దత్తక్షేత్రం కురువపురం - శ్రీపాద శ్రీవల్లభుల తపోభూమి

దత్తాత్రేయ సంప్రదాయంలో అత్యంత పవిత్రమైన క్షేత్రాలలో కురువపురం ఒకటి. కురుగడ్డ, కురుమగడ్డ, కురువపురం అనే పేర్లతో ప్రసిద్ధి చెందిన ఈ పుణ్యస్థలం తెలంగాణలోని నారాయణపేట జిల్లా మక్తల్ సమీపంలో కృష్ణానది మధ్యలో ఉన్న ఒక ద్వీపం. ప్రకృతి సౌందర్యం, నదీ ప్రవాహాల ప్రశాంతత, మహనీయుల తపస్సు, దత్తాత్రేయుల దివ్యానుగ్రహం కలగలిసిన ఈ క్షేత్రం దత్తభక్తులకు విశేషమైన ఆధ్యాత్మిక ప్రాధాన్యం కలిగినది. సాధారణ పుణ్యక్షేత్రాల మాదిరిగా కాకుండా, నదిని దాటి ద్వీపంలోకి ప్రవేశించవలసి రావడం ఇక్కడి యాత్రకు ఒక ప్రత్యేకతను కలిగిస్తుంది. చుట్టూ ప్రవహించే కృష్ణమ్మ, నదీతీరంలోని రాతిబండలు, ప్రశాంతమైన పరిసరాలు భక్తుల మనస్సులను సహజంగానే ధ్యానం వైపు మళ్ళిస్తాయి.

దత్తాత్రేయ స్వామి ప్రథమ అవతారంగా పూజింపబడే శ్రీపాద శ్రీవల్లభులవారితో కురువపురానికి విడదీయరాని అనుబంధం ఉంది. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని పిఠాపురంలో జన్మించిన శ్రీపాద శ్రీవల్లభులు తమ ఆధ్యాత్మిక సంచారంలో భాగంగా కురువపురానికి చేరుకొని, ఇక్కడ చాలాకాలం తపస్సు చేసి భక్తులను అనుగ్రహించారని దత్త సంప్రదాయం తెలియజేస్తోంది. శ్రీపాద శ్రీవల్లభ చరితామృతం, శ్రీగురుచరిత్ర వంటి గ్రంథాలలో వారి మహిమలు, భక్తుల పట్ల కరుణ, గురుతత్త్వ ప్రాశస్త్యం విశదీకరించబడ్డాయి. సంప్రదాయ విశ్వాసం ప్రకారం శ్రీపాదులు కురువపురంలోనే కృష్ణానదిలో అంతర్ధానమై తమ అవతారలీలను ముగించారు. అందువల్ల ఈ క్షేత్రాన్ని వారి తపోభూమిగా, లీలాభూమిగా, గుప్తస్థానంగా భక్తులు భావిస్తారు.

కురువపురంలోని ప్రధాన ఆలయంలో శ్రీపాద శ్రీవల్లభుల పవిత్ర పాదుకలు పూజలందుకుంటున్నాయి. ఇక్కడి ఆలయ నిర్మాణంలో ప్రాచీన హేమాడ్‌పంతీ శిల్పశైలి ప్రభావం కనిపిస్తుంది. ఈ క్షేత్రంలో ఉన్న పురాతన వటవృక్షం, ఔదుంబర వృక్షం, ధ్యానగుహ భక్తులకు ప్రత్యేకమైన ఆకర్షణలు. దత్త సంప్రదాయంలో ఔదుంబర వృక్షానికి విశిష్టమైన స్థానం ఉంది. దీనిని దత్తాత్రేయ స్వామి సాన్నిధ్యానికి ప్రతీకగా భావిస్తారు. ఆలయంలో నిత్యం అభిషేకాలు, పాదుకాపూజలు, నైవేద్యాలు, హారతులు నిర్వహిస్తారు. గురువారాలు, గురుపౌర్ణమి, దత్తజయంతి, శ్రీపాద శ్రీవల్లభుల జయంతి వంటి సందర్భాలలో భక్తులు విశేషంగా తరలివస్తారు. ఇక్కడ గురుచరిత్ర పారాయణ, దత్తనామస్మరణ, ధ్యానం చేయడం వల్ల గురుకృప లభిస్తుందని భక్తుల విశ్వాసం.

కురువపురం ఆధ్యాత్మిక చరిత్రలో మరొక విశేషం శ్రీ వాసుదేవానంద సరస్వతీ స్వామివారి అనుబంధం. టెంబే స్వామిగా ప్రసిద్ధులైన ఈ మహనీయులు దత్తాత్రేయ ఉపాసనను విస్తృతంగా ప్రచారం చేశారు. వారు 1911 సంవత్సరంలో కురువపురంలో చాతుర్మాస్య దీక్షను ఆచరించి, ఇక్కడి శ్రీపాద శ్రీవల్లభుల ఆలయ పునరుద్ధరణకు కృషి చేశారు. వారు ధ్యానం చేసిన గుహ నేటికీ భక్తుల దర్శనీయ స్థలంగా ఉంది. వారి శిష్యపరంపరకు చెందిన మహనీయులు కూడా ఈ ప్రాంతంలో తపస్సు చేసినట్లు దత్త సంప్రదాయ చరిత్ర తెలియజేస్తోంది. ఈ విధంగా శ్రీపాద శ్రీవల్లభుల కాలం నుండి ఆధునిక యుగం వరకు కురువపురం గురుపరంపరలో ఒక ముఖ్యమైన సాధనాక్షేత్రంగా నిలిచింది.

శ్రీగురుచరిత్రలో కురువపురానికి సంబంధించిన ఒక ముఖ్యమైన కథ ఉంది. అంబిక అనే స్త్రీ తన కుమారునితో కలిసి తీవ్రమైన దుఃఖంలో ఉన్నప్పుడు శ్రీపాద శ్రీవల్లభులు వారిని అనుగ్రహించినట్లు ఆ గ్రంథం వివరిస్తుంది. ఆమె కుమారునికి జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించి, శివారాధనలోని ప్రదోషపూజ మహిమను బోధించినట్లు కథనం. అలాగే వల్లభేశుడు అనే భక్తుని ప్రాణాలను రక్షించిన శ్రీపాదుల మహిమ కూడా గురుచరిత్రలో ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ కథలు కేవలం అద్భుతాల వర్ణనలుగా కాకుండా, గురువుపై అచంచల విశ్వాసం, ధర్మాచరణ, భక్తి, శరణాగతి ప్రాముఖ్యాన్ని తెలియజేసే ఆధ్యాత్మిక బోధలుగా భావించవచ్చు.

కురువపురం క్షేత్రానికి ఉన్న అసలైన ఆధ్యాత్మిక విశిష్టత గురుతత్త్వంలో నిక్షిప్తమై ఉంది. దత్తాత్రేయుడు బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరుల త్రిమూర్తి తత్త్వానికి ప్రతీక. సృష్టి, స్థితి, లయ అనే మూడు శక్తులకు ఆధారమైన పరబ్రహ్మ స్వరూపమే గురువు అని దత్త సంప్రదాయం బోధిస్తుంది. శ్రీపాద శ్రీవల్లభులు ఈ గురుతత్త్వాన్ని మానవులకు అందుబాటులోకి తెచ్చిన అవతారమూర్తిగా పూజింపబడుతున్నారు. గురువు అంటే కేవలం మంత్రోపదేశం చేసే వ్యక్తి మాత్రమే కాదని, అజ్ఞానమనే చీకటిని తొలగించి ఆత్మజ్ఞానమనే వెలుగును ప్రసాదించే దివ్యశక్తి అని ఈ క్షేత్రం గుర్తుచేస్తుంది. ఇక్కడ చేసే నామస్మరణ, పారాయణ, ధ్యానం మనస్సులోని అహంకారాన్ని తగ్గించి, అంతర్ముఖతను పెంపొందించడానికి తోడ్పడతాయని సాధకుల నమ్మకం.

కురువపురానికి చేరుకోవడానికి తెలంగాణ వైపు మక్తల్ నుండి పంచదేవ్ పహాడ్ గ్రామానికి వెళ్ళాలి. అక్కడి కృష్ణానదీ తీరం నుండి చిన్న పడవలు లేదా బుట్టి పడవల ద్వారా ద్వీపానికి చేరుకోవచ్చు. కర్ణాటకలోని రాయచూరు వైపు నుండి కూడా ఆత్కూరు మీదుగా నదీతీరానికి చేరుకొని పడవలో ప్రయాణించవచ్చు. నదిలో నీటి ప్రవాహం, వాతావరణ పరిస్థితులను బట్టి పడవ ప్రయాణం మారవచ్చు కాబట్టి ముందుగానే స్థానికంగా వివరాలు తెలుసుకోవడం మంచిది. కురువపురం సమీపంలోని పంచదేవ్ పహాడ్, వల్లభాపురం ప్రాంతాలు కూడా దత్తభక్తులకు పవిత్రమైనవి.

కురువపుర యాత్రలో అత్యంత విశేషమైన అనుభూతి అక్కడి నిశ్శబ్దం. నదీ ప్రవాహ ధ్వని మధ్య గురునామాన్ని స్మరిస్తూ కూర్చున్నప్పుడు బాహ్యప్రపంచపు ఆలోచనలు క్రమంగా తగ్గి మనస్సు ప్రశాంతతను పొందుతుంది. శ్రీపాద శ్రీవల్లభుల పాదుకల ముందు నమస్కరించడం అంటే మనలోని అహంకారాన్ని గురుచరణాల వద్ద సమర్పించడమే. పిఠాపురం శ్రీపాదుల జన్మభూమి అయితే, కురువపురం వారి తపోభూమి, కర్మభూమి. అందుకే దత్తభక్తుల దృష్టిలో ఈ రెండూ పరస్పర సంబంధం కలిగిన పవిత్రక్షేత్రాలు. కృష్ణమ్మ ఒడిలో వెలసిన ఈ గురుద్వీపం భక్తి, జ్ఞానం, వైరాగ్యం, గురుశరణాగతి అనే నాలుగు ఆధ్యాత్మిక విలువలకు సజీవ ప్రతీకగా నిలుస్తోంది.

దిగంబరా దిగంబరా శ్రీపాద వల్లభ దిగంబరా!

తమిళనాడు తెన్నాంగూర్ పాండురంగ రఖుమాయి ఆలయం

తమిళనాడులోని తిరువణ్ణామలై జిల్లా వందవాసి సమీపంలో ఉన్న తెన్నాంగూర్ గ్రామం భక్తి, సంగీతం, ఆధ్యాత్మికతల సంగమస్థలంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇక్కడ వెలసిన శ్రీ పాండురంగ రఖుమాయి ఆలయం దక్షిణ భారతదేశంలో మహారాష్ట్ర పండరీపుర భక్తి సంప్రదాయానికి ప్రతీకగా నిలుస్తోంది. అందుకే ఈ క్షేత్రాన్ని దక్షిణ పండరీపురం అని కూడా పిలుస్తారు. పాండురంగ విఠలుడు శ్రీమహావిష్ణువు శ్రీకృష్ణ స్వరూపం. మహారాష్ట్రలోని పండరీపురంలో విఠలుని ఆరాధనకు ఎంతటి ప్రాధాన్యం ఉందో, తమిళనాడులోని తెన్నాంగూర్‌లో కూడా అంతటి భక్తిభావంతో స్వామిని ఆరాధిస్తారు. ఈ ఆలయంలో దక్షిణ భారతదేశపు ఆగమ సంప్రదాయాలు, ఉత్తర భారతదేశపు భజన సంప్రదాయాలు అద్భుతంగా కలిసిపోయాయి. నామసంకీర్తన ద్వారా భగవంతుని అనుగ్రహాన్ని పొందవచ్చనే భాగవత ధర్మానికి ఈ క్షేత్రం ఒక సజీవ నిదర్శనం.

తెన్నాంగూర్ గ్రామానికి పురాణపరమైన విశిష్టత కూడా ఉంది. ఈ ప్రాంతాన్ని దక్షిణ హాలాస్యం అని పిలుస్తారు. స్థానిక స్థలపురాణం ప్రకారం పూర్వకాలంలో ఈ ప్రాంతం షడారణ్య క్షేత్రంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఒక పాండ్య మహారాజు సంతానప్రాప్తి కోసం సప్తర్షుల సహాయంతో ఇక్కడ యజ్ఞం నిర్వహించగా, ఆ యజ్ఞాగ్ని నుంచి మీనాక్షీదేవి ఆవిర్భవించిందని విశ్వసిస్తారు. అందువల్ల తెన్నాంగూర్‌ను మీనాక్షీదేవి జన్మస్థలంగా భావించే సంప్రదాయం ఉంది. ఈ విశ్వాసానికి అనుగుణంగా ఇక్కడ మీనాక్షీ సుందరేశ్వర ఆలయం కూడా నిర్మించబడింది. అయితే ఈ పురాణగాథను చారిత్రక సంఘటనగా కాకుండా క్షేత్రానికి సంబంధించిన స్థానిక ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయంగా అర్థం చేసుకోవాలి.

తెన్నాంగూర్ పాండురంగ ఆలయ నిర్మాణానికి ప్రధాన కారకులు శ్రీశ్రీశ్రీ హరిదాస్ గిరి స్వామివారు. భక్తులు వీరిని గురూజీ అని పిలిచేవారు. వీరు తిరుక్కోయిలూర్ సమీపంలోని తపోవనంలో నివసించిన మహాయోగి శ్రీ జ్ఞానానంద గిరి స్వామివారి ప్రధాన శిష్యులు. తమ గురువుగారి బోధనల ప్రభావంతో నామసంకీర్తనను జీవితలక్ష్యంగా స్వీకరించి, దేశవిదేశాలలో భజనలు, ప్రవచనాలు నిర్వహిస్తూ భక్తిమార్గాన్ని ప్రచారం చేశారు. సంగీతం కేవలం వినోద సాధనం కాదని, భగవంతుని సన్నిధికి చేర్చే ఆధ్యాత్మిక సాధనమని వారు విశ్వసించారు. భాగవత ధర్మంలో చెప్పబడిన కలియుగ నామసంకీర్తన ప్రాధాన్యాన్ని ప్రజలకు తెలియజేయడమే వారి ప్రధాన ఆశయం. తమ గురువుగారి స్మృతిని శాశ్వతంగా నిలిపేందుకు ఒక ఆధ్యాత్మిక కేంద్రాన్ని నిర్మించాలని సంకల్పించి, తెన్నాంగూర్ గ్రామాన్ని ఎంచుకున్నారు. 1984లో జ్ఞానానంద ఆశ్రమ ట్రస్టును స్థాపించి ఆలయ నిర్మాణానికి, ధర్మసేవా కార్యక్రమాలకు పునాది వేశారు. వారి కృషితో పాండురంగ రఖుమాయి ఆలయంతోపాటు మహాషోడశి ఆలయం, మీనాక్షీ సుందరేశ్వర ఆలయం, లక్ష్మీనారాయణ ఆలయాల అభివృద్ధి జరిగింది. 1996లో ఆలయ సముదాయానికి సంబంధించిన ప్రధాన ప్రతిష్ఠాపన కార్యక్రమాలు జరిగాయి. హరిదాస్ గిరి స్వామివారి అనంతరం వారి శిష్యులైన నామానంద గిరి స్వామివారు ఈ ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయాన్ని కొనసాగించారు.

ఈ ఆలయ నిర్మాణం వెనుక ఒక ఆసక్తికరమైన గురుభక్తి గాథ ఉంది. హరిదాస్ గిరి స్వామివారు మహారాష్ట్రలో పర్యటిస్తున్న సమయంలో ఒక రాత్రి వారి గురువైన జ్ఞానానంద గిరి స్వామివారు స్వప్నంలో దర్శనమిచ్చి పండరీపురానికి వెళ్లమని ఆదేశించారని ఆశ్రమ సంప్రదాయం చెబుతుంది. అదే సమయంలో పండరీపుర ఆలయ అర్చకునికి కూడా పాండురంగ స్వామి స్వప్నంలో దర్శనమిచ్చి, ఆలయంలో పూజలందుకుంటున్న ఒక చిన్న విఠల విగ్రహాన్ని హరిదాస్ గిరి స్వామివారికి అందజేయమని ఆదేశించారని చెబుతారు. ఆ విధంగా లభించిన విఠల స్వరూపాన్ని తెన్నాంగూర్‌కు తీసుకువచ్చి, పాండురంగ రఖుమాయి ఆలయ నిర్మాణానికి సంకల్పించారు. ఈ సంఘటనను భక్తులు గురుకృపకు, పాండురంగుని అనుగ్రహానికి నిదర్శనంగా భావిస్తారు.

తెన్నాంగూర్ ఆలయ శిల్పకళ దక్షిణ, ఉత్తర భారతీయ నిర్మాణ సంప్రదాయాల సమ్మేళనంగా కనిపిస్తుంది. ఆలయ ప్రధాన విమానం ఒడిశాలోని పూరీ జగన్నాథ ఆలయ నిర్మాణాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. సుమారు 120 అడుగుల ఎత్తైన విమానం పైన స్వర్ణకలశం, సుదర్శన చక్రం, కాషాయ పతాకం దర్శనమిస్తాయి. ఆలయ ప్రవేశ గోపురాలలో దక్షిణ భారతీయ శిల్ప సంప్రదాయాల ప్రభావం కనిపిస్తుంది. తూర్పు ముఖంగా ఉన్న ప్రధాన ప్రవేశద్వారం గుండా లోపలికి ప్రవేశిస్తే బలిపీఠం, పదహారు స్తంభాలతో కూడిన విశాలమైన సభామంటపం కనిపిస్తాయి. ఇక్కడ గరుడాళ్వారు పాండురంగ రఖుమాయి దంపతులను ఆరాధిస్తున్న రూపంలో దర్శనమిస్తారు. ఈ మంటపాన్ని ముఖ్యంగా నామసంకీర్తన, భజనలు, ధ్యానం కోసం తీర్చిదిద్దారు. మహామంటపంలోని గోడలపై శ్రీకృష్ణ లీలలు, పైకప్పుపై రాసలీల చిత్రాలు ఎంతో ఆకర్షణీయంగా ఉంటాయి. గర్భగృహ ప్రవేశద్వారానికి ఇరువైపులా పంచలోహ ద్వారపాలకుల విగ్రహాలు ఉన్నాయి.

గర్భగృహంలో సుమారు పన్నెండు అడుగుల ఎత్తైన శ్రీ పాండురంగ స్వామి, సుమారు పది అడుగుల ఎత్తైన రఖుమాయి అమ్మవారు దివ్యమంగళ స్వరూపాలతో దర్శనమిస్తారు. పాండురంగ స్వామి శాలగ్రామ శిలతో రూపొందించిన విగ్రహంగా ప్రసిద్ధి చెందారు. నడుముపై చేతులు ఉంచుకొని నిలుచున్న స్వామివారి రూపం పండరీపుర విఠలుని గుర్తుచేస్తుంది. స్వామివారికి ప్రతిరోజూ వివిధ రకాల అలంకారాలు నిర్వహించడం ఇక్కడి ప్రత్యేకత. ఆదివారాలలో మధురా రాజు అలంకారం, గురువారాలలో సరళమైన అలంకారంతో స్వామివారి పాదదర్శనం, శుక్రవారాలలో వెండి కవచాలంకారం, శనివారాలలో శ్రీ వేంకటేశ్వరస్వామి అలంకారం ప్రసిద్ధి చెందాయి. ఈ ఆలయంలో భగవంతుని నామాన్ని సంగీతంతో కీర్తించడమే ప్రధాన ఆరాధనా విశేషం. భజనలు, దివ్యనామ సంకీర్తనలు, ఉత్సవాలు, భాగవత ప్రవచనాలు భక్తులను ఆధ్యాత్మిక ఆనందంలో ముంచెత్తుతాయి. ఇక్కడి ఆరాధనలో భక్తికి సంగీతం తోడైతే మనస్సు సహజంగానే భగవంతుని వైపు మళ్లుతుందనే భావన ప్రధానంగా కనిపిస్తుంది.

ఆలయ సముదాయంలో మహాషోడశి అమ్మవారి ఆలయం మరో విశిష్ట ఆకర్షణ. శ్రీచక్ర ఆరాధనలో అత్యంత ప్రధానమైన మహాషోడశి దేవిని పదహారు చేతులతో కూడిన దివ్యస్వరూపంలో ఇక్కడ ప్రతిష్ఠించారు. అలాగే మీనాక్షీ సుందరేశ్వర ఆలయం, లక్ష్మీనారాయణ ఆలయం కూడా దర్శించవచ్చు. హరిదాస్ గిరి స్వామివారు కేవలం ఆలయ నిర్మాణానికే పరిమితం కాకుండా గ్రామాభివృద్ధికి కూడా ప్రాధాన్యమిచ్చారు. ఆశ్రమం ఆధ్వర్యంలో వేదపాఠశాల, గోశాల, అన్నదానశాల, వైద్యశాల, వృద్ధాశ్రమం, నామసంకీర్తన మంటపం వంటి సేవా కార్యక్రమాలు ఏర్పాటయ్యాయి. ఆధ్యాత్మిక సాధనతోపాటు మానవసేవ కూడా భగవదారాధనలో భాగమేననే వారి ఆదర్శం ఈ కార్యక్రమాలలో ప్రతిఫలిస్తుంది.

తెన్నాంగూర్ గ్రామం తమిళనాడులోని తిరువణ్ణామలై జిల్లా వందవాసి తాలూకాలో ఉంది. కాంచీపురం నుంచి వందవాసి వెళ్లే రాష్ట్ర రహదారి 116పై ఈ క్షేత్రం ఉంది. కాంచీపురం నుంచి సుమారు 35 కిలోమీటర్లు, వందవాసి నుంచి 6 కిలోమీటర్లు, తిరువణ్ణామలై నుంచి 70 కిలోమీటర్లు, చెన్నై నుంచి సుమారు 110 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. కాంచీపురం నుంచి వందవాసి మార్గంలో కారులో లేదా బస్సులో సులభంగా చేరుకోవచ్చు. చెన్నై నుంచి చెంగల్పట్టు, కాంచీపురం మీదుగా రోడ్డు మార్గంలో ప్రయాణించవచ్చు. సమీపంలోని ప్రధాన రైల్వే కేంద్రాలలో విల్లుపురం ఒకటి. అక్కడి నుంచి సుమారు 70 కిలోమీటర్లు రోడ్డు మార్గంలో ప్రయాణించాలి. విమానంలో వచ్చేవారికి చెన్నై అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం అనుకూలమైనది. ఆలయం సాధారణంగా ఉదయం 6 గంటల నుంచి మధ్యాహ్నం 12 గంటల వరకు, సాయంత్రం 4 గంటల నుంచి రాత్రి 8 గంటల వరకు దర్శనానికి తెరిచి ఉంటుంది. ప్రత్యేక ఉత్సవాల సమయంలో వేళలు మారవచ్చు.

మహారాష్ట్ర పండరీపురంలో జ్ఞానేశ్వరులు, నామదేవులు, ఏకనాథులు, తుకారాములు వంటి మహాభక్తులు ప్రచారం చేసిన విఠల నామసంకీర్తన సంప్రదాయాన్ని తమిళనాడులో సజీవంగా నిలిపిన క్షేత్రం తెన్నాంగూర్. భాషలు వేరైనా, ప్రాంతాలు వేరైనా, భగవంతుని నామస్మరణలో అందరూ ఒక్కటేననే భారతీయ భక్తి సంప్రదాయానికి ఇది చక్కని ఉదాహరణ. పాండురంగుని దివ్యదర్శనం, రఖుమాయి అమ్మవారి కరుణామయ స్వరూపం, శ్రీకృష్ణ లీలలను ప్రతిబింబించే చిత్రకళ, భజనలతో మారుమోగే మంటపాలు, గురుపరంపర స్ఫూర్తి అన్నీ కలిసి ఈ క్షేత్రానికి ప్రత్యేక ఆధ్యాత్మిక వైభవాన్ని అందిస్తున్నాయి. భక్తి అనేది కేవలం ఆచారాలకు పరిమితం కాదని, నామస్మరణ, సంగీతం, గురుసేవ, మానవసేవల ద్వారా భగవంతుని అనుభూతిని పొందవచ్చని తెలియజేసే అపూర్వ పుణ్యక్షేత్రం తెన్నాంగూర్ శ్రీ పాండురంగ రఖుమాయి ఆలయం.

తమిళనాడు ఒరిక్కై (కాంచీపురం) పరమాచార్య మణిమంటపం

కాంచీపురం సమీపంలోని ఒరిక్కై గ్రామంలో నిర్మించిన పరమాచార్య మణిమంటపం భారతీయ ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయానికి, ప్రాచీన శిల్పకళా వైభవానికి, గురుభక్తికి నిలువెత్తు నిదర్శనం. కంచి కామకోటి పీఠానికి 68వ పీఠాధిపతులుగా వ్యవహరించిన జగద్గురువులు శ్రీశ్రీశ్రీ చంద్రశేఖరేంద్ర సరస్వతీ మహాస్వామివారి పవిత్ర స్మృతికి అంకితమైన ఈ మణిమంటపం కేవలం ఒక స్మారక నిర్మాణం కాదు. సనాతన ధర్మ పరిరక్షణ కోసం జీవితమంతా అంకితం చేసిన మహనీయుని తపస్సుకు, జ్ఞానానికి, నిరాడంబర జీవనానికి ప్రతీక. భక్తులు ప్రేమతో మహాపెరియవా అని పిలుచుకునే పరమాచార్యులు 1894లో జన్మించి, 1907లో కంచి కామకోటి పీఠాధిపత్యాన్ని స్వీకరించి, 1994లో సిద్ధి పొందేవరకు దాదాపు 87 సంవత్సరాలు ధర్మప్రచారానికి అంకితమయ్యారు. వేదరక్షణ, ఆలయ సంప్రదాయాల పరిరక్షణ, ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానవ్యాప్తి, మానవసేవ, సర్వమత సామరస్యం వంటి అనేక రంగాలలో వారు చేసిన కృషి అపూర్వమైనది. వారి శతజయంతి స్మారకంగా రూపుదిద్దుకున్న ఈ మణిమంటపం ఆ మహనీయుని జీవన సందేశాన్ని భావితరాలకు అందించే పవిత్ర క్షేత్రంగా నిలిచింది.

కాంచీపురానికి సుమారు ఐదు కిలోమీటర్ల దూరంలో పాలారు నదీ పరిసర ప్రాంతంలో ఉన్న ఒరిక్కై గ్రామానికి పరమాచార్యుల జీవితంతో ప్రత్యేక అనుబంధం ఉంది. మహాస్వామివారు తమ సుదీర్ఘ పాదయాత్రల సమయంలో ఈ ప్రాంతంలో పలుమార్లు విడిది చేశారు. 1954లో శ్రీ జయేంద్ర సరస్వతీ స్వామివారు పీఠాధిపత్య బాధ్యతలను స్వీకరించిన కాలంలో కూడా పరమాచార్యులు ఇక్కడే నివసించారు. అందువల్ల ఈ ప్రదేశాన్ని వారి పాదస్పర్శతో పునీతమైన భూమిగా భక్తులు భావిస్తారు. పరమాచార్యుల పరమభక్తుడైన ప్రదోషం వెంకట్రామయ్యర్, ప్రదోషం మామగా ప్రసిద్ధి చెందిన వారు, ఈ పవిత్ర ప్రదేశంలో మహాస్వామివారికి ఒక అద్భుతమైన శిలామందిరాన్ని నిర్మించాలని సంకల్పించారు. ఆ సంకల్పానికి భక్తుల సహకారం తోడై, 1989లో ఏర్పాటైన శ్రీ మహాలక్ష్మీ మాతృభూతేశ్వరర్ ట్రస్టు ఆధ్వర్యంలో నిర్మాణ ప్రయత్నాలు ముందుకు సాగాయి. 1997 జూన్ 9న ప్రముఖ సంగీత విదుషీమణి ఎం.ఎస్. సుబ్బులక్ష్మి, టి. సదాశివం సమక్షంలో శంకుస్థాపన జరిగింది. దాదాపు పద్నాలుగు సంవత్సరాల సుదీర్ఘ నిర్మాణ ప్రక్రియ అనంతరం 2011 జనవరి 28న శ్రీ జయేంద్ర సరస్వతీ, శ్రీ విజయేంద్ర సరస్వతీ స్వామివారి సన్నిధిలో పాదుకా మంటప మహాకుంభాభిషేకం వైభవంగా నిర్వహించబడింది.

ఈ మణిమంటప నిర్మాణంలో అత్యంత విశేషమైన అంశం దాని శిల్పకళా సంపద. ఆధునిక కాలంలో ప్రాచీన భారతీయ దేవాలయ నిర్మాణ పద్ధతులను అనుసరించి, ప్రధానంగా గ్రానైట్ శిలలతో ఇంతటి భారీ నిర్మాణాన్ని చేపట్టడం అరుదైన విషయం. ప్రముఖ స్థపతి పద్మశ్రీ ఎస్.ఎం. గణపతి స్థపతి నేతృత్వంలో అనేకమంది శిల్పులు సంవత్సరాల తరబడి శ్రమించి దీనికి రూపమిచ్చారు. పల్లవ, చోళ, పాండ్య, నాయక రాజవంశాల కాలంలోని దేవాలయ నిర్మాణ సంప్రదాయాల ప్రభావం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. సుమారు వంద అడుగుల ఎత్తైన విమానం, ఐదు అంతస్తుల శిఖర నిర్మాణం, వంద స్తంభాలతో కూడిన విశాలమైన మంటపం సందర్శకులను ఆశ్చర్యపరుస్తాయి. వంద అడుగుల విమానం మహాస్వామివారి శతవర్షాల జీవితానికి సంకేతంగా నిర్మించబడింది. రాతి స్తంభాలపై చెక్కిన దేవతామూర్తులు, అలంకారాలు, సూక్ష్మమైన శిల్పవిన్యాసాలు మన ప్రాచీన స్థపతుల అసాధారణ నైపుణ్యాన్ని గుర్తుచేస్తాయి. విశాలమైన మంటపాన్ని దివ్యరథం ఆకృతిలో తీర్చిదిద్దడం మరో ప్రత్యేకత. రాతి చక్రాలు, అశ్వాలు, గజశిల్పాలు, భారీ ఏకశిలా నందీశ్వరుడు ఈ నిర్మాణానికి మరింత వైభవాన్ని చేకూరుస్తాయి. మంటప పైకప్పులో పన్నెండు రాశులను సూచించే శిల్పాలు కూడా దర్శనమిస్తాయి. ఈ నిర్మాణం ద్వారా కాలచక్రం, సృష్టి క్రమం, ధర్మం, ఆధ్యాత్మిక సాధన వంటి భావాలను శిల్పరూపంలో వ్యక్తీకరించే ప్రయత్నం కనిపిస్తుంది.

మణిమంటపంలోని అత్యంత పవిత్రమైన భాగం పరమాచార్యుల పాదుకా సన్నిధి. ఇక్కడ మహాస్వామివారి దివ్యమంగళ స్వరూపాన్ని ప్రతిబింబించే శిలామూర్తి, పవిత్ర పాదుకలు భక్తుల ఆరాధనకు కేంద్రంగా ఉన్నాయి. ప్రశాంతమైన ముఖవర్చస్సుతో, కరుణాపూరితమైన చూపులతో, ధ్యాననిష్ఠలో ఆసీనులైన మహాస్వామివారి రూపం వారి నిరాడంబర జీవనశైలిని, తపోశక్తిని స్మరింపజేస్తుంది. సాంప్రదాయ గర్భగృహ నిర్మాణానికి భిన్నంగా మధ్యలో ఉన్న పీఠం చుట్టూ ప్రదక్షిణ చేయడానికి వీలుగా రెండు ప్రదక్షిణ మార్గాలను ఏర్పాటు చేశారు. ప్రవేశద్వారాలపై గంగాయమునల శిల్పాలు, గురుస్వరూపాలు, ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలకు సంబంధించిన శిల్పవిన్యాసాలు కనిపిస్తాయి. గురుపాదుకల ఆరాధనకు అద్వైత సంప్రదాయంలో విశేషమైన ప్రాధాన్యం ఉంది. గురువు కేవలం విద్యను బోధించే వ్యక్తి మాత్రమే కాదు, అజ్ఞానాంధకారాన్ని తొలగించి ఆత్మజ్ఞానానికి మార్గం చూపే దివ్యశక్తి అని ఉపనిషత్తులు, గురుపరంపర సంప్రదాయాలు తెలియజేస్తాయి. ఆదిశంకర భగవత్పాదులు ప్రతిపాదించిన అద్వైత తత్త్వాన్ని తన జీవితం ద్వారా ఆచరించి చూపిన పరమాచార్యుల పాదుకలను దర్శించడం గురుతత్త్వాన్ని స్మరించుకునే అవకాశంగా భక్తులు భావిస్తారు.

ఈ పవిత్ర సన్నిధిలో నిత్యం వేదమంత్రోచ్చారణల మధ్య పాదుకా పూజ, పుష్పార్చన, దీపారాధన, నైవేద్య సమర్పణ వంటి సంప్రదాయ ఆరాధనలు నిర్వహిస్తారు. వేదపారాయణం, గురువందనం, పరమాచార్యుల నామస్మరణ ఈ క్షేత్రంలోని ఆధ్యాత్మిక వాతావరణానికి మరింత పవిత్రతను చేకూరుస్తాయి. ముఖ్యంగా గురువారం, గురుపౌర్ణమి, మహాస్వామివారి జయంతి, ఆరాధనోత్సవాల సందర్భాలలో ప్రత్యేక పూజలు, వేదపారాయణాలు నిర్వహించడం ఆనవాయితీ. గురువును పరబ్రహ్మ స్వరూపంగా భావించే భారతీయ సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా ఇక్కడ జరిగే ఆరాధన కేవలం ఒక మహనీయుని స్మరణ మాత్రమే కాకుండా, ఆయన బోధించిన అద్వైత జ్ఞానాన్ని, ధర్మాచరణను, ఆత్మశుద్ధిని మన జీవితంలో అలవరచుకోవాలనే సంకల్పానికి ప్రతీకగా నిలుస్తుంది.

పరమాచార్యుల జీవితంలోని గొప్ప విశేషం వారి అసాధారణ నిరాడంబరత. దేశమంతటా కాలినడకన సంచరిస్తూ, రాజుల నుంచి సామాన్యుల వరకు అందరినీ సమానమైన కరుణతో ఆదరించారు. వేదాలు కేవలం గ్రంథాలలో మిగిలిపోకుండా నిత్యజీవితంలో నిలవాలని, ధర్మం ఆచరణలో ప్రతిఫలించాలని, మనిషి తన కర్తవ్యాన్ని నిష్కామభావంతో నిర్వహించాలని బోధించారు. గోసంరక్షణ, అన్నదానం, వేదపాఠశాలల పోషణ, గ్రామీణ కళల పరిరక్షణ, ఆలయాల పునరుద్ధరణ వంటి కార్యక్రమాలకు ప్రోత్సాహమిచ్చారు. వారి దృష్టిలో భక్తి, జ్ఞానం, కర్మ వేర్వేరు మార్గాలుగా కనిపించినా, అంతిమంగా మనిషిలో అంతఃకరణ శుద్ధిని కలిగించేవే. ఈ ఆదర్శాలకు అనుగుణంగా ఒరిక్కై మణిమంటపంలో వేదపారాయణాలు, ప్రత్యేక పూజలు, ఆరాధనోత్సవాలు నిర్వహించబడుతున్నాయి. ఇక్కడి గోశాల కూడా మహాస్వామివారి ధర్మసేవా భావనను గుర్తుచేస్తుంది.

కాంచీపురంలోని కామాక్షీ అమ్మవారి ఆలయం, ఏకాంబరేశ్వరస్వామి ఆలయం, వరదరాజ పెరుమాళ్ ఆలయం వంటి ప్రాచీన క్షేత్రాలు భారతీయ దేవాలయ సంస్కృతికి ప్రతీకలైతే, ఒరిక్కై పరమాచార్య మణిమంటపం ఆ సంస్కృతిని ఆధునిక యుగంలో సజీవంగా నిలిపిన మహనీయునికి సమర్పించిన గురుభక్తి మందిరం. శిల్పసౌందర్యాన్ని ఆస్వాదించడానికి వచ్చినవారికి ఇది కళావైభవాన్ని చూపుతుంది. ఆధ్యాత్మిక జిజ్ఞాసతో వచ్చినవారికి గురుతత్త్వాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. భక్తితో వచ్చినవారికి మహాస్వామివారి కరుణామయ సన్నిధిని అనుభూతి చెందే అవకాశాన్ని కల్పిస్తుంది. వంద అడుగుల ఎత్తైన విమానం కన్నా ఉన్నతమైనది పరమాచార్యుల ఆధ్యాత్మిక వ్యక్తిత్వమని, వంద స్తంభాల బలం కన్నా గొప్పది వారు జీవితాంతం నిలబెట్టిన ధర్మనిష్ఠ అని ఈ క్షేత్రం మనకు గుర్తుచేస్తుంది. కాలం మారినా ధర్మం, జ్ఞానం, వినయం, సేవ అనే శాశ్వత విలువలు మారవని చాటిచెప్పే ఆధ్యాత్మిక స్ఫూర్తికేంద్రం ఒరిక్కై పరమాచార్య మణిమంటపం.

కంచి పరమాచార్యులు శ్రీశ్రీశ్రీ చంద్రశేఖరేంద్రసరస్వతీస్వామి వారి జీవిత విశేషాలు - మూడవ భాగం

మూడవ భాగం: ధర్మబోధ, సేవా కార్యక్రమాలు, చివరి సంవత్సరాలు — 1954 నుంచి 1994 వరకు

జయేంద్ర సరస్వతి స్వామిని వారసునిగా సిద్ధం చేసిన తరువాత కూడా పరమాచార్యులు యాత్రలు, ధర్మబోధ కొనసాగించారు. పీఠానికి అవసరమైన బాధ్యతలను క్రమంగా శిష్యునికి నేర్పించారు. వ్యక్తిగత సాధనతోపాటు ఒక సంస్థను దీర్ఘకాలం నడిపించడానికి తరువాతి తరాన్ని తయారు చేయడం అవసరమని ఆచరణలో చూపించారు.

1957లో ఆయన పీఠాధిపత్యానికి యాభై సంవత్సరాలు పూర్తయ్యాయి. కలవైలో ఉత్సవం జరిగింది. ఈ సందర్భంగా గతంలో చేసిన పనుల గురించి గర్వపడటం కంటే, మిగిలిన జీవితంలో చేయవలసిన కర్తవ్యాన్ని గుర్తించాలని బోధించారు. మనకు అప్పగించిన పనిని శ్రద్ధగా చేయడాన్ని భగవంతుని సేవగా భావించాలని చెప్పారు.

1957 నుంచి 1959 మధ్య మద్రాసులో ఆయన చేసిన ప్రవచనాలు ఎంతోమందిని ఆకట్టుకున్నాయి. కఠినమైన తాత్త్విక విషయాలను రోజువారీ జీవితంలోని ఉదాహరణలతో వివరించేవారు. పూజ, భక్తి, ధ్యానం, మంచి ప్రవర్తన, కుటుంబ బాధ్యతలను కలిపి చెప్పేవారు. ఆధ్యాత్మిక జీవితం కోసం ప్రతి మనిషి తనకు సాధ్యమైన స్థాయిలో క్రమశిక్షణను అలవాటు చేసుకోవాలని సూచించారు.

ఆయన బోధనలలో అద్వైతానికి ప్రధాన స్థానం ఉండేది. అన్ని జీవులలోనూ ఒకే ఆత్మతత్త్వం ఉందని తెలుసుకోవడం దాని మూలభావం. ఆ భావన ప్రవర్తనలో కనిపించాలంటే ఇతరుల బాధను పట్టించుకోవాలని, సేవ చేయాలని వివరించారు. సంపాదన, సౌకర్యాలతోపాటు మనసులో నిజాయితీ, వినయం, దయ పెరగాలని చెప్పారు.

ప్రతి రోజూ కొంత సమయం దైవస్మరణకు కేటాయించడం, తన కర్తవ్యాన్ని సక్రమంగా చేయడం, అనవసరమైన ఖర్చులను తగ్గించడం వంటి విషయాలను పదేపదే ప్రస్తావించారు. తన మతాన్ని శ్రద్ధగా అనుసరిస్తూనే ఇతరుల విశ్వాసాలను అవమానించకుండా ఉండాలని సూచించారు. ఆయనను కలవడానికి పండితులు, కళాకారులు, ఉద్యోగులు, గ్రామీణులు, ఇతర దేశాల నుంచి వచ్చిన ఆధ్యాత్మిక అన్వేషకులు కూడా వచ్చేవారు.

1966లో ప్రారంభమైన పిడికెడు బియ్యం కార్యక్రమం ఆయన సేవా దృక్పథానికి మంచి ఉదాహరణ. ప్రతి ఇంట్లో వంటకు ముందు కొద్దిగా బియ్యాన్ని పక్కన పెట్టి, వాటిని సమీకరించి అన్నదానానికి ఉపయోగించాలన్నది దాని భావం. పెద్ద మొత్తంలో విరాళం ఇవ్వలేనివారు కూడా సేవలో భాగస్వాములు కావడానికి ఇది అవకాశం కల్పించింది. చిన్న సహాయం అనేకమంది కలిసినప్పుడు పెద్ద అవసరాన్ని తీర్చగలదని ఈ కార్యక్రమం చూపించింది.

అదే సంవత్సరం ఆయన రచించిన మైత్రీం భజత అనే సంస్కృత గీతాన్ని ఎం.ఎస్. సుబ్బులక్ష్మి ఐక్యరాజ్యసమితిలో ఆలపించారు. స్నేహాన్ని పెంచుకోండి, యుద్ధాన్ని విడిచిపెట్టండి, ఇతరులపై దురాక్రమణ చేయవద్దు, అందరి శ్రేయస్సును కోరుకోండి అనేది ఆ గీతంలోని సందేశం. కాంచీపురంలో ఉన్న ఒక సన్యాసి శాంతి సందేశం సంగీతం ద్వారా ప్రపంచ వేదికను చేరుకుంది.

1968లో పరమాచార్యులు తెలుగు ప్రాంతాలలో పర్యటించారు. భద్రాచలం రామాలయ పునఃప్రతిష్ఠ కార్యక్రమంలో పాల్గొన్నారు. సికింద్రాబాద్‌లో బస చేశారు. తరువాత విజయవాడలో జరిగిన వేదపండితుల సమావేశానికి మార్గదర్శకత్వం వహించారు. వేదవిద్యతోపాటు ఆలయ ఆగమాలు, శిల్పం, సంప్రదాయ కళలకు సంబంధించిన చర్చలను ప్రోత్సహించారు.

1969లో కాంచీపురానికి తిరిగి వచ్చిన తరువాత మఠపు రోజువారీ నిర్వహణ బాధ్యతలను జయేంద్ర సరస్వతి స్వామికి అప్పగించి, తాను సాధన, మౌనం, భక్తులకు మార్గదర్శకత్వంపై ఎక్కువ దృష్టి పెట్టారు. కంచి పరిసరాలలో సాధారణమైన ప్రదేశాలలో నివసించారు.

1978 ఏప్రిల్‌లో, ఎనభై మూడేళ్లు దాటిన వయసులో, మరో సుదీర్ఘ పాదయాత్ర ప్రారంభించారు. ఆంధ్రప్రదేశ్, కర్ణాటక, మహారాష్ట్ర ప్రాంతాలలో పర్యటించారు. మధ్యలో కొన్ని ప్రదేశాలలో నెలలపాటు బస చేస్తూ ఈ యాత్రను ఆరు సంవత్సరాలు కొనసాగించారు. 1984లో కాంచీపురానికి తిరిగి వచ్చారు.

ఈ కాలంలో పీఠ గురుపరంపరలో మరో తరం చేరింది. 1983 మే 29న శంకర విజయేంద్ర సరస్వతి స్వామి సన్యాసం స్వీకరించి పీఠానికి 70వ ఆచార్యులయ్యారు. పరమాచార్యులు, జయేంద్ర సరస్వతి స్వామి, విజయేంద్ర సరస్వతి స్వామి ముగ్గురి సాన్నిధ్యం భక్తులకు ప్రత్యేక అనుభూతిగా నిలిచింది.

పరమాచార్యులు వివిధ సందర్భాలలో చేసిన ఉపదేశాలు దైవత్తిన్ కురల్ అనే పేరుతో విస్తృతంగా ప్రచారంలోకి వచ్చాయి. భక్తి, వేదాంతం, ఆచారాలు, సంగీతం, కుటుంబ జీవితం, నీతి వంటి అనేక విషయాలు అందులో ఉన్నాయి. ఆయన మాటలను ప్రత్యక్షంగా వినలేనివారికి కూడా ఆ బోధనలు చేరాయి.

కాంచీపురానికి తిరిగి వచ్చిన తరువాత వృద్ధాప్యం కారణంగా శారీరక కదలికలు తగ్గినా, ప్రజల అవసరాలపై ఆయన శ్రద్ధ కొనసాగింది. తక్కువ ఆదాయం ఉన్న ఆలయాల అర్చకులకు సహాయం చేయడానికి ఏర్పాట్లను ప్రోత్సహించారు. పాత ఆలయాల పునరుద్ధరణ, పండితుల చర్చలు, వేదపారాయణాలపై ఆసక్తి చూపించారు. తన దర్శనానికి వచ్చినవారి కష్టాలను విని ఆశీర్వదించేవారు.

1993లో ఆయన వందవ జన్మసంవత్సరాన్ని పురస్కరించుకొని భక్తులు ఉత్సవాలు నిర్వహించారు. అయితే వంద సంవత్సరాలు పూర్తయ్యే 1994 మే నెలకు ముందే, 1994 జనవరి 8న కాంచీపురంలో మహాసమాధి పొందారు. అప్పటికి ఆయన వయసు 99 సంవత్సరాలు. దాదాపు 87 సంవత్సరాలు కంచి కామకోటి పీఠానికి ఆచార్యులుగా ఉన్నారు.

పాఠశాలలో ప్రతిభ చూపిన స్వామినాథన్ అనే బాలుడు, అనూహ్యంగా వచ్చిన పీఠబాధ్యతను స్వీకరించి, జీవితమంతా అధ్యయనం, సాధన, ధర్మబోధకు అంకితం చేశారు. వేద పరిరక్షణ, ఆలయ సంరక్షణ, నిరాడంబర జీవితం, ప్రజలతో ప్రత్యక్ష సంబంధం ఆయన జీవితంలో ప్రధానంగా కనిపిస్తాయి. భక్తులు ఆయనను మహాస్వామి, మహాపెరియవ, పరమాచార్యులు అని ప్రేమగా స్మరించుకుంటారు.

కంచి పరమాచార్యులు శ్రీశ్రీశ్రీ చంద్రశేఖరేంద్రసరస్వతీస్వామి వారి జీవిత విశేషాలు - రెండవ భాగం

రెండవ భాగం: పాదయాత్రలతో ప్రజలకు చేరువైన జగద్గురువు — 1919 నుంచి 1954 వరకు

1919 మార్చిలో మహాస్వామి సుదీర్ఘ దేశయాత్ర ప్రారంభించారు. ఈ యాత్ర దాదాపు ఇరవై సంవత్సరాలు కొనసాగింది. పెద్ద పట్టణాలతోపాటు చిన్న గ్రామాలకు కూడా వెళ్లారు. ఎక్కువగా కాలినడకన ప్రయాణించేవారు. అవసరమైన సందర్భాలలో పల్లకిని ఉపయోగించేవారు. రోజువారీ పూజ, జపం, అనుష్ఠానాలను కొనసాగిస్తూనే ప్రజలను కలుసుకొని వారి ప్రశ్నలకు సమాధానాలు ఇచ్చేవారు.

ఈ ప్రయాణాలు ఆయనకు ప్రజల జీవన పరిస్థితులను దగ్గరగా చూసే అవకాశం కలిగించాయి. గ్రామాలలోని ఆలయాల స్థితి, వేదపండితుల జీవనోపాధి, పేదల అవసరాలను తెలుసుకునేవారు. గ్రామస్థులు కలిసి తమ ఊరి ధార్మిక, సామాజిక అవసరాలను తీర్చుకోవాలని ప్రోత్సహించారు. ఆయన ధరించే దుస్తులు, ఆహారం, బస చాలా సాధారణంగా ఉండేవి. దేశంలో ఖాదీ ఉద్యమం బలపడిన కాలం నుంచి ఖాదీ వస్త్రాలను ధరించారు.

1927 అక్టోబరు 15న కేరళలో పాలక్కాడ్ సమీపంలోని నెల్లిచేరి గ్రామంలో మహాత్మా గాంధీ ఆయనను కలిశారు. ఒక సాధారణ గోశాలలో ఈ సమావేశం జరిగింది. ధర్మం, ప్రజల జీవితం వంటి విషయాలపై ఇద్దరూ ఆత్మీయంగా మాట్లాడుకున్నారు. ఈ భేటీ పరమాచార్యుల జీవితంలోని ముఖ్యమైన సంఘటనలలో ఒకటిగా నిలిచింది.

1931లో ఆధ్యాత్మిక అన్వేషణతో భారతదేశానికి వచ్చిన పాల్ బ్రంటన్ ఆయనను కలిశారు. ప్రపంచ శాంతి గురించి బ్రంటన్ అడిగిన ప్రశ్నలకు, మనిషిలో అంతరంగ మార్పు అవసరమని పరమాచార్యులు వివరించారు. ఆయుధాలను తగ్గించడం మాత్రమే సరిపోదనీ, మనుషుల మధ్య అవగాహన, సద్భావం పెరగాలనీ చెప్పారు. బ్రంటన్‌ను తిరువణ్ణామలైలోని రమణ మహర్షిని దర్శించమని సూచించారు.

1931 జనవరిలో పరమాచార్యులు కాంచీపురాన్ని సందర్శించారు. కామాక్షి ఆలయ పరిరక్షణపై దృష్టి పెట్టారు. తరువాత తెలుగు ప్రాంతాలలో పర్యటించారు. 1932లో శ్రీకాళహస్తి, తిరుపతి, తిరుమల వంటి క్షేత్రాలను దర్శించారు. భక్తులకు తెలుగులో ఉపదేశాలు ఇచ్చారు. చిత్తూరు ప్రాంతంలోని బుగ్గలో చాతుర్మాస్యం గడిపారు.

1933లో ఉత్తర భారత యాత్రకు బయలుదేరారు. శ్రీశైలం వంటి క్షేత్రాలను దర్శిస్తూ 1934లో ప్రయాగ చేరుకున్నారు. దక్షిణంలో రామేశ్వరం నుంచి తీసుకువచ్చిన ఇసుకను త్రివేణి సంగమంలో కలిపారు. తరువాత రామేశ్వరంలో అభిషేకానికి ఉపయోగించడానికి గంగాజలాన్ని సేకరించారు. ఈ యాత్ర ఉత్తర, దక్షిణ భారతాల ఆధ్యాత్మిక అనుబంధాన్ని ప్రతిబింబించింది.

ప్రయాగ నుంచి కాశీకి వెళ్లారు. అక్కడ పండితులు ఆయనకు స్వాగతం పలికారు. బెనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయంలో మదన్‌మోహన్ మాలవీయ ఆయనను గౌరవించారు. తరువాత గయ, కలకత్తా, పూరీ వంటి క్షేత్రాలను సందర్శించారు. 1935లో కలకత్తాలో చాతుర్మాస్యం, నవరాత్రి ఉత్సవాలు నిర్వహించారు. 1936లో పూరీ జగన్నాథుని దర్శించారు. తిరుగు ప్రయాణంలో తెలుగు ప్రాంతాలలో కూడా పర్యటించారు.

1939లో రామేశ్వరంలో గంగాజలంతో రామనాథస్వామికి అభిషేకం చేయించారు. అదే సంవత్సరం జూన్‌లో కుంభకోణం మఠానికి తిరిగి వచ్చారు. సుదీర్ఘ యాత్రలో అనేక ప్రాంతాల సంప్రదాయాలు, భాషలు, ప్రజల అవసరాలను తెలుసుకున్నారు. ఆ అనుభవం తరువాతి కార్యక్రమాలకు పునాదిగా నిలిచింది.

1939 నుంచి గ్రామాలలో మఠ ప్రతినిధులుగా పనిచేసే ముద్రాధికారుల వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేశారు. ఆలయాలను బాగుచేయడం, పూజలు క్రమంగా జరిగేలా చూడడం, పురాణ ప్రవచనాలు ఏర్పాటు చేయడం వారి పనులలో ఉండేవి. గ్రామస్థులను కలిపి బావులు, చెరువులు వంటి ఉమ్మడి అవసరాల కోసం పనిచేయించడం, పశువుల సంరక్షణను ప్రోత్సహించడం కూడా ఈ ప్రయత్నాలలో భాగం.

1940వ దశకంలో పాత ఆలయాల పునరుద్ధరణకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. తంజావూరు బంగారు కామాక్షి ఆలయం, తిరువానైక్కావల్ ప్రాంతంలోని పురాతన ఆలయాల పనులకు మార్గదర్శకత్వం వహించారు. కంచి కామాక్షి ఆలయ పునరుద్ధరణ తరువాత 1944 ఫిబ్రవరి 7న కుంభాభిషేకం జరిగింది.

వేదవిద్య నేర్చుకునేవారు తగ్గిపోతున్నారని ఆయన ఆందోళన చెందారు. పాఠశాలలు, పరీక్షలు, పండితులకు ఆర్థిక సహాయం, విద్యార్థులకు ప్రోత్సాహం వంటి ఏర్పాట్లకు కృషి చేశారు. వేదాలను పుస్తకాలలో భద్రపరచడంతోపాటు, సరైన స్వరంతో నేర్పే గురువులు, నేర్చుకునే విద్యార్థులు కొనసాగాలని భావించారు.

1950లో తిరుప్పావై, తిరువెంబావైలకు సంబంధించిన సమావేశాన్ని ప్రోత్సహించారు. వైష్ణవ, శైవ పండితులు ఒకే వేదికపై పాల్గొన్నారు. ఆరాధనా పద్ధతులు వేరైనా భగవంతుని చేరుకోవడమే అందరి లక్ష్యమని వివరించారు. సంప్రదాయాలను పాటిస్తూనే పరస్పర గౌరవంతో జీవించాలనే భావనను బలపరిచారు.

1953 జూన్‌లో కాంచీపురానికి చేరుకొని కొంతకాలం అక్కడే ఉన్నారు. పీఠానికి తరువాతి తరాన్ని సిద్ధం చేయాలని నిర్ణయించారు. వేదవిద్య అభ్యసించిన సుబ్రహ్మణ్యం అనే యువకుడిని ఎంపిక చేశారు. 1954 మార్చి 22న ఆయనకు సన్యాస దీక్ష ఇచ్చి జయేంద్ర సరస్వతి అనే పేరు పెట్టారు. పూజావిధులు, పీఠ బాధ్యతలు, ప్రజాసేవకు సంబంధించిన విషయాలలో ఆయనకు శిక్షణ ఇవ్వడం ప్రారంభించారు.

కంచి పరమాచార్యులు శ్రీశ్రీశ్రీ చంద్రశేఖరేంద్రసరస్వతీస్వామి వారి జీవిత విశేషాలు - మొదటి భాగం

మొదటి భాగం: స్వామినాథుని బాల్యం నుంచి కంచి పీఠాధిపత్యం వరకు — 1894 నుంచి 1918 వరకు

కంచి పరమాచార్యులుగా ప్రసిద్ధి చెందిన శ్రీ చంద్రశేఖరేంద్ర సరస్వతి మహాస్వామి 1894 మే 20న తమిళనాడులోని విల్లుపురంలో జన్మించారు. ఆయన పూర్వాశ్రమ నామం స్వామినాథన్. తండ్రి సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రి విద్యాశాఖలో పనిచేసేవారు. తల్లి మహాలక్ష్మి ధార్మిక స్వభావం కలిగిన గృహిణి. వీరి కుటుంబం కర్ణాటక మూలాలు కలిగి, చాలాకాలం క్రితమే తమిళ ప్రాంతంలో స్థిరపడింది. కుటుంబ దైవమైన స్వామిమలై సుబ్రహ్మణ్యస్వామి పేరుతో బాలునికి స్వామినాథన్ అని పేరు పెట్టారు.

చిన్నప్పటి నుంచే స్వామినాథన్‌కు మంచి జ్ఞాపకశక్తి, విషయాలను త్వరగా అర్థం చేసుకునే తెలివి ఉండేవి. చదువులో ఆయన ప్రతిభను ఉపాధ్యాయులు గుర్తించారు. తిండివనంలోని ఆర్కాట్ అమెరికన్ మిషన్ పాఠశాలలో చదువుకున్నారు. ఆంగ్లభాషలో రాణించడంతోపాటు బైబిల్ పాఠాలలోనూ బహుమతులు పొందారు. పాఠశాలలో నేర్పే విషయాలను శ్రద్ధగా నేర్చుకునేవారు.

1905లో ఆయనకు ఉపనయనం జరిగింది. 1906లో పాఠశాలలో షేక్స్‌పియర్ రచించిన కింగ్ జాన్ నాటకంలోని ఒక ఘట్టాన్ని ప్రదర్శించారు. అందులో స్వామినాథన్ ఆర్థర్ యువరాజు పాత్ర పోషించారు. కొద్దికాలం సాధనతోనే సంభాషణలను నేర్చుకొని, స్పష్టమైన ఉచ్చారణతో చెప్పి ఉపాధ్యాయుల ప్రశంసలు పొందారు. చదువు, నటన, భాషా పరిజ్ఞానం కలిగిన ఈ బాలుని జీవితం త్వరలో పూర్తిగా మారబోతోందని అప్పటికి కుటుంబ సభ్యులకు తెలియదు.

1906లో కంచి కామకోటి పీఠానికి చెందిన 66వ ఆచార్యులు తిండివనం సమీపంలోని పెరుముక్కల్ ప్రాంతంలో ఉన్నారు. స్వామినాథన్ తన కుటుంబంతో కలిసి వారి దర్శనానికి వెళ్లారు. తరువాత మరో సందర్భంలో స్నేహితునితో కలిసి ఆచార్యులను దర్శించారు. బాలునిపై ఆచార్యులకు ప్రత్యేకమైన అభిమానం కలిగింది. ఆయనను తమ తరువాత పీఠానికి తగిన వారిగా భావించారని చెబుతారు.

1907 ప్రారంభంలో 66వ ఆచార్యులు కలవైలో సిద్ధి పొందారు. వారి తరువాత స్వామినాథన్‌కు సమీప బంధువైన యువకుడు సన్యాసం స్వీకరించి మహాదేవేంద్ర సరస్వతి పేరుతో 67వ ఆచార్యులయ్యారు. కానీ ఆయన కూడా కొద్ది రోజులకే తీవ్రమైన అనారోగ్యంతో సిద్ధి పొందారు. ఈ అనూహ్య పరిస్థితులలో పీఠానికి మరొక వారసుని ఎంపిక చేయవలసి వచ్చింది.

బంధువులను పరామర్శించడానికి తల్లితో కలిసి బయలుదేరిన స్వామినాథన్‌ను మఠం సిబ్బంది కలవైకి తీసుకువెళ్లారు. ప్రయాణంలోనే తాను తిరిగి ఇంటికి వెళ్లకపోవచ్చని, మఠంలోనే ఉండవలసి రావచ్చని ఆయనకు తెలిసింది. ఊహించని ఈ మలుపు బాలునికి కలవరాన్ని కలిగించింది. బండిలో ప్రయాణిస్తూ రామనామాన్ని జపించారు.

1907 ఫిబ్రవరి 13న, పదమూడేళ్లు నిండకముందే, స్వామినాథన్ సన్యాసం స్వీకరించి కంచి కామకోటి పీఠానికి 68వ ఆచార్యులయ్యారు. ఆయనకు చంద్రశేఖరేంద్ర సరస్వతి అనే సన్యాస నామం ఇచ్చారు. అదే సంవత్సరం మే 9న కుంభకోణంలో పట్టాభిషేక ఉత్సవం జరిగింది. అప్పట్లో మఠం ప్రధాన కార్యకలాపాలు కుంభకోణం నుంచి సాగేవి. పాఠశాల విద్యార్థిగా ఉన్న బాలుడు ఒక పెద్ద ఆధ్యాత్మిక సంస్థకు గురువుగా మారారు.

1908లో ఆయన తిరువానైక్కావల్‌లోని జంబుకేశ్వర ఆలయానికి తొలి ముఖ్యమైన యాత్ర చేశారు. అక్కడి కుంభాభిషేక కార్యక్రమంలో పాల్గొన్నారు. తరువాత పూర్వాచార్యుల అధిష్ఠానం ఉన్న ఇళయాత్తంగుడిని దర్శించారు. చిన్న వయసులోనే పీఠ సంప్రదాయాలు, పూజావిధులు, యాత్రా నియమాలను ఆచరణలో నేర్చుకోవడం ప్రారంభించారు.

పీఠాధిపతి అయినప్పటికీ ఆయన చదువును ఆపలేదు. పండితుల వద్ద సంస్కృతం, శాస్త్రాలు నేర్చుకున్నారు. ప్రశాంతంగా అధ్యయనం చేయడానికి కావేరి ఒడ్డున ఉన్న మహేంద్ర మంగళం గ్రామంలో ఏర్పాట్లు చేశారు. 1911 నుంచి 1914 వరకు అక్కడ గడిపారు. తనకు బోధించే పండితులు మఠానికి శిష్యులైనప్పటికీ, వారిని గురువులుగా ఎంతో గౌరవించారు.

ఆయన ఆసక్తి ఆధ్యాత్మిక విషయాలకే పరిమితం కాలేదు. సంగీతం, గణితం, ఖగోళం, శాసనాలు, ఆలయ నిర్మాణం వంటి అంశాలను కూడా తెలుసుకునేవారు. ఆయా రంగాలలో పరిజ్ఞానం ఉన్నవారిని ప్రశ్నించి కొత్త విషయాలు నేర్చుకునేవారు. గొప్ప స్థానంలో ఉన్నప్పటికీ నేర్చుకోవాలనే వినయం ఆయనలో కొనసాగింది.

1915లో ఇరవై ఒక్క సంవత్సరాలు పూర్తయిన తరువాత మఠ పరిపాలనను తన ప్రత్యక్ష పర్యవేక్షణలోకి తీసుకున్నారు. పండితులకు సన్మానాలు, విద్యార్థులకు సహాయం, ధార్మిక చర్చలు, సంగీత కార్యక్రమాలను ప్రోత్సహించారు. ఉచిత ఆయుర్వేద వైద్యశాల వంటి సేవా కార్యక్రమాలకు కూడా ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. 1918 నాటికి ఆయన అధ్యయనం, నియమపాలన, సంస్థ నిర్వహణలో అనుభవం సంపాదించిన యువ ఆచార్యులుగా ఎదిగారు.

వారణాసిలో నడిచిన శివుడు త్రైలింగస్వామి జీవిత విశేషాలు

భారతదేశంలోని గొప్ప యోగులలో త్రైలింగ స్వామి ఒకరు. తెలుగు నేలపై జన్మించి, కాశీ నగరాన్ని తన సాధనా స్థలంగా చేసుకున్న ఆయనను భక్తులు ఎంతో గౌరవిస్తారు. తైలంగ స్వామి, త్రైలంగ స్వామి అనే పేర్లతో కూడా ఆయన ప్రసిద్ధి చెందారు. ఆయన రెండు వందల సంవత్సరాలకు పైగా జీవించారని, సుమారు 280 సంవత్సరాల వయసులో దేహాన్ని విడిచారని భక్తుల విశ్వాసం. అయితే ఆయన పుట్టిన సంవత్సరం గురించి భిన్నమైన వివరాలు ఉన్నాయి. అందువల్ల ఈ దీర్ఘాయుష్షును నిర్ధారిత చారిత్రక విషయంగా కాకుండా, ఆయన గురించి తరతరాలుగా వస్తున్న నమ్మకంగా అర్థం చేసుకోవాలి.

త్రైలింగ స్వామి పూర్వాశ్రమ నామం శివరాముడు. ఆయన ప్రస్తుత ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని విజయనగరం ప్రాంతంలో జన్మించారని చెబుతారు. తండ్రి పేరు నరసింహారావు. తల్లి పేరు విద్యావతి. ఇద్దరూ శివభక్తులు. ఇంట్లో పూజలు, దైవస్మరణకు ప్రాధాన్యం ఉండేది. ముఖ్యంగా తల్లి భక్తి శివరాముడిపై గాఢమైన ప్రభావం చూపింది. ఆమె ప్రోత్సాహంతో ఆయన చిన్ననాటి నుంచే ఆధ్యాత్మిక జీవితం వైపు ఆకర్షితుడయ్యారని జీవిత కథనాలు తెలియజేస్తున్నాయి.

వయసు పెరుగుతున్న కొద్దీ శివరాముడికి ధనం, ఆస్తి, కుటుంబ సౌఖ్యాలపై ఆసక్తి తగ్గింది. భగవంతుని తెలుసుకోవాలనే కోరిక బలపడింది. తండ్రి మరణించిన తరువాత కుటుంబ బాధ్యతలను తమ్ముడు శ్రీధరుడికి అప్పగించారని చెబుతారు. తల్లి జీవించి ఉన్నంతకాలం ఆమెకు దగ్గరగా ఉంటూ సాధన కొనసాగించారు. ఆమె మరణించిన తరువాత ఏకాంత జీవితాన్ని స్వీకరించారు. శ్మశానం సమీపంలోని ఒక చిన్న కుటీరంలో ఉంటూ ధ్యానం, దైవచింతనలో కాలం గడిపారని సంప్రదాయ కథనాలు వివరిస్తున్నాయి.

తరువాత శివరాముడు భగీరథానంద సరస్వతి అనే గురువును ఆశ్రయించారు. ఆయన వద్ద సన్యాస దీక్ష తీసుకుని గణపతి సరస్వతి అనే పేరు పొందారు. గురువు మార్గదర్శకత్వంలో సాధన కొనసాగిస్తూ అనేక తీర్థక్షేత్రాలను సందర్శించారు. చివరకు వారణాసికి చేరుకొని అక్కడ స్థిరపడ్డారు. తెలుగు ప్రాంతం నుంచి వచ్చిన సన్యాసి కావడంతో ఆయన తైలంగ స్వామిగా, త్రైలింగ స్వామిగా ప్రజలకు పరిచయమయ్యారు.

కాశీలో ఆయన జీవితం చాలా నిరాడంబరంగా సాగింది. గంగానది ఒడ్డున, వివిధ ఘాట్ల వద్ద ఎక్కువ సమయం గడిపేవారు. ఆయనకు ఆస్తులు కూడబెట్టాలనే కోరిక ఉండేది కాదు. ఎవరినీ ఏమీ అడగకుండా, తనకు లభించిన దానితో సంతృప్తిగా జీవించేవారు. ఎక్కువగా మౌనంగా ఉండేవారు. ఆయనను దర్శించడానికి వచ్చినవారికి కొన్నిసార్లు మాటలతో, మరికొన్నిసార్లు సంజ్ఞలతో స్పందించేవారు. ఆయన ప్రశాంతమైన ప్రవర్తన భక్తులను ఆకట్టుకునేది.

త్రైలింగ స్వామి తరచుగా దిగంబరంగా సంచరించేవారని వర్ణనలు ఉన్నాయి. శరీరంపై మమకారం లేని అవధూతగా భక్తులు ఆయనను భావించారు. గంగానదిలో చాలా సేపు తేలుతూ ఉండటం, తీవ్రమైన ఎండలో కూడా ప్రశాంతంగా పడుకోవడం వంటి సంఘటనలు ఆయన గురించి ప్రచారంలో ఉన్నాయి. సాధారణ మనుషులకు ఆశ్చర్యం కలిగించే ఇటువంటి కథలను భక్తులు ఆయన యోగశక్తికి గుర్తులుగా చెప్పుకుంటారు. ఈ అద్భుత కథనాలన్నింటికీ స్వతంత్ర చారిత్రక నిర్ధారణ ఉందని మాత్రం చెప్పలేం.

త్రైలింగ స్వామిని ఎంతో గౌరవించిన మహనీయులలో శ్రీరామకృష్ణ పరమహంస ఒకరు. 1868లో కాశీకి వచ్చినప్పుడు శ్రీరామకృష్ణులు ఆయనను దర్శించారు. ఆయన ప్రవర్తనను గమనించి, అత్యున్నతమైన పరమహంస స్థితిని పొందిన మహాత్ముడిగా గుర్తించారు. ఆయనకు పాయసం తినిపించారు. ఇద్దరి మధ్య ఉన్న ఈ అనుబంధం, త్రైలింగ స్వామికి సమకాలీన ఆధ్యాత్మిక ప్రముఖులలో ఉన్న గౌరవాన్ని తెలియజేస్తుంది.

లాహిరీ మహాశయులతో కూడా త్రైలింగ స్వామికి ఆధ్యాత్మిక సాన్నిహిత్యం ఉన్నట్లు కథనాలు ఉన్నాయి. ఇద్దరూ కలిసి ధ్యానంలో కూర్చునేవారని చెబుతారు. కుటుంబ జీవితంలో ఉన్న లాహిరీ మహాశయులను త్రైలింగ స్వామి ఎంతో గౌరవించేవారు. సన్యాసి అయిన ఆయన ఒక గృహస్థునికి అంతటి గౌరవం ఇవ్వడం గురించి ప్రశ్న వచ్చినప్పుడు, లాహిరీ మహాశయులు ఉన్నతమైన ఆత్మజ్ఞానాన్ని పొందారని వివరించినట్లు ఒక ప్రసిద్ధ సంఘటన ఉంది. ఆధ్యాత్మిక ఉన్నతిని నిర్ణయించేది అంతరంగ సాధన అని ఈ సంఘటన సూచిస్తుంది.

త్రైలింగ స్వామిని ఆశ్రయించిన శిష్యులలో ఉమాచరణ ముఖోపాధ్యాయ ముఖ్యులు. ఆధ్యాత్మిక సందేహాలకు సమాధానాలు తెలుసుకోవాలనే కోరికతో ఆయన కాశీకి వచ్చారు. ఆ సమయంలో త్రైలింగ స్వామి పంచగంగా ఘాట్ వద్ద ఉండేవారు. వెంటనే శిష్యునిగా స్వీకరించకుండా, కొంతకాలం ఆయన సహనాన్ని పరీక్షించిన తరువాత ఆశ్రయం ఇచ్చారని చెబుతారు. ఉమాచరణ కుటుంబ జీవితంలో ఉంటూనే గురువును అనుసరించారు. గురుశిష్యుల మధ్య ఏర్పడిన ఈ బంధం స్వామి జీవితంలోని ముఖ్యమైన అంశాలలో ఒకటి.

త్రైలింగ స్వామికి ఆపాదించబడే బోధనలలో మనసును అదుపులో ఉంచుకోవడం ప్రధానమైనది. కోపం, దురాశ, అహంకారం తగ్గించుకోవాలని ఆయన సూచించారు. నిజం మాట్లాడటం, ఇతరులకు హాని చేయకపోవడం, అవసరంలో ఉన్నవారికి సహాయం చేయడం వంటి మంచి లక్షణాలకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. మనిషి ఇతరులకు చెప్పే మంచి విషయాలను ముందుగా తాను ఆచరించాలని బోధించారు. పుస్తకాలు చదవడం మాత్రమే సరిపోదనీ, నేర్చుకున్న విషయాలు ప్రవర్తనలో కనిపించాలనీ ఆయన ఉపదేశాల భావం.

భగవంతుని చేరడానికి మనసులో నిజాయితీ, వినయం అవసరమని ఆయన బోధనలు తెలియజేస్తాయి. బయటకు సన్యాసి వేషం వేసుకున్నంత మాత్రాన కోరికలు తొలగిపోవు. ఉపవాసాలు చేసినా, కఠినమైన సాధనలు చేసినా, మనసు మారకపోతే పూర్తి ప్రయోజనం ఉండదు. కోపాన్ని ప్రేమతో ఎదుర్కోవడం, స్వార్థాన్ని తగ్గించుకోవడం, మాటలను జాగ్రత్తగా ఉపయోగించడం ఆధ్యాత్మిక జీవితానికి అవసరమని ఆయన సూచించారు. ఇతర మతాలను కూడా గౌరవించాలని చెప్పినట్లు ఆయన ఉపదేశాలలో కనిపిస్తుంది.

జీవితపు చివరి దశలో త్రైలింగ స్వామి తన దేహత్యాగ సమయం దగ్గరపడుతోందని శిష్యులకు ముందుగానే తెలియజేశారని చెబుతారు. ఉమాచరణను కూడా కాశీకి రమ్మని పిలిపించారు. తన తరువాత శిష్యుల సాధన ఎలా కొనసాగాలో సూచనలు ఇచ్చారు. చివరి రోజుల వరకు వారి ఆధ్యాత్మిక సందేహాలను తీర్చారు. గురువు దూరమవుతారనే బాధతో ఉన్నవారికి, సాధన కొనసాగించడానికి ధైర్యం కలిగించారు.

1887 డిసెంబరు 26న త్రైలింగ స్వామి వారణాసిలో దేహాన్ని విడిచారు. భక్తులు దీనిని ఆయన మహాసమాధిగా, మోక్షస్థితిలో లీనమైన పవిత్ర ఘట్టంగా భావిస్తారు. ఆయన సూచనల ప్రకారం దేహానికి దహన సంస్కారం చేయకుండా గంగానదిలో జలసమాధి ఇచ్చారు. సుదీర్ఘకాలం ఆయనకు ఆశ్రయంగా నిలిచిన కాశీ, ఆయన చివరి ప్రయాణానికీ వేదిక అయింది.

త్రైలింగ స్వామి పేరు వినగానే ఆయన అసాధారణ ఆయుష్షు, అద్భుతాల కథలు గుర్తుకు వస్తాయి. అయితే ఆయన జీవితం నుంచి అందరికీ దగ్గరయ్యే సందేశాలు కూడా ఉన్నాయి. ఉన్నదానితో తృప్తిగా జీవించడం, స్వార్థాన్ని తగ్గించుకోవడం, మనసును ప్రశాంతంగా ఉంచుకోవడం, భగవంతుని తెలుసుకోవడానికి చిత్తశుద్ధితో ప్రయత్నించడం వాటిలో ముఖ్యమైనవి. తెలుగు నేల నుంచి కాశీ వరకు సాగిన ఆయన ఆధ్యాత్మిక ప్రయాణం నేటికీ భక్తులకు ప్రేరణనిస్తోంది.