గరుడగమన తవ చరణకమలమిహ - భారతీతీర్థస్వామి వారి శ్రీమహావిష్ణు స్తోత్రం

గరుడగమన తవ చరణకమలమిహ మనసి లసతు మమ నిత్యం మనసి లసతు మమ నిత్యం

మమ తాపమపాకురు దేవ మమ పాపమపాకురు దేవ

జలజనయన విధినముచిహరణ ముఖ విబుధ వినుత పదపద్మ విబుధ వినుత పదపద్మ

మమ తాపమపాకురు దేవ మమ పాపమపాకురు దేవ

భుజగశయన భవ మదన జనక జనన మరణ భయహారీ జనన మరణ భయహారీ

మమ తాపమపాకురు దేవ మమ పాపమపాకురు దేవ

శఙ్ఖ చక్రధర దుష్టదైత్య హర సర్వలోక శరణ సర్వలోక శరణ౹

మమ తాపమపాకురు దేవ మమ పాపమపాకురు దేవ

అగణితగుణగణ అశరణశరణద విదళిత సురరిపు జాల విదళిత సురరిపు జాల

మమ తాపమపాకురు దేవ మమ పామపాకురు దేవ

భక్తవర్యమిహ భూరికరుణయా పాహి భారతీ తీర్థం పాహి భారతీ తీర్థం

మమ తాపమపాకురు దేవ మమ పాపమపాకురు దేవ

గరుడునిపై విహరించే ఓ దేవా! నీ కమలాలవంటి పాదాలు నా మనస్సులో ఎల్లప్పుడూ ప్రకాశిస్తూ ఉండుగాక. ఓ దేవా! నా తాపములను, పాపములను తొలగించు. కమలాలవంటి నేత్రాలు కలవాడా! బ్రహ్మదేవునిచే, నముచి అనే రాక్షసుని సంహరించిన ఇంద్రునిచే, ఇతర దేవతలచే స్తుతించబడే పవిత్రమైన పాదపద్మాలు కలవాడా!  ఓ దేవా! నా తాపములను, పాపములను తొలగించు. ఆదిశేషునిపై శయనించేవాడా! సంసారబంధాన్ని నశింపజేసేవాడా! మన్మథునికి జనకుడవైనవాడా! జననమరణాల భయాన్ని తొలగించేవాడా!  ఓ దేవా! నా తాపములను, పాపములను తొలగించు. శంఖచక్రాలను ధరించినవాడా! దుష్టులైన దైత్యులను సంహరించేవాడా! సమస్త లోకాలకు శరణు కల్పించేవాడా!  ఓ దేవా! నా తాపములను, పాపములను తొలగించు. లెక్కించలేనన్ని సద్గుణాలకు నిలయమైనవాడా! శరణు లేనివారికి శరణు ఇచ్చేవాడా! దేవతల శత్రువుల సమూహాన్ని నాశనం చేసినవాడా!  ఓ దేవా! నా తాపములను, పాపములను తొలగించు. అపారమైన కరుణతో నీ భక్తులలో ఒకడైన ఈ భారతీతీర్థుని కాపాడుము. ఓ దేవా!  ఓ దేవా! నా తాపములను, పాపములను తొలగించు. 

ఈ భారతీతీర్థస్వామి వారి గీతాన్ని శృంగేరి సోదరీమణులు శారద-శ్రీలక్ష్మి ఆలపించారు. 

మీరాబాయి జీవిత విశేషాలు

మీరాబాయి భారత భక్తి ఉద్యమ చరిత్రలో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన మహిళా సంత్-కవయిత్రులలో ఒకరు. రాజస్థాన్ రాజపుత్ర రాజవంశంలో జన్మించి, రాజభవనంలో జీవించే అవకాశం లభించినప్పటికీ, ఆమె జీవితమంతా రాజసంపదకంటే శ్రీకృష్ణునిపై ఉన్న అపారమైన ప్రేమకే అంకితమైంది. కృష్ణుణ్ణి కేవలం తాను పూజించే దేవుడిగా కాకుండా తన ప్రాణప్రియుడిగా, భర్తగా, స్నేహితుడిగా, జీవితానికి ఏకైక ఆధారంగా భావించిన మధురభక్తికి మీరాబాయి చిరస్థాయి ప్రతీకగా నిలిచింది. “నాకు గిరిధర గోపాలుడే; మరొకరు ఎవరూ లేరు” అనే భావం ఆమె పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందిన పదాలలో కనిపిస్తుంది. అది ఒక భజనలోని భావం మాత్రమే కాదు; ఆమె జీవితాన్నంతటినీ నిర్వచించే వాక్యంలా మారింది. దాదాపు ఐదు శతాబ్దాలు గడిచినా ఉత్తర భారతదేశంలోని ఆలయాలలో, భజన సంప్రదాయాలలో, శాస్త్రీయ సంగీత కచేరీలలో, సాధారణ కుటుంబాల ప్రార్థనలలో కూడా మీరా భజనలు వినిపిస్తూనే ఉన్నాయి.

మీరాబాయి జీవితాన్ని గురించి చెప్పేటప్పుడు చరిత్రను, తరువాతి భక్తి సంప్రదాయంలో ఏర్పడిన కథలను కొంత జాగ్రత్తగా వేరు చేయాలి. ఆమె జీవితానికి సంబంధించిన సమకాలీన ఆధారాలు చాలా తక్కువ. ఆమె గురించి మనకు తెలిసిన విషయాలలో చాలా భాగం తరువాతి భక్తమాలలు, వైష్ణవ సంప్రదాయాలు, రాజస్థానీ కథనాలు, ఆమె పేరుతో తరతరాలుగా పాడబడుతున్న పదాల ద్వారా వచ్చాయి. సాధారణంగా మీరాబాయి సుమారు 1498 ప్రాంతంలో రాజస్థాన్‌లోని మేడతా ప్రాంతానికి చెందిన రాఠోడ్ రాజపుత్ర కుటుంబంలో జన్మించినట్లు అంగీకరించబడుతుంది. కుడ్కీ అనే గ్రామాన్ని ఆమె జన్మస్థలంగా సంప్రదాయం పేర్కొంటుంది. ఆమె తండ్రి రతన్ సింగ్ రాఠోడ్. మేడతా పాలక కుటుంబానికి చెందిన రావు దూదాజీ ఆమె తాత. చిన్న వయస్సులోనే తల్లిని కోల్పోయిన మీరా కొంతకాలం తన తాత కుటుంబంలో పెరిగినట్లు చారిత్రక సంప్రదాయాలు తెలియజేస్తాయి.

చిన్ననాటి నుంచే మీరాకు శ్రీకృష్ణునిపై అసాధారణమైన ఆకర్షణ ఉండేదని అన్ని ప్రధాన సంప్రదాయాలు అంగీకరిస్తాయి. దీనికి సంబంధించిన ఒక ప్రసిద్ధ కథ ఉంది. ఒక సాధువు దగ్గర ఉన్న చిన్న కృష్ణ విగ్రహాన్ని చూసి బాలిక మీరా దానిని తనకు ఇవ్వమని పట్టుబట్టిందని, చివరకు ఆ సాధువు ఆ విగ్రహాన్ని ఆమెకు ఇచ్చాడని చెబుతారు. మరో కథ ప్రకారం ఒక వివాహ ఊరేగింపును చూసిన చిన్న మీరా తన తల్లిని “నా వరుడు ఎవరు?” అని అడిగినప్పుడు, సరదాగా కృష్ణుని విగ్రహాన్ని చూపించి “ఆయనే నీ వరుడు” అని చెప్పిందట. ఆ మాటను మీరా బాలహృదయం అక్షరాలా స్వీకరించిందని భక్తి సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఈ సంఘటనలు చారిత్రకంగా నిర్ధారించబడినవి కాకపోయినా, బాల్యం నుంచే కృష్ణుణ్ణి తన జీవిత భాగస్వామిగా చూసిన మీరా భక్తిని వివరించే శక్తివంతమైన ప్రతీకలుగా నిలిచాయి.

యుక్తవయస్సు వచ్చిన తరువాత మీరాబాయికి మేవార్ రాజవంశానికి చెందిన యువరాజు భోజ్‌రాజ్‌తో వివాహం జరిగింది. భోజ్‌రాజ్ ప్రసిద్ధ మేవార్ పాలకుడు రాణా సాంగా కుమారుడు. ఈ వివాహంతో మీరా చిత్తోడ్ రాజవంశంలోకి ప్రవేశించింది. రాజపుత్ర యువరాణిగా ఆమెపై రాజకుటుంబానికి తగిన అనేక సామాజిక, కుటుంబ బాధ్యతలు ఉండేవి. అయితే వివాహం తరువాత కూడా ఆమె కృష్ణభక్తి తగ్గలేదు. ఆమెకు కృష్ణుడే తన నిజమైన భర్త అనే అంతరంగ భావం మరింత బలపడింది. భోజ్‌రాజ్ వివాహమైన కొన్నేళ్లకే మరణించాడు. ఆయన మరణం తరువాత మీరా జీవితంలో తీవ్రమైన మార్పులు వచ్చాయి.

ఆ కాలంలో రాజపుత్ర రాజకుటుంబంలోని విధవరాలైన మహిళ నుంచి ఆశించే జీవన విధానం చాలా కఠినమైనది. కానీ మీరా ఆ పరిమితులలో తనను తాను బంధించుకోలేదు. ఆమె కృష్ణుని ఆలయానికి వెళ్లేది, సాధువులతో సంభాషించేది, భక్తులతో కలిసి భజనలు పాడేది, కృష్ణుని ముందు నృత్యం చేసేది. రాజవంశానికి చెందిన విధవరాలు ఇలా ప్రజల మధ్య భక్తిగానం చేయడం, వివిధ సామాజిక వర్గాలకు చెందిన సాధువులను కలవడం అప్పటి రాజకుటుంబ ఆచారాలకు విరుద్ధంగా భావించబడింది. ఈ కారణంగా ఆమెకు అత్తవారి కుటుంబంతో తీవ్రమైన విభేదాలు ఏర్పడినట్లు భక్తి సంప్రదాయాలు తెలియజేస్తాయి. ఇక్కడే మీరా భక్తిలో మరో గొప్ప లక్షణం కనిపిస్తుంది. ఆమెకు కుటుంబ గౌరవం, రాజసంపద, సామాజిక ప్రతిష్ఠకంటే కృష్ణునితో తన సంబంధమే ముఖ్యమైనది.

మీరాను చంపడానికి అనేక ప్రయత్నాలు జరిగాయని ప్రసిద్ధ భక్తి కథలు చెబుతాయి. ఆమెకు విషం కలిపిన పాత్ర పంపితే దానిని కృష్ణుని ప్రసాదంగా స్వీకరించి తాగిందని, కానీ విషం ఆమెకు హాని చేయలేదని ఒక కథ. పూలబుట్ట పేరుతో విషసర్పాన్ని పంపితే అందులో శాలగ్రామం లేదా కృష్ణునికి సంబంధించిన పవిత్రరూపం కనిపించిందని మరో కథ. ముళ్లతో కూడిన శయ్యను పంపితే అది పూలపాన్పుగా మారిందనే కథ కూడా ఉంది. ఇవన్నీ మీరా జీవితానికి సంబంధించిన తరువాతి హాగియోగ్రాఫిక్ సంప్రదాయాలలో ప్రసిద్ధి చెందిన అద్భుత కథలు; వీటిని నిర్ధారిత చారిత్రక సంఘటనలుగా చెప్పలేం. కానీ ఈ కథలన్నింటిలో ఉన్న అంతరార్థం ఒకటే: ఎంతటి ప్రతిబంధకం వచ్చినా మీరా తన కృష్ణభక్తిని విడిచిపెట్టలేదు.

సంత్ రవిదాస్‌తో మీరాబాయికి ఉన్న సంబంధం కూడా చాలా ప్రసిద్ధమైనది. అనేక సంప్రదాయాలు రవిదాస్‌ను ఆమె గురువుగా పేర్కొంటాయి. మీరా పేరుతో లభించే కొన్ని పదాలలో కూడా రైదాస్ లేదా రవిదాస్ పేరు కనిపిస్తుంది. అయితే వారి ప్రత్యక్ష గురుశిష్య సంబంధానికి సంబంధించిన చారిత్రక వివరాలపై పరిశోధకుల మధ్య చర్చ ఉంది. అయినప్పటికీ ఈ సంప్రదాయం చాలా ముఖ్యమైనది. ఎందుకంటే రాజపుత్ర రాజకుమార్తె అయిన మీరా, అప్పటి సామాజిక కులవ్యవస్థలో తక్కువగా పరిగణించబడిన వర్గానికి చెందిన రవిదాస్‌ను గురువుగా స్వీకరించిందనే జ్ఞాపకం భక్తి ఉద్యమంలోని సమానత్వ భావానికి శక్తివంతమైన ప్రతీకగా మారింది. భగవంతుని సన్నిధిలో జన్మ, కులం, సంపద, రాజవంశం వంటి భేదాలకు విలువ లేదనే భావాన్ని ఇది తెలియజేస్తుంది.

చిత్తోడ్‌లో పరిస్థితులు తన భక్తిజీవితానికి అనుకూలంగా లేకపోవడంతో మీరా చివరకు రాజభవనాన్ని విడిచిపోయినట్లు సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఆమె కొంతకాలం తన పుట్టింటి ప్రాంతమైన మేడతాలో గడిపి, తరువాత కృష్ణుని లీలాభూములైన మథుర, వృందావనాలకు వెళ్లినట్లు చెప్పబడుతుంది. రాజమహల్‌లో నివసించిన యువరాణి ఇప్పుడు సాధారణ భక్తురాలిగా తీర్థయాత్రలు చేస్తూ, ఆలయాలలో కృష్ణుని ముందు పాడుతూ జీవించడం ఆమె జీవితంలోని అత్యంత శక్తివంతమైన పరివర్తన. రాజసంపదను విడిచి కృష్ణుని నామమే తన సంపదగా స్వీకరించిన సంత్ రూపం ఇక్కడ సంపూర్ణమవుతుంది.

వృందావనంతో ముడిపడిన ఒక ప్రసిద్ధ కథ మీరా ఆధ్యాత్మిక దృక్పథాన్ని అద్భుతంగా తెలియజేస్తుంది. అక్కడి ఒక ప్రముఖ వైష్ణవ సాధువును దర్శించడానికి మీరా వెళ్లినప్పుడు, “నేను స్త్రీలను కలవను” అని ఆయన చెప్పించాడట. దానికి మీరా “వృందావనంలో పురుషుడు ఒక్క కృష్ణుడే; మిగిలిన మనమందరం ఆయన ముందు గోపికలమే. ఇక్కడ మరో పురుషుడు ఉన్నాడని నాకు ఇప్పుడే తెలిసింది” అనే భావంతో సమాధానం చెప్పిందని కథనం. ఈ సంఘటన చారిత్రకంగా నిర్ధారించడం కష్టమైనప్పటికీ, మీరా భక్తి తత్త్వాన్ని అద్భుతంగా ప్రతిబింబిస్తుంది. ఆమెకు కృష్ణుడు పరమపురుషుడు; తనతో సహా ప్రతి జీవాత్మ ఆయనను చేరాలని తపించే భక్తురాలే.

మీరాబాయి కవిత్వానికి ప్రధానమైన భావం మాధుర్యభక్తి. ఇందులో భక్తుడు తనను ప్రియురాలిగా, భగవంతుణ్ణి ప్రియుడిగా భావిస్తాడు. రాధాకృష్ణుల ప్రేమలో కనిపించే విరహం, కలయిక, నిరీక్షణ, ఆర్తి వంటి భావాలనే మీరా తన వ్యక్తిగత ఆధ్యాత్మిక అనుభవంగా మార్చుకుంది. ఆమె కృష్ణుణ్ణి “గిరిధర గోపాల”, “గిరిధర నాగర్”, “శ్యామ్”, “ప్రభు” వంటి పేర్లతో సంబోధిస్తుంది. గోవర్ధన పర్వతాన్ని ఎత్తిన గిరిధరుడే తన ప్రాణప్రియుడు. ప్రపంచం తనను తిరస్కరించినా, కుటుంబం అర్థం చేసుకోకపోయినా, కృష్ణుడు తనను విడిచిపెట్టడనే సంపూర్ణ విశ్వాసం ఆమె పదాలలో కనిపిస్తుంది.

ఆమె భజనలలో విరహభావం ఎంతో గాఢంగా ఉంటుంది. కృష్ణుడు కనిపించకపోతే నిద్ర పట్టదు; రాత్రి గడవదు; ప్రపంచంలోని సుఖాలన్నీ అర్థరహితంగా కనిపిస్తాయి. భక్తురాలి మనస్సు కృష్ణుని దర్శనం కోసం నిరంతరం తపిస్తుంది. ఇది సాధారణ ప్రియురాలి విరహంలా కనిపించినప్పటికీ దాని అంతరార్థం జీవాత్మకు పరమాత్మపై ఉన్న తపన. కృష్ణుణ్ణి పొందకుండా మరే సంపద, మరే బంధం, మరే గౌరవం తనకు అవసరం లేదనే భావం మీరా పదాలలో పదేపదే వినిపిస్తుంది.

మీరా పేరుతో ప్రసిద్ధమైన “మేరే తో గిరిధర గోపాల్, దూసరో న కోయీ” అనే పదం ఆమె మొత్తం జీవితానికి సంక్షిప్తమైన నిర్వచనంగా మారింది. తల్లి, తండ్రి, సోదరుడు, బంధువు అనే ప్రపంచ సంబంధాలన్నిటికంటే గిరిధరుడే తనవాడని ప్రకటించే భావం ఇందులో ఉంది. అలాగే “పాయో జీ మైనే రామ్ రతన్ ధన్ పాయో” వంటి అత్యంత ప్రసిద్ధ భజనలు ప్రజాసంప్రదాయంలో మీరాబాయితో బలంగా అనుసంధానించబడ్డాయి. అయితే శతాబ్దాలపాటు మౌఖికంగా వ్యాపించిన మీరా పదాల విషయంలో రచయితృత్వ సమస్య చాలా సంక్లిష్టమైనది. నేడు మీరాబాయి పేరుతో వందలాది, కొన్ని సంకలనాలలో వెయ్యికి పైగా పదాలు కనిపిస్తాయి. వాటన్నింటినీ పదహారవ శతాబ్దపు మీరా స్వయంగా రచించిందని నిర్ధారించడం సాధ్యం కాదు.

ఇది మీరా కవిత్వాన్ని అర్థం చేసుకోవడంలో ముఖ్యమైన విషయం. ఆమె పాటలు మొదట మౌఖికంగా వ్యాపించాయి. రాజస్థాన్ నుంచి బ్రజ్ ప్రాంతానికి, అక్కడి నుంచి గుజరాత్ తదితర ప్రాంతాలకు వ్యాపించడంతో స్థానిక భాషలు, సంగీత సంప్రదాయాలు వాటిపై ప్రభావం చూపాయి. అందువల్ల ఆమె పేరుతో లభించే పదాలలో రాజస్థానీ, బ్రజభాష, గుజరాతీ ప్రభావాలు కనిపిస్తాయి. తరువాతి తరాల భక్తులు కూడా మీరా పేరుతో పదాలు రచించి ఉండవచ్చు. అయినప్పటికీ ఈ విస్తారమైన “మీరా సంప్రదాయం” మధ్యలో ఒక స్పష్టమైన స్వరం వినిపిస్తూనే ఉంటుంది: సామాజిక బంధాలన్నిటినీ అధిగమించి కృష్ణునికే తనను సంపూర్ణంగా సమర్పించిన ఒక మహిళా భక్తురాలి స్వరం.

మీరాబాయి గొప్పతనంలో అత్యంత ముఖ్యమైన అంశం ఆమె భక్తిలో కనిపించే వ్యక్తిగత స్వాతంత్ర్యం. ఆమె తన ఆధ్యాత్మిక జీవితానికి మరెవరినీ మధ్యవర్తిగా అంగీకరించలేదు. కృష్ణుణ్ణి ప్రేమించడానికి రాజకుటుంబ అనుమతి అవసరం లేదని ఆమె జీవితం ప్రకటించింది. దేవుని ముందు పాడడానికి, నృత్యం చేయడానికి, సాధువులతో కలిసి ఉండడానికి తన స్త్రీత్వం లేదా రాజవంశ స్థానం అడ్డంకి కాదని ఆమె చూపించింది. ఈ కారణంగా ఆధునిక కాలంలో మీరాను మహిళా స్వాతంత్ర్యానికి ప్రతీకగా కూడా చాలామంది చూస్తారు. అయితే ఆమెను కేవలం ఆధునిక సామాజిక తిరుగుబాటుదారుగా మాత్రమే చూడటం కూడా అసంపూర్ణం. ఆమె చేసిన ప్రతి నిరాకరణకు మూలం రాజకీయ సిద్ధాంతం కాదు; కృష్ణునిపై ఉన్న సంపూర్ణమైన భక్తి. ప్రపంచ నియమం తన కృష్ణభక్తికి అడ్డుగా వచ్చినప్పుడు ఆమె ప్రపంచాన్ని వదిలింది, కృష్ణుణ్ణి కాదు.

మీరా భక్తిలో సంగీతం, నృత్యం కూడా సాధనగా మారాయి. ఆమె కృష్ణుని ముందు ఘుంఘ్రూలు కట్టుకుని నృత్యం చేసిందనే రూపం భారతీయ ప్రజాస్మృతిలో చాలా ప్రసిద్ధమైనది. రాజకుమార్తెగా ఉండి ప్రజల మధ్య భజనలు పాడటం అప్పటి సామాజిక వ్యవస్థలో అసాధారణమైన చర్య. కానీ మీరాకు భజన ప్రదర్శన కాదు; తన ప్రియుడైన కృష్ణునితో సంభాషణ. ఆమె కన్నీరు, ఆనందం, విరహం, ఆత్మసమర్పణ అన్నీ పాటగా మారాయి. అందువల్ల ఆమె కవిత్వాన్ని చదవడం కంటే పాడినప్పుడు దాని అసలు మాధుర్యం మరింత స్పష్టంగా అనుభూతమవుతుంది.

మీరాబాయి జీవితంలోని చివరి దశ ద్వారకతో ముడిపడి ఉంది. వృందావనం తరువాత ఆమె గుజరాత్‌లోని ద్వారకకు వెళ్లి అక్కడ రణఛోడ్‌జీ రూపంలో కృష్ణుని సేవిస్తూ జీవించిందని సంప్రదాయం చెబుతుంది. చివరకు మేవార్ రాజకుటుంబం ఆమెను తిరిగి తీసుకురావడానికి ప్రతినిధులను పంపిందని, కానీ మీరా తిరిగి రాజజీవితానికి రావడానికి ఇష్టపడలేదని కథనం. ఆమె కృష్ణుని ఆలయంలోకి వెళ్లి ప్రార్థిస్తూ ఉండగా రణఛోడ్‌జీ విగ్రహంలో లీనమైపోయిందని ప్రసిద్ధమైన భక్తి కథ చెబుతుంది. ఆమె వస్త్రంలోని ఒక భాగం మాత్రమే విగ్రహం వద్ద మిగిలిందని కూడా కొన్ని సంప్రదాయాలు చెబుతాయి. ఇది చారిత్రకంగా నిర్ధారించదగిన సంఘటన కాదు; మీరా జీవితాంతం కోరుకున్న కృష్ణసాయుజ్యానికి భక్తి సంప్రదాయం ఇచ్చిన కవితాత్మక ముగింపుగా చూడాలి. ఆమె  పదహారవ శతాబ్దం మధ్యకాలంలో, సుమారు 1546–1547 ప్రాంతంలో మరణించినట్లు చెబుతారు.

మీరాబాయిని భారతదేశం ఎందుకు ఇంత గొప్ప సంతుగా గౌరవిస్తుందో ఆమె జీవితాన్ని చూస్తే స్పష్టమవుతుంది. ఆమె రాజకుమార్తె అయినందుకు కాదు, కవయిత్రి అయినందుకు మాత్రమే కాదు, తన జీవితంలోని ప్రతి బంధం కంటే భగవంతునితో ఉన్న బంధాన్ని గొప్పదిగా భావించినందుకు ఆమె సంత్ అయింది. రాజభవనం ఆమెను ఆపలేకపోయింది; విధవత్వం ఆమెను మౌనంగా చేయలేకపోయింది; కుటుంబ వ్యతిరేకత ఆమె భక్తిని తగ్గించలేకపోయింది; సామాజిక నియమాలు ఆమె గానాన్ని నిలిపివేయలేకపోయాయి. ఆమెకు కృష్ణుడు ఒక తాత్త్విక భావన కాదు; సజీవమైన ప్రియుడు. అందుకే ఆమె భజనలలో భక్తి సిద్ధాంతంలా కాకుండా హృదయం నుంచి పొంగిపొర్లే ప్రేమలా అనిపిస్తుంది.

సూరదాస్ కృష్ణుని బాలలీలలను, యశోద వాత్సల్యాన్ని అపూర్వంగా చిత్రిస్తే, మీరాబాయి కృష్ణుని కోసం తపించే భక్తహృదయాన్ని తన స్వంత జీవితంగా మార్చుకుంది. సూరదాస్ కవిత్వంలో మనం వృందావనాన్ని చూస్తే, మీరా కవిత్వంలో ఒక భక్తురాలి హృదయమే వృందావనంగా మారుతుంది. ఆమెకు కృష్ణుడు ఆలయంలో ఉన్న విగ్రహం మాత్రమే కాదు; తనతో మాట్లాడే ప్రియుడు, తన బాధను వినే స్నేహితుడు, తన జీవితాన్ని నడిపించే ప్రభువు, చివరకు తనలో తాను లీనమవాలని కోరుకునే పరమాత్మ.

అందుకే మీరాబాయి భారత భక్తి సంప్రదాయంలో ఒక అసాధారణమైన మహిళా స్వరం. రాజస్థాన్‌లోని రాజభవనం నుంచి వృందావనపు వీధుల వరకు, అక్కడి నుంచి ద్వారకలోని కృష్ణసన్నిధి వరకు సాగిన ఆమె జీవితయాత్ర భౌగోళిక ప్రయాణం మాత్రమే కాదు; ప్రపంచ బంధాల నుంచి సంపూర్ణ భగవత్ సమర్పణ వైపు సాగిన ఆధ్యాత్మిక ప్రయాణం. తన చేతిలో ఏకతార లేదా తంబూరా, కాళ్లకు ఘుంఘ్రూలు, పెదవులపై గిరిధరుని నామం, హృదయంలో కృష్ణునిపై అచంచలమైన ప్రేమతో కనిపించే మీరా రూపం భారతీయ భక్తి సంస్కృతిలో శాశ్వతంగా నిలిచిపోయింది. రాజకుమార్తెగా జన్మించిన మీరా చివరకు రాజ్యాన్ని కాదు, కృష్ణప్రేమను తన నిజమైన సంపదగా ఎంచుకుంది. అదే ఆమెను చరిత్రలో ఒక కవయిత్రిగా మాత్రమే కాకుండా, తరతరాల భక్తులకు ప్రేమ, ఆత్మసమర్పణ, ధైర్యం, దైవానురక్తికి చిరస్థాయి ప్రతీకగా నిలిపింది. 

సంత్ సూరదాస్ జీవిత విశేషాలు

సంత్ సూరదాస్ ఉత్తర భారతదేశ భక్తి ఉద్యమంలో అత్యంత ప్రసిద్ధులైన కృష్ణభక్త కవులలో ఒకరు. శ్రీకృష్ణుని బాలలీలలు, యశోద మాతృప్రేమ, గోపికల భక్తి, రాధాకృష్ణుల ప్రేమభావం, కృష్ణవిరహం వంటి భావాలను అసాధారణమైన కవిత్వంతో ప్రజల హృదయాలకు చేరువ చేసిన మహాకవిగా ఆయనకు హిందీ సాహిత్యంలో విశిష్టమైన స్థానం ఉంది. ముఖ్యంగా బ్రజభాషను అత్యున్నతమైన భక్తి కవిత్వ భాషగా తీర్చిదిద్దిన వారిలో సూరదాస్ అగ్రగణ్యుడు. ఆయన రచనలను చదివినప్పుడు లేదా పాడినప్పుడు కృష్ణుడు పురాణాలలోని దూరమైన దేవుడిగా కాకుండా, ఇంటి ప్రాంగణంలో అల్లరి చేసే చిన్నపిల్లవాడిగా, యశోద ఒడిలో పెరిగే కుమారుడిగా, గోపబాలులతో ఆడుకునే స్నేహితుడిగా, గోపికల హృదయాలను ఆకర్షించే మురళీధరుడిగా మన కళ్లముందు నిలుస్తాడు. ఈ కారణంగానే ఐదు శతాబ్దాల తరువాత కూడా ఉత్తర భారతదేశంలో సూరదాస్ పేరు కృష్ణభక్తికి, ముఖ్యంగా వాత్సల్యభక్తికి ప్రతీకగా నిలిచింది.

సూరదాస్ జీవితానికి సంబంధించిన ఖచ్చితమైన చారిత్రక వివరాలు చాలా పరిమితంగా ఉన్నాయి. ఆయన జనన, మరణ సంవత్సరాల విషయంలో పండితుల మధ్య భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. సాధారణంగా ఆయనను పదిహేనవ శతాబ్దం చివరి భాగం నుంచి పదహారవ శతాబ్దం రెండవ భాగం వరకు జీవించిన కవిగా భావిస్తారు. 1478–1583 అనే సంవత్సరాలు సంప్రదాయంలో విస్తృతంగా చెప్పబడుతున్నప్పటికీ, ఇవి పూర్తిగా నిర్ధారితమైన తేదీలుగా భావించకూడదు. ఆయన జన్మస్థలం విషయంలో కూడా భిన్నమైన సంప్రదాయాలు ఉన్నాయి. ఢిల్లీ సమీపంలోని సీహీ గ్రామాన్ని ఒక సంప్రదాయం ఆయన జన్మస్థలంగా పేర్కొంటుంది. మరొక ప్రసిద్ధ సంప్రదాయం ఆగ్రా–మథుర మార్గంలోని రునకతా ప్రాంతంతో ఆయన బాల్యాన్ని అనుసంధానిస్తుంది. అందువల్ల సూరదాస్ జీవితచరిత్రలో సంప్రదాయం ద్వారా వచ్చిన వివరాలను, చారిత్రకంగా నిర్ధారించగలిగిన అంశాలను వేరు చేసి చూడటం అవసరం.

సూరదాస్ జన్మతః అంధుడా అనే విషయంపైనా స్పష్టమైన చారిత్రక నిర్ధారణ లేదు. ప్రజలలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన రూపంలో ఆయనను జన్మాంధుడైన మహాభక్తుడిగా చిత్రిస్తారు. “బయటి ప్రపంచాన్ని కళ్లతో చూడలేకపోయినా, అంతరంగ నేత్రంతో శ్రీకృష్ణుని లీలలను దర్శించాడు” అనే భావన ఆయన చుట్టూ ఏర్పడిన భక్తి సంప్రదాయంలో చాలా బలంగా ఉంది. అయితే ఆయన కవిత్వంలో రంగులు, వస్త్రాలు, ఆభరణాలు, ప్రకృతి, బాలకృష్ణుని శరీర కదలికలు, యశోద ముఖభావాలు వంటి దృశ్యాలు అత్యంత సూక్ష్మంగా వర్ణించబడటం వల్ల ఆయన జీవితాంతం పూర్తిగా అంధుడేనా అనే ప్రశ్నను కొందరు పరిశోధకులు లేవనెత్తారు. దీనికి తుది సమాధానం లేదు. సూరదాస్ భక్తి సంప్రదాయంలో మాత్రం ఆయన అంధత్వం ఒక ముఖ్యమైన ఆధ్యాత్మిక ప్రతీకగా మారింది.

సూరదాస్ జీవితాన్ని మలిచిన అత్యంత ముఖ్యమైన వ్యక్తిగా వల్లభాచార్యులను సంప్రదాయం పేర్కొంటుంది. వల్లభాచార్యులు పుష్టిమార్గాన్ని స్థాపించిన గొప్ప వైష్ణవ ఆచార్యులు. వారి తత్త్వంలో శ్రీకృష్ణుడు పరిపూర్ణ పరబ్రహ్మ స్వరూపుడు. భగవంతుని కృపను ఆశ్రయించి ప్రేమతో ఆయనకు సేవ చేయడమే పుష్టిమార్గంలో ప్రధానమైన సాధన. సంప్రదాయం ప్రకారం సూరదాస్ యమునా తీరంలోని గౌఘాట్ ప్రాంతంలో భక్తిగీతాలు పాడుతూ ఉండగా వల్లభాచార్యులు ఆయనను కలిశారు. సూరదాస్ గానంలోని భక్తిని గుర్తించిన వల్లభాచార్యులు, కేవలం తన దుఃఖాన్ని, దీనత్వాన్ని పాడకుండా శ్రీకృష్ణుని లీలామాధుర్యాన్ని గానం చేయమని ప్రోత్సహించారని కథనం. ఆ తరువాత సూరదాస్ కృష్ణలీలలను తన కవిత్వానికి ప్రధాన విషయంగా స్వీకరించినట్లు పుష్టిమార్గ సంప్రదాయం చెబుతుంది.

వల్లభాచార్యుల తరువాత ఆయన కుమారుడు విఠ్ఠలనాథుడు పుష్టిమార్గాన్ని మరింత వ్యవస్థీకరించాడు. శ్రీనాథ్‌జీ ఆలయ సేవలో కీర్తనలు పాడే ఎనిమిది మంది ప్రముఖ కవులను “అష్టఛాప్” అని పిలిచే సంప్రదాయం ఏర్పడింది. సూరదాస్ ఈ అష్టఛాప్ కవులలో అత్యంత ప్రసిద్ధుడు. కుంభన్‌దాస్, పరమానందదాస్, కృష్ణదాస్ తదితరులతో పాటు సూరదాస్ కూడా శ్రీకృష్ణుని లీలలను పదాల రూపంలో గానం చేశారు. ఆలయంలో రోజులో వివిధ సమయాలలో జరిగే సేవలకు అనుగుణంగా కృష్ణుని మేల్కొలుపు, అలంకారం, భోజనం, గోచారణం, సాయంకాలం తిరిగి రావడం, శయనం వంటి సందర్భాలను గీతాలుగా పాడే సంప్రదాయంలో సూరదాస్ కవిత్వానికి గొప్ప స్థానం లభించింది.

సూరదాస్ పేరు వినగానే గుర్తుకు వచ్చే ప్రధాన గ్రంథం “సూరసాగర్”. పేరుకు తగ్గట్టుగానే అది సూరదాస్ కవిత్వమనే అపారమైన సముద్రంగా భావించబడింది. నేటి సూరసాగర్ అనేక శతాబ్దాలపాటు మౌఖిక సంప్రదాయం, చేతివ్రాత ప్రతులు, వివిధ సంకలనాల ద్వారా రూపుదిద్దుకుంది. సంప్రదాయం సూరదాస్ లక్షకు పైగా పదాలు రచించారని చెబుతున్నప్పటికీ, ప్రస్తుతం ఆయన పేరుతో లభించే పదాలన్నీ స్వయంగా సూరదాస్ రచించినవేనని చెప్పడం సాధ్యం కాదు. పాత ప్రతుల మధ్య కూడా గణనీయమైన తేడాలు ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ సూరసాగర్‌లోని ప్రాచీనమైన, విశ్వసనీయమైన కవితా సంప్రదాయం సూరదాస్ ప్రతిభను స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది.

సూరసాగర్‌కు శ్రీమద్భాగవత పురాణంలోని దశమ స్కంధం ప్రధాన ప్రేరణ. అయితే సూరదాస్ భాగవత కథను కేవలం అనువదించలేదు. భాగవతంలో సంక్షిప్తంగా ఉన్న అనేక కృష్ణలీలలను ఆయన తన కవితా ప్రతిభతో విస్తరించి, మానవ భావోద్వేగాలతో నింపాడు. ముఖ్యంగా బాలకృష్ణుని జీవితాన్ని ఆయన చిత్రించిన తీరు అసాధారణమైనది. చిన్న కృష్ణుడు వెన్న దొంగిలించడం, యశోదకు తెలియకుండా అల్లరి చేయడం, గోపికలు వచ్చి ఫిర్యాదు చేయడం, తాను ఏమీ చేయలేదని అమాయకంగా వాదించడం, అన్న బలరాముడితో గొడవపడటం, తల్లి ఒడిలో చేరడం వంటి చిన్న చిన్న సంఘటనలు సూరదాస్ చేతిలో అపూర్వమైన కవిత్వంగా మారాయి.

“మయ్యా మోరీ, మై నహీ మాఖన్ ఖాయో” అనే భావంతో ప్రసిద్ధమైన పదం సూరదాస్ బాలకృష్ణ చిత్రణకు చిహ్నంగా ప్రజలలో నిలిచింది. వెన్న తిన్నాడని యశోద ప్రశ్నిస్తే చిన్న కృష్ణుడు తాను తినలేదని అమాయకంగా తప్పించుకోవడానికి ప్రయత్నించే దృశ్యం ఇందులో కనిపిస్తుంది. ఇక్కడ భగవంతుడు విశ్వాన్ని సృష్టించిన పరమాత్మ అన్న భావం వెనుకకు వెళ్లిపోతుంది; తల్లి ముందు అల్లరి చేసి పట్టుబడిన చిన్నపిల్లవాడే మనకు కనిపిస్తాడు. ఇదే సూరదాస్ కవిత్వంలోని గొప్ప మాయ. పరబ్రహ్మను భయంతో కాకుండా ప్రేమతో చేరుకునే మార్గాన్ని ఆయన కవిత్వం ప్రజలకు అనుభవింపజేస్తుంది.

యశోద–కృష్ణ సంబంధాన్ని వర్ణించడంలో సూరదాస్ సాధించిన స్థానం భారతీయ భక్తి సాహిత్యంలో అసాధారణమైనది. కృష్ణుడు మొదటిసారి పాకడం, నడవడానికి ప్రయత్నించడం, మాటలు నేర్చుకోవడం, తన ప్రతిబింబాన్ని చూసి ఆశ్చర్యపడటం, చంద్రుణ్ణి కావాలని అడగడం వంటి బాల్యంలోని సూక్ష్మమైన సంఘటనలను ఆయన ఎంతో సహజంగా చిత్రించారు. ఒక తల్లి తన బిడ్డను చూసే చూపును అంత సున్నితంగా ఒక పురుష కవి ఎలా గ్రహించగలిగాడనే ఆశ్చర్యం సూరదాస్ కవిత్వాన్ని చదివినప్పుడు కలుగుతుంది. అందుకే హిందీ సాహిత్య విమర్శలో ఆయనను “వాత్సల్య రస సామ్రాట్” అని ప్రశంసించడం సాధారణం.

సూరదాస్ కవిత్వంలో బాలకృష్ణుడు మాత్రమే కాదు, రాధాకృష్ణుల ప్రేమ కూడా ముఖ్యమైన అంశం. బాల్యం నుంచి యౌవనానికి చేరిన కృష్ణుడు గోపికలతో చేసే లీలలు, రాధతో ప్రేమ, మురళీనాదం, వృందావనంలోని వసంతం, యమునా తీరం, గోవర్ధన పర్వతం వంటి దృశ్యాలు ఆయన పదాలలో సజీవంగా కనిపిస్తాయి. అయితే ఈ ప్రేమను కేవలం మానవ ప్రేమగా చూడకూడదు. భక్తి సంప్రదాయంలో రాధ, గోపికలు జీవాత్మకు ప్రతీకలు; కృష్ణుడు పరమాత్మ. జీవాత్మ పరమాత్మను పొందాలని పడే తపన ప్రేమగా, విరహంగా వ్యక్తమవుతుంది.

కృష్ణుడు మథురకు వెళ్లిపోయిన తరువాత గోపికలు అనుభవించే విరహాన్ని సూరదాస్ అత్యంత గాఢంగా వర్ణించారు. ముఖ్యంగా “భ్రమరగీత”కు సంబంధించిన పదాలు ఆయన కవిత్వంలో అత్యున్నత స్థానం పొందాయి. కృష్ణుడు పంపిన ఉద్ధవుడు వ్రజానికి వచ్చి గోపికలకు జ్ఞానయోగం, నిర్గుణ తత్త్వం గురించి చెప్పడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. కానీ కృష్ణునిపై సంపూర్ణ ప్రేమలో మునిగిపోయిన గోపికలకు ఆ తాత్త్విక బోధన సంతృప్తి ఇవ్వదు. వారికి కృష్ణుడి రూపం, మురళి, చిరునవ్వు, సాన్నిధ్యమే కావాలి. ఈ సంభాషణలో ప్రేమభక్తి యొక్క గొప్పతనాన్ని సూరదాస్ అపూర్వంగా ప్రతిపాదించారు. జ్ఞానం గొప్పదైనా, భగవంతునిపై సంపూర్ణమైన ప్రేమ జీవాత్మను మరింత నేరుగా ఆయన దగ్గరకు తీసుకెళ్తుందనే భావం ఇందులో వ్యక్తమవుతుంది.

సూరదాస్‌కు ఆపాదించబడే మరో రచన “సూరసారావళి”. ఇందులో కృష్ణభక్తి, సృష్టి, ఆధ్యాత్మిక భావాలకు సంబంధించిన విషయాలు కనిపిస్తాయి. “సాహిత్య లహరి” అనే రచన కూడా ఆయన పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇందులో కవిత్వం, అలంకారాలు, నాయికాభేదాలు మొదలైన అంశాలతో కూడిన పదాలు ఉన్నాయి. అయితే సూరసాగర్ మాదిరిగానే ఈ గ్రంథాల పాఠచరిత్ర, రచయితృత్వం గురించి కూడా పరిశోధకుల మధ్య చర్చ ఉంది. అందువల్ల సంప్రదాయంగా సూరదాస్‌కు చెందినవిగా గౌరవించబడుతున్న రచనలని చెప్పడం మరింత సముచితం.

సూరదాస్ గొప్పతనంలో మరో ప్రధాన అంశం ఆయన ఉపయోగించిన బ్రజభాష. మథుర, వృందావన ప్రాంతాలలో మాట్లాడే బ్రజభాషకు ఆయన కవిత్వం అపూర్వమైన మాధుర్యాన్ని ఇచ్చింది. సంస్కృతంలోని భాగవత తత్త్వాన్ని పండితులకు మాత్రమే పరిమితం చేయకుండా ప్రజలు మాట్లాడే భాషలో పాటలుగా అందించాడు. పదాలు పాడటానికి అనుకూలంగా ఉండటం వల్ల అవి ఆలయాలలో, భజనలలో, కీర్తనలలో, శాస్త్రీయ సంగీతంలో విస్తృతంగా వ్యాపించాయి. ఈ విధంగా సూరదాస్ కేవలం కవి మాత్రమే కాకుండా ఉత్తర భారత సంగీత–భక్తి సంస్కృతిలో భాగమయ్యాడు.

ఆయన కవిత్వంలో సంగీతానికి ఉన్న ప్రాధాన్యం ఎంతో గొప్పది. సూరదాస్ పదాలు చదవడానికి మాత్రమే రచించబడిన కవితలు కావు; వాటిలో చాలా గానం చేయడానికి ఉద్దేశించినవి. పుష్టిమార్గంలోని హవేలీ సంగీత సంప్రదాయంలోనూ, తరువాత హిందుస్థానీ సంగీతంలోనూ సూరదాస్ పదాలు ప్రముఖ స్థానం సంపాదించాయి. శతాబ్దాలుగా అనేక గాయకులు ఆయన కృష్ణభక్తి పదాలను వివిధ రాగాలలో ఆలపిస్తున్నారు. ఈ కారణంగా చదవలేని ప్రజలకూ సూరదాస్ కవిత్వం సంగీతం ద్వారా చేరింది.

సూరదాస్ జీవితంతో అక్బర్, తాన్‌సేన్‌లకు సంబంధించిన ప్రసిద్ధ కథలు కూడా ఉన్నాయి. సూరదాస్ గానాన్ని విన్న తాన్‌సేన్ ఆయన మహిమను అక్బర్‌కు చెప్పాడని, అక్బర్ స్వయంగా సూరదాస్‌ను కలిశాడని తరువాతి సంప్రదాయం చెబుతుంది. చక్రవర్తిని స్తుతిస్తూ పదాలు రచించమని కోరినప్పుడు సూరదాస్ తన హృదయంలో శ్రీకృష్ణునికి తప్ప మరెవరికీ స్థానం లేదనే భావంతో నిరాకరించాడని కథలు ప్రచారంలో ఉన్నాయి. ఈ కథల చారిత్రక వివరాలను పూర్తిగా నిర్ధారించడం కష్టం. అయినప్పటికీ సూరదాస్‌ను రాజాశ్రయం కోసం కాకుండా కృష్ణభక్తికే అంకితమైన కవిగా తరువాతి తరాలు ఎలా చూశాయో ఇవి తెలియజేస్తాయి.

సూరదాస్ చివరి జీవితానికి సంబంధించిన వివరాలు కూడా స్పష్టంగా లేవు. సంప్రదాయం ప్రకారం ఆయన బ్రజమండలంలోని పారసౌలి ప్రాంతంలో తన చివరి రోజులు గడిపారని చెబుతారు. గోవర్ధన సమీపంలోని ఈ ప్రాంతం సూరదాస్ జ్ఞాపకాలతో ముడిపడి ఉంది. ఆయన మరణ సంవత్సరంగా 1583ను తరచుగా పేర్కొంటారు; ఇతర తేదీలు కూడా పండితుల రచనల్లో కనిపిస్తాయి. కాబట్టి ఆయన జీవితానికి సంబంధించిన ఖచ్చితమైన తేదీలకంటే, ఆయన కవిత్వం ద్వారా స్పష్టంగా కనిపించే ఆధ్యాత్మిక వ్యక్తిత్వమే మనకు మరింత విశ్వసనీయమైన ఆధారం.

సూరదాస్‌ను ఉత్తర భారతదేశం ఎందుకు ఇంత గొప్ప సంతుగా గౌరవిస్తుందో ఆయన కవిత్వాన్ని చూస్తే అర్థమవుతుంది. ఆయన ప్రజలకు ఒక కొత్త దేవుణ్ణి పరిచయం చేయలేదు; అందరికీ తెలిసిన శ్రీకృష్ణుడినే ప్రజలకు మరింత దగ్గర చేశాడు. భాగవతంలోని కృష్ణుడు ఆయన పదాలలో ఇంటి బిడ్డగా మారాడు. యశోదకు ఆయన కుమారుడు; గోపబాలులకు స్నేహితుడు; గోపికలకు ప్రాణప్రియుడు; రాధకు ఆత్మస్వరూపుడు; భక్తుడికి పరమాత్మ. ఒకే కృష్ణునిలో ఈ అన్ని సంబంధాలను అనుభవింపజేయగలిగిన కవితా శక్తి సూరదాస్ ప్రత్యేకత.

ముఖ్యంగా సూరదాస్ భక్తిలో భగవంతుణ్ణి భయపడాల్సిన అధిపతిగా కాకుండా ప్రేమించగలిగే వ్యక్తిగా చూడటం ప్రధానమైనది. తల్లి తన బిడ్డను ప్రేమించినట్లు దేవుణ్ణి ప్రేమించవచ్చు; స్నేహితుడిలా మాట్లాడవచ్చు; ప్రియునిగా తలచవచ్చు; ఆయన దూరమైతే కన్నీరు పెట్టుకోవచ్చు. భక్తి అనేది కఠినమైన తాత్త్విక సాధన మాత్రమే కాదు, మానవ హృదయంలోని అత్యంత సహజమైన ప్రేమను భగవంతుని వైపు మళ్లించడం కూడా అని ఆయన పదాలు తెలియజేస్తాయి. అందుకే చదువులేని గ్రామీణుడి నుంచి గొప్ప సంగీత విద్వాంసుడి వరకు అందరూ సూరదాస్ కవిత్వంలో తమకు దగ్గరైన కృష్ణుణ్ణి కనుగొనగలిగారు.

మీరాబాయి కృష్ణుణ్ణి తన ప్రియుడిగా పిలిచి భక్తి పరవశంలో పాడితే, సూరదాస్ కృష్ణుని బాల్యం నుంచి రాధాగోపికల విరహం వరకు మొత్తం బ్రజ ప్రపంచాన్ని తన పదాలలో నిర్మించాడు. తులసీదాస్ రామభక్తిని ఉత్తర భారత ప్రజల జీవితంలో లోతుగా స్థాపించినట్లే, సూరదాస్ కృష్ణుని బాలలీలలను, వాత్సల్యాన్ని, మాధుర్యభక్తిని ప్రజల హృదయాలలో శాశ్వతంగా నిలిపాడు. అందుకే హిందీ భక్తి సాహిత్యంలో సూరదాస్, తులసీదాస్ వంటి పేర్లు అత్యున్నత స్థాయిలో గౌరవించబడుతున్నాయి.

సూరదాస్ గొప్పతనం ఆయన అంధుడా కాదా అనే ప్రశ్నలో లేదు; ఆయన జీవితానికి సంబంధించిన అద్భుత కథలలో కూడా లేదు. కృష్ణుని బాల్యంలో దైవత్వాన్ని, యశోద ప్రేమలో భక్తిని, గోపికల విరహంలో జీవాత్మ తపనను, రాధ ప్రేమలో పరమాత్మతో ఏకత్వాన్ని చూసిన కవితా దృష్టిలో ఆయన నిజమైన మహిమ ఉంది. సంస్కృత భాగవతంలోని కృష్ణుని బ్రజభాషలో పాడుతూ ప్రతి ఇంటి బిడ్డగా మార్చిన మహాకవి ఆయన. అందుకే శతాబ్దాలు గడిచినా “సూరదాస్” అనే పేరు వినగానే మనసులో యమునా తీరం, వృందావనం, గోపికలు, యశోద, వెన్న దొంగిలించే బాలకృష్ణుడు, మురళి వాయించే శ్యామసుందరుడు సజీవంగా ప్రత్యక్షమవుతారు. భారత భక్తి సాహిత్యంలో సూరదాస్‌కు లభించిన చిరస్థాయి స్థానం ఇదే.

సంత్ జనాబాయి జీవిత విశేషాలు

సంత్ జనాబాయి మహారాష్ట్ర వార్కరీ భక్తి సంప్రదాయంలో అత్యంత గౌరవనీయమైన మహిళా సంతులలో ఒకరు. జ్ఞానేశ్వర్, నామదేవ్, ముక్తాబాయి, చోఖామేళా, గోరా కుంభార్, సావతా మాళీ వంటి తొలి వార్కరీ సంతుల కాలంలోనే జీవించిన ఆమె, సామాన్య గృహపనులు చేస్తూ కూడా అత్యున్నతమైన భగవద్భక్తిని పొందవచ్చని తన జీవితం ద్వారా చూపించారు. ఆమె జీవితకాలాన్ని ఖచ్చితంగా నిర్ణయించడానికి సమకాలీన చారిత్రక ఆధారాలు తక్కువగా ఉన్నాయి. సాధారణంగా ఆమెను 13వ శతాబ్దం చివరి భాగం నుంచి 14వ శతాబ్దం మధ్యకాలం వరకు జీవించిన వ్యక్తిగా భావిస్తారు; సుమారు 1270–1350 అనే కాలనిర్ణయం విస్తృతంగా ఉపయోగించబడుతున్నప్పటికీ, కొన్ని సంప్రదాయాలు ఆమె జననాన్ని 1258 లేదా 1260ల ప్రాంతానికి తీసుకువెళతాయి. జనాబాయి జీవితానికి సంబంధించిన అనేక వివరాలు ఆమె స్వంత అభంగాలు, నామదేవుని సంప్రదాయం, తరువాతి కాలంలోని సంత్ జీవితచరిత్రల ద్వారా మనకు చేరాయి. అందువల్ల ఆమె జీవితంలోని చారిత్రకంగా బలమైన అంశాలను, తరువాత ఏర్పడిన భక్తి కథలను వేరుగా అర్థం చేసుకోవడం అవసరం.

జనాబాయి మహారాష్ట్రలోని గోదావరి నది తీరంలోని గంగాఖేడ్ ప్రాంతంలో జన్మించినట్లు సంప్రదాయం చెబుతుంది. నేటి పరభణి జిల్లాలో ఉన్న గంగాఖేడ్ ఆమె జన్మస్థలంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఆమె తల్లిదండ్రులను దమా, కరుండ్ అనే పేర్లతో సంప్రదాయం పేర్కొంటుంది. వారు అప్పటి సామాజిక వ్యవస్థలో అణగారిన వర్గానికి చెందినవారు. చిన్న వయస్సులోనే తల్లిని కోల్పోయిన జనాబాయిని ఆమె తండ్రి పండరీపురానికి తీసుకువచ్చినట్లు చెబుతారు. అక్కడ ఆమె నామదేవుని తండ్రి దామాశేటి ఇంట్లో చేరింది. ఈ సంఘటన ఆమె జీవితాన్ని పూర్తిగా మార్చింది. ఎందుకంటే ఆ కుటుంబమంతా పండరీపుర విఠోబాకు అంకితమైన భక్తి వాతావరణంలో జీవించేది. తరువాత మహారాష్ట్రలో గొప్ప సంతుగా నిలిచిన నామదేవునితో కలిసి జీవించే అవకాశం జనాబాయికి ఇక్కడే లభించింది.

జనాబాయి జీవితాన్ని అర్థం చేసుకోవడంలో ఒక ముఖ్యమైన విషయం ఏమిటంటే ఆమె రాజకుటుంబంలో జన్మించిన స్త్రీ కాదు, పండితుల కుటుంబంలో పెరిగిన విద్యావంతురాలు కాదు. ఆమెకు సంస్కృతంలో శాస్త్రీయ విద్య లభించినట్లు ఆధారాలు లేవు. నామదేవుని కుటుంబంలో ఆమె గృహసేవకురాలిగా పనిచేసింది. ఇంటిని ఊడవడం, ధాన్యం విసరడం, తిరగలితో పిండి చేయడం, నీళ్లు తేవడం, బట్టలు ఉతకడం, పేడను సేకరించి పిడకలు చేయడం, వంటకు సహాయం చేయడం వంటి సాధారణ పనులే ఆమె దైనందిన జీవితం. కానీ జనాబాయి గొప్పతనం ఇక్కడే కనిపిస్తుంది. ఇతరులకు సాధారణమైన గృహపనులుగా కనిపించిన వాటినే ఆమె భగవంతుని సేవగా మార్చుకుంది. ఆమెకు విఠలుని దర్శించడానికి ప్రతి క్షణం ఆలయంలో కూర్చోవాల్సిన అవసరం లేదు; ధాన్యం విసురుతున్నప్పుడు కూడా విఠలుడు ఆమెతోనే ఉన్నాడు, నీళ్లు తెస్తున్నప్పుడు కూడా ఆయన తోడుగా ఉన్నాడు, పిండి విసురుతున్నప్పుడు కూడా ఆయన సన్నిధినే ఆమె అనుభవించింది.

జనాబాయి అభంగాలలో ఈ భావం అత్యంత మధురంగా వ్యక్తమవుతుంది. ఆమె ఊడుస్తుంటే విఠలుడు చెత్తను తీసుకెళ్తాడు; ఆమె ధాన్యం విసురుతుంటే విఠలుడు ఆమెకు సహాయం చేస్తాడు; ఆమె తిరగలి తిప్పుతుంటే దేవుడే వచ్చి మరోవైపు పట్టుకుని తిప్పుతాడు; ఆమె బట్టలు ఉతికితే ఆయన సహాయం చేస్తాడు; ఆమె నీళ్లు తెస్తుంటే కుండను మోయడానికి వస్తాడు. ఈ దృశ్యాలు జనాబాయి కవిత్వానికి ప్రత్యేకమైన గుర్తింపుగా మారాయి. ఇవి చారిత్రకంగా జరిగిన సంఘటనలని నిరూపించడానికి కాకుండా, జనాబాయి అనుభవించిన అత్యంత సన్నిహితమైన భక్తికి కవితారూపంగా అర్థం చేసుకోవాలి. ఆలయంలో ఇటుకపై చేతులు నడుముపై పెట్టుకుని నిలబడే మహా విఠలుడు, జనాబాయి ప్రేమ ముందు ఆమె ఇంటికి వచ్చి పనులు చేసే ఆత్మీయుడిగా మారిపోతాడు. ఇదే జనాబాయి భక్తిలోని అసాధారణమైన అందం.

ఆమె తనను తాను అనేక అభంగాలలో “నామయాచీ జని” లేదా నామదేవుని జని అనే భావంతో గుర్తించుకుంటుంది. ఇది నామదేవునిపై ఆమెకు ఉన్న భక్తి, గౌరవాన్ని తెలియజేస్తుంది. అయితే జనాబాయిని కేవలం నామదేవుని ఇంట్లో పనిచేసిన సేవకురాలిగా మాత్రమే చూడటం ఆమె చారిత్రక ప్రాధాన్యాన్ని చాలా తగ్గించడం అవుతుంది. ఆమె స్వయంగా ఒక స్వతంత్ర కవయిత్రి, ఆధ్యాత్మిక అనుభవం కలిగిన సంత్. సుమారు మూడు వందల నుంచి మూడున్నర వందల వరకు అభంగాలు ఆమె పేరుతో సంప్రదాయంలో లభిస్తున్నాయి. వీటిలో అనేకం నామదేవ్ గాథా సంప్రదాయంలో సంరక్షించబడ్డాయి. శతాబ్దాలపాటు మౌఖికంగా, చేతివ్రాత ప్రతుల ద్వారా ప్రసరించినందువల్ల ప్రతి అభంగం రచయితృత్వాన్ని నేటి ప్రమాణాలతో ఖచ్చితంగా నిర్ధారించడం కష్టం. అయినప్పటికీ జనాబాయి పేరుతో ఉన్న అభంగాల సమాహారం మధ్యయుగ మరాఠీ మహిళా భక్తి సాహిత్యంలో అత్యంత ముఖ్యమైన సంపదగా గుర్తించబడింది.

జనాబాయి కవిత్వంలో విఠలుడు దూరంగా ఉండే సర్వశక్తిమంతుడైన దేవుడు మాత్రమే కాదు. ఆయన ఆమె తల్లి, తండ్రి, స్నేహితుడు, సహాయకుడు, తన బాధను వినే ఆత్మీయుడు. జీవితంలో తనకు తల్లిదండ్రుల ప్రేమ పూర్తిగా లభించలేదనే ఒంటరితనాన్ని కూడా ఆమె కొన్ని అభంగాలలో వ్యక్తం చేస్తుంది. అలాంటి సందర్భాలలో విఠలునే తన తల్లి, తన తండ్రి అని ఆశ్రయిస్తుంది. అందుకే ఆమె భక్తి తాత్త్వికమైన సిద్ధాంతం కంటే వ్యక్తిగతమైన అనుభూతిగా మనకు కనిపిస్తుంది. దేవునితో ఆమె మాట్లాడే తీరు ఒక చిన్నపిల్ల తన తల్లితో మాట్లాడినంత సహజంగా ఉంటుంది. విఠలుని ముందు తన బాధను దాచదు, తన అలసటను దాచదు, తన కోరికలను కూడా దాచదు. ఈ నిజాయితీ జనాబాయి కవిత్వాన్ని ఏడు శతాబ్దాల తరువాత కూడా సజీవంగా ఉంచింది.

జనాబాయి జీవించిన కాలం మహారాష్ట్ర భక్తి చరిత్రలో అసాధారణమైన కాలం. అదే సమయంలో జ్ఞానేశ్వర్, నివృత్తినాథ్, సోపానదేవ్, ముక్తాబాయి, నామదేవ్, గోరా కుంభార్, చోఖామేళా, సావతా మాళీ వంటి సంతులు వార్కరీ భక్తికి రూపం ఇస్తున్నారు. నామదేవుని ఇంట్లో జీవించడం వల్ల జనాబాయి ఈ సంత్ సమాజానికి దగ్గరగా ఉండగలిగింది. ఆమె రచనలలో ఈ సంతుల పట్ల గౌరవం కనిపిస్తుంది. ముఖ్యంగా జ్ఞానేశ్వరునిపై ఆమెకు అపారమైన భక్తి, గౌరవం ఉన్నాయి. జ్ఞానేశ్వరుని కేవలం పండితుడిగా కాకుండా అపారమైన కరుణ కలిగిన మహనీయుడిగా ఆమె చూశారు. ముక్తాబాయి వంటి మహిళా సంతుతో కూడా ఆమె పేరు ముడిపడి ఉంది. ఈ సంత్ సమూహంలో జన్మ, వృత్తి, సంపద కంటే విఠల భక్తికి ఎక్కువ విలువ ఇవ్వబడటం జనాబాయి ఆధ్యాత్మిక వికాసానికి ముఖ్యమైన నేపథ్యంగా నిలిచింది.

జనాబాయి రచనలకు మరో ప్రత్యేకత ఉంది. ఆమె తన రోజువారీ జీవితాన్ని ఆధ్యాత్మిక సాహిత్యానికి విషయంగా మార్చింది. సాధారణంగా మధ్యయుగ ధార్మిక సాహిత్యంలో యజ్ఞాలు, వేదాంతం, తపస్సు, తీర్థయాత్రలు, దేవాలయాలు వంటి విషయాలు ప్రధానంగా కనిపిస్తాయి. కానీ జనాబాయి కవిత్వంలో తిరగలి, చీపురు, నీటికుండ, బట్టలు, వంటగది, పేడపిడకలు కూడా ఆధ్యాత్మిక ప్రపంచంలో భాగమవుతాయి. ఆమె చేతిలో తిరగలి కూడా ఒక సాధనా సాధనమే; ఇంటిని ఊడవడం కూడా భగవంతుని సేవే. దీని వల్ల ముఖ్యంగా సామాన్య మహిళల జీవితానికి ఆధ్యాత్మిక గౌరవం లభించింది. దేవుణ్ణి పొందడానికి తన రోజువారీ జీవితాన్ని విడిచిపెట్టాల్సిన అవసరం లేదని, చేసే పనినే నామస్మరణతో భగవత్సేవగా మార్చవచ్చని ఆమె చూపించింది.

ఆమె కవిత్వంలో మహిళగా తన అనుభవం కూడా స్పష్టంగా వినిపిస్తుంది. ఇంటి పనుల భారాన్ని, సామాజికంగా తక్కువ స్థాయిలో ఉన్న వ్యక్తి అనుభవించే బాధను ఆమెకు ప్రత్యక్షంగా తెలుసు. అయినప్పటికీ ఆమె కవిత్వం కేవలం దుఃఖంతో నిండిపోలేదు. అందులో స్వేచ్ఛ, ధైర్యం, ఆత్మీయత, కొన్నిసార్లు హాస్యం కూడా కనిపిస్తాయి. విఠలునితో ఆమెకు ఉన్న సంబంధం సామాజిక నియమాలకు అతీతమైనది. సమాజం తనను సేవకురాలిగా చూడవచ్చు; కానీ విఠలుడు తనతో కలిసి తిరగలి తిప్పుతున్నాడనే భావంలో ఆమెకు అపారమైన ఆధ్యాత్మిక గౌరవం లభిస్తుంది. ప్రపంచం ముందు తన స్థానం చిన్నదైనా, భగవంతుని దగ్గర తాను అత్యంత ఆత్మీయురాలిననే విశ్వాసం ఆమె అభంగాలలో కనిపిస్తుంది.

జనాబాయి పేరుతో ప్రసిద్ధమైన కొన్ని కథలు ఈ భావాన్ని మరింత బలంగా తెలియజేస్తాయి. విఠలుడు ఆమె ఇంటికి వచ్చి పనులు చేయడం, తన ఆభరణాలను అక్కడే వదిలివేయడం, దానివల్ల జనాబాయిపై ఆలయ ఆభరణాలను దొంగిలించిందనే అపవాదు రావడం వంటి కథలు తరువాతి భక్తి సాహిత్యంలో కనిపిస్తాయి. చివరకు విఠలుడే తన భక్తురాలి నిర్దోషిత్వాన్ని వెల్లడించాడని సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఇటువంటి కథలను ఖచ్చితమైన చరిత్రగా కాకుండా వార్కరీ భక్తి సంప్రదాయంలో జనాబాయికి లభించిన ప్రత్యేకమైన స్థానాన్ని తెలిపే కథలుగా చూడాలి. వాటి సందేశం మాత్రం స్పష్టమైనది: సమాజం ఒక పేద సేవకురాలిని అనుమానించినా, భగవంతుడు ఆమె నిర్మలమైన హృదయాన్ని తెలుసుకుంటాడు.

జనాబాయి భక్తిలో సామాజిక సమానత్వ భావం కూడా బలంగా కనిపిస్తుంది. ఆమె స్వయంగా అప్పటి కులవ్యవస్థలో అణగారిన సామాజిక నేపథ్యం నుంచి వచ్చింది. అందువల్ల విఠలుని సన్నిధిలో కులం, సంపద, వృత్తి వంటి భేదాలకు అంతిమ విలువ లేదనే వార్కరీ భావం ఆమెకు కేవలం సిద్ధాంతం కాదు, వ్యక్తిగతమైన అనుభవం. చోఖామేళా వంటి అణగారిన వర్గానికి చెందిన సంతుల పట్ల ఆమె గౌరవం కూడా ఈ విశాలమైన భక్తి దృష్టిని తెలియజేస్తుంది. దేవుని ప్రేమకు ఎవరూ అనర్హులు కారని, నామస్మరణకు ఎటువంటి సామాజిక అడ్డంకి ఉండకూడదనే భావం ఆమె రచనలలో సహజంగా ప్రవహిస్తుంది.

జనాబాయి అభంగాలలో కేవలం సగుణ భక్తి మాత్రమే కాకుండా లోతైన ఆధ్యాత్మిక అనుభూతి కూడా కనిపిస్తుంది. మొదట తన ఎదుట నిలిచిన విఠలునితో మాట్లాడే భక్తురాలిగా కనిపించే జనాబాయి, కొన్ని రచనలలో దేవుడు సర్వత్రా ఉన్నాడనే విశాలమైన అనుభూతికి చేరుతుంది. నామస్మరణ ద్వారా మనస్సులోని భేదభావం కరిగిపోయి, భక్తుడు–భగవంతుడు అనే విభజన కూడా చివరకు తగ్గిపోతుందనే భావం కనిపిస్తుంది. ఈ కారణంగా ఆమెను కేవలం భావోద్వేగంతో పాటలు పాడిన భక్తురాలిగా చూడలేం. ఆమె అభంగాలలో వార్కరీ భక్తి, ఆత్మజ్ఞానం, నామమహిమ, సంత్ సాంగత్యం వంటి అనేక ఆధ్యాత్మిక అంశాలు ఉన్నాయి.

నామదేవుని జీవితాన్ని అర్థం చేసుకోవడంలో కూడా జనాబాయి రచనలు విలువైనవి. ఆయన కుటుంబంలోనే జీవించిన వ్యక్తిగా నామదేవుని భక్తి, కీర్తన, కుటుంబ వాతావరణం గురించి ఆమె అభంగాలలో ప్రత్యక్షమైన జ్ఞాపకాలు కనిపిస్తాయి. అందువల్ల ఆమె కేవలం తన అనుభవాన్ని చెప్పిన కవయిత్రి మాత్రమే కాకుండా, తొలి మరాఠీ సంత్ సమాజాన్ని లోపలి నుంచి చూసిన అరుదైన స్వరంగా కూడా పరిశోధకులు ఆమెను పరిగణిస్తారు. మధ్యయుగ భారతదేశంలో సాధారణ సామాజిక నేపథ్యానికి చెందిన ఒక మహిళ తన స్వంత స్వరంతో తన జీవితం, పని, భక్తి, దేవునితో సంబంధాన్ని ఇంత బలంగా కవిత్వంలో నమోదు చేయడం ఆమె రచనలకు ప్రత్యేకమైన చారిత్రక విలువను ఇస్తుంది.

జనాబాయి చివరి జీవితానికి సంబంధించిన వివరాలు స్పష్టంగా లేవు. సంప్రదాయంగా ఆమె  క్రీ.శ. 1350 ప్రాంతంలో మరణించి ఉండవచ్చు. ఆమె చివరి రోజులు పండరీపురంలో గడిచాయా లేక తన జన్మస్థలమైన గంగాఖేడ్ ప్రాంతానికి తిరిగి వెళ్లిందా అనే విషయంలో భిన్నమైన సంప్రదాయాలు ఉన్నాయి. ఆమె సమాధి స్థానం విషయంలో కూడా పండరీపురం, గంగాఖేడ్‌లకు సంబంధించిన వేర్వేరు విశ్వాసాలు ఉన్నాయి. అందువల్ల నిర్ధారించలేని వివరాలను ఖచ్చితమైన చరిత్రగా చెప్పడం సముచితం కాదు. కానీ ఆమె జీవితాంతానికి సంబంధించిన వివరాలు అస్పష్టంగా ఉన్నప్పటికీ, ఆమె అభంగాలు మాత్రం మహారాష్ట్ర ప్రజల జ్ఞాపకంలో నిరంతరం జీవించాయి.

మహారాష్ట్రలో జనాబాయిని ఇంత గొప్ప సంతుగా ఎందుకు గౌరవిస్తారో ఆమె జీవితాన్ని చూస్తే అర్థమవుతుంది. ఆమెకు రాజసంపద లేదు, శాస్త్రపాండిత్య ప్రదర్శన లేదు, పెద్ద ఆశ్రమం లేదు, అధికారమూ లేదు. ఆమె చేతిలో ఉన్నవి తిరగలి, చీపురు, నీటికుండ; హృదయంలో ఉన్నది మాత్రం విఠలునిపై అపారమైన ప్రేమ. ఆ ప్రేమతో ఆమె తన సాధారణ జీవితాన్నే ఆధ్యాత్మిక సాధనగా మార్చుకుంది. దేవుడు ఆలయంలో మాత్రమే ఉండడని, వంటగదిలోనూ ఉంటాడని; పూజలో మాత్రమే కాకుండా పనిలోనూ కనిపిస్తాడని; భక్తుడు దేవునికి సేవ చేయడమే కాకుండా ప్రేమ పరాకాష్ఠకు చేరితే దేవుడే భక్తునికి సేవ చేస్తాడని ఆమె కవిత్వం ఒక అపూర్వమైన భక్తి భావాన్ని సృష్టించింది.

అందుకే జనాబాయి మహారాష్ట్రకు ఒక మహిళా భక్త కవయిత్రి మాత్రమే కాదు. శ్రమకు పవిత్రతను ఇచ్చిన సంత్, సామాన్య మహిళ జీవనానుభవాన్ని ఆధ్యాత్మిక సాహిత్యంగా మార్చిన కవయిత్రి, సామాజికంగా అణగారిన వ్యక్తికీ భగవంతునితో నేరుగా సంబంధం ఉండగలదని చూపించిన భక్తురాలు. పండరీపురంలో నడుముపై చేతులు పెట్టుకుని ఇటుకపై నిలబడే విఠలుడు జనాబాయి అభంగాలలో తన పీఠం దిగి వచ్చి ఆమెతో కలిసి ధాన్యం విసురుతాడు, తిరగలి తిప్పుతాడు, నీళ్లు మోస్తాడు. ఈ ఒక్క భావమే ఆమె భక్తి సారాన్ని అద్భుతంగా తెలియజేస్తుంది. జ్ఞానేశ్వర్ జ్ఞానాన్ని ప్రజల భాషలోకి తీసుకువస్తే, నామదేవ్ విఠలుని నామాన్ని దేశమంతా తీసుకెళ్లారు; జనాబాయి మాత్రం విఠలుని సామాన్య మహిళ ఇంటి వంటగదిలోకి, తిరగలి దగ్గరకు తీసుకువచ్చింది. అందుకే ఏడు శతాబ్దాలు గడిచినా మహారాష్ట్ర వార్కరీ సంప్రదాయంలో “సంత్ జనాబాయి” అనే పేరు భక్తి, వినయం, శ్రమ, సమానత్వం, భగవంతునితో అపారమైన ఆత్మీయతకు చిరస్మరణీయమైన ప్రతీకగా నిలిచింది.

సంత్ ఏకనాథ్ మహారాజ్ జీవిత విశేషాలు

సంత్ ఏకనాథ్ మహారాజ్ మహారాష్ట్ర భక్తి ఉద్యమంలో అత్యంత గొప్ప సంత్ కవులలో ఒకరు. జ్ఞానేశ్వర్, నామదేవ్‌ల తరువాత, తుకారాం కంటే ముందు జీవించిన ఆయన వార్కరీ సంప్రదాయంలోని నాలుగు ప్రధాన సంత్ కవులలో ఒకరిగా పరిగణించబడతారు. జ్ఞానేశ్వరుడు నిర్మించిన భక్తి–జ్ఞాన మార్గాన్ని కొన్ని శతాబ్దాల తరువాత తిరిగి ప్రజలలో బలంగా నిలబెట్టి, దానిని తుకారాం కాలానికి అందించిన వారధిగా ఏకనాథుని చూడవచ్చు. ఆయన కేవలం విఠల భక్తుడు మాత్రమే కాదు; గొప్ప పండితుడు, వేదాంతవేత్త, మరాఠీ కవి, కీర్తనకారుడు, గృహస్థుడు, ప్రజాబోధకుడు. భక్తి అంటే కేవలం పూజలు, తీర్థయాత్రలు కాదని, మనిషిలో దయ, సహనం, సమానత్వం, అహంకార రాహిత్యం ఉండాలని తన రచనల ద్వారా, తన జీవితానికి సంబంధించిన సంప్రదాయ కథల ద్వారా బోధించారు. అందుకే మహారాష్ట్రలో ఆయనను ప్రేమతో “సంత్ ఏకనాథ్ మహారాజ్” అని, ఆయన ప్రశాంత స్వభావాన్ని గుర్తుచేస్తూ “శాంతిబ్రహ్మ” అని కూడా స్మరిస్తారు.

ఏకనాథుని జీవితకాలం గురించి పాత ఆధారాలలో కొంత భేదం ఉంది. ఆధునిక పరిశోధకులు సాధారణంగా ఆయన కాలాన్ని క్రీ.శ. 1533–1599గా అంగీకరిస్తారు. కొన్ని పాత మహారాష్ట్ర గ్రంథాలు జనన సంవత్సరాన్ని భిన్నంగా పేర్కొన్నప్పటికీ 1533 సంవత్సరం ప్రస్తుతం విస్తృతంగా ఉపయోగించబడుతోంది. ఆయన మహారాష్ట్రలో గోదావరి నది ఒడ్డున ఉన్న ప్రాచీన ప్రతిష్ఠానపురమైన పైఠణ్‌లో జన్మించారు. తండ్రి సూర్యనారాయణ, తల్లి రుక్మిణీబాయి. చిన్నతనంలోనే తల్లిదండ్రులను కోల్పోవడంతో ఆయన తాత చక్రపాణి సంరక్షణలో పెరిగారు. ఏకనాథుని కుటుంబానికి పండరీపుర విఠోబా భక్తితో పాత సంబంధం ఉంది. ఆయన ముత్తాత సంత్ భానుదాస్ మహారాజ్ కూడా ప్రసిద్ధ విఠల భక్తుడు. విజయనగరానికి తీసుకువెళ్లబడిన విఠోబా విగ్రహాన్ని భానుదాస్ తిరిగి పండరీపురానికి తీసుకొచ్చారని వార్కరీ సంప్రదాయంలో ప్రసిద్ధమైన కథ ఉంది. ఈ కథలోని వివరాల చారిత్రకతపై పరిశోధకుల మధ్య చర్చ ఉన్నప్పటికీ, ఏకనాథుని కుటుంబంలో విఠల భక్తికి బలమైన సంప్రదాయం ఉండేదనేది స్పష్టం.

చిన్న వయస్సులోనే ఏకనాథునికి ఆధ్యాత్మిక విషయాలపై తీవ్రమైన ఆసక్తి ఏర్పడింది. సుమారు పన్నెండేళ్ల వయస్సులో ఆయన దేవగిరి, నేటి దౌలతాబాద్ ప్రాంతంలో నివసించిన జనార్దన స్వామిని ఆశ్రయించి ఆయన శిష్యుడయ్యారు. జనార్దన స్వామి ఏకనాథుని జీవితంలో అత్యంత ముఖ్యమైన వ్యక్తి. ఆయన వద్ద ఏకనాథుడు సంస్కృత గ్రంథాలు, వేదాంతం, పురాణాలు, భక్తి తత్త్వం, జ్ఞానేశ్వరి వంటి ఆధ్యాత్మిక రచనలను అధ్యయనం చేశారు. గురువుపై ఏకనాథునికి అపారమైన భక్తి ఉండేది. తన రచనలలో “ఏకా జనార్దనీ” అనే ముద్రను ఉపయోగించడం ద్వారా తన గురువును నిరంతరం స్మరించుకున్నారు. తనకు వచ్చిన జ్ఞానం తనది కాదని, గురుకృప వల్ల వచ్చినదనే వినయభావం ఇందులో కనిపిస్తుంది.

జనార్దన స్వామి దత్తాత్రేయ భక్తుడు. అందువల్ల ఏకనాథుని ఆధ్యాత్మిక దృష్టిలో దత్త సంప్రదాయం ప్రభావం కూడా కనిపిస్తుంది. గురువు వద్ద విద్యాభ్యాసం, సాధన పూర్తయిన తరువాత ఏకనాథుడు తీర్థయాత్రలు చేసినట్లు సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఉత్తర భారతదేశంలోని అనేక పుణ్యక్షేత్రాలను సందర్శించి తిరిగి పైఠణ్‌కు వచ్చారు. ముఖ్యంగా గమనించాల్సిన విషయం ఏమిటంటే ఆయన సన్యాసిగా మారలేదు. గురువు ఆదేశంతో గృహస్థాశ్రమాన్ని స్వీకరించి గిరిజాబాయిని వివాహం చేసుకున్నారు. కుటుంబాన్ని పోషిస్తూ, పిల్లలను పెంచుతూ, సమాజంలో జీవిస్తూనే అత్యున్నతమైన భక్తి, జ్ఞానం సాధించవచ్చని ఆయన జీవితం చూపించింది. అందుకే వార్కరీ సంప్రదాయంలో ఆదర్శ గృహస్థ సంతుగా ఏకనాథునికి ప్రత్యేక గౌరవం ఉంది.

ఏకనాథుని సాహిత్య సేవ అపారమైనది. ఆయన అత్యంత ప్రసిద్ధమైన రచన “ఏకనాథీ భాగవత్”. ఇది భాగవత పురాణంలోని పదకొండవ స్కంధానికి మరాఠీలో విస్తృతమైన వ్యాఖ్యానం. పదకొండవ స్కంధంలో శ్రీకృష్ణుడు ఉద్ధవునికి ఇచ్చే ఆధ్యాత్మిక ఉపదేశం ప్రధానమైనది. జ్ఞానేశ్వర్ భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణుడు అర్జునునికి చేసిన ఉపదేశాన్ని జ్ఞానేశ్వరి ద్వారా మరాఠీ ప్రజలకు అందించినట్లే, ఏకనాథుడు కృష్ణుడు ఉద్ధవునికి చెప్పిన తత్త్వాన్ని ఏకనాథీ భాగవత్ ద్వారా ప్రజలకు అందించారు. వేదాంతం, భక్తి, వైరాగ్యం, సద్గురువు, ఆత్మజ్ఞానం, భగవంతునిపై ప్రేమ వంటి లోతైన విషయాలను సామాన్యులు అర్థం చేసుకునే మరాఠీలో వివరించారు. ఈ గ్రంథం వార్కరీ సంప్రదాయంలో జ్ఞానేశ్వరితో పాటు అత్యంత గౌరవంగా చదివే రచనలలో ఒకటిగా నిలిచింది.

ఏకనాథుని మరో ప్రసిద్ధ రచన “భావార్థ రామాయణం”. రామకథను కేవలం కథగా చెప్పకుండా అందులోని ఆధ్యాత్మిక, నైతిక భావాలను ప్రజలకు చేరువ చేయాలనే ప్రయత్నం ఇందులో కనిపిస్తుంది. అయితే ఏకనాథుడు ఈ గ్రంథాన్ని పూర్తిచేయకముందే మరణించారు; తరువాతి భాగం ఆయన కుటుంబ సంప్రదాయంతో సంబంధం ఉన్న కవి చేత పూర్తయిందని సాహిత్య చరిత్ర చెబుతుంది. “రుక్మిణీ స్వయంవరం” ఆయన మరో ప్రసిద్ధ రచన. శ్రీకృష్ణుడు–రుక్మిణి కథను భక్తిరసంతో అందంగా వివరించారు. అభంగాలు, ఓవీలు, ఆధ్యాత్మిక పద్యాలు కూడా ఆయన విస్తారంగా రచించారు.

అయితే సామాన్య మహారాష్ట్ర ప్రజల మధ్య ఏకనాథునికి ప్రత్యేకమైన ప్రజాదరణ తెచ్చిన రూపం “భారుడ్”. భారుడ్ అనేది పైకి చూస్తే సరదాగా, నాటకీయంగా, సామాన్యుల మాటలతో కూడిన పాటలా కనిపిస్తుంది; కానీ లోపల లోతైన ఆధ్యాత్మిక లేదా సామాజిక సందేశం ఉంటుంది. భిక్షగాడు, వాసుదేవుడు, జోషి, గారుడీ, సాధారణ గ్రామీణుడు, స్త్రీ, వివిధ వృత్తులవారు వంటి అనేక పాత్రలను ఉపయోగించి ఏకనాథుడు ప్రజలకు బోధించారు. నవ్విస్తూ ఆలోచింపజేయడం భారుడ్ ప్రత్యేకత. కీర్తనలో వినేవారు పండితులు కాకపోయినా సందేశం వెంటనే అర్థమయ్యేలా ఆయన రచించారు. అందువల్ల ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం ఆలయాలలో లేదా పండితుల సభలలో మాత్రమే ఉండకుండా గ్రామ వీధుల్లోకి, సామాన్య ప్రజల జీవితంలోకి వచ్చింది. నేటికీ మహారాష్ట్ర జానపద, కీర్తన సంప్రదాయంలో ఏకనాథుని భారుడ్‌లకు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది.

మరాఠీ భాష పట్ల ఏకనాథునికి ఉన్న గౌరవం కూడా ఎంతో ముఖ్యమైనది. ఆధ్యాత్మిక తత్త్వాన్ని చెప్పడానికి సంస్కృతమే గొప్ప భాష, ప్రజలు మాట్లాడే మరాఠీ తక్కువ స్థాయి భాష అనే భావనను ఆయన అంగీకరించలేదు. పరమాత్మ సత్యాన్ని ఏ భాషలో చెప్పినా దాని విలువ తగ్గదనే దృక్పథంతో మరాఠీలో గొప్ప ఆధ్యాత్మిక సాహిత్యాన్ని సృష్టించారు. జ్ఞానేశ్వర్ ప్రారంభించిన ఈ ప్రజాభాషా ఆధ్యాత్మిక విప్లవాన్ని ఏకనాథుడు మరింత బలపరిచారు. తరువాత తుకారాం అభంగాల ద్వారా అది మహారాష్ట్ర అంతటా మరింత విస్తరించింది. అందుకే మరాఠీ సాహిత్య చరిత్రలో జ్ఞానేశ్వర్ నుంచి తుకారాం వరకు సాగిన గొప్ప సంత్ సాహిత్య పరంపరలో ఏకనాథుడు అత్యంత కీలకమైన మధ్యస్థంభంగా కనిపిస్తారు.

జ్ఞానేశ్వరి పరిరక్షణలో కూడా ఏకనాథునికి ముఖ్యమైన స్థానం ఉంది. జ్ఞానేశ్వర్ కాలం తరువాత దాదాపు మూడు శతాబ్దాలపాటు చేతివ్రాత ప్రతుల ద్వారా జ్ఞానేశ్వరి వ్యాపించింది. ఆ ప్రక్రియలో పాఠభేదాలు, తప్పులు చేరినట్లు భావించి, ఏకనాథుడు అందుబాటులో ఉన్న ప్రతులను పరిశీలించి జ్ఞానేశ్వరి పాఠాన్ని శుద్ధి చేసినట్లు మహారాష్ట్ర సాహిత్య సంప్రదాయం చెబుతుంది. దీనివల్ల జ్ఞానేశ్వర్ బోధనలను తరువాతి తరాలకు మరింత సమగ్రంగా అందించడంలో ఆయన పాత్ర ఎంతో ముఖ్యమైనదిగా భావించబడుతుంది. ఒక మహాసంతుని రచనను మరొక మహాసంతుడు శతాబ్దాల తరువాత సంరక్షించడం మహారాష్ట్ర భక్తి సాహిత్యంలో ప్రత్యేకమైన సంఘటన.

ఏకనాథుని జీవితంతో సామాజిక సమానత్వాన్ని తెలియజేసే అనేక ప్రసిద్ధ కథలు ముడిపడి ఉన్నాయి. వీటిని చారిత్రకంగా పూర్తిగా నిర్ధారించడం సాధ్యం కాకపోయినా, మహారాష్ట్ర ప్రజలు ఏకనాథుని ఎలా అర్థం చేసుకున్నారో అవి తెలియజేస్తాయి. ఒకసారి తీవ్రమైన ఎండలో దాహంతో బాధపడుతున్న సామాజికంగా అణగారిన వర్గానికి చెందిన చిన్నబిడ్డను చూసి ఏకనాథుడు ఎత్తుకుని ఆదరించాడని ఒక ప్రసిద్ధ కథ ఉంది. మరో కథలో తన ఇంట్లో పితృకార్యానికి సిద్ధం చేసిన భోజనాన్ని ఆకలితో ఉన్న అణగారినవారికి పెట్టారని చెబుతారు. ఆ కాలంలో కుల నియమాలు అత్యంత కఠినంగా ఉన్న నేపథ్యంలో ఇటువంటి కథలు ఏకనాథుని కరుణ, సమానత్వ దృష్టికి ప్రతీకలుగా మారాయి.

ఆయన సహనాన్ని తెలియజేసే మరో అత్యంత ప్రసిద్ధ కథ పైఠణ్‌లోని గోదావరి ఘాట్‌తో సంబంధం కలిగి ఉంది. ఏకనాథుడు నదిలో స్నానం చేసి తిరిగి వస్తుండగా ఒక వ్యక్తి ఆయనపై ఉమ్మివేశాడని, ఏకనాథుడు కోపపడకుండా తిరిగి గోదావరిలో స్నానం చేసి వచ్చాడని చెబుతారు. అతడు మళ్లీ అదే పని చేయగా ఏకనాథుడు మళ్లీ స్నానం చేశాడని, ఇలా అనేకసార్లు జరిగినా ఆయన కోపం చూపలేదని కథ. చివరకు ఆ వ్యక్తి తన తప్పును గ్రహించి ఆయన పాదాలపై పడ్డాడని చెబుతారు. ఈ సంఘటనకు సంబంధించిన సంఖ్యలు, వివరాలు తరువాతి సంత్ జీవితచరిత్రలలో మారుతూ కనిపిస్తాయి; అందువల్ల దీనిని నిర్ధారిత చరిత్రగా కాకుండా ఆయన సహనానికి ప్రతీకగా నిలిచిన భక్తి కథగా చూడాలి. కానీ “ఏకనాథుని శాంతి” అనే భావన మహారాష్ట్ర ప్రజల మనస్సులో ఎంత బలంగా స్థిరపడిందో ఈ కథ తెలియజేస్తుంది.

ఏకనాథుని జీవితంలో మానవ సేవ, భగవద్భక్తి రెండూ వేరు కావు. దేవుడు ప్రతి జీవిలో ఉన్నాడంటే ఆకలితో ఉన్నవాడికి అన్నం పెట్టడం కూడా భగవంతునికి చేసిన సేవే. దాహంతో ఉన్నవాడికి నీరు ఇవ్వడం పూజే. ఒక మనిషిని అతని జన్మ ఆధారంగా అవమానించి తరువాత ఆలయంలో దేవుణ్ణి పూజించడం నిజమైన భక్తి కాదనే భావం ఆయన జీవిత కథలలో పదేపదే కనిపిస్తుంది. ఆయన సమాజంలోని అన్ని వ్యవస్థలను పూర్తిగా తిరస్కరించిన ఆధునిక అర్థంలోని సామాజిక సంస్కర్త అని చెప్పడం చారిత్రకంగా అతిశయోక్తి అవుతుంది. కానీ భక్తి విషయంలో కులగర్వాన్ని తగ్గించి, మానవత్వం, కరుణ, ఆధ్యాత్మిక సమానత్వానికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చిన సంతుగా ఆయన ప్రభావం చాలా గొప్పది.

ఏకనాథుని విఠల భక్తి కూడా అత్యంత మధురమైనది. ఆయనకు పండరీపుర విఠోబా పరబ్రహ్మ స్వరూపం. అయితే దేవుడు పండరీపురంలోని విగ్రహంలో మాత్రమే ఉన్నాడని ఆయన భావించలేదు. ప్రతి జీవిలోనూ అదే పరమాత్మ ఉన్నాడనే అద్వైత దృష్టిని భక్తితో సమన్వయం చేశారు. జ్ఞానం వల్ల భక్తి తగ్గదు; నిజమైన జ్ఞానం భక్తిని మరింత లోతుగా చేస్తుందని ఆయన చూపించారు. అందుకే ఆయన రచనలలో ఒకవైపు వేదాంతంలోని గంభీరమైన తత్త్వం కనిపిస్తే, మరోవైపు విఠలునిపై చిన్నపిల్లవాడి వంటి ప్రేమ కనిపిస్తుంది. గురుభక్తి, విఠల భక్తి, దత్త సంప్రదాయం, భాగవత ధర్మం, అద్వైత భావన—ఇవన్నీ ఆయన ఆధ్యాత్మిక జీవితంలో సహజంగా కలిసిపోయాయి.

ఏకనాథుని గురించి ప్రసిద్ధమైన మరో భక్తి కథ “శ్రీఖండ్యా” కథ. ఏకనాథుని ఇంటికి ఒక యువకుడు వచ్చి సేవకుడిగా ఉండి నీరు తేవడం, ఇంటి పనులు చేయడం, పూజకు సహాయం చేయడం వంటి సేవలు చేశాడని, చాలాకాలం తరువాత అతడు స్వయంగా శ్రీకృష్ణుడేనని తెలిసిందని సంప్రదాయం చెబుతుంది. భక్తుని సేవ చేయడానికి భగవంతుడే సేవకుని రూపంలో వచ్చాడనే ఈ కథ పైఠణ్‌లో ఎంతో ప్రసిద్ధి చెందింది. దీనిని చారిత్రక సంఘటనగా కాకుండా ఏకనాథుని భక్తి మహిమను చెప్పే పవిత్ర సంప్రదాయంగా చూడాలి. “భక్తుడు దేవుని సేవిస్తాడు; భక్తి పరిపక్వమైతే దేవుడే భక్తుని సేవిస్తాడు” అనే మధురమైన భావాన్ని ఈ కథ వ్యక్తం చేస్తుంది.

ఏకనాథుడు సుమారు క్రీ.శ. 1599లో తన జీవితాన్ని ముగించినట్లు సాధారణంగా అంగీకరించబడుతుంది. సంప్రదాయం ప్రకారం ఫాల్గుణ బహుళ షష్ఠి రోజున పైఠణ్‌లో గోదావరిలో ప్రవేశించి దేహాన్ని విడిచారని చెబుతారు. ఈ రోజును “ఏకనాథ షష్ఠి”గా పైఠణ్‌లో ఎంతో వైభవంగా జరుపుకుంటారు. ఆయన సమాధి, ఆయన నివసించిన ప్రాంతాలు, ఆయనతో సంబంధం ఉన్న గోదావరి ఘాట్లు భక్తులకు పవిత్ర స్థలాలుగా ఉన్నాయి. ప్రతి సంవత్సరం పెద్ద సంఖ్యలో భక్తులు పైఠణ్‌కు వచ్చి ఏకనాథ్ మహారాజ్‌ను స్మరిస్తారు. ఆయన వారసుల సంప్రదాయంతో ముడిపడిన పాళఖీ కూడా పండరీపుర వారీలో పాల్గొంటుంది.

మహారాష్ట్రలో ఏకనాథుని ఇంత గొప్ప సంతుగా ఎందుకు భావిస్తారో ఆయన జీవితాన్ని మొత్తం చూస్తే అర్థమవుతుంది. జ్ఞానేశ్వర్ అందించిన తత్త్వాన్ని ఆయన సంరక్షించారు; భాగవత తత్త్వాన్ని మరాఠీలో ప్రజలకు అందించారు; రామకథను ప్రజల భాషలో వివరించారు; అభంగాల ద్వారా భక్తిని పాడారు; భారుడ్‌ల ద్వారా నవ్విస్తూ సమాజాన్ని ఆలోచింపజేశారు; కీర్తన ద్వారా ఆధ్యాత్మికతను వీధుల్లోకి తీసుకువచ్చారు. పండితుడైనా పాండిత్య గర్వం చూపకుండా సామాన్యులతో కలిసిపోయిన సంతుగా ప్రజల జ్ఞాపకంలో నిలిచారు. గృహస్థుడిగా ఉంటూనే అత్యున్నత ఆధ్యాత్మిక జీవితం సాధ్యమని చూపించారు. భక్తి, జ్ఞానం, కుటుంబ బాధ్యత, సమాజ సేవ పరస్పరం విరుద్ధమైనవి కావని తన జీవితం ద్వారా నిరూపించారు.

జ్ఞానేశ్వర్, నామదేవ్, ఏకనాథ్, తుకారాం అనే పేర్లు మహారాష్ట్ర వార్కరీ సంప్రదాయంలో ఒక గొప్ప ఆధ్యాత్మిక పరంపరను సూచిస్తాయి. జ్ఞానేశ్వర్ ఆ పరంపరకు తాత్త్వికమైన పునాది వేస్తే, నామదేవ్ నామసంకీర్తనను విస్తరించారు; ఏకనాథ్ ఆ వారసత్వాన్ని పునరుజ్జీవింపజేసి సాహిత్యం, కీర్తన, భారుడ్, సామాజిక కరుణ ద్వారా ప్రజల మధ్య బలపరిచారు; తరువాత తుకారాం దానిని మరింత విస్తృతమైన ప్రజాభక్తి ఉద్యమంగా తీర్చిదిద్దారు. ఈ పరంపరలో ఏకనాథుడు నిజమైన వారధి. ఆయన గొప్పతనం అద్భుత కథలలో మాత్రమే లేదు; గంభీరమైన వేదాంతాన్ని సామాన్యుడి భాషలో చెప్పగలిగిన పాండిత్యంలో, అవమానానికి కోపంతో కాక సహనంతో సమాధానం చెప్పాలనే ఆదర్శంలో, కులగర్వం కంటే మానవత్వానికి విలువ ఇచ్చిన భక్తిలో, గృహస్థ జీవితాన్నే ఆధ్యాత్మిక సాధనగా మార్చిన జీవన విధానంలో ఉంది. అందుకే నాలుగు శతాబ్దాలకు పైగా గడిచినా గోదావరి తీరంలోని పైఠణ్‌లోనే కాదు, మహారాష్ట్ర అంతటా సంత్ ఏకనాథ్ మహారాజ్ పేరు భక్తి, జ్ఞానం, సహనం, కరుణ, సమానత్వం మరియు గురుభక్తికి ప్రతీకగా నిలిచిపోయింది.

సంత్ జ్ఞానేశ్వర్ మహారాజ్ జీవిత విశేషాలు

సంత్ జ్ఞానేశ్వర్ మహారాజ్, జ్ఞానదేవ్ లేదా ద్న్యానేశ్వర్ అని కూడా పిలువబడే ఈ మహనీయుడు మహారాష్ట్ర ఆధ్యాత్మిక చరిత్రలో అత్యున్నత స్థానాన్ని పొందిన సంత్, తత్త్వవేత్త, యోగి, కవి. మహారాష్ట్రలో ఆయనను ప్రేమతో “జ్ఞానేశ్వర్ మౌలీ” అని పిలుస్తారు. “మౌలీ” అంటే తల్లి అనే ఆత్మీయమైన భావం. ఒక సంతును గురువుగా మాత్రమే కాకుండా తమను ప్రేమతో ఆదరించే తల్లిగా ప్రజలు భావించడం ఆయనపై మహారాష్ట్ర ప్రజలకు ఉన్న అపారమైన ప్రేమకు నిదర్శనం. కేవలం ఇరవై ఒక్క సంవత్సరాల స్వల్ప జీవితంలోనే ఆయన చేసిన ఆధ్యాత్మిక, సాహిత్య కృషి అనేక శతాబ్దాల తరువాత కూడా మహారాష్ట్ర ప్రజాజీవితంపై ప్రభావం చూపుతోంది. భగవద్గీతలోని గంభీరమైన తత్త్వాన్ని సామాన్య ప్రజలకు అర్థమయ్యే మరాఠీ భాషలో అందించిన “జ్ఞానేశ్వరి”, అద్వైతానుభూతిని వివరించిన “అమృతానుభవ్”, నామస్మరణ ప్రాధాన్యాన్ని తెలియజేసే “హరిపాఠ్” వంటి రచనల వల్ల ఆయన భారతీయ భక్తి ఉద్యమంలోనే విశిష్టమైన స్థానాన్ని పొందారు.

సాధారణంగా అంగీకరించబడిన కాలనిర్ణయం ప్రకారం జ్ఞానేశ్వర్ క్రీ.శ. 1275లో మహారాష్ట్రలోని పైఠణ్ సమీపంలోని ఆపేగావ్ ప్రాంతంలో జన్మించారు. ఆయన తండ్రి విఠ్ఠల్‌పంత్, తల్లి రుక్మిణీబాయి. ఆయనకు అన్న నివృత్తినాథ్, తమ్ముడు సోపానదేవ్, చెల్లెలు ముక్తాబాయి. ఈ నలుగురూ తరువాత మహారాష్ట్ర భక్తి సంప్రదాయంలో గౌరవనీయులైన ఆధ్యాత్మిక వ్యక్తులుగా నిలిచారు. జ్ఞానేశ్వర్ కుటుంబ జీవితం విషాదకరమైన పరిస్థితులతో ముడిపడి ఉంది. ఆయన తండ్రి విఠ్ఠల్‌పంత్ విద్యావంతుడు, ఆధ్యాత్మిక చింతన కలిగిన వ్యక్తి. గృహస్థ జీవితంపై విరక్తి కలిగి కాశీకి వెళ్లి సన్యాసం స్వీకరించారని సంప్రదాయం చెబుతుంది. అయితే ఆయనకు అప్పటికే వివాహమైందని తెలుసుకున్న గురువు, గృహస్థ ధర్మాన్ని తిరిగి స్వీకరించి భార్య వద్దకు వెళ్లాలని ఆదేశించారని చెబుతారు. గురువు ఆజ్ఞను అనుసరించి విఠ్ఠల్‌పంత్ తిరిగి వచ్చి రుక్మిణీబాయితో గృహస్థ జీవితం ప్రారంభించారు.

అప్పటి సామాజిక నియమాల ప్రకారం ఒకసారి సన్యాసం స్వీకరించిన వ్యక్తి తిరిగి గృహస్థుడిగా మారడాన్ని స్థానిక సాంప్రదాయ సమాజం అంగీకరించలేదు. ఫలితంగా విఠ్ఠల్‌పంత్ కుటుంబం సామాజిక బహిష్కరణను ఎదుర్కొంది. దాని ప్రభావం ఏ తప్పూ చేయని వారి నలుగురు పిల్లలపైనా పడింది. తల్లిదండ్రుల విషాదకరమైన మరణం గురించి వివిధ సంప్రదాయ కథనాలు ఉన్నాయి. తమ పిల్లలకు సామాజిక అంగీకారం లభించాలనే ఆశతో తల్లిదండ్రులు ప్రాయశ్చిత్తంగా ప్రాణత్యాగం చేశారని ప్రసిద్ధ సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఈ వివరాలన్నింటినీ ఖచ్చితమైన చారిత్రక సంఘటనలుగా నిర్ధారించడం సాధ్యం కాకపోయినా, జ్ఞానేశ్వర్ మరియు ఆయన తోబుట్టువులు చిన్న వయస్సులోనే తీవ్రమైన సామాజిక తిరస్కరణను, కష్టాలను ఎదుర్కొన్నారనే అంశం ఆయన జీవిత సంప్రదాయంలో ప్రధానంగా కనిపిస్తుంది.

జ్ఞానేశ్వర్ ఆధ్యాత్మిక జీవితానికి ఆయన అన్న నివృత్తినాథ్ గురువుగా నిలిచారు. నివృత్తినాథ్ నాథ సంప్రదాయానికి చెందిన గహినీనాథ్ వద్ద దీక్ష పొందారని సంప్రదాయం చెబుతుంది. తరువాత నివృత్తినాథ్ జ్ఞానేశ్వరునికి ఆధ్యాత్మిక మార్గదర్శకత్వం చేశారు. అందువల్ల జ్ఞానేశ్వర్ ఆలోచనలలో నాథ యోగ సంప్రదాయం, అద్వైత భావన, భక్తి మార్గం అద్భుతంగా కలిసిపోయాయి. ఆయనకు పరమాత్మ అంటే ప్రపంచానికి దూరంగా ఉన్న ఒక శక్తి కాదు. సమస్త సృష్టిలోనూ, ప్రతి జీవిలోనూ అదే పరమ చైతన్యం వ్యాపించి ఉందని ఆయన భావించారు. అదే సమయంలో పండరీపురంలోని విఠోబాపై అపారమైన భక్తి కలిగి ఉన్నారు. అందువల్ల జ్ఞానం, యోగం, భక్తి పరస్పరం విరుద్ధమైన మార్గాలు కావని, అవన్నీ ఒకే పరమసత్యానికి తీసుకువెళతాయని ఆయన జీవితం తెలియజేస్తుంది.

జ్ఞానేశ్వర్ జీవితంలో అత్యంత గొప్ప ఘట్టం “జ్ఞానేశ్వరి” రచన. దీనిని “భావార్థదీపిక” అని కూడా అంటారు. ఇది భగవద్గీతకు మరాఠీ భాషలో ఆయన ఇచ్చిన విస్తృతమైన వ్యాఖ్యానం. క్రీ.శ. 1290 ప్రాంతంలో నేవాసా అనే ప్రదేశంలో, ప్రవారా నది తీరంలో, తన గురువైన నివృత్తినాథుని ఆదేశంతో జ్ఞానేశ్వర్ ఈ మహాగ్రంథాన్ని చెప్పారని సంప్రదాయం. అప్పటికి ఆయన వయస్సు సుమారు పదిహేను లేదా పదహారు సంవత్సరాలు మాత్రమే. ఇంత చిన్న వయస్సులో భగవద్గీత వంటి గంభీరమైన గ్రంథంలోని వేదాంతం, యోగం, భక్తి, కర్మ, ఆత్మజ్ఞానం వంటి విషయాలను అసాధారణమైన కవిత్వంతో వివరించడం భారతీయ ఆధ్యాత్మిక సాహిత్యంలో ఒక అద్భుతమైన సంఘటనగా భావించబడుతుంది.

జ్ఞానేశ్వరి గొప్పతనం కేవలం భగవద్గీతను అనువదించడంలో లేదు. సంస్కృత శ్లోకంలోని భావాన్ని తీసుకుని దానిని సాధారణ జీవితంలోని అందమైన ఉదాహరణలు, ప్రకృతి దృశ్యాలు, ఉపమానాలు, ఆధ్యాత్మిక అనుభూతులతో విస్తరించి చెప్పడం దాని ప్రత్యేకత. రైతు, కూలీ, గ్రామీణ మహిళ, వ్యాపారి వంటి సాధారణ వ్యక్తి కూడా భగవద్గీతలోని భావాన్ని గ్రహించగలిగేలా ఆయన వివరించారు. ఆయన ఉపయోగించిన “ఓవీ” అనే మరాఠీ ఛందస్సు ప్రజల మాటకు దగ్గరగా ఉంటుంది. ఈ విధంగా అప్పటివరకు ప్రధానంగా సంస్కృత పండితుల పరిధిలో ఉన్న గీతా తత్త్వాన్ని ప్రజల భాషలోకి తీసుకువచ్చారు. అందుకే జ్ఞానేశ్వరి మరాఠీ సాహిత్యంలో ఒక గ్రంథం మాత్రమే కాదు; మరాఠీ భాషకు ఆధ్యాత్మిక, సాహిత్య గౌరవాన్ని తెచ్చిన మహాగ్రంథంగా భావించబడుతుంది.

జ్ఞానేశ్వర్ మరో గొప్ప రచన “అమృతానుభవ్”. జ్ఞానేశ్వరి భగవద్గీత ఆధారంగా రచించబడితే, అమృతానుభవ్ ఆయన స్వతంత్ర తాత్త్విక అనుభూతికి మరింత దగ్గరగా ఉంటుంది. పరమసత్యం, జ్ఞానం, ఆత్మానుభూతి, ద్వైతం–అద్వైతం వంటి లోతైన విషయాలను ఇందులో చర్చించారు. అలాగే “హరిపాఠ్” పేరుతో ప్రసిద్ధమైన అభంగాల సమాహారం హరినామ స్మరణ గొప్పతనాన్ని తెలియజేస్తుంది. భగవంతుని నామాన్ని ప్రేమతో నిరంతరం స్మరించడం ద్వారా మనస్సు పరిశుద్ధమవుతుందని, భక్తుడు పరమాత్మకు దగ్గరవుతాడని ఆయన బోధించారు. జ్ఞానేశ్వర్ రచనలలో గొప్ప తత్త్వజ్ఞానం ఉన్నప్పటికీ అవి శుష్కమైన తర్కంగా ఉండవు; ప్రేమ, కరుణ, భక్తి వాటిలో నిరంతరం ప్రవహిస్తాయి.

జ్ఞానేశ్వర్ జీవితంతో అనేక అద్భుత కథలు ముడిపడి ఉన్నాయి. పైఠణ్‌లో వేదాలను పఠించే హక్కు గురించి ఆయనను అవమానించినప్పుడు, ఒక దున్నపోతుతో వేదమంత్రాలు పలికించారని ప్రసిద్ధ కథ ఉంది. మరో ప్రసిద్ధ కథ చాంగ్‌దేవ్ అనే గొప్ప యోగికి సంబంధించినది. చాంగ్‌దేవ్ అనేక యోగసిద్ధులు పొందినవాడని, తన శక్తిని ప్రదర్శిస్తూ పులిపై కూర్చుని, పామును కొరడాగా పట్టుకుని జ్ఞానేశ్వరుని వద్దకు వచ్చాడని సంప్రదాయం చెబుతుంది. అప్పుడు జ్ఞానేశ్వర్ తన తోబుట్టువులతో కూర్చున్న గోడనే నడిపిస్తూ అతనికి ఎదురుగా వెళ్లారని కథ. తన యోగసిద్ధులకంటే ఈ బాలసంతుని ఆత్మజ్ఞానం ఎంతో గొప్పదని గ్రహించిన చాంగ్‌దేవ్ అహంకారాన్ని విడిచి నమస్కరించాడని చెబుతారు. జ్ఞానేశ్వర్ అతనికి ఇచ్చిన ఆధ్యాత్మిక ఉపదేశమే “చాంగ్‌దేవ్ పాసష్టీ”గా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ అద్భుత సంఘటనలను చారిత్రకంగా నిర్ధారించడం సాధ్యం కాదు; అవి సంత్ సంప్రదాయంలో తరతరాలుగా వచ్చిన కథలు. అయితే వాటి అంతరార్థం స్పష్టమైనది—అద్భుత శక్తుల కంటే అహంకార రహితమైన ఆత్మజ్ఞానమే గొప్పదని అవి తెలియజేస్తాయి.

జ్ఞానేశ్వర్ జీవితంలో సంత్ నామదేవునితో ఉన్న అనుబంధానికి కూడా ఎంతో ప్రాముఖ్యం ఉంది. వారిద్దరూ సమకాలికులు. వార్కరీ సంప్రదాయం ప్రకారం జ్ఞానేశ్వర్, నామదేవ్ మరియు ఇతర సంతులు కలిసి భారతదేశంలోని అనేక పుణ్యక్షేత్రాలను సందర్శించారు. ఈ యాత్రల వివరాలలో చారిత్రక అంశాలతో పాటు తరువాతి భక్తి సంప్రదాయ కథలు కూడా ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ జ్ఞానేశ్వర్–నామదేవుల అనుబంధం మహారాష్ట్ర భక్తి చరిత్రలో అత్యంత ముఖ్యమైనదిగా నిలిచింది. జ్ఞానేశ్వర్ లోతైన తత్త్వాన్ని ప్రజల భాషలో అందిస్తే, నామదేవ్ నామసంకీర్తన, అభంగాల ద్వారా విఠల భక్తిని ప్రజలలో విస్తరించారు. తరువాత ఏకనాథ్, తుకారాం వంటి సంతులు ఇదే వార్కరీ భక్తి ప్రవాహాన్ని మరింత ముందుకు తీసుకువెళ్లారు.

జ్ఞానేశ్వర్ బోధనలో సమానత్వం, సర్వజీవులలో ఒకే పరమాత్మను చూడటం ప్రధానమైన అంశాలు. తన కుటుంబం స్వయంగా సామాజిక బహిష్కరణ బాధను అనుభవించినందువల్ల కావచ్చు, ఆయన ఆధ్యాత్మిక దృష్టిలో జన్మ ఆధారంగా మనుషుల విలువను నిర్ణయించడానికి స్థానం లేదు. భగవంతుడు అందరిలోనూ ఉన్నప్పుడు ఒక మనిషిని ఉన్నతుడిగా, మరొకరిని హీనుడిగా ఎలా చూడగలమనే భావం ఆయన తత్త్వంలో అంతర్లీనంగా ఉంటుంది. ఆయనకు ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం అంటే ప్రపంచాన్ని విడిచిపెట్టడం కాదు; ప్రపంచమంతటిలో పరమాత్మను దర్శించడం. భక్తి అంటే కేవలం ఆలయానికి వెళ్లడం కాదు; ప్రతి జీవిపట్ల కరుణతో వ్యవహరించడం. ఈ విశాలమైన దృష్టే ఆయనను కేవలం ఒక మతగురువుగా కాకుండా ప్రజలందరికీ “మౌలీ”గా చేసింది.

జ్ఞానేశ్వర్ రచనలలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన ప్రార్థన “పసాయదాన్”. జ్ఞానేశ్వరి చివరలో వచ్చే ఈ ప్రార్థనలో ఆయన తనకోసం వ్యక్తిగతమైన వరాలను కోరుకోరు. దుష్టత్వం తొలగిపోవాలని, జీవుల మధ్య స్నేహం పెరగాలని, అజ్ఞానాంధకారం తొలగాలని, ప్రతి ఒక్కరికీ తనకు కావలసిన శ్రేయస్సు లభించాలని, సజ్జనులు ప్రపంచానికి మంగళాన్ని కలిగించాలని కోరుకుంటారు. ఒక యువసంతుని ఆధ్యాత్మిక దృష్టి తన వ్యక్తిగత మోక్షంతో ముగియకుండా సమస్త ప్రపంచ శ్రేయస్సును కోరుకునే స్థాయికి చేరిందని పసాయదాన్ తెలియజేస్తుంది. మహారాష్ట్రలో నేటికీ అనేక ధార్మిక, సాంస్కృతిక కార్యక్రమాల చివర పసాయదాన్ పాడటం ఒక సంప్రదాయంగా ఉంది.

జ్ఞానేశ్వర్ జీవితం ఎంత అసాధారణమో ఆయన చివరి ఘట్టం కూడా అంతే విశిష్టమైనది. సంప్రదాయం ప్రకారం క్రీ.శ. 1296లో, కేవలం ఇరవై ఒక్క సంవత్సరాల వయస్సులో, ఆలందీలో ఆయన “సంజీవన్ సమాధి” స్వీకరించారు. అంటే మరణించిన తరువాత సమాధి చేయబడటం కాకుండా, సంపూర్ణ యోగస్థితిలో స్వచ్ఛందంగా సమాధిలో ప్రవేశించారని వార్కరీల విశ్వాసం. ఆలందీలోని ఆయన సమాధి నేటికీ మహారాష్ట్రలో అత్యంత పవిత్రమైన యాత్రాస్థలాలలో ఒకటి. ఈ సంఘటనను ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయ విశ్వాసంగా చూడాలి; అయినప్పటికీ 13వ శతాబ్దం చివరలోనే ఆయన జీవితం ముగిసిందని సాధారణంగా అంగీకరించబడుతుంది.

మహారాష్ట్రలో జ్ఞానేశ్వరుని ప్రభావాన్ని అత్యంత స్పష్టంగా చూపేది పండరీపుర వారి. ప్రతి సంవత్సరం ఆలందీలోని జ్ఞానేశ్వర్ మహారాజ్ సమాధి మందిరం నుండి ఆయన పాదుకలను పాళఖీలో ఉంచి పండరీపురానికి తీసుకువెళతారు. వేలాది మంది వార్కరీలు తెల్లని వస్త్రాలు ధరించి, తులసీమాలలు వేసుకుని, చేతుల్లో తాళాలు, జెండాలు పట్టుకుని, అభంగాలు పాడుతూ వందల కిలోమీటర్లు నడుస్తారు. దేహూ నుండి తుకారాం మహారాజ్ పాళఖీ కూడా బయలుదేరుతుంది. ఈ రెండు మహా భక్తి ప్రవాహాలు పండరీపురం వైపు సాగుతాయి. “జ్ఞానోబా మౌలీ తుకారాం” అనే నినాదం మహారాష్ట్ర అంతటా వినిపిస్తుంది. దాదాపు ఏడు శతాబ్దాల క్రితం జీవించిన యువసంతుని పేరు నేటికీ లక్షలాది మంది యాత్రికుల అడుగులకు లయగా మారడం ఆయన ప్రభావానికి గొప్ప నిదర్శనం.

జ్ఞానేశ్వరుని మహారాష్ట్ర ప్రజలు ఇంతగా ఆరాధించడానికి అనేక కారణాలు ఉన్నాయి. అత్యంత చిన్న వయస్సులోనే అపారమైన ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానాన్ని పొందడం ఒక కారణమైతే, ఆ జ్ఞానాన్ని తనకే పరిమితం చేయకుండా ప్రజల భాషలో అందించడం మరింత ముఖ్యమైన కారణం. సమాజం తన కుటుంబాన్ని తిరస్కరించినప్పటికీ ఆయన సమాజంపై ద్వేషాన్ని పెంచుకోలేదు; దానికి బదులుగా సర్వజీవుల మధ్య ప్రేమను కోరుకున్నారు. వేదాంతంలోని అద్వైతాన్ని, నాథ సంప్రదాయంలోని యోగాన్ని, పండరీపుర విఠోబాపై ప్రేమభక్తిని ఒకే జీవనదృష్టిలో సమన్వయం చేశారు. పాండిత్యాన్ని సామాన్యుడికి చేరువ చేశారు. జ్ఞానాన్ని కరుణతో కలిపారు. భక్తిని సమానత్వంతో కలిపారు. అందుకే ఆయన కేవలం “సంత్ జ్ఞానేశ్వర్” కాదు, మహారాష్ట్రకు “జ్ఞానేశ్వర్ మౌలీ”.

జ్ఞానేశ్వర్ జీవితం కేవలం ఇరవై ఒక్క సంవత్సరాలే అయినప్పటికీ ఆయన ప్రభావం ఏడు శతాబ్దాలకు పైగా కొనసాగుతోంది. ఆలందీలోని సమాధి, నేవాసాలో జ్ఞానేశ్వరి రచనతో ముడిపడిన ప్రదేశం, పండరీపురంలోని విఠోబా, ప్రతి సంవత్సరం జరిగే పాళఖీ యాత్ర, వార్కరీలు పాడే అభంగాలు—ఇవన్నీ ఆయనను నేటికీ సజీవమైన ఆధ్యాత్మిక శక్తిగా నిలబెడుతున్నాయి. తుకారాం మహారాజ్ వంటి తరువాతి మహాసంతులపై కూడా జ్ఞానేశ్వరుని వారసత్వం లోతైన ప్రభావం చూపింది. మరాఠీ భాషకు ఆయన ఇచ్చిన జ్ఞానేశ్వరి ఒక సాహిత్య మహాగ్రంథమైతే, ఆయన ఇచ్చిన అసలు సందేశం మరింత సరళమైనది—పరమాత్మను ప్రతి జీవిలో చూడాలి, జ్ఞానం అహంకారాన్ని కాక కరుణను పెంచాలి, భక్తి మనుషులను విడదీయకుండా కలపాలి. ఈ విశ్వజనీనమైన సందేశమే బాలయోగి జ్ఞానేశ్వరుని శతాబ్దాలు గడిచినా మహారాష్ట్ర ప్రజల హృదయాలలో “మౌలీ”గా నిలిపింది.

సంత్ నామదేవ్ మహారాజ్ జీవిత విశేషాలు

సంత్ నామదేవ్ మహారాజ్ మహారాష్ట్ర భక్తి ఉద్యమ చరిత్రలో అత్యంత ప్రముఖులైన సంత్ కవులలో ఒకరు. జ్ఞానేశ్వర్, ఏకనాథ్, తుకారాం వంటి మహనీయులతో పాటు పండరీపుర విఠోబా భక్తి సంప్రదాయానికి బలమైన పునాది వేసిన వారిలో నామదేవునికి ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. ఆయన జీవితానికి సంబంధించిన వివరాలలో చారిత్రక ఆధారాలు, తరువాతి కాలంలో ఏర్పడిన భక్తి కథలు రెండూ కలిసిపోయాయి. సాధారణంగా అంగీకరించబడిన సంప్రదాయం ప్రకారం నామదేవ్ సుమారు క్రీ.శ. 1270లో నేటి మహారాష్ట్రలోని హింగోలి జిల్లాలో ఉన్న నర్సీ లేదా నర్సీ బామణీ ప్రాంతంలో జన్మించారు. ఆయన క్రీ.శ. 1350 ప్రాంతం వరకు జీవించినట్లు విస్తృతంగా చెప్పబడుతుంది. అయితే ఆయన జనన, మరణ సంవత్సరాల విషయంలో పరిశోధకుల మధ్య భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. అందువల్ల 1270–1350 కాలాన్ని సంప్రదాయంగా ప్రసిద్ధమైన కాలనిర్ణయంగా భావించడం సముచితం.

నామదేవుని తండ్రి దామాశేటి, తల్లి గోణాయి. వారి కుటుంబం శింపీ అంటే దర్జీ వృత్తికి చెందినదిగా మహారాష్ట్ర సంప్రదాయం చెబుతుంది. కుటుంబానికి పండరీపుర విఠోబాపై గాఢమైన భక్తి ఉండేది. చిన్నతనం నుంచే నామదేవునికి విఠలునిపై అసాధారణమైన ప్రేమ ఏర్పడిందని ఆయన జీవిత కథలు వివరిస్తాయి. కుటుంబ వృత్తి, సంపాదన, సాధారణ గృహస్థ జీవితం కంటే ఆలయంలో విఠోబా ముందు కూర్చోవడం, ఆయన నామాన్ని పాడడం నామదేవునికి ఎంతో ఇష్టమని చెబుతారు. నామదేవుని బాల్యానికి సంబంధించిన అత్యంత ప్రసిద్ధ కథ విఠలునికి పాలు సమర్పించిన సంఘటన. చిన్నవాడైన నామదేవుడు దేవునికి పాలు నైవేద్యంగా పెట్టి, విఠలుడు నిజంగానే వాటిని తాగాలని అమాయకమైన పట్టుదలతో ప్రార్థించాడని, బాలుని నిర్మలమైన భక్తికి మెచ్చి విఠలుడు ఆ పాలను స్వీకరించాడని వార్కరీ సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఇది చారిత్రకంగా నిర్ధారించగల సంఘటన కాకపోయినా, నామదేవుని భక్తిలోని బాలసహజమైన విశ్వాసానికి ప్రతీకగా మహారాష్ట్రలో ఎంతో ప్రసిద్ధి పొందింది.

నామదేవుడు సన్యాసి కాదు. ఆయన గృహస్థుడిగానే జీవించారు. ఆయన భార్య పేరు రాజాయి. కుటుంబ బాధ్యతల మధ్యనే ఆయన భక్తి జీవితం వికసించింది. ఇదే వార్కరీ సంప్రదాయంలోని ఒక ముఖ్యమైన లక్షణం. భగవంతుణ్ణి చేరుకోవడానికి తప్పనిసరిగా అడవులకు వెళ్లి తపస్సు చేయాల్సిన అవసరం లేదని, కుటుంబంలో ఉంటూనే నామస్మరణ, సత్సంగం, భజన, కీర్తనల ద్వారా ఉన్నతమైన ఆధ్యాత్మిక స్థితిని పొందవచ్చని ఈ సంప్రదాయం చెబుతుంది. నామదేవుని జీవితం దీనికి గొప్ప ఉదాహరణగా నిలిచింది.

నామదేవుని జీవితంలో పండరీపురం కేంద్రస్థానంగా నిలిచింది. ఆయనకు విఠోబా కేవలం ఆలయంలో పూజించవలసిన దేవుడు కాదు. తనతో మాట్లాడే స్నేహితుడు, తండ్రి, తల్లి, రక్షకుడు, తన జీవితంలోని ప్రతి క్షణానికీ తోడుగా ఉండే ఆత్మీయుడు. ఆయన అభంగాలలో విఠలునితో ఉన్న ఈ సన్నిహితమైన అనుబంధం ఎంతో అందంగా కనిపిస్తుంది. దేవుణ్ణి భయంతో కాకుండా ప్రేమతో చేరుకోవచ్చని నామదేవుని భక్తి తెలియజేస్తుంది. విఠలుని పేరు పలకడం, ఆయన గుణాలను పాడడం, ఆయనను హృదయంలో నిలుపుకోవడమే జీవితానికి పరమార్థమని ఆయన భావించారు.

సంత్ జ్ఞానేశ్వరునితో నామదేవునికి ఉన్న అనుబంధం మహారాష్ట్ర భక్తి సంప్రదాయంలో ఎంతో ప్రసిద్ధమైనది. ఇద్దరూ దాదాపు సమకాలికులు. వారిద్దరి స్నేహం, కలిసి చేసిన తీర్థయాత్రలు తదితర వివరాలు తరువాతి సంత్ సాహిత్యంలో విస్తృతంగా కనిపిస్తాయి. ఈ కథనాలలోని ప్రతి సంఘటనను చారిత్రకంగా నిర్ధారించడం సాధ్యం కాకపోయినా, జ్ఞానేశ్వరుడు–నామదేవుడు మహారాష్ట్ర వార్కరీ సంప్రదాయంలోని రెండు అత్యంత ప్రాచీనమైన, ప్రభావవంతమైన స్వరాలుగా నిలిచారనేది స్పష్టం. జ్ఞానేశ్వరుని బోధనలో తాత్త్వికమైన లోతు ప్రధానంగా కనిపిస్తే, నామదేవుని రచనలలో విఠలునితో వ్యక్తిగతమైన ప్రేమ, నామస్మరణ, కీర్తన, భక్తుని హృదయానుభూతి మరింత ప్రత్యక్షంగా కనిపిస్తాయి.

నామదేవుని ఆధ్యాత్మిక జీవితంలో విసోబా ఖేచర్‌కు కూడా ముఖ్యమైన స్థానం ఉంది. వార్కరీ సంప్రదాయం ప్రకారం నామదేవుడు మొదట విఠలుడు పండరీపురంలోని విగ్రహంలోనే ప్రత్యేకంగా ఉన్నాడనే భావంతో ఉండేవాడు. విసోబా ఆయనకు భగవంతుడు ఒకే ఆలయంలో లేదా ఒకే విగ్రహంలో పరిమితమైనవాడు కాదని, సర్వత్రా వ్యాపించి ఉన్నాడని బోధించాడు. దీనికి సంబంధించిన ప్రసిద్ధ కథలో విసోబా శివలింగంపై కాళ్లు పెట్టుకుని పడుకుని ఉండటం చూసి నామదేవుడు అభ్యంతరం చెబుతాడు. అప్పుడు “దేవుడు లేని చోట నా కాళ్లు పెట్టు” అని విసోబా చెప్పాడని, నామదేవుడు ఆయన కాళ్లను ఎటు తిప్పినా అక్కడ శివలింగం కనిపించిందని కథ చెబుతుంది. ఇది కూడా భక్తి సంప్రదాయంలోని ఆధ్యాత్మిక కథే అయినప్పటికీ దాని సందేశం ఎంతో లోతైనది. ఆలయంలోని విఠలునిపై ఉన్న ప్రేమను కోల్పోకుండానే, అదే పరమాత్మ సర్వజీవులలో, సర్వప్రపంచంలో ఉన్నాడనే విశాలమైన దృష్టికి నామదేవుడు చేరుకున్నాడని ఈ కథ సూచిస్తుంది.

నామదేవుని గొప్ప వారసత్వం ఆయన రచించిన అభంగాలు. “అభంగం” మహారాష్ట్ర భక్తి సాహిత్యంలో ప్రత్యేకమైన కవితా రూపం. సంస్కృతంలో మాత్రమే ఆధ్యాత్మిక విషయాలు చెప్పబడుతున్న కాలంలో సామాన్య ప్రజలు మాట్లాడే మరాఠీ భాషలో దేవుని గురించి పాడటం గొప్ప మార్పు. నామదేవుని అభంగాలు సరళమైనవి, సంగీతాత్మకమైనవి, హృదయానికి దగ్గరగా ఉంటాయి. వాటిలో విఠలునిపై ప్రేమ, నామస్మరణ గొప్పతనం, భక్తుని వినయం, అహంకార రాహిత్యం, దేవుని సర్వవ్యాపకత్వం, మానవుల మధ్య సమానత్వం వంటి భావాలు కనిపిస్తాయి. ఆయన కీర్తన సంప్రదాయాన్ని ప్రజల మధ్య విస్తృతంగా తీసుకువెళ్లిన తొలి మహారాష్ట్ర సంతులలో ఒకరిగా గుర్తించబడతారు.

నామదేవుని బోధనలో ముఖ్యమైన అంశం భక్తికి కులం, వృత్తి, సంపద, పాండిత్యం అడ్డంకులు కావని చెప్పడం. భగవంతుని ముందు అందరూ సమానులనే భావం ఆయన రచనలలో బలంగా వ్యక్తమవుతుంది. పూజలు, ఆచారాలు మాత్రమే భక్తికి ప్రమాణాలు కావని, హృదయంలో నిజమైన ప్రేమ లేకపోతే బాహ్య ఆచారాలకు విలువ లేదని ఆయన చెప్పారు. నామస్మరణ, సత్సంగం, సత్యమైన జీవితం, దయ, వినయం ద్వారా భగవంతుణ్ణి పొందవచ్చని ఆయన బోధించారు. ఈ సందేశం సమాజంలోని సాధారణ వృత్తులవారికి, అణగారిన వర్గాలకు కూడా ఆధ్యాత్మిక గౌరవాన్ని ఇచ్చింది. అందుకే నామదేవుని చుట్టూ ఏర్పడిన భక్తి సమాజంలో వివిధ వర్గాలకు చెందినవారు కనిపిస్తారు.

నామదేవుని ప్రత్యేకత మహారాష్ట్రకు మాత్రమే పరిమితం కాకపోవడం. ఆయన ఉత్తర భారతదేశానికి యాత్ర చేసిన సంప్రదాయం చాలా బలంగా ఉంది. రాజస్థాన్, ఉత్తర భారత ప్రాంతాలు, ముఖ్యంగా పంజాబ్‌తో ఆయన పేరు ముడిపడి ఉంది. పంజాబ్‌లోని గురుదాస్‌పూర్ జిల్లాలో ఘుమాన్ అనే ప్రదేశం నామదేవునితో అత్యంత సన్నిహితంగా సంబంధం కలిగి ఉంది. అక్కడ ఆయన చాలా కాలం నివసించి భక్తిని ప్రచారం చేశారని స్థానిక సంప్రదాయం విశ్వసిస్తుంది. మహారాష్ట్ర సంప్రదాయం ఆయన చివరికి పండరీపురానికి తిరిగి వచ్చారని చెబుతుండగా, పంజాబ్‌లో ఆయన ఘుమాన్‌లోనే జీవితాంతం గడిపారనే సంప్రదాయం కూడా ఉంది. ఈ రెండు సంప్రదాయాలలో ఏది చారిత్రకంగా పూర్తిగా నిర్ధారితమో చెప్పడం కష్టం. కానీ నామదేవుని ప్రభావం మహారాష్ట్ర సరిహద్దులు దాటి ఉత్తర భారతదేశం వరకు విస్తరించిందనడానికి ఆయన రచనల వ్యాప్తి అత్యంత ముఖ్యమైన సాక్ష్యం.

నామదేవుని భారతీయ భక్తి చరిత్రలో అసాధారణమైన స్థానంలో నిలబెట్టిన విషయం ఆయన పేరుతో ఉన్న పదాలు సిక్కుల పవిత్ర గ్రంథమైన గురు గ్రంథ్ సాహిబ్‌లో చోటు పొందడం. “భగత్ నామ్ దేవ్” పేరుతో ఆయనకు ఆపాదించబడిన అనేక శబద్‌లు అందులో ఉన్నాయి. అవి మరాఠీలో కాకుండా ఉత్తర భారత సంత్ భాషా సంప్రదాయానికి దగ్గరగా ఉన్న భాషలో ఉన్నాయి. ఈ రచనల ఖచ్చితమైన రచయితృత్వం, వాటి ప్రసార చరిత్ర గురించి పండితుల మధ్య కొన్ని చర్చలు ఉన్నప్పటికీ, సిక్కు సంప్రదాయంలో భగత్ నామదేవ్ అత్యంత గౌరవనీయమైన భక్తులలో ఒకరన్నది స్పష్టం. మహారాష్ట్రలో విఠోబా భక్తుడిగా ఆరాధించబడే ఒక సంత్ వాణి కొన్ని శతాబ్దాల తరువాత పంజాబ్‌లో సంకలనం చేయబడిన గురు గ్రంథ్ సాహిబ్‌లో స్థానం పొందడం ఆయన భక్తి సందేశం ఎంత విస్తృతంగా ప్రయాణించిందో తెలియజేస్తుంది.

నామదేవునితో ముడిపడిన మరో ముఖ్యమైన వ్యక్తి సంత్ జనాబాయి. ఆమె నామదేవుని కుటుంబంతో సన్నిహితంగా జీవించి, స్వయంగా గొప్ప విఠల భక్తురాలిగా, అభంగ కవయిత్రిగా ప్రసిద్ధి చెందింది. జనాబాయి రచనలలో నామదేవుని కుటుంబ జీవితం, విఠల భక్తి వాతావరణం కనిపిస్తాయి. ఆమె అభంగాలలో విఠలుడు ఇంటి పనులలో కూడా సహాయం చేసే అత్యంత ఆత్మీయుడైన దేవుడిగా దర్శనమిస్తాడు. నామదేవుని చుట్టూ ఏర్పడిన ఈ భక్తి వాతావరణం ద్వారా భగవంతుడు రాజభవనాలలో లేదా గొప్ప యజ్ఞాలలో మాత్రమే ఉండేవాడు కాదని, సామాన్యుడి ఇంట్లో, పనిలో, పాటలో కూడా ఉంటాడనే వార్కరీ భావం మరింత బలపడింది.

పండరీపురంలోని విఠ్ఠల ఆలయంతో నామదేవుని జ్ఞాపకం నేటికీ సజీవంగా ఉంది. ఆలయ మహాద్వారంలోని ఒక మెట్టును “నామదేవ్ పాయరీ” అని పిలుస్తారు. వార్కరీ సంప్రదాయం ప్రకారం నామదేవుడు తన చివరి సమయంలో విఠలుని ఆలయ ద్వారం వద్ద, భక్తుల పాదధూళి తగిలే చోట ఉండాలని కోరుకున్నాడని చెబుతారు. అందువల్ల ఈ మెట్టు ఆయనతో ముడిపడిన పవిత్ర స్థలంగా భావించబడుతుంది. పండరీపురానికి వచ్చే అనేక మంది భక్తులు విఠలుని దర్శించడానికి ముందుగా నామదేవ్ పాయరీకి నమస్కరిస్తారు. “నేను దేవుని భక్తుల పాదాల దగ్గర ఉండాలి” అనే వినయభావానికి ఈ పాయరీ ఒక శక్తివంతమైన ప్రతీకగా మారింది. అయితే నామదేవుని చివరి జీవితం గురించి మహారాష్ట్ర, పంజాబ్ సంప్రదాయాలలో భిన్న కథనాలు ఉన్నందున దీనిని భక్తి సంప్రదాయంగా అర్థం చేసుకోవడం సరైనది.

నామదేవుని మరణం కూడా సాధారణంగా క్రీ.శ. 1350 ప్రాంతంలో జరిగినట్లు సంప్రదాయం చెబుతుంది. మహారాష్ట్ర వార్కరీ సంప్రదాయం పండరీపురంతో ఆయన చివరి దశను అనుసంధానిస్తే, పంజాబ్ సంప్రదాయం ఘుమాన్‌ను ఆయన చివరి నివాసంగా గౌరవిస్తుంది. ఈ భిన్న సంప్రదాయాలు నిజానికి నామదేవుని ప్రభావం ఎంత విస్తారంగా ఉందో చూపిస్తాయి. మహారాష్ట్ర ఆయనను తన విఠల భక్తుడిగా ప్రేమిస్తే, పంజాబ్ ఆయనను “భగత్ నామదేవ్”గా గౌరవిస్తుంది. ఒక ప్రాంతీయ భాషలో భక్తి గీతాలు పాడిన సంత్ భారతదేశంలోని మరో ప్రాంతపు ప్రధాన ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయంలో కూడా శాశ్వత స్థానం సంపాదించడం చాలా అరుదైన విషయం.

మహారాష్ట్రలో నామదేవునికి ఇంత గొప్ప గౌరవం రావడానికి ప్రధాన కారణం ఆయన భక్తిని సామాన్య ప్రజల జీవితంలోకి తీసుకువచ్చిన విధానం. దేవుని చేరడానికి గొప్ప పాండిత్యం అవసరం లేదని, ప్రేమతో ఆయన నామాన్ని పలికితే చాలని చెప్పారు. విఠలునితో ఆయనకు ఉన్న సంబంధం భయంతో కూడిన దేవుడు–భక్తుడు సంబంధం కాదు; అది ప్రేమ, స్నేహం, ఆత్మీయతతో కూడిన సంబంధం. దేవుని ముందు సామాజిక స్థాయి పనికిరాదని, నిర్మలమైన హృదయమే ముఖ్యమని ఆయన జీవితం, కవిత్వం తెలియజేశాయి. కీర్తన, అభంగం, సామూహిక నామసంకీర్తన ద్వారా ఆధ్యాత్మికతను ప్రజల మధ్యకు తీసుకెళ్లారు.

నేటికీ పండరీపురం వైపు సాగే వార్కరీల దిండీలలో నామదేవుని అభంగాలు వినిపిస్తాయి. విఠలుని నామస్మరణలో ఆయన పేరు జ్ఞానేశ్వర్, తుకారాం, ఏకనాథ్, జనాబాయి, చోఖామేళా వంటి మహారాష్ట్ర సంతులతో కలిసి స్మరించబడుతుంది. ఆయన గొప్పతనం కేవలం అద్భుత కథలలో లేదు. మరాఠీ భాషలో భక్తికి శక్తివంతమైన స్వరాన్ని ఇవ్వడం, కీర్తనను ప్రజల ఆధ్యాత్మిక సాధనగా తీర్చిదిద్దడం, దేవుడు అందరివాడనే భావాన్ని బలంగా చెప్పడం, మహారాష్ట్ర విఠల భక్తిని ఉత్తర భారత భక్తి ప్రపంచంతో అనుసంధానించడం ఆయన చారిత్రక ప్రాధాన్యం. పండరీపురంలోని విఠలుని పాదాల దగ్గర ప్రారంభమైన నామదేవుని భక్తి స్వరం మహారాష్ట్రను దాటి పంజాబ్ వరకు చేరి, శతాబ్దాలు గడిచినా ఆలయాలలో, వార్కరీ యాత్రలలో, కీర్తనలలో, గురుద్వారాలలో వినిపిస్తూనే ఉంది. అందుకే సంత్ నామదేవ్ మహారాష్ట్రకు చెందిన ఒక భక్త కవి మాత్రమే కాదు; భారతదేశంలోని భిన్న ప్రాంతాలు, భాషలు, భక్తి సంప్రదాయాలను కలిపిన అరుదైన మహాసంతుగా గౌరవించబడుతున్నారు.