భారతీయ సనాతన ధర్మంలో అన్నాచెల్లెళ్లు, అక్కాతమ్ముళ్ల మధ్య అనుబంధానికి ప్రత్యేకమైన ప్రాముఖ్యత ఉంది. ఈ పవిత్రమైన బంధాన్ని మరింత బలపరిచే పండుగ భాయీదూజ్. దీనినే యమద్వితీయ, భ్రాతృద్వితీయ, భగినీ హస్త భోజనం అని కూడా పిలుస్తారు. దీపావళి అమావాస్య తరువాత వచ్చే కార్తీక శుద్ధ విదియనాడు ఈ పండుగను జరుపుకుంటారు. సోదరి చేతివంటను సోదరుడు స్వీకరించడం, ఆమె ఆశీర్వాదాలను పొందడం ఈ పండుగలో ప్రధానమైన ఆచారం. సోదరుని ఆయురారోగ్యాలు, సుఖసంతోషాలు, క్షేమం కోసం సోదరి చేసే ప్రార్థన ఈ పండుగకు మూలాధారం.
ఈ పండుగ వెనుక యమధర్మరాజు, యమునాదేవికి సంబంధించిన ఒక పురాణగాథ ఉంది. సూర్యభగవానుని సంతానమైన యముడు, యమున అన్నాచెల్లెళ్లు. తన సోదరుడైన యమధర్మరాజును ఇంటికి ఆహ్వానించి ఆతిథ్యం ఇవ్వాలని యమునాదేవి ఎంతోకాలంగా కోరుకుంటూ ఉండేది. లోకంలోని జీవుల కర్మఫలాలను నిర్ణయించే బాధ్యతలలో నిమగ్నుడైన యముడు ఆమె ఆహ్వానాన్ని వెంటనే మన్నించలేకపోయాడు. చివరకు కార్తీక శుద్ధ విదియనాడు చెల్లెలి ఇంటికి విచ్చేశాడు. ఎంతో ఆనందించిన యమునాదేవి తన అన్నకు సాదర స్వాగతం పలికి, స్నానాదికాలకు ఏర్పాట్లు చేసి, నూతన వస్త్రాలతో సత్కరించి, రుచికరమైన భోజనాన్ని ప్రేమతో వడ్డించింది. చెల్లెలి ఆప్యాయతకు సంతోషించిన యమధర్మరాజు ఆమెను వరం కోరుకోమన్నాడు.
అప్పుడు యమునాదేవి తనకోసం వ్యక్తిగతమైన వరాన్ని కోరుకోకుండా, ప్రతి సంవత్సరం ఇదే రోజున తన ఇంటికి రావాలని అన్నను కోరింది. అంతేకాకుండా కార్తీక శుద్ధ విదియనాడు సోదరి ఇంటికి వెళ్లి, ఆమె చేతి భోజనం స్వీకరించి, ఆమెను గౌరవించే సోదరులకు అపమృత్యుభయం తొలగి, ఆయురారోగ్యాలు, సుఖసంతోషాలు కలగాలని ప్రార్థించింది. యమధర్మరాజు ఆమె కోరికను మన్నించి వరాన్ని ప్రసాదించాడని పురాణగాథ వివరిస్తుంది. ఈ సంఘటన జరిగిన విదియ తిథి యమద్వితీయగా ప్రసిద్ధి చెందింది. స్కాందపురాణంలోని కార్తీకమాస మహాత్మ్యంలో ఈ కథ వివరించబడింది. భవిష్యపురాణ సంప్రదాయంలో కూడా సోదరి చేతి భోజనం, ఆమెను సత్కరించడం వంటి ఆచారాలకు ప్రాధాన్యం కనిపిస్తుంది.
భగినీ హస్త భోజనం అనే పేరులోనే ఈ పండుగ విశిష్టత ఇమిడి ఉంది. భగినీ అంటే సోదరి, హస్తం అంటే చేయి, భోజనం అంటే ఆహారం. సోదరి ప్రేమతో తయారుచేసి వడ్డించిన భోజనాన్ని స్వీకరించడం దీని ముఖ్యమైన ఆచారం. ఈ రోజున సోదరుడు తన సోదరి ఇంటికి వెళ్లి ఆమె క్షేమసమాచారాలను తెలుసుకుంటాడు. సోదరి అతనికి హారతి ఇచ్చి, నుదుట తిలకం దిద్ది, అక్షతలతో ఆశీర్వదించి, ఆయురారోగ్యాల కోసం ప్రార్థిస్తుంది. అనంతరం తన చేతులతో తయారుచేసిన వంటకాలను ప్రేమతో వడ్డిస్తుంది. సోదరుడు ఆమెను వస్త్రాలు, కానుకలతో సత్కరించి, ఆమెకు జీవితాంతం అండగా ఉంటాననే ఆప్యాయతను వ్యక్తం చేస్తాడు. కొన్ని సంప్రదాయాలలో యమధర్మరాజు, యమునాదేవి, చిత్రగుప్తులను పూజించడం, యమునా నదిలో పవిత్రస్నానం చేయడం, యమునికి దీపదానం చేయడం కూడా ఆచారాలుగా ఉన్నాయి.
ఈ పండుగను భారతదేశంలోని వివిధ ప్రాంతాలలో భిన్నమైన పేర్లతో జరుపుకుంటారు. ఉత్తర భారతదేశంలో భాయీదూజ్, మహారాష్ట్రలో భావూబీజ్, పశ్చిమ బెంగాల్‌లో భాయీఫోటా, గుజరాత్‌లో భాయీబీజ్, నేపాల్‌లో భాయీటికా పేర్లతో ప్రసిద్ధి చెందింది. ఆచారాలలో ప్రాంతీయ భేదాలున్నప్పటికీ సోదరుని క్షేమాన్ని కోరుకునే సోదరి ప్రేమ, సోదరికి అండగా నిలిచే సోదరుని బాధ్యత అనే భావాలు అన్నిచోట్లా ఒకటే. సొంత సోదరి లేనివారు బంధుత్వంలోని సోదరిని లేదా సోదరిగా భావించే మహిళను గౌరవించి ఈ ఆచారాన్ని నిర్వహించవచ్చని ధర్మశాస్త్ర సంప్రదాయం పేర్కొంటుంది.
భాయీదూజ్ పండుగలో అంతర్లీనంగా ఉన్న ఆధ్యాత్మిక సందేశం ఎంతో గొప్పది. మృత్యువుకు అధిపతియైన యమధర్మరాజు కూడా తన సోదరి ప్రేమకు స్పందించి లోకక్షేమాన్ని కోరే వరాన్ని ప్రసాదించడం ఈ గాథలోని విశేషం. సోదరి ప్రేమ, ఆశీర్వాదాలు సోదరునికి రక్షణగా నిలుస్తాయనే విశ్వాసాన్ని ఈ పండుగ ప్రతిబింబిస్తుంది. వివాహానంతరం వేర్వేరు కుటుంబాలలో నివసించే అన్నాచెల్లెళ్లు తిరిగి కలుసుకోవడానికి, బాల్యస్మృతులను పంచుకోవడానికి, పరస్పర అనుబంధాన్ని బలపరచుకోవడానికి ఈ పండుగ ఒక పవిత్రమైన సందర్భం. ఇక్కడ భోజనంలోని వంటకాల వైభవం కంటే వాటిని వడ్డించే సోదరి ప్రేమ, స్వీకరించే సోదరుని ఆప్యాయత ముఖ్యమైనవి. కుటుంబ సంబంధాలను కాపాడుకోవడం, ఒకరి క్షేమాన్ని మరొకరు కోరుకోవడం, ప్రేమాభిమానాలను జీవితాంతం నిలుపుకోవడం భగినీ హస్త భోజనం అందించే శాశ్వతమైన సందేశం.
