్షరీ, షోడశాక్షరీ మంత్రాలకు అత్యంత విశిష్టమైన స్థానం ఉంది. పంచదశాక్షరీలోని వాగ్భవకూటం, కామరాజకూటం, శక్తికూటం అమ్మవారి జ్ఞాన, సంకల్ప, క్రియాశక్తులను వివిధ తాత్త్విక కోణాలలో తెలియజేస్తాయి. ఈ మంత్రాల ఉపాసన గురుపరంపర ద్వారా దీక్షతో ఆచరించవలసిన విశిష్టమైన సాధనగా పరిగణించబడుతుంది. లలితా సహస్రనామంలోని 'శ్రీమద్వాగ్భవకూటైక స్వరూపముఖపంకజా' మొదలైన నామాలు అమ్మవారి దివ్యశరీరాన్ని మంత్రస్వరూపంతో అనుసంధానిస్తాయి. అందువల్ల శ్రీవిద్యలో దేవత, మంత్రం, శ్రీచక్రం వేర్వేరు అంశాలు కాక, ఒకే పరాశక్తి యొక్క భిన్నమైన వ్యక్తీకరణలుగా భావించబడతాయి.

లలితాదేవి నివాసాన్ని శ్రీపురం లేదా శ్రీనగరం అని శాక్తేయ గ్రంథాలు వర్ణిస్తాయి. సుధాసముద్రం మధ్యలోని మణిద్వీపంలో, చింతామణి గృహంలో, పంచబ్రహ్మాసనంపై కామేశ్వరునితో కలిసి అమ్మవారు కొలువై ఉంటుందని సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఈ వర్ణనకు అంతరార్థం కూడా ఉంది. మణిద్వీపం నిర్మలమైన చైతన్యానికి, చింతామణి గృహం పరిపూర్ణ జ్ఞానానికి, పంచబ్రహ్మాసనం సృష్టి స్థితి సంహార తిరోధాన అనుగ్రహమనే పంచకృత్యాలకు ప్రతీకలుగా భావించబడతాయి. 'పంచకృత్య పరాయణా' అనే నామం ద్వారా అమ్మవారే ఈ ఐదు విశ్వకార్యాలకు మూలశక్తి అని లలితా సహస్రనామం తెలియజేస్తుంది. శివుడు శక్తితో కూడినప్పుడే సృష్టి కార్యాన్ని నిర్వహించగలడనే సౌందర్యలహరి ప్రారంభ భావం కూడా ఇదే శివశక్తి అభేద తత్త్వాన్ని ప్రతిపాదిస్తుంది.

శ్రీవిద్యా తత్త్వంలో మరో ముఖ్యమైన భావన మానవశరీరమే దేవాలయం, అంతరంగమే శ్రీచక్రం అనే అంతర్యాగ దృష్టి. 'శ్రీచక్రరాజనిలయా', 'చిదేకరసరూపిణీ', 'అంతర్ముఖ సమారాధ్యా', 'భక్తమానస హంసికా' వంటి లలితా సహస్రనామాలు అమ్మవారు కేవలం బాహ్య ఆలయంలోనే కాక, ప్రతి జీవుని హృదయంలో చైతన్యస్వరూపిణిగా ఉన్నారని తెలియజేస్తాయి. బాహ్యపూజ భక్తిని పెంపొందిస్తే, అంతర్యాగం మనస్సును శుద్ధి చేసి ఆత్మవిచారణకు దారితీస్తుంది. ఈ మార్గంలో ఉపాసకుడు తనలోని కామక్రోధలోభమోహమదమాత్సర్యాలను అధిగమించి, సమస్త జీవులలోనూ ఒకే పరాశక్తిని దర్శించే స్థితికి చేరుకోవాలని శాక్తేయ తత్త్వం బోధిస్తుంది.

లలితా త్రిపురసుందరీ ఆరాధనలో భుక్తి, ముక్తి అనే రెండు లక్ష్యాలకు సమానమైన ప్రాధాన్యం ఉంది. అమ్మవారు భక్తుల ధర్మబద్ధమైన కోరికలను నెరవేర్చే కామేశ్వరి మాత్రమే కాక, కోరికల బంధనాన్ని తొలగించి ఆత్మజ్ఞానాన్ని ప్రసాదించే మోక్షప్రదాయిని కూడా. 'భవానీ భావనాగమ్యా', 'భవారణ్య కుఠారికా', 'జ్ఞానదా', 'ముక్తిదా', 'కైవల్యపదదాయినీ' వంటి నామాలు ఈ ఆధ్యాత్మిక సత్యాన్ని తెలియజేస్తాయి. శాక్తేయ సంప్రదాయంలో స్త్రీశక్తిని కేవలం సృష్టికి సహాయకమైన శక్తిగా కాక, సృష్టికి మూలమైన పరతత్త్వంగా ఆరాధించడం ప్రత్యేకత. అందుకే అమ్మవారిని శ్రీమాతగా, మహారాజ్ఞిగా, పరమేశ్వరిగా, పరబ్రహ్మస్వరూపిణిగా స్తుతిస్తారు.

ఆశ్వయుజ శుద్ధ పంచమి నాడు లలితా పంచమి ఆరాధనకు కూడా ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉంది. ఈ పవిత్ర సమయంలో ఇంద్రకీలాద్రిపై కనకదుర్గమ్మను శ్రీలలితా త్రిపురసుందరీగా దర్శించడం ద్వారా భక్తులు అమ్మవారిలోని కరుణ, జ్ఞానం, ఐశ్వర్యం, సౌందర్యం, పరమచైతన్యం అనే దివ్యగుణాలను స్మరించుకుంటారు. లలితా సహస్రనామ పారాయణం, కుంకుమార్చన, శ్రీచక్రారాధన, అమ్మవారి నామస్మరణ శాక్తేయ సంప్రదాయంలో విశిష్టమైన సాధనలుగా భావించబడతాయి. మహాచండీ రూపంలో అధర్మాన్ని సంహరించే పరాశక్తియే లలితా రూపంలో ప్రేమ, కరుణ, జ్ఞానానందాలను ప్రసాదిస్తుంది. ఈ రెండు రూపాలు పరస్పర విరుద్ధమైనవి కావు; జగన్మాతలోని రక్షణశక్తి, అనుగ్రహశక్తులకు ప్రతీకలు. లలితా త్రిపురసుందరీ ఆరాధనలోని పరమార్థం బాహ్యసంపదలను పొందడంలో మాత్రమే లేదు. మనస్సును నిర్మలపరచుకుని, సమస్త జీవులలో అమ్మవారి చైతన్యాన్ని గుర్తించి, శివశక్తుల అభేదాన్ని అనుభవించడంలో ఉంది. భక్తుని హృదయమే శ్రీపురంగా, నిర్మలమైన మనస్సే చింతామణి గృహంగా, ఆత్మచైతన్యమే శ్రీచక్ర బిందువుగా అనుభూతి చెందే స్థితియే శ్రీవిద్యోపాసన యొక్క పరమలక్ష్యం.

14, అక్టోబర్ 2026, బుధవారం

బ్రహ్మ విద్యాంబికే శ్రీ శ్వేతారణ్యేశ నాయికే - ముత్తుస్వామి దీక్షితుల కృతి

బ్రహ్మ విద్యాంబికే శ్రీ శ్వేతారణ్యేశ నాయికే శ్రీ శివే సంరక్షణ మాం శ్రీ

బ్రహ్మానంద గురుగుహ జననీ పరబ్రహ్మ స్వరూపిణీ నళినీ
సోమశేఖర శోభిత వదనే సురనరమునిగణ సుఖకర నయనే
కామకళే కంబుజయగళే కళ్యాణీ సకల నిష్కళే

కృతి భావం:

ఓ బ్రహ్మవిద్యాంబికా దేవీ! శ్వేతారణ్య క్షేత్రాధీశ్వరుడైన శ్వేతారణ్యేశ్వరుని ప్రియసఖీ! మంగళస్వరూపిణియైన శివే! నన్ను ఎల్లప్పుడూ రక్షించుమా! పరమానంద స్వరూపిణీ! గురుగుహుడైన సుబ్రహ్మణ్యస్వామికి జననివీ! సృష్టి అంతటికీ మూలమైన పరబ్రహ్మ స్వరూపిణివీ! కమలంవలె కోమలమైన దివ్యస్వరూపం కలిగిన తల్లీ! చంద్రుని శిరస్సున ధరించిన పరమశివుని సాన్నిధ్యంతో శోభించే సుందరమైన ముఖం కలిగిన దేవీ! దేవతలకు, మానవులకు, మునులకు ఆనందాన్ని ప్రసాదించే కరుణామయమైన నేత్రాలు కలిగిన జగన్మాతా! సృష్టికి మూలమైన కామకళా స్వరూపిణీ! శంఖంవలె సుందరమైన కంఠం కలిగిన తల్లీ! సమస్త మంగళాలను ప్రసాదించే కళ్యాణీ! అనేక కళారూపాలుగా వ్యక్తమవుతూనే, అన్ని రూపాలకూ అతీతమైన నిష్కళ పరతత్త్వస్వరూపిణీ! నీవే సకల జగత్తుకు ఆధారమైన పరాశక్తివి. నీ అనుగ్రహంతోనే జీవులు అజ్ఞానాన్ని తొలగించుకొని బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని, పరమానందాన్ని పొందగలరు. అటువంటి పరమపావనమైన నీ చరణాలను ఆశ్రయించిన నన్ను సంసారబంధాల నుంచి విముక్తుని చేసి, ఆత్మజ్ఞానాన్ని ప్రసాదించి, సదా రక్షించుము. 

ఆధ్యాత్మిక విశిష్టత – క్షేత్ర ప్రాశస్త్యం:

తమిళనాడులోని మయిలదుత్తురై సమీపంలో ఉన్న తిరువెణ్కాడు అత్యంత ప్రాచీనమైన శైవక్షేత్రం. దీనినే శ్వేతారణ్యం అని పిలుస్తారు. ఇక్కడ పరమశివుడు శ్వేతారణ్యేశ్వరుడిగా, పార్వతీదేవి బ్రహ్మవిద్యాంబికగా కొలువై ఉన్నారు. ఈ క్షేత్రం కావేరీ తీరప్రాంతంలోని ప్రసిద్ధ శైవ పుణ్యక్షేత్రాలలో ఒకటి. నవగ్రహ క్షేత్రాలలో బుధగ్రహానికి సంబంధించిన విశిష్టమైన క్షేత్రంగా కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇక్కడ శివుని అఘోరమూర్తి రూపానికి ప్రత్యేకమైన ప్రాధాన్యం ఉంది. స్థలపురాణం ప్రకారం మరుత్తువాసురుడనే రాక్షసుని సంహరించడానికి శివుడు అఘోరమూర్తిగా అవతరించాడు. ఆలయ ప్రాంగణంలో సూర్య, చంద్ర, అగ్ని అనే మూడు పవిత్ర తీర్థాలు ఉన్నాయి. శైవసంప్రదాయంలో తిరువెణ్కాడు ఆధ్యాత్మికంగా ఎంతో మహిమాన్వితమైన క్షేత్రం. ఇక్కడి అమ్మవారికి బ్రహ్మవిద్యాంబిక అనే నామం ఉండటంలో గొప్ప వేదాంతార్థం ఉంది. బ్రహ్మవిద్య అంటే పరబ్రహ్మ తత్త్వాన్ని తెలుసుకునే ఆత్మజ్ఞానం. జీవాత్మకు, పరమాత్మకు మధ్య ఉన్న అభేదాన్ని గ్రహించి, అజ్ఞానాన్ని తొలగించుకొని, మోక్షాన్ని పొందడానికి అవసరమైన జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించే తల్లిగా అమ్మవారిని ఆరాధిస్తారు. దీక్షితులు ఈ కృతిలో ఉపయోగించిన 'పరబ్రహ్మ స్వరూపిణీ' అనే సంబోధన ద్వారా అమ్మవారు కేవలం శివుని సహచరి మాత్రమే కాకుండా సర్వవ్యాపకమైన పరమచైతన్య స్వరూపిణి అని తెలియజేస్తున్నారు. 'కామకళే' అనే పదం శ్రీవిద్యా సంప్రదాయంలోని సృష్టి రహస్యాన్ని సూచిస్తుంది. శివశక్తుల అవినాభావ సంబంధం నుంచే సమస్త సృష్టి వ్యక్తమవుతుందనే భావన ఇందులో అంతర్లీనంగా ఉంది. 'సకల నిష్కళే' అనే విశేషణం మరింత లోతైన ఆధ్యాత్మిక సత్యాన్ని తెలియజేస్తుంది. అమ్మవారు సకల రూపాలతో జగత్తులో వ్యక్తమవుతూనే, ఎటువంటి రూపం, గుణం, పరిమితి లేని నిరాకార పరబ్రహ్మ స్వరూపంగా కూడా విరాజిల్లుతారని దీని భావం. శ్వేతారణ్యం అనే పేరులోని శ్వేతం పవిత్రతకు, నిర్మలత్వానికి ప్రతీకగా భావించవచ్చు. అజ్ఞానమనే చీకటిని తొలగించి జ్ఞానమనే వెలుగును ప్రసాదించే బ్రహ్మవిద్యాంబిక ఈ క్షేత్రానికి ఆధ్యాత్మిక కేంద్రబిందువు. ఈ విధంగా తిరువెణ్కాడు క్షేత్రంలోని శివశక్తుల మహిమను, బ్రహ్మవిద్యా తత్త్వాన్ని, సగుణ నిర్గుణ ఉపాసనల సమన్వయాన్ని ముత్తుస్వామి దీక్షితులు ఈ చిన్న కృతిలో అత్యంత గంభీరంగా ఆవిష్కరించారు. 

కల్యాణి రాగంలో స్వరపరచబడిన ఈ కృతిని నాగమణి శ్రీనాథ్ బృందం ఆలపించారు. 

శ్రీమధురాపురి విహారిణి - ముత్తుస్వామి దీక్షితుల వారి కృతి


శ్రీమధురాపురి విహారిణి శ్రీరాజమాతంగి మాం పాహి

పామర జన పాలినీ కామదహన మోహినీ
నామరూప విమర్శినీ నటేశ్వరీ జగజ్జననీ

పాండ్యరాజ పూజితాబ్జ పాద యుగళే
ఓఢ్యాణ పీఠ స్థిత సకల కళే
పాటలీ కుసుమ ప్రియే పద్మరాగ సమ ప్రభే
సోమసుందరేశ్వర ప్రియే గురుగుహ సముద్భవే

కృతి భావం:

ఓ మధురాపురిలో విహరించే శ్రీరాజమాతంగీ దేవీ! జగన్మాతా! నన్ను ఎల్లప్పుడూ రక్షించుమా! సామాన్యులైన ప్రజలను సైతం కరుణతో కాపాడే తల్లీ! మన్మథుని దహించిన పరమశివుని సైతం తన సౌందర్యంతో మోహింపజేసే మహేశ్వరీ! నామరూపాలకు అతీతమైన పరమసత్యాన్ని తెలియజేసే జ్ఞానస్వరూపిణీ! సమస్త జగత్తుకూ జననివైన నటేశ్వరీ! పాండ్య మహారాజులు భక్తితో పూజించిన నీ కమలాలవంటి పాదయుగళాలకు నమస్కరిస్తున్నాను. పవిత్రమైన ఓఢ్యాణ పీఠంలో కొలువై, సమస్త కళలకు ఆధారమైన తల్లీ! పాటలీ పుష్పాలను (గులాబీ పుష్పాలు) ఇష్టపడే దేవీ! పద్మరాగమణివంటి అరుణకాంతులతో ప్రకాశించే దివ్యస్వరూపిణీ! మధురానగరాధీశ్వరుడైన సోమసుందరేశ్వరుని ప్రియసఖివీ! గురుగుహుడైన సుబ్రహ్మణ్యస్వామికి జననివీ! నీ దివ్యచరణాలను ఆశ్రయించిన నన్ను అనుగ్రహించి, అజ్ఞానాన్ని తొలగించి, జ్ఞానాన్ని, భక్తిని, మోక్షమార్గాన్ని ప్రసాదించుమని ముత్తుస్వామి దీక్షితులు జగన్మాతను ప్రార్థిస్తున్నారు.

ఆధ్యాత్మిక విశిష్టత – క్షేత్ర ప్రాశస్త్యం:

ఈ కృతిలో దీక్షితులు మధురై క్షేత్రంలో వెలసిన శ్రీమీనాక్షీ అమ్మవారిని రాజమాతంగీ స్వరూపంగా స్తుతిస్తున్నారు. శ్రీవిద్యా సంప్రదాయంలో రాజమాతంగి దశమహావిద్యలలోని మాతంగీ దేవితో సంబంధం కలిగిన వాగ్విద్యా, సంగీత, లలితకళల అధిష్ఠాన దేవతగా భావించబడుతుంది. మధురైలో మీనాక్షీదేవి సర్వాధికారిణిగా, సోమసుందరేశ్వరుడు ఆమె దివ్యసహచరునిగా ఆరాధింపబడటం ఈ క్షేత్రానికి ప్రత్యేకత. పాండ్యరాజుల రాజధానిగా ప్రసిద్ధి చెందిన మధురైలో మీనాక్షీ అమ్మవారి అవతారం, మలయధ్వజ పాండ్యుని కుమార్తెగా ఆమె జననం, శివునితో దివ్యకల్యాణం స్థలపురాణంలో ప్రధానమైన అంశాలు. కృతిలోని 'ఓఢ్యాణ పీఠ స్థిత సకల కళే' అనే సంబోధన ఓడిషాలోని జాజిపూర్‌లో విరజాదేవిగా వెలసిన అష్టాదశశక్తిపీఠంలోని అమ్మవారి ప్రస్తావన. 'నామరూప విమర్శినీ' అనే పదం ఈ కృతిలో అత్యంత లోతైన ఆధ్యాత్మిక భావాన్ని కలిగి ఉంది. ప్రపంచంలో కనిపించే నామరూపాలన్నీ మార్పులకు లోనవుతాయని, వాటికి ఆధారమైన చైతన్యమే శాశ్వతమని గ్రహించే వివేకాన్ని అమ్మవారు ప్రసాదిస్తారని దీని అంతరార్థం. 'కామదహన మోహినీ' అనే విశేషణం ఇంద్రియకామాన్ని జయించిన శివునితో పరాశక్తికి గల అవినాభావ సంబంధాన్ని సూచిస్తుంది. 'సకల కళే' అనే సంబోధన ద్వారా సంగీతం, సాహిత్యం, నృత్యం, వాక్కు, జ్ఞానం అన్నీ పరాశక్తి అనుగ్రహంతోనే వికసిస్తాయని దీక్షితులు తెలియజేస్తున్నారు. ఈ విధంగా మధురై మీనాక్షీ క్షేత్రంలోని చారిత్రక వైభవాన్ని, శివశక్తుల అభేద తత్త్వాన్ని, శ్రీవిద్యా రహస్యాన్ని, కళల ద్వారా పరమాత్మను చేరుకునే ఉపాసనా మార్గాన్ని ఈ కృతి మనోహరంగా ఆవిష్కరిస్తుంది.

బిలహరి రాగంలో స్వరపరచబడిన ఈ ముత్తుస్వామి దీక్షితుల వారి కృతిని మహారాజపురం సంతానం గారు ఆలపించారు.  

శ్రీశైల భ్రమరాంబికాష్టకం - రవిసుధాకర వహ్నిలోచన రత్నకుండల భూషిణీ

రవిసుధాకర వహ్నిలోచన రత్నకుండల భూషిణీ ప్రవిమలంబుగ మమ్మునేలిన భక్తజన చింతామణీ అవని జనులకు కొంగుబంగారైన దైవశిఖామణీ శివుని పట్టపురాణి గుణమణి శ్ర...