సింగీతం శ్రీనివాసరావు గారి కౌశలం

సింగీతం శ్రీనివాసరావు గారు తెలుగు సినిమాకు అందించిన గొప్ప సంపద వినూత్నంగా వైవిధ్యంగా ఆలోచించే ధైర్యం. నిజజీవిత కథ, మాటలు లేని హాస్యం, కాలప్రయాణం, జానపద సాహసం — ఇంత భిన్నమైన కథలను ప్రేక్షకులకు దగ్గరగా చెప్పగలగడం ఆయన ప్రత్యేకత. ప్రతి కథకు తగిన రూపాన్ని ఎంచుకుని, నటనను, సంగీతాన్ని, సాంకేతికతను అందుకు అనుగుణంగా ఉపయోగించారు. ఆయన చిత్రాలను పరిశీలిస్తే తెలుగు సినిమా పరిధిని, ఔన్నత్యాన్ని ఎంతగా విస్తరించారో తెలుస్తుంది.

1931 సెప్టెంబరు 21న నెల్లూరు జిల్లాలో జన్మించిన సింగీతం గారు, కేవీ రెడ్డి వద్ద పనిచేస్తూ సినిమా నిర్మాణంలోని మెళకువలు నేర్చుకున్నారు. మాయాబజార్ వంటి చిత్రాల కథా చర్చల్లో పాల్గొన్నారు. 1972లో నీతి–నిజాయితీ అనే చిత్రంతో దర్శకుడయ్యారు. తరువాత తెలుగు, తమిళ, కన్నడ తదితర భాషల్లో పనిచేసి, 1980లలో జీవితకథలతోనూ దృశ్య హాస్యంతోనూ, 1990లలో కాలప్రయాణం, జానపద కథలతోనూ ప్రత్యేక గుర్తింపు పొందారు. కొత్త ప్రయోగాలపై ఆసక్తిని చివరివరకు కొనసాగించి, 2026లో ‘సింగ్ గీతం’ను అందించారు. 2026 అక్టోబరు 3న చెన్నైలో కన్నుమూశారు. 

మయూరి (1985) చిత్రంలో ఆయన సున్నితమైన కథనాన్ని చూడవచ్చు. ప్రమాదంలో కాలు కోల్పోయి, కృత్రిమ కాలుతో తిరిగి నాట్యం చేసిన సుధా చంద్రన్ జీవితాన్ని తెరకెక్కించారు. పేరున్న నటిని తీసుకోవాలనే ఆలోచన ఉన్నప్పటికీ, సుధానే ప్రధాన పాత్ర పోషించాలని ఆయన కోరారు. నటనలో అనుభవం లేని ఆమెకు ధైర్యం చెప్పి నటింపజేశారు. తన జీవితాన్ని తానే తెరపై చూపించడం వల్ల ఆ పాత్రకు వచ్చిన నిజాయితీ ఈ చిత్రానికి ప్రత్యేక బలం. ఆమె పోరాటం తెలుగు ప్రేక్షకులకు చేరడంలో ఆయన నటీనటుల ఎంపిక కీలకమైంది. 

పుష్పక విమానం (1987) చిత్రంలో కమల్ హాసన్, అమలతో ఒక్క సంభాషణా లేకుండా పూర్తి కథ చెప్పారు. ముఖకవళికలు, కదలికలు, పరిసరాల శబ్దాలు, సంగీతంతో హాస్యాన్నీ భావాలనూ వ్యక్తం చేశారు. ఇది శబ్దం లేని సినిమా కాదు, మాటలు లేకుండా శబ్దాన్ని కథకు ఉపయోగించిన సినిమా. హత్యకు మంచుతో చేసిన కత్తిని ఉపయోగించాలనే సన్నివేశం ఆయన చిత్రంలోని కాల్పనిక శక్తికి, సృజనాత్మకతకు ఉదాహరణ. భాషకు అతీతంగా ప్రేక్షకులను అలరించిన ఈ ప్రయోగం జాతీయ స్థాయిలో ఉత్తమ ప్రజాదరణ పొందిన వినోద చిత్రంగా పురస్కారం అందుకుంది. 

ఆదిత్య 369 (1991) చిత్రంలో కాలప్రయాణం అనే కొత్త భావనను తెలుగు చరిత్రతో కలిపారు. బాలకృష్ణ పోషించిన ఆధునిక యువకుడి పాత్రను శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలంలోకి తీసుకెళ్లి, తరువాత భవిష్యత్తును చూపించారు. మూడు కాలాల కథను ఒక వజ్రాయుధంతో అనుసంధానించడం ఆయన కథ నిర్మాణంలోని తెలివి. కాలయంత్రం నమ్మదగినట్లు కనిపించేందుకు పేకేటి రంగాతో ముందుగా చిన్న నమూనా చేయించి, తరువాత పెద్ద యంత్రాన్ని నిర్మింపజేశారు. కొత్త ఆలోచనతో పాటు దాన్ని తెరపై చూపించే విధానానికీ ఆయన ఇచ్చిన ప్రాధాన్యం ఇందులో కనిపిస్తుంది. 

‘భైరవ ద్వీపం’ (1994) చిత్రంతో తెలుగు జానపద చిత్రానికి కొత్త ఉత్సాహం ఇచ్చారు. ఎగిరే మంచం, మాయా గుర్రం, మాంత్రికుడి ద్వీపం వంటి ఊహలను సాహస కథలో భాగం చేశారు. బాలకృష్ణ పాత్ర శాపంతో వికృతరూపం పొందడం, చివరికి తల్లి ఆ శాపాన్ని స్వీకరించడం ద్వారా దృశ్య అద్భుతాలకు కుటుంబ అనుబంధాన్ని జోడించారు. అందుకే ఆ ప్రపంచం ప్రేక్షకులకు భావోద్వేగంతోనూ దగ్గరైంది.

సింగీతం గారి వారసత్వం ఈ వైవిధ్యంలోనే ఉంది. కొత్తదనాన్ని ప్రేక్షకులు ఆస్వాదించే కథగా మలచగలిగిన నైపుణ్యం ఆయనది. తెలుగు సినిమాకు మరిన్ని కథలు, మరిన్ని కథన పద్ధతులు సాధ్యమని చూపించిన సృజనశీలిగా ఆయన చిరకాలం గుర్తుండిపోతారు. 

సోలాపూర్ కేంద్రంగా మహారాష్ట్రలో తీర్థయాత్ర

ఎప్పుడైనా మూడు రోజులు సెలవు వస్తే హైదరాబాదుకు 4-5 గంటల ప్రయాణంలో తీర్థయాత్రలు ఏమి చేయవచ్చు? 

మహారాష్ట్రలోని సోలాపూర్ హైదరాబాదుకు 300 కిలోమీటర్ల దూరం. ఇది పెద్ద పట్టణమే. అన్ని వసతులు, అన్ని రకాల ఆహారాలు దొరికే ప్రదేశం. దీన్ని కేంద్రంగా చేసుకుని ఈ క్షేత్రాలు చూడవచ్చు:

1. తుల్జాపూర్ (భవాని అమ్మ వారి క్షేత్రం) - 45 కిలోమీటర్లు. 

2. పండరిపూర్ (రుక్మిణీ సమేత విఠలుని క్షేత్రం) - 75 కిలోమీటర్లు

3. అక్కల్‌కోట్ (దత్త సాంప్రదాయంలోని 19వ శతాబ్దపు అవతారంగా భావించబడే స్వామి సమర్థ క్షేత్రం) - 40 కిలోమీటర్లు

4. గాణగాపూర్ (దత్తావతారుడైన నృసింహసరస్వతీ స్వామి వారి నిర్గుణ పాదుకలున్న క్షేత్రం) - 110 కిలోమీటర్లు 

హైదరాబాదు నుండి, సోలాపూర్ నుండి అన్ని క్షేత్రాలకు అద్భుతమైన హైవేలున్నాయి. కాబట్టి ఎటువంటి ఇబ్బందులు లేకుండా కార్లో వెళ్లవచ్చు. 

హైదరాబాదు నుండి వెళ్లేటప్పుడు తుల్జాపూర్ చూసుకుని సోలాపూర్ వెళ్లి అక్కడి నుండి పండరిపూర్ చూసుకుని తరువాత అక్కల్‌కోట్, అక్కడి నుండి గాణగాపూర్ వెళ్లి అక్కడి నుండి నేరుగా హైదరాబాద్ తిరిగి రావచ్చు. మూడు రోజులు పట్టే యాత్ర ఇది.

అన్ని చోట్లా యాత్రినివాస్, భక్తనివాస్ వంటి వసతులు, భోజన వసతులు ఉన్నాయి. తుల్జాపూర్, పండరిపూర్ దర్శన ఏరపాటు ఆన్లైన్లో ముందే చేసుకుని వెళితే చాలా సులభం అవుతుంది. 

తుల్జాపూర్‌లో కార్ పార్కింగ్ నుండి దేవస్థానానికి ఒక 3/4 కిలోమీటరు ఉంటుంది. నడవలేని వారికి ఆటో కొంతదూరం వరకు, తరువాత దేవస్థానం వారి ఏటీవీ వాహనాలు ఉన్నాయి. గుడిలో మాత్రం చాలా మెట్లు దిగి ఎక్కాలి. గుడికి వెళ్లే మార్గాని మెరుగు పరచే ప్రయత్నాలు జరుగుతున్నాయి. 

పండరిపూర్‌లో దేవస్థాన సముదాయం వరకు పెద్ద వాళ్లకు ఏటీవీలు ఉన్నాయి. మిగిలిన వాళ్లు దాదాపు 1/2 కిలోమీటరు నడవాలి. ఇది పెద్ద క్షేత్రం, కాబట్టి ఒక ద్వారం నుండి వెళ్ళి ఇంకో ద్వారం గుండా బయటికి రావటానికి నడవాల్సిన అవసరం ఉంది. దేవాలయం లోపల పెద్దగా నడిచే అవసరం లేదు. ఇక్కడ రెండు రకాల దర్శనాలు - ముఖ దర్శనం, స్పర్శ దర్శనం. ముఖ దర్శనం అంటే దూరం నుండి దాదాపుగా అయ్యవారి, అమ్మ వారి ముఖాలు మాత్రమే కనబడతాయి. స్పర్శ దర్శనం అంటే మూర్తుల పాదాలు తాకవచ్చు. ముఖ దర్శనానికి తక్కువ సమయం పడుతుంది. దర్శనానికి ఆన్లైన్లో ఉచిత పాస్ బుక్ చేసుకోవచ్చు. బాగా రద్దీ ఉండే రోజుల్లో ఈ పాస్‌లను రద్దు చేస్తారు. స్పర్శ దర్శనానికి వారాంతాలలో, ఏకాదశి, పౌర్ణమి వంటి ప్రత్యేకమైన రోజులలో 3-4 గంటలకు పైగా పడుతుంది.  

తీర్థయాత్ర - ఝరణి జలనరసింహస్వామి క్షేత్రం

రెండు రోజుల తీర్థయాత్రలో చివరిగా అక్టోబర్ 3 2026 నాడు బీదర్ సమీపంలోని ఝరణి జలనరసింహుని దర్శనం చేసుకున్నాము. ఆ విశేషాలు.

కర్ణాటకలోని బీదర్‌ నగరపు మల్కాపూర్‌ రోడ్డులో, మణిచూల పర్వతశ్రేణి ప్రాంతంలో ఉన్న ఝరణి నరసింహస్వామి ఆలయాన్ని ఝరణి నరసింహ గుహాలయం, నరసింహ ఝీరా అనే పేర్లతో కూడా పిలుస్తారు. నరసింహావతారానికి అంకితమైన ఈ క్షేత్రం ప్రత్యేకత, నీరు ప్రవహించే గుహలో నడిచి వెళ్లి స్వామిని దర్శించుకోవడం. ఈ గుహామార్గం సుమారు 300 మీటర్ల పొడవు ఉంటుంది, నీటిమట్టం  కొంత మేర నడుము వరకు, కొన్ని చోట ఛాతీ వరకు ఉంటుంది. గుహలో ఏడాది పొడవునా నీరు ఉంటుందని దేవాదాయ శాఖ పేర్కొంటుంది. గుహ చివర రాతిగోడపై చెక్కిన నరసింహుని రూపం ఉంటుంది. గాథల ప్రకారం ఝరాసురుడు (జలాసురుడు) పరమశివుని ఇక్కడ కొలిచేవాడని, హిరణ్యకశిపుని చంపిన తరువాత నరసింహుడు ఈ ఝరాసురుడిని చంపగా అతని కోరిక మేరకు ఇక్కడ వెలసాడని, అ ఝరాసరుడు దేహము వీడి ఇక్కడ నీటి రూపంగా మారాడని చెప్పబడింది. ఈ గాథకు అనుగుణంగా నరసింహుడి పక్కనే శివలింగం ఉంది. 

ఈ ఝరణి నరసింహస్వామి క్షేత్రం బీదరుకు నాలుగు కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. ఒక వైపు వెళితే దాదపు 50 మెట్లు దిగి వెళ్లాలి. ఇప్పుడు కొత్తగా వేసిన మార్గంలో కారు క్షేత్రం వరకు వెళుతుంది. సాయంత్రం 5:00 వరకు ఈ క్షేత్రం తెరిచి ఉంటుంది. గుహ మొదట్లో చక్కని లక్ష్మీ నరసింహుని విగ్రహం ఉంది. నీటిలో దిగిన తరువాత అడుగున ఇసుక వల్ల జారి పడే అవకాశం లేదు. మొదట్లో, చివర, పట్టుకోవటానికి రెయిలింగ్ ఉంది. దర్శనం తరువాత స్నానం, బట్టలు మార్చుకోవటానికి పరిమితమైన వసతులు మాత్రమే ఉన్నాయి. గుహలో నీరు మురికిగానే ఉన్నాయి. దుస్తులు, బ్యాగులు పెట్టుకోవటానికి లాకరు వసతి ఉంది. బాత్రూం వసతి ఉంది.  

నరసింహస్వామి  రూపం ఈ ఫోటోలో ఉన్నట్లుగా ఉంటుంది. ఇది నేను తీసింది కాదు.  

భక్త జయదేవుని జీవిత విశేషాలు - రెండవ భాగం

గీతగోవిందం పన్నెండు సర్గలు, ఇరవై నాలుగు గేయాలతో నిర్మితమైన కావ్యం. కథను అనుసంధానించే శ్లోకాల మధ్య పాత్రల భావాలను తెలిపే పాటలు వస్తాయి. ఈ గేయాలే అష్టపదులుగా ప్రసిద్ధి చెందాయి. ప్రధానంగా ఎనిమిది చరణాలతో సాగే గేయనిర్మాణం వాటి ప్రత్యేకత. రాధ, కృష్ణుడు, సఖి అనే మూడు పాత్రల ద్వారా జయదేవుడు విస్తృతమైన భావప్రపంచాన్ని సృష్టించాడు. కథలోని బాహ్య సంఘటనలు పరిమితమైనా, పాత్రల అంతరంగంలో జరిగే పరిణామాలు సమృద్ధిగా ఉంటాయి. అందువల్ల ఒక్కో గేయం స్వతంత్రంగా ఆస్వాదించదగినదిగా ఉంటూనే, మొత్తం కావ్యంలోని భావక్రమానికి దోహదం చేస్తుంది.

కావ్యం ముందుకు సాగేకొద్దీ ప్రేమలోని వేర్వేరు దశలు కనిపిస్తాయి. మొదట కృష్ణుని ఇతర గోపికలతో చూసిన రాధ అసూయతో దూరమవుతుంది. ఆమె లేనితనాన్ని గుర్తించిన కృష్ణుడు పశ్చాత్తాపంతో తపిస్తాడు. సఖి ఇద్దరి వద్దకూ వెళ్లి వారి స్థితిని వివరిస్తుంది. ఎదురుచూపు, అనుమానం, నిరాశ, ఆగ్రహం దాటిన తరువాత ప్రేమికుల మధ్య సయోధ్య ఏర్పడుతుంది. చివరి భాగంలో కలయికతో కథ పూర్తవుతుంది. ఈ భావపరిణామమే గీతగోవిందానికి నాటకీయ చలనాన్ని ఇస్తుంది. సఖి సందేశవాహికగా మాత్రమే కాక, ఇద్దరి మనసులను అర్థం చేసుకుని కలిపే సున్నితమైన పాత్రగా నిలుస్తుంది.

ప్రారంభంలోని దశావతార స్తోత్రం కావ్యానికి విశాలమైన దైవనేపథ్యాన్ని కల్పిస్తుంది. మత్స్య, కూర్మ మొదలైన అవతారాల కార్యాలను సంక్షిప్తమైన చిత్రాలుగా చూపుతూ, ప్రతి భాగాన్ని “జయ జగదీశ హరే” అనే పునరావృత్తితో అనుసంధానిస్తుంది. బుద్ధుని అవతారవర్ణనలో యజ్ఞాల పేరుతో జరిగే పశుహింస పట్ల నిరసన, జీవులపట్ల కరుణ వ్యక్తమవుతాయి. ఈ స్తోత్రంలో ధర్మరక్షణ, దుష్టశిక్షణతోపాటు దయకూ స్థానం ఉంది. తరువాత రాధకు ప్రియుడిగా కనిపించే కృష్ణుణ్ణి, ఆరంభంలోనే విశ్వవ్యాప్త దైవస్వరూపంతో అనుసంధానించడం కావ్యనిర్మాణంలోని ముఖ్యమైన అంశం.

“లలితలవంగలతాపరిశీలన” అష్టపదిలో వసంతఋతువు ఒక సజీవమైన అనుభూతిగా రూపుదిద్దుకుంటుంది. మలయమారుతం, పూల సువాసనలు, తుమ్మెదల ఝంకారం, కోయిలల కూతలు ప్రేమకు అనుకూలమైన వాతావరణాన్ని సృష్టిస్తాయి. అయితే ప్రియునికి దూరమైన రాధకు ఇదే ప్రకృతి విరహాన్ని మరింత తీవ్రం చేస్తుంది. ఆనందాన్నిచ్చే ఋతువు కూడా మనసులోని స్థితిని బట్టి బాధను పెంచగలదని కవి చూపిస్తాడు. ఈ పాటలోని మృదువైన ధ్వనులు, పదాల కదలిక వసంతపు సున్నితత్వాన్ని వినిపిస్తాయి. దృశ్యవర్ణన గానానుభూతిగా మారే జయదేవుని నైపుణ్యానికి ఇది ఉదాహరణ.

“చందనచర్చితనీలకలేవర” గేయంలో చందనం పూసుకున్న నీలవర్ణ కృష్ణుడు, పీతాంబరం, వనమాల, గోపికలతో విహారం రంగుల చిత్రంలా కనిపిస్తాయి. కవి ఎంపిక చేసిన పదాలే గాయకునికీ నర్తకునికీ సూచనలుగా పనిచేస్తాయి. స్వరంతో సౌందర్యాన్ని వ్యక్తం చేయవచ్చు; అభినయంతో వస్త్రం, అలంకారం, చూపులు, కదలికలను చూపవచ్చు. రాధ దృష్టిలో ఈ దృశ్యం ఆనందంతోపాటు అసూయనూ రేకెత్తిస్తుంది. అందువల్ల ఒకే వర్ణనలో బాహ్య సౌందర్యమూ అంతరంగ కలతా కలిసి ఉంటాయి.

“ధీరసమీరే యమునాతీరే” అనే పల్లవితో ప్రసిద్ధమైన అష్టపదిలో సఖి రాధను కృష్ణుని వద్దకు వెళ్లమని ప్రోత్సహిస్తుంది. యమునాతీరంలో ఆమె కోసం ఎదురుచూస్తున్న ప్రియుని స్థితిని వివరిస్తుంది. పరిసరాల నిశ్శబ్దం, మెల్లగా వీచే గాలి, కలుసుకోవాలనే తపన పాటకు ప్రత్యేకమైన భావాన్ని ఇస్తాయి. ఇక్కడ సఖి మాటల్లో ఆహ్వానమూ ఆతురతా కలిసి ఉంటాయి. గాయకుడు స్వరంలోని సున్నితమైన మార్పులతో, నర్తకి సంకోచం నుంచి ముందడుగు వేసే భావంతో ఈ సందర్భాన్ని విస్తరించగలరు. ఒక చిన్న సన్నివేశానికి విస్తృతమైన ప్రదర్శనా అవకాశాన్ని జయదేవుడు కల్పించాడు.

“యాహి మాధవ, యాహి కేశవ” గేయంలో రాధ స్వరం పూర్తిగా మారుతుంది. ఆమె తన బాధను దాచుకోకుండా కృష్ణుణ్ణి నిలదీస్తుంది; ఆయన వివరణలను వెంటనే అంగీకరించదు. ప్రేమతోపాటు ఆత్మగౌరవం ఉన్న నాయికగా నిలుస్తుంది. తరువాత “వదసి యది కించిదపి” గేయంలో కృష్ణుడు ఆమెను ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి మృదువుగా మాట్లాడతాడు. రాధ చిరునవ్వునూ మాటలనూ కోరుతూ తన ఆరాటాన్ని వ్యక్తం చేస్తాడు. ఈ రెండు గేయాలను కలిపి చూస్తే ఆగ్రహం, పశ్చాత్తాపం, ప్రేమలోని వినయం స్పష్టమవుతాయి. పాత్రల మనస్తత్వాన్ని వారి మాటల ద్వారానే వెలికితీయడం ఇక్కడి కవితా విశేషం.

రాధకు ఇంత విస్తృతమైన అంతరంగాన్ని ఇవ్వడం జయదేవుని ముఖ్యమైన సాహిత్య సాధన. ఆమె కోరిక, నిరీక్షణ, నిరాకరణ, క్షమ, ఆనందం కావ్యగమనాన్ని నిర్ణయిస్తాయి. కృష్ణుడూ ఆమె ప్రేమను పొందడానికి ప్రయత్నించవలసి వస్తుంది. దీని వల్ల ప్రేమ పరస్పర స్పందనగా రూపుదిద్దుకుంటుంది. భక్తి దృష్టితో చూస్తే, దైవాన్ని కోరుకునే భక్తుని తపనతోపాటు భక్తుని ప్రేమకు స్పందించే భగవంతుని ఆత్మీయత కూడా ఇందులో వ్యక్తమవుతుంది. శృంగారంలోని మానవ అనుభూతిని కాపాడుతూనే, దానిలో ఆధ్యాత్మిక అర్థాన్ని అనుభవించే అవకాశం కల్పించడం ఈ కావ్యపు విశేషం.

భాషాపరంగా గీతగోవిందానికి శబ్దమాధుర్యం ప్రాణం. కథనశ్లోకాలలో సంప్రదాయ సంస్కృత ఛందస్సులను ఉపయోగించిన జయదేవుడు, గేయాలలో సంగీత ప్రవాహానికి అనువైన లయను సాధించాడు. మాత్రల అమరిక, పదమధ్య ప్రాసలు, చరణాంత ధ్వనిసామ్యాలు, దీర్ఘ హ్రస్వాల క్రమం పాటకు ఊపునిస్తాయి. పదానికి అర్థం ఎంత ముఖ్యమో, పలికినప్పుడు వినిపించే నాదం కూడా అంతే ముఖ్యమవుతుంది. గేయాల మధ్య తిరిగి వచ్చే ధ్రువపదం భావాన్ని స్థిరపరుస్తుంది. గాయకుని చరణాల మధ్య శ్రోతలు కూడా పల్లవిని అందుకునే సామూహిక గానానికి ఈ నిర్మాణం అనుకూలమైంది.

సంగీతరంగంలో ఈ గేయాలు రాగం, తాళం, సాహిత్యం, భావం సమన్వయానికి ఉదాహరణలయ్యాయి. మాళవ, గుజ్జరి, వసంత, రామకేరి, దేశవరాడి, భైరవి వంటి రాగసూచనలు గీతగోవింద సంప్రదాయంలో కనిపిస్తాయి. ఒక్కో సందర్భంలోని భావానికి అనుగుణంగా స్వరగతినీ లయనూ ఉపయోగించే అవకాశం వాటిలో ఉంది. జయదేవుని కాలపు సంపూర్ణ స్వరలిపి భద్రపడకపోయినా, గేయాల నిర్మాణం వాటి సంగీత స్వభావాన్ని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది. తరువాతి తరాలు తమ ప్రాంతాల రాగపద్ధతులకు అనుగుణంగా కొత్త బాణీలను కూర్చాయి. అందువల్ల ఒకే అష్టపది వేర్వేరు ప్రాంతాలలో భిన్నమైన సంగీతరూపాలతో జీవించింది.

గానం, వాద్యం, నృత్యం కలిసి కథను వ్యక్తం చేసే భారతీయ సంగీత నాటక వికాసంలో గీతగోవిందానికి ముఖ్యమైన స్థానం ఉంది. దీర్ఘ సంభాషణల స్థానంలో పాత్రల గేయాలు కథను ముందుకు తీసుకువెళ్తాయి. రాధలోని విరహోత్కంఠ, ఖండిత భావం, కలయికలోని ఆనందం వంటి స్థితులు నర్తకులకు విస్తృతమైన అభినయ అవకాశాలనిచ్చాయి. ఒడిశాలో ఆలయ నృత్య సంప్రదాయానికి ఈ గేయాలు సన్నిహితమయ్యాయి. పూరీ జగన్నాథాలయంలో వాటి గానానికి ప్రత్యేక స్థానం ఏర్పడింది. పదిహేనో శతాబ్దం చివరలో ప్రతాపరుద్రదేవుని ఆదేశం ఆలయ గాయకులు, నర్తకుల సేవల్లో గీతగోవింద ప్రాధాన్యాన్ని స్థిరపరిచింది.

బెంగాల్‌లో పదావళి కీర్తన వికాసానికి గీతగోవిందం భావపరంగానూ నిర్మాణపరంగానూ ప్రేరణనిచ్చింది. రాధాకృష్ణుల అలక, విరహం, అభిసారం, కలయికలను విడివిడిగా గేయసందర్భాలుగా విస్తరించే విధానం తరువాతి కీర్తనల్లో అభివృద్ధి చెందింది. విద్యాపతి, చండీదాస్ వంటి కవులు ఈ భావప్రపంచాన్ని తమ భాషల్లో వ్యక్తం చేశారు. చైతన్యుడు గీతగోవింద గానంలో భక్తిపారవశ్యాన్ని అనుభవించాడు. తరువాత నరోత్తమదాసు వంటి ఆచార్యుల కాలంలో కీర్తనకు ప్రత్యేకమైన గానరీతులు ఏర్పడ్డాయి. ఈ ప్రక్రియలో సంస్కృత గేయకావ్యంలోని అనుభూతులు ప్రాంతీయ భాషల సామూహిక భక్తిగానంలోకి ప్రవేశించాయి.

దక్షిణ భారతదేశంలో యాత్రికులు, భక్తులు, సంగీతకారుల ద్వారా అష్టపదులు విస్తరించాయి. కర్ణాటక సంగీత రాగాలలో వాటిని ఆలపించే సంప్రదాయం బలపడింది. తిరుమలరాజపట్నానికి చెందిన రాముడు భాగవతార్ అష్టపదులకు దక్షిణ భారత సంగీత బాణీలు సమకూర్చినట్లు సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఆయనకు కామకోటి పీఠాధిపతి ఆదరణ లభించింది. ఈ స్వరానుసంధానం వల్ల జయదేవుని సంస్కృత పదాలు దక్షిణాది శ్రోతలకు మరింత చేరువయ్యాయి. ప్రాంతాన్ని బట్టి గానపద్ధతి మారినా, గేయంలోని ప్రేమ, విరహం, సమర్పణ ప్రధాన భావాలుగా కొనసాగాయి.

గీతగోవిందం చుట్టూ ఏర్పడిన వ్యాఖ్యాన సంప్రదాయం దాని బహుముఖ స్వభావాన్ని తెలియజేస్తుంది. నారాయణదాసుని సర్వాంగసుందరి, రాణా కుంభుని రసికప్రియ, శంకరమిశ్రుని రసమంజరి వంటి వ్యాఖ్యానాలు పదార్థం, రసం, ఆధ్యాత్మిక భావం, సంగీత అంశాలను పరిశీలించాయి. ముఖ్యంగా మేవార్ పాలకుడైన రాణా కుంభుని ఆసక్తి, ఈ రచనకు తూర్పు భారతదేశాన్ని దాటి లభించిన ఆదరణను చూపిస్తుంది. దాని నిర్మాణాన్ని అనుసరించి రాముడు, శివుడు, ఇతర ఆరాధ్యమూర్తులపై గేయకావ్యాలు రచించబడ్డాయి. గీతరాఘవం, గీతగిరీశం, గీతవీతరాగం వంటి రచనలు ఆ ప్రభావ విస్తృతికి ఉదాహరణలు.

చిత్రకళలోనూ ఈ కావ్యం సృజనకు ఆధారమైంది. జమ్మూ, కాంగ్రా ప్రాంతాల చిత్రకారులు రాధాకృష్ణుల భావాలను, వసంతప్రకృతిని, యమునాతీర దృశ్యాలను చిత్రించారు. కవి పదాలతో వ్యక్తం చేసిన ఎదురుచూపును చూపులతో, విరహాన్ని శరీరభంగిమతో, ఆనందాన్ని రంగులతో ఆవిష్కరించారు. సంస్కృతంతోపాటు ప్రాంతీయ భాషల్లో వచ్చిన అనువాదాలు, తరువాత యూరోపియన్ భాషల్లో వెలిసిన అనువాదాలు గీతగోవిందానికి విస్తృతమైన పాఠకవర్గాన్ని సమకూర్చాయి. గాయకుడు, నర్తకి, చిత్రకారుడు, వ్యాఖ్యాత తమ కళకు తగిన అంశాన్ని ఇందులో కనుగొనగలిగారు.

జయదేవుని సామాజిక ప్రభావం ప్రధానంగా భక్తిని పంచుకునే కళాసంస్కృతిలో కనిపిస్తుంది. సంస్కృతంలో రచించిన కావ్యం పాటగా వినిపించడం వల్ల చదువుకున్న పండితుల పరిధిని దాటి వ్యాపించింది. ఆలయ సేవకులు, నర్తకులు, యాత్రికులు, గ్రామీణ గాయకులు దాని ప్రసారంలో భాగమయ్యారు. ప్రాంతీయ భాషలలో రూపాంతరం చెందిన గేయాలు మరింత విస్తృతమైన ప్రజలకు చేరాయి. ప్రేమ, బాధ, ఆశ, క్షమ వంటి అందరికీ తెలిసిన అనుభూతులను దైవారాధనతో అనుసంధానించడం ఈ వ్యాప్తికి తోడ్పడింది. జన్మస్థితి, పాండిత్యం, సంపదలకతీతంగా ప్రేమతో భగవంతుణ్ణి చేరుకోవచ్చనే భక్తిభావానికి ఆయన కళ శక్తినిచ్చింది.

ఈ ప్రభావంలో కరుణకూ ప్రత్యేకమైన స్థానం ఉంది. దశావతార స్తోత్రంలోని జీవదయ, జీవితకథలలోని క్షమాగుణం, సాధారణ గాయనికి లభించే దైవాదరణ ఒకే విలువను సూచిస్తాయి: వ్యక్తిలోని ప్రేమకు, సహృదయతకు ప్రాధాన్యం. రాధ భావాలకు ఇచ్చిన కేంద్రస్థానం స్త్రీ అనుభూతిని సాహిత్య, సంగీత, నృత్యాల ద్వారా తరతరాలకు వినిపించింది. భారతదేశంలోని భిన్న ప్రాంతాలు గీతగోవిందాన్ని తమ కళాసంప్రదాయాలలో స్వీకరించడం సాంస్కృతిక పరస్పర సంబంధాలను పెంచింది. కవిత్వాన్ని పాడదగినదిగా, సంగీతాన్ని భావపూర్ణమైనదిగా, భక్తిని పంచుకోదగిన అనుభూతిగా మలచిన సృష్టికర్తగా జయదేవుడు చిరస్థాయిగా నిలిచాడు.

చందన చర్చిత నీల కళేబర - జయదేవుని అష్టపది

చందన చర్చిత నీల కళేబర పీతవసన వనమాలీ

కేళి చలన్మణి కుండల మండిత గండయుగ స్మిత శాలీ

హరిరిహ ముగ్ధ వధూ నికరే విలాసిని విలసతి కేళిపరే 

కాపి విలాస విలోల విలోచన ఖేల జనిత మనోజం

ధ్యాయతి ముగ్ధ వధూ రధికం మధుసూదన వదన సరోజం

శ్లిష్యతి కామపి చుంబతి కామపి రమయతి కామపి రామం

పశ్యతి సస్మిత చారుతరామపరామనుగచ్చతి వామాం 

చందనంతో అలంకరించబడిన నీలవర్ణ దేహంతో, పచ్చని పట్టు వస్త్రాలు ధరించి, వనమాలను అలంకరించుకుని శ్రీకృష్ణుడు శోభిస్తున్నాడు. క్రీడలలో కదులుతున్న మణికుండలాలు ఆయన చెక్కిళ్లను అలంకరిస్తుండగా, ముఖంపై అందమైన చిరునవ్వు విరాజిల్లుతోంది. ముగ్ధలైన యువతుల సమూహం మధ్య కేళులలో నిమగ్నుడై శ్రీహరి విలాసంగా విహరిస్తున్నాడు. ఒక గోపిక తన అందమైన, చంచలమైన నేత్రాల క్రీడతో కృష్ణునిలో మన్మథభావాన్ని రేకెత్తిస్తూ, మధుసూదనుడైన శ్రీకృష్ణుని కమలంవంటి ముఖాన్ని తదేకంగా ధ్యానిస్తోంది. శ్రీకృష్ణుడు ఒక గోపికను ఆలింగనం చేసుకుంటున్నాడు, మరొక గోపికను ముద్దాడుతున్నాడు, ఇంకొక సుందరితో ప్రేమక్రీడలలో ఆనందిస్తున్నాడు. మరొక అందమైన గోపికను చిరునవ్వుతో చూస్తూ, ఇంకొక వయ్యారమైన యువతి వెంట సాగుతున్నాడు.

మోహన రాగంలో స్వరపరచబడిన ఈ అష్టపదిని పూలపాక సుశీలమ్మ గారు తెనాలి రామకృష్ణ సినిమాలో విశ్వనాథన్-రామ్మూర్తి స్వరపరచగా అద్భుతంగా ఆలపించారు.  

భక్త జయదేవుని జీవిత విశేషాలు - మొదటి భాగం

భారతీయ భక్తి సాహిత్యంలో కవిత్వం, సంగీతం, నృత్యం ఒకే ఆరాధనా రూపంగా వికసించిన సందర్భాలలో జయదేవుని జీవితం విశిష్టమైనది. పన్నెండో శతాబ్దానికి చెందిన ఈ సంస్కృత కవి, కృష్ణునిపట్ల తన ప్రేమను గీతగోవిందంగా సమర్పించాడు. ఆయన వ్యక్తిత్వాన్ని పరిచయం చేసే జీవితకథలలో నిరాడంబరత, దైవవిశ్వాసం, భార్య పద్మావతితో కళాత్మక సహజీవనం, అపకారులపట్ల క్షమ కనిపిస్తాయి. ఈ అనుభవాలన్నింటికీ కేంద్రంగా ఉన్నది భక్తి. ఆయనకు గానం ఒక ఆధ్యాత్మిక సాధన, కవిత్వం తన హృదయంలోని అనుభూతికి రూపం ఇచ్చే మార్గం.

కెందుబిల్వం గ్రామంలో భోజదేవుడు, రమాదేవి దంపతులకు జయదేవుడు జన్మించాడు. బాల్యం నుంచే దైవచింతనపై ఆసక్తి కనబరిచాడు. సంస్కృత భాషను, పవిత్ర గ్రంథాలను అభ్యసించి, పురాణకథలతో పరిచయం పెంచుకున్నాడు. కవిత్వం, సంగీతం పట్ల సహజమైన అభిరుచి ఆయన విద్యకు తోడైంది. చిన్నవయస్సులోనే తల్లిదండ్రులను కోల్పోయిన తరువాత భగవంతునిపై విశ్వాసం ఆయనకు జీవితాధారమైంది. భౌతిక సంపదలపై ఆసక్తి తగ్గి, ధ్యానం, భజన, అధ్యయనాలలో ఆనందం పొందేవాడు. తరువాతి రచనలో కనిపించే భాషాపటిమ, సంగీతజ్ఞానం, భావసూక్ష్మత ఈ అంతర్ముఖ జీవనంలో పరిపక్వమయ్యాయి.

పూరీ జగన్నాథుని ఆరాధన జయదేవుని జీవితంలో ముఖ్యమైన స్థానాన్ని పొందింది. ఆలయారాధన, భక్తుల గానం, వైష్ణవ సంప్రదాయాల పరిచయం ఆయన ఆధ్యాత్మిక దృష్టిని విస్తరించాయి. కృష్ణుని పరమదైవంగా భావిస్తూ, ఆయనతో ఆత్మీయ సంబంధాన్ని అనుభవించడం జయదేవుని భక్తిలో ప్రధాన లక్షణమైంది. గ్రామానికి వెలుపల పర్ణశాలలో నివసిస్తూ, లభించిన కొద్దిపాటి ఆహారంతో సంతృప్తి చెందుతూ కాలం గడిపేవాడు. ఈ దశలో ఆయన జీవితంలోకి వచ్చిన పద్మావతి, గృహస్థ జీవితానికీ కళాసాధనకూ సహచరిగా నిలిచింది.

పద్మావతి తండ్రి దేవశర్మ జగన్నాథ భక్తుడు. తనకు సంతానం కలిగితే మొదటి బిడ్డను స్వామికి సమర్పిస్తానని మొక్కుకున్నాడు. కుమార్తె జన్మించిన తరువాత తన మొక్కుబడిని నెరవేర్చడానికి ఆమెను ఆలయానికి తీసుకువచ్చాడు. జగన్నాథుడు స్వప్నంలో కనిపించి, పద్మావతిని తన భక్తుడైన జయదేవునికి ఇచ్చి వివాహం చేయమని ఆదేశించాడని వారి వివాహకథ చెబుతుంది. దేవశర్మ ఆమెను జయదేవుని వద్దకు తీసుకువచ్చినప్పుడు, తన పేదరికాన్ని చూపి ఆయన మొదట సంకోచించాడు. అయినా పద్మావతి ఆయనతోనే జీవించాలని నిశ్చయించుకుంది. ఆమె సంకల్పాన్ని గౌరవించిన జయదేవుడు, ఆమెను తండ్రి ఇంటికి తీసుకువెళ్లి సంప్రదాయబద్ధంగా వివాహం చేసుకున్నాడు.

పద్మావతి నృత్యంలో ప్రావీణ్యం కలిగిన కళాకారిణి. సంగీతం, లయ, భావాభినయాలపై ఆమెకున్న అవగాహన జయదేవుని కళాజీవితానికి తోడ్పడింది. ఆయన గానం చేస్తుంటే ఆమె నృత్యం చేసేది. పదంలోని భావం స్వరంలో వ్యక్తమై, నృత్యంలో దృశ్యరూపం పొందేది. గీతగోవిందంలో పద్మావతిని ప్రస్తావిస్తూ జయదేవుడు వారి కళాత్మక అనుబంధాన్ని నిలిపాడు. ఆమె నృత్యానికి తన గానం సహకరించడాన్ని గర్వంగా భావించాడు. ఈ దాంపత్యంలో పరస్పర ప్రేమతోపాటు, ఒకరి ప్రతిభను మరొకరు గుర్తించి ప్రోత్సహించే సహకారం కనిపిస్తుంది.

వారి కుటుంబ జీవితం నిరాడంబరంగా సాగింది. ఆర్థిక వనరులు తక్కువగా ఉన్నా, అతిథులను ఆదరించడం, పేదలకు ఆహారం పెట్టడం వారికి సహజమైన కర్తవ్యాలయ్యాయి. అతిథికి భోజనం పెట్టకుండా తాను తినకూడదనే నియమాన్ని జయదేవుడు పాటించేవాడు. దంపతుల ఆనందానికి భక్తి, పరస్పర విశ్వాసం ఆధారాలయ్యాయి. గృహస్థుడిగా ఉంటూనే వైరాగ్యభావాన్ని నిలుపుకోవచ్చని ఆయన జీవితం తెలియజేస్తుంది. సంపాదించినదానిని పంచుకోవడం, లభించినదానితో తృప్తిపడటం ఆయన ఆచరణలో భాగమయ్యాయి.

వివాహానంతరం జయదేవుడు బృందావనాన్ని, కృష్ణుని జీవితంతో అనుబంధమున్న ప్రాంతాలను సందర్శించాడు. యమునాతీరం, కృష్ణలీలల జ్ఞాపకాలు, భక్తుల ఆరాధన ఆయన కవిహృదయాన్ని ప్రభావితం చేశాయి. బెంగాల్ రాజు లక్ష్మణసేనుని ఆస్థానంలోని ప్రముఖ కవులలో ఒకడిగా కూడా ఆయన పేరు ప్రసిద్ధి చెందింది. తన కావ్యంలో ఉమాపతిధరుడు, శరణుడు, గోవర్ధనుడు, ధోయి వంటి కవుల ప్రతిభను ప్రస్తావించడం ఆయనకు సమకాలీన సాహిత్య ప్రపంచంతో ఉన్న పరిచయాన్ని తెలియజేస్తుంది. విభిన్న కవుల ప్రత్యేకతలను గుర్తించిన జయదేవుడు, తన రచనలో పదాల పొందికకూ భావవ్యక్తీకరణకూ ప్రాధాన్యమిచ్చాడు.

ఈ సాహిత్యపరిచయం, సంగీతసాధన, కృష్ణభక్తి పూరీలో గీతగోవింద రచనగా ఫలించాయి. రాధాకృష్ణుల ప్రేమను ఇతివృత్తంగా తీసుకుని, వారి మధ్య కలిగే అలక, విరహం, పశ్చాత్తాపం, సమాగమాలను జయదేవుడు గేయాలుగా మలిచాడు. పెద్ద సంఘటనలతో కథను నడిపించడానికి బదులు, మనసులో క్షణక్షణం మారే భావాలకు స్వరాన్నిచ్చాడు. గానం ద్వారా వినిపించగలిగేలా, అభినయం ద్వారా చూపించగలిగేలా ప్రతి సందర్భాన్ని నిర్మించాడు. పద్మావతితో సాగిన కళాసహజీవనం ఈ ప్రదర్శనా స్వభావానికి తగిన నేపథ్యాన్ని అందించింది.

గీతగోవింద రచనలో “దేహి పదపల్లవముదారమ్” అనే పాదానికి సంబంధించిన ఘట్టం ప్రసిద్ధమైనది. రాధ తన పాదాలను కృష్ణుని శిరస్సుపై ఉంచాలని కోరే భావం జయదేవుని మనసులో మెదిలింది. భగవంతుణ్ణి అలా చిత్రించడానికి సంకోచించి, రచనను నిలిపి స్నానానికి వెళ్లాడు. ఆయన జీవితకథ ప్రకారం, ఆ సమయంలో కృష్ణుడు జయదేవుని రూపంలో వచ్చి, పద్మావతి వద్దనున్న ప్రతిని తీసుకుని ఆ పాదాన్ని పూర్తిచేశాడు. తిరిగి వచ్చిన కవి విషయాన్ని తెలుసుకుని భక్తిపారవశ్యంలో మునిగిపోయాడు. తనకు ముందుగా పద్మావతికి దైవదర్శనం లభించిందని ఆనందించాడు. భగవంతుడు భక్తుని ప్రేమకు తలవంచే భావమే ఈ ఘట్టానికి అంతరార్థం.

గీతగోవిందం గేయాలు జగన్నాథుని సన్నిధిలో ఆలపించబడటంతో వాటికి విశేషమైన ఆదరణ లభించింది. కవితామాధుర్యమూ సంగీత సౌందర్యమూ శ్రోతలను ఆకర్షించాయి. జయదేవుని కీర్తిని చూసి ఒక రాజు కూడా అటువంటి రచన చేసి, తన కావ్యాన్ని ఆలయగానంలో ప్రవేశపెట్టాలని కోరిన కథ ఉంది. రెండు రచనలను జగన్నాథుని ఎదుట ఉంచినప్పుడు జయదేవుని కావ్యానికే దైవాదరణ లభించిందని ఆ కథ చెబుతుంది. చివరకు రాజు ఆయన ప్రతిభను అంగీకరించి, గీతగోవింద ప్రచారానికి సహకరించాడు. కవిత్వపు విలువకు భక్తి, భావసంపద, కళానైపుణ్యం కొలమానాలనే సందేశం ఇందులో కనిపిస్తుంది.

ఈ గేయాలు సాధారణ ప్రజల జీవితంలోకి ప్రవేశించిన తీరును తోటలో పనిచేసే యువతి కథ తెలియజేస్తుంది. ఆమె పని చేసుకుంటూ గీతగోవిందాన్ని పాడుతుండగా, ఆ గానానికి ఆకర్షితుడైన జగన్నాథుడు ఆమె వెంట వెళ్లాడని చెబుతారు. పొదల్లో తిరిగినందున స్వామి వస్త్రం ముళ్లకు చిక్కి చిరిగిపోయింది. మరుసటి రోజు దానిని చూసి ఆశ్చర్యపోయిన అర్చకులకు, రాజుకు స్వప్నంలో కారణం తెలిసింది. తరువాత ఆ యువతి గానానికి గౌరవం లభించింది. భక్తి సంగీతానికి గాయకుని సామాజిక స్థాయితో సంబంధం లేదనే భావాన్ని ఈ కథ సున్నితంగా వ్యక్తం చేస్తుంది.

జయదేవుని క్షమాగుణాన్ని వివరించే మరొక ప్రధాన ఘట్టం దొంగల దాడి. ఒక సంపన్న భక్తుని ఆతిథ్యాన్ని స్వీకరించి, అతడు ఇచ్చిన కానుకలతో తిరిగి వస్తుండగా దొంగలు ఆయనను అడ్డగించారు. తన వద్దనున్న వస్తువులన్నీ అప్పగించినా, తమను పట్టిస్తాడనే భయంతో వారు ఆయన చేతులు కాళ్లు నరికి, నీరులేని బావిలో పడవేశారు. బాధలోనూ జయదేవుడు భగవంతుని స్మరించాడు. వేటకు వచ్చిన రాజు ఆయనను కనుగొని రక్షించాడు. ఆయన భక్తి, సహనం, జ్ఞానానికి ముగ్ధుడై గురువుగా గౌరవించి, తన వద్ద ఆశ్రయం కల్పించాడు.

తరువాత ఆ దొంగలే సాధువుల వేషంలో రాజు ఇచ్చే దానాల కోసం వచ్చారు. వారిని గుర్తించిన జయదేవుడు శిక్షను కోరలేదు; గౌరవంగా ఆదరించి, కానుకలతో పంపించాడు. ఈ సంఘటన ఆయన జీవితకథలో కరుణకు పరాకాష్ఠగా నిలుస్తుంది. తనకు జరిగిన అన్యాయాన్ని ఇతరులకు కీడు చేయడానికి కారణంగా తీసుకోకపోవడం ఆయన వ్యక్తిత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. సన్యాసం స్వీకరించాలనుకున్న రాజుకు ఇచ్చిన ఉపదేశంలోనూ ఇదే అంతర్ముఖ దృష్టి కనిపిస్తుంది. కోరికలనూ అహంకారాన్నీ విడిచిపెట్టి, తన బాధ్యతలను నిర్వర్తించడమే నిజమైన త్యాగమని జయదేవుడు బోధించాడు.

పద్మావతితో ఆయన అనుబంధానికి సంబంధించిన మరో సంఘటనలో, జయదేవుడు మరణించాడనే తప్పుడు వార్త విని ఆమె ప్రాణాలు విడుస్తుంది. తిరిగి వచ్చిన ఆయన తన గానంతో ఆమెను పునరుజ్జీవింపజేశాడని భక్తికథనం చెబుతుంది. వృద్ధాప్యంలోనూ జయదేవుడు తన ఆధ్యాత్మిక నియమాలను కొనసాగించాడు. గంగాస్నానానికి వెళ్లడం శారీరకంగా కష్టమైనప్పుడు, గంగ ఆయన ఇంటి బావిలో ప్రత్యక్షమైందనే కథ ఆయన చివరి జీవనదశతో ముడిపడి ఉంది. ఈ జీవితచిత్రంలో భగవంతునిపై ఆధారపడటం, ఆపదలో స్థైర్యం, ఇతరులపట్ల ప్రేమ ప్రధాన లక్షణాలుగా నిలుస్తాయి.

జయదేవుని జీవితసాధన గీతగోవిందంలో శాశ్వతమైన రూపాన్ని పొందింది. ఆయన అనుభవించిన భక్తి సంగీతమైంది. పద్మావతితో పంచుకున్న కళాజీవితం గేయనాట్యంగా వికసించింది. కరుణ, సమర్పణ, ప్రేమ కావ్యంలోని భావప్రపంచానికి ఆధారాలయ్యాయి. వ్యక్తిగత ఆరాధనగా ప్రారంభమైన ఈ సృష్టి, తరువాతి శతాబ్దాలలో భారతదేశంలోని అనేక భాషలకూ కళాసంప్రదాయాలకూ స్ఫూర్తినిచ్చింది.

సా విరహే తవ దీనా రాధా - జయదేవుని అష్టపది

సా విరహే తవ దీనా రాధా సావిరహే తవ దీనా రాధా

నిందతి చందనమిందు కిరణమను విందతి ఖేదమధీరం

వ్యాళ నిలయ మిళనేన గరళమివ కలయతి మలయ సమీరం

కుసుమ విశిఖ శరతల్ప మనల్ప విలాస కళా కమనీయం

వ్రతమివ తవ పరిరంభ సుఖాయ కరోతి కుసుమ శయనీయం

ప్రతిపద మిదమపి నిగదతి మాధవ తవ చరణే పతితాహం

త్వై విముఖే మై సపది సుధానిధిరపి తనుతే తను దాహం

ఓ మాధవా!నీ విరహంతో రాధ ఎంతో దీనురాలై వేదన చెందుతోంది,  సాధారణంగా శరీరానికి చల్లదనాన్నిచ్చే చందనాన్ని, చంద్రకిరణాలను కూడా ఆమె నిందిస్తోంది. అవి ఆమె విరహతాపాన్ని తగ్గించకపోగా మరింత అసహనాన్ని కలిగిస్తున్నాయి. సర్పాలు నివసించే చందనవృక్షాలను తాకి వస్తున్న మలయమారుతాన్ని కూడా విషంలా భావిస్తోంది. మన్మథుని పుష్పబాణాల వల్ల కలిగిన విరహవేదనతో, అందమైన పూలతో శయ్యను సిద్ధం చేసుకుంటోంది. అయితే అది విలాసం కోసం కాదు, నీ ఆలింగనసుఖాన్ని పొందాలనే తపనతో ఆ పూలశయ్యనే ఒక వ్రతంలా భావిస్తోంది. ప్రతి అడుగులోనూ, ప్రతి క్షణంలోనూ “మాధవా! నేను నీ పాదాల చెంత శరణు కోరినాను” అని పలుకుతోంది. నీవు ఆమెకు విముఖుడవై ఉంటే, అమృతనిధియైన చంద్రుడు కూడా ఆమె శరీరానికి చల్లదనాన్ని ఇవ్వకుండా మరింత విరహదాహాన్నే కలిగిస్తున్నాడు. ఇలా రాధ తన మనసు, శరీరం, ప్రాణం అన్నీ నీకే అర్పించి, నీ సాన్నిధ్యం కోసం తీవ్రమైన విరహతాపంతో పరితపిస్తోంది.

యమన్ కల్యాణి రాగంలో స్వరపరచబడిన ఈ జయదేవుని అష్టపదిని భానుమతీ రామకృష్ణ గారు విప్రనారాయణ (1954) చిత్రంలో పాడారు. సంగీతం సాలూరి రాజేశ్వరరావు గారు.