రామేశ్వరం శ్రీ రామనాథస్వామి ఆలయం

తమిళనాడులోని పంబన్ ద్వీపంలో వెలసిన రామేశ్వరం భారతదేశంలోని అత్యంత పవిత్రమైన శైవక్షేత్రాలలో ఒకటి. ఇది ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలలో ఒకటిగా, చార్‌ధామ్ యాత్రలో దక్షిణ ధామంగా, శైవ వైష్ణవ సంప్రదాయాల సమన్వయానికి ప్రతీకగా విశిష్ట స్థానం పొందింది. శ్రీరాముడు స్వయంగా పరమశివుని ఆరాధించిన క్షేత్రంగా ఈ ఆలయం అపారమైన ఆధ్యాత్మిక ప్రాధాన్యాన్ని సంతరించుకుంది. ఇక్కడ పరమేశ్వరుడు రామనాథస్వామిగా, అమ్మవారు పర్వతవర్ధిని అమ్మవారిగా భక్తులకు దర్శనమిస్తారు. రాముని ఆరాధనతో పవిత్రమైన ఈ క్షేత్రం భక్తి, ధర్మం, ప్రాయశ్చిత్తం, శివవైష్ణవ ఐక్యతలకు శాశ్వత చిహ్నంగా నిలిచింది.

ఈ క్షేత్ర చరిత్ర త్రేతాయుగంలోని రామాయణ గాథతో ప్రారంభమవుతుంది. రావణాసురుని సంహరించిన అనంతరం, బ్రహ్మహత్యా దోష నివృత్తి కోసం శ్రీరాముడు పరమేశ్వరుని ఆరాధించాలని మహర్షులు సూచించారు. శుభముహూర్తానికి కైలాసం నుండి శివలింగాన్ని తీసుకురావడానికి హనుమంతుడిని పంపించాడు. అయితే హనుమంతుడు తిరిగి వచ్చేలోపే ముహూర్తం సమీపించడంతో సీతాదేవి సముద్రతీరంలోని ఇసుకతో ఒక శివలింగాన్ని రూపొందించింది. ఆ లింగాన్నే శ్రీరాముడు ప్రతిష్ఠించి పూజించాడు. అదే నేటి ప్రధాన మూలవిరాట్టైన శ్రీ రామనాథస్వామి.

కొద్దిసేపటి తరువాత హనుమంతుడు కైలాసం నుండి తీసుకొచ్చిన శివలింగంతో చేరుకున్నాడు. తన కృషి వృథా అయిందనే బాధతో ఉన్న హనుమంతుడిని ఓదార్చేందుకు శ్రీరాముడు అతడు తీసుకొచ్చిన లింగాన్ని కూడా ఆలయంలో ప్రతిష్ఠించాడు. ఆ లింగం విశ్వలింగం లేదా హనుమదీశ్వర లింగం అని ప్రసిద్ధి చెందింది. నేటికీ ఆలయ సంప్రదాయం ప్రకారం ముందుగా విశ్వలింగాన్ని దర్శించి, తరువాత రామనాథస్వామిని దర్శించడం ఆచారంగా కొనసాగుతోంది. ఈ సంప్రదాయం శ్రీరాముని వాక్కుకు, హనుమంతుని భక్తికి చిరస్మరణీయమైన నిదర్శనం.

చారిత్రకంగా పరిశీలిస్తే, ప్రారంభ దేవాలయం సాధారణ నిర్మాణంగా ఉండేదని భావిస్తారు. ప్రస్తుతం కనిపిస్తున్న మహత్తర ఆలయం ప్రధానంగా పాండ్యులు, జాఫ్నా రాజులు, విజయనగర సామ్రాజ్య పాలకులు, ముఖ్యంగా సేతుపతి రాజుల ఆధ్వర్యంలో పన్నెండవ శతాబ్దం నుండి పదిహేడవ శతాబ్దం వరకు దశలవారీగా అభివృద్ధి చెందింది. రామనాథపురం సేతుపతి రాజులు ఆలయ విస్తరణకు విశేష కృషి చేశారు. వారు నిర్మించిన మహా ప్రాకారాలు, సుదీర్ఘ మండపాలు, గోపురాలు నేటికీ ఆలయ వైభవానికి ప్రతీకలుగా నిలిచాయి.

ద్రావిడ దేవాలయ నిర్మాణకళలో రామేశ్వరం ఆలయానికి అపూర్వమైన స్థానం ఉంది. ఆలయానికి తూర్పు, పడమర, ఉత్తర, దక్షిణ దిశలలో గోపురాలు ఉన్నాయి. తూర్పు రాజగోపురం అత్యంత వైభవంగా దర్శనమిస్తుంది. విశాలమైన ప్రాకారాలు, అనేక మండపాలు, గంభీరమైన శిలా నిర్మాణాలు భక్తునిలో ఆధ్యాత్మిక గాంభీర్యాన్ని కలిగిస్తాయి. ఆలయం సుమారు పదిహేను ఎకరాలకు పైగా విస్తరించి ఉండి, శిల్పకళా వైభవంతో ప్రతి భాగం ఆకట్టుకుంటుంది.

ఈ ఆలయానికి ప్రపంచవ్యాప్తంగా విశేష ఖ్యాతి తెచ్చింది దాని మహా ప్రాకార మండపాలు. సుమారు 3,850 అడుగులకు పైగా విస్తరించిన నాలుగు దిక్కుల సుదీర్ఘ ప్రాకారాలు ప్రపంచంలోని హిందూ దేవాలయాలలోనే అత్యంత పొడవైన శిలాస్తంభాల మండపాలుగా ప్రసిద్ధి చెందాయి. వెయ్యికి పైగా శిలాస్తంభాలు సమాన దూరంతో, అద్భుతమైన సమతుల్యతతో నిర్మించబడ్డాయి. ఒక్కో స్తంభంపై యాళీలు, గంధర్వులు, దేవతామూర్తులు, పుష్పలతలు, శిల్పాలంకరణలు అత్యంత నైపుణ్యంతో చెక్కబడ్డాయి. ఒక చివర నిలబడి చూస్తే వరుసగా కనిపించే స్తంభాల సమరేఖీయ నిర్మాణం భక్తులను ఆశ్చర్యపరుస్తుంది.

గర్భగృహంలో కొలువై ఉన్న శ్రీ రామనాథస్వామి జ్యోతిర్లింగ స్వరూపుడు. స్వామివారి సన్నిధిలోని ఆధ్యాత్మిక గాంభీర్యం భక్తులను లోతైన భక్తిభావంలో ముంచెత్తుతుంది. గర్భగృహానికి సమీపంలో విశ్వలింగం కూడా దర్శనమిస్తుంది. ఈ రెండు లింగాల ఆరాధన రామాయణ సంప్రదాయాన్ని నేటికీ సజీవంగా ఉంచుతోంది.

అమ్మవారు పర్వతవర్ధిని దేవిగా ప్రత్యేక సన్నిధిలో కొలువై ఉన్నారు. ఆమెను పార్వతీదేవి కరుణామయ స్వరూపిణిగా ఆరాధిస్తారు. శివశక్తుల అభేద తత్వాన్ని ప్రతిబింబించే ఈ సన్నిధి భక్తులకు ప్రశాంతతను ప్రసాదిస్తుంది. నవరాత్రి ఉత్సవాలలో అమ్మవారి విశేష అలంకారాలు, ఉత్సవాలు అత్యంత వైభవంగా నిర్వహించబడతాయి.

ఆలయ సముదాయంలో గణపతి, సుబ్రహ్మణ్యస్వామి, నటరాజ స్వామి, దక్షిణామూర్తి, చండికేశ్వరుడు, భైరవుడు, మహాలక్ష్మి, విశాలాక్షి, ఉత్సవమూర్తుల సన్నిధులు దర్శనమిస్తాయి. హనుమంతుడు తీసుకొచ్చిన విశ్వలింగానికి ప్రత్యేక స్థానం ఉండటం ఈ ఆలయ ప్రత్యేకత. శైవం, వైష్ణవం పరస్పర విరోధాలు కాదని, ఒకే పరబ్రహ్మ స్వరూపానికి భిన్నమైన ఆరాధనా మార్గాలని ఈ క్షేత్రం ప్రతిపాదిస్తుంది.

రామేశ్వరం ఆలయానికి అత్యంత విశిష్టమైన అంశం దాని తీర్థ సంప్రదాయం. రామేశ్వరం ద్వీపమంతా కలిపి అరవై నాలుగు తీర్థాలు ఉన్నట్లు పురాణాలు పేర్కొంటాయి. వాటిలో ఇరవై నాలుగు తీర్థాలు అత్యంత పవిత్రమైనవిగా భావించబడతాయి. ఆలయ దర్శనానికి ముందు భక్తులు మొదట సముద్రంలోని అగ్ని తీర్థంలో స్నానం చేయడం సంప్రదాయం. అనంతరం ఆలయ ప్రాంగణంలోని ఇరవై రెండు పవిత్ర బావుల తీర్థస్నానాన్ని ఆచరిస్తారు. ఈ ఇరవై రెండు తీర్థాలు శ్రీరాముని అమ్ముల పొదిలోని ఇరవై రెండు బాణాలకు ప్రతీకలని ఆలయ సంప్రదాయం చెబుతుంది. ప్రతి బావిలోని నీటి రుచి, స్వభావం, ఉష్ణోగ్రత భిన్నంగా ఉండటం ఆశ్చర్యకరమైన విశేషం.

ఆలయంలోని ప్రధాన తీర్థాలలో మహాలక్ష్మీ తీర్థం, సావిత్రీ తీర్థం, గాయత్రీ తీర్థం, సరస్వతీ తీర్థం, సేతుమాధవ తీర్థం, గంధమాదన తీర్థం, గవయ తీర్థం, గవాక్ష తీర్థం, నల తీర్థం, నీల తీర్థం, శంఖ తీర్థం, చక్ర తీర్థం, బ్రహ్మహత్య విమోచన తీర్థం, సూర్య తీర్థం, చంద్ర తీర్థం, గంగా తీర్థం, యమునా తీర్థం, గయా తీర్థం, శివ తీర్థం, సత్యామృత తీర్థం, సర్వ తీర్థం, కోటి తీర్థం విశేషమైనవి. వీటిలో కోటి తీర్థానికి అత్యంత పవిత్ర స్థానం ఉంది. శ్రీరాముడు తన ధనుస్సుతో భూమిని ఛేదించి ఈ తీర్థాన్ని సృష్టించాడని స్థలపురాణం వివరిస్తుంది. భక్తులు ఈ తీర్థస్నానాన్ని పాపవిమోచనానికి, పితృకార్యాలకు, ఆత్మశుద్ధికి అత్యంత పవిత్రంగా భావిస్తారు.

రామేశ్వరంలో సముద్రతీరంలోని అగ్ని తీర్థానికి కూడా విశిష్టమైన స్థానం ఉంది. లంక విజయానంతరం సీతాదేవి అగ్నిపరీక్ష అనంతరం అగ్నిదేవుడు తన పాప విమోచనం కోసం ఇక్కడ స్నానం చేశాడని పురాణగాథ చెబుతుంది. అందువల్ల ఆలయ దర్శనానికి ముందు అగ్ని తీర్థంలో స్నానం చేయడం యాత్రలో తొలి ఆచారంగా కొనసాగుతోంది.

ఈ క్షేత్రం ఆధ్యాత్మికంగా అత్యంత గంభీరమైన సందేశాన్ని అందిస్తుంది. శ్రీమహావిష్ణువు అవతారమైన శ్రీరాముడు స్వయంగా పరమశివుని ఆరాధించడం ద్వారా శివకేశవుల అభేద తత్వాన్ని ప్రపంచానికి తెలియజేశాడు. అందువల్ల ఈ క్షేత్రం శైవ, వైష్ణవ సంప్రదాయాల ఐక్యతకు శాశ్వత ప్రతీకగా నిలిచింది. కాశీ యాత్రను రామేశ్వర దర్శనంతో ముగిస్తేనే యాత్ర పరిపూర్ణమవుతుందని భారతీయ సంప్రదాయం భావిస్తుంది.

ఆలయంలో ప్రతిరోజూ ఆగమ శాస్త్ర విధానాల ప్రకారం నిత్యపూజలు అత్యంత వైభవంగా నిర్వహించబడుతున్నాయి. తెల్లవారుజామున ఆలయం తెరిచిన తరువాత పల్లియరై సేవ, అభిషేకం, అలంకారం, కాలసంధి పూజ, ఉచ్చికాల పూజ, సాయంకాల పూజ, అర్ధజామ పూజలు జరుగుతాయి. వేదపారాయణం, రుద్రపారాయణం, నాదస్వర సేవ, మహాదీపారాధన నిత్యకైంకర్యాలలో ముఖ్యమైనవి. స్వామివారికి పాలు, పెరుగు, తేనె, చందనం, పంచామృతంతో అభిషేకాలు నిర్వహిస్తారు. పర్వతవర్ధిని అమ్మవారికి కుంకుమార్చనలు, విశేష అలంకరణలు జరుగుతాయి.

మహాశివరాత్రి, ఆరుద్ర దర్శనం, నవరాత్రులు, తిరుకల్యాణ మహోత్సవం, ఆడి అమావాస్య, కార్తీక దీపోత్సవం, ప్రదోష పూజలు అత్యంత వైభవంగా నిర్వహించబడతాయి. పితృతర్పణాల కోసం అమావాస్యలలో, ముఖ్యంగా ఆడి అమావాస్య సందర్భంగా లక్షలాది మంది భక్తులు రామేశ్వరాన్ని సందర్శిస్తారు.

రామేశ్వరం శ్రీ రామనాథస్వామి ఆలయం కేవలం ఒక జ్యోతిర్లింగ క్షేత్రం మాత్రమే కాదు. అది రామాయణ మహిమకు సాక్ష్యం, శివకేశవ అభేద తత్వానికి ప్రతీక, పాప విమోచనానికి పవిత్రక్షేత్రం, భారతీయ దేవాలయ నిర్మాణకళకు అద్భుతమైన నిదర్శనం. ప్రపంచ ప్రసిద్ధి చెందిన మహా ప్రాకారాలు, శిల్పవైభవం, రాముడు ప్రతిష్ఠించిన రామలింగం, హనుమంతుడు తీసుకొచ్చిన విశ్వలింగం, పర్వతవర్ధిని అమ్మవారి కరుణ, ఇరవై రెండు పవిత్ర తీర్థాలు, అగ్ని తీర్థ మహిమ ఇవన్నీ కలిసి రామేశ్వరాన్ని భారతదేశంలోని అత్యంత మహిమాన్వితమైన తీర్థక్షేత్రాలలో ఒకటిగా నిలబెట్టాయి. నేటికీ లక్షలాది మంది భక్తులు ఈ మహాక్షేత్రాన్ని దర్శించి శివానుగ్రహం, రామకృప, పితృశాంతి, ఆధ్యాత్మిక పరిపూర్ణతలను పొందడం తమ జీవితంలో అత్యంత పవిత్రమైన అనుభవంగా భావిస్తున్నారు.

మహామహోపాధ్యాయ డాక్టర్ నూకల చిన సత్యనారాయణ గారు

కర్ణాటక సంగీత ప్రపంచంలో సంప్రదాయ గానానికి, సంగీత శాస్త్రానికి, గురుశిష్య పరంపరకు చిరస్మరణీయమైన సేవలు అందించిన మహామహోపాధ్యాయ డాక్టర్ నూకల చిన సత్యనారాయణ భారతదేశంలోని గొప్ప సంగీత విద్వాంసులలో అగ్రగణ్యుడు. గాయకుడిగా, సంగీత శాస్త్రవేత్తగా, పరిశోధకుడిగా, ఉపాధ్యాయుడిగా, రచయితగా, పరిపాలనా నిపుణుడిగా ఆయన అందించిన సేవలు అసాధారణమైనవి. గానవేదికపై ఎంత గొప్పవారో, గురువుగా అంతకంటే గొప్పవారిగా గుర్తింపు పొందారు. సంగీతాన్ని కేవలం కళగా కాకుండా శాస్త్రంగా, సాధనగా, ఆధ్యాత్మిక మార్గంగా భావించి జీవితాంతం దానికే అంకితమయ్యారు.

డాక్టర్ నూకల చిన సత్యనారాయణ 1923 ఆగస్టు 4న ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని అనకాపల్లిలో అన్నపూర్ణేశ్వర శర్మ, యజ్ఞచయనమ్మ దంపతులకు జన్మించారు. వారి కుటుంబం సనాతన వైదిక సంప్రదాయానికి, శ్రీవిద్య ఉపాసనకు ప్రసిద్ధి చెందినది. తండ్రి అన్నపూర్ణేశ్వర శర్మ సంస్కృత పాండిత్యం, ఆధ్యాత్మిక దృక్పథం కలిగినవారు. తల్లి యజ్ఞచయనమ్మకు సంగీతంపై మంచి పట్టు ఉండేది. బాల్యంలోనే ఆమె తన కుమారునికి సంగీతంలోని మొదటి పాఠాలను నేర్పి, సంగీతాభిరుచిని పెంపొందించారు. చిన్ననాటి నుంచే స్వరశుద్ధి, శ్రుతి పట్ల శ్రద్ధ, సంగీతంపై సహజమైన ఆసక్తి ఆయనలో స్పష్టంగా కనిపించాయి.

మొదట ఆయన వయోలిన్ విద్యను అభ్యసించడం ప్రారంభించారు. కంభంపాటి అక్కాజీరావు ప్రోత్సాహంతో విజయవాడకు వెళ్లి సంగీత విద్వాంసుడు మంగళంపల్లి పట్టాభిరామయ్య వద్ద గాత్రసంగీతాన్ని అభ్యసించారు. మంగళంపల్లి బాలమురళీకృష్ణగారి తండ్రియైన పట్టాభిరామయ్య వద్ద సాధన చేసిన కాలం ఆయన సంగీత జీవితానికి బలమైన పునాది వేసింది. అనంతరం విజయనగరంలోని మహారాజా సంగీత కళాశాలలో చేరి పద్మశ్రీ ద్వారం వెంకటస్వామి నాయుడు వద్ద వయోలిన్‌లో ఉన్నత శిక్షణ పొందారు. ద్వారం వెంకటస్వామి నాయుడి కచేరీలలో సహవాద్యకారునిగా పాల్గొనే అవకాశం కూడా ఆయనకు లభించింది. ఈ అనుభవం రాగరూపాలపై, లయనైపుణ్యంపై, వేదికపై ప్రదర్శన విధానంపై ఆయనకు విశేషమైన అవగాహనను కల్పించింది.

ద్వారం వెంకటస్వామి నాయుడి ద్వారా సంగీత మహర్షి డాక్టర్ శ్రీపాద పినాకపాణి గారితో ఆయనకు పరిచయం ఏర్పడింది. తరువాత పినాకపాణిగారి వద్ద శిష్యరికం స్వీకరించడం నూకలవారి జీవితంలో కీలక మలుపుగా మారింది. పినాకపాణిగారి విశ్లేషణాత్మక బోధన, రాగలక్షణాలపై లోతైన అధ్యయనం, కృతి భావవ్యాఖ్యానం, శాస్త్రీయ క్రమశిక్షణ నూకలవారిని అత్యున్నత స్థాయి సంగీతవేత్తగా తీర్చిదిద్దాయి. పినాకపాణిగారి ప్రభావం ఆయన గానంలో జీవితాంతం స్పష్టంగా కనిపించింది. శాస్త్రీయ కట్టుదిట్టతను పాటిస్తూ భావపూర్ణమైన సంగీతాన్ని అందించడం ఆయన ప్రత్యేకతగా మారింది.

సంగీత విద్య పూర్తైన తరువాత ప్రభుత్వ సంగీత కళాశాలల్లో అధ్యాపకునిగా తన సేవలను ప్రారంభించారు. విశాఖపట్నంలోని ప్రభుత్వ సంగీత నృత్య కళాశాలలో అధ్యాపకునిగా పనిచేసిన ఆయన, తరువాత విజయవాడ, హైదరాబాద్, సికింద్రాబాద్, తిరుపతిలోని ప్రభుత్వ సంగీత కళాశాలలకు ప్రిన్సిపల్‌గా సేవలందించారు. అనంతరం విజయనగర మహారాజా ప్రభుత్వ సంగీత కళాశాలలో ఆచార్యునిగా, తెలుగు విశ్వవిద్యాలయంలో ప్రొఫెసర్‌గా పనిచేశారు. నలభై సంవత్సరాలకు పైగా సాగిన ఆయన విద్యా పరిపాలనా జీవితంలో వేలాది మంది విద్యార్థులను తీర్చిదిద్దారు.

కచేరీ గాయకుడిగా నూకలవారి స్థానం అత్యున్నతమైనది. ఆయన గానంలో శాస్త్రీయ క్రమబద్ధత, రాగభావ ప్రకాశం, స్పష్టమైన ఉచ్చారణ, సాహిత్యానుభూతి, తాళజ్ఞానం, మనోధర్మ సంగీతం సమన్వయంగా కనిపించేవి. రాగాలాపనలో ప్రతి స్వరానికీ ప్రాణం పోసి, కృతిలోని ప్రతి పదానికి భావాన్ని అందించడం ఆయన గానశైలికి ప్రత్యేక గుర్తింపుగా నిలిచింది. వేగం కన్నా భావానికి, అలంకారాల కన్నా రాగస్వరూపానికి, ప్రదర్శన కన్నా సంగీతసారానికి ఆయన అధిక ప్రాధాన్యం ఇచ్చేవారు. అందువల్ల సంప్రదాయ కర్ణాటక సంగీతానికి ఆయన గానం ఆదర్శంగా భావించబడుతుంది.

ఆకాశవాణి, దూరదర్శన్ కార్యక్రమాల ద్వారా ఆయన సంగీతం లక్షలాది శ్రోతలకు చేరింది. జాతీయ సంగీత కార్యక్రమాలు, సంగీత సమ్మేళనాలు, భక్తిరంజని ప్రసారాలు, సంగీత బోధనా కార్యక్రమాలలో ఆయన నిరంతరం పాల్గొన్నారు. ముఖ్యంగా ఆకాశవాణి ద్వారా ప్రసారమైన సంగీత పాఠాలు అనేక తరాల విద్యార్థులకు ఆదర్శ పాఠ్యాంశాలుగా నిలిచాయి. సంక్లిష్టమైన సంగీత విషయాలను కూడా అత్యంత సరళంగా వివరించే ఆయన బోధనా విధానం అపూర్వమైనది.

నూకలవారు గాయకుడు మాత్రమే కాదు, అసాధారణమైన సంగీత శాస్త్రవేత్త, రచయిత కూడా. కర్ణాటక సంగీతంలోని లక్ష్య, లక్షణ అంశాలను సులభంగా అర్థమయ్యే రీతిలో వివరించే అనేక గ్రంథాలను ఆయన రచించారు. సంగీత శాస్త్ర సుధ, సంగీత సౌరభము, త్యాగరాజ పంచరత్న కృతులు, త్యాగరాజు సర్వస్వము, శ్యామశాస్త్రి కృతులు, ముత్తుస్వామి దీక్షితుల ఎంపిక చేసిన కృతులు, అన్నమాచార్య సంకీర్తనలపై వ్యాఖ్యానాలు, వాగ్గేయకారుల కృతుల స్వరలిపులు వంటి అనేక విలువైన గ్రంథాలను సంగీత ప్రపంచానికి అందించారు. ఆయన రచనల ప్రత్యేకత ఏమిటంటే ప్రతి రాగానికి సంబంధించిన లక్షణాలను, కృతుల సాహిత్యార్థాన్ని, సంగతుల నిర్మాణాన్ని, గమకాల వినియోగాన్ని, గానపద్ధతిని అత్యంత శాస్త్రీయంగా, అదే సమయంలో విద్యార్థులకు సులభంగా అర్థమయ్యే భాషలో వివరించడం. అందువల్ల ఆయన గ్రంథాలు నేటికీ సంగీత కళాశాలలు, విశ్వవిద్యాలయాలు, పరిశోధకులు, సంగీత విద్యార్థులకు ప్రామాణిక గ్రంథాలుగా ఉపయోగపడుతున్నాయి. ముఖ్యంగా త్యాగరాజు, దీక్షితులు, శ్యామశాస్త్రి కృతులపై ఆయన చేసిన విశ్లేషణలు భావపరంగా, శాస్త్రీయంగా విశేష ప్రశంసలు పొందాయి.

ఆయన విదేశాలలో కూడా అనేక సంగీత కచేరీలు, ఉపన్యాసాలు, శిక్షణా శిబిరాలు నిర్వహించారు. అమెరికా, కెనడా, ఇంగ్లండ్, ఐర్లాండ్, మలేషియా, సింగపూర్, మారిషస్ వంటి దేశాలలో భారతీయ సంగీత వైభవాన్ని పరిచయం చేశారు. ప్రముఖ విశ్వవిద్యాలయాలలో కూడా ఉపన్యాసాలు ఇచ్చి కర్ణాటక సంగీతం యొక్క శాస్త్రీయతను ప్రపంచానికి చాటిచెప్పారు. భారతీయ సంగీతాన్ని హిందుస్థానీ, పాశ్చాత్య సంగీత వ్యవస్థలతో పోల్చి వివరిస్తూ సంగీతానికి విశ్వవ్యాప్త దృష్టిని అందించారు.

గురువుగా నూకలవారి సేవలు అసమానమైనవి. ఆయన వద్ద శిక్షణ పొందిన విద్యార్థుల సంఖ్య వందల్లో కాదు, అనేక వందల్లో ఉంది. బాలవిద్యార్థుల నుండి డాక్టరేట్ పరిశోధకుల వరకు, భారతదేశంలోనే కాక విదేశాలలోనూ అనేక మంది ఆయన వద్ద సంగీతం అభ్యసించారు. ఈ అసాధారణ గురుసేవకు గుర్తింపుగానే ఆయనకు మహామహోపాధ్యాయ అనే గౌరవ బిరుదు లభించింది. ఆయన శిష్యులలో ప్రభుత్వ సంగీత కళాశాలల అధ్యాపకులు, ఆకాశవాణి కళాకారులు, విశ్వవిద్యాలయ పరిశోధకులు, విదేశాలలో సంగీతాన్ని ప్రచారం చేస్తున్న అనేక మంది విద్వాంసులు ఉన్నారు. డాక్టర్ శేషులత, డాక్టర్ నాగులపాటి శ్రీకృష్ణ, డాక్టర్ కొల్లి నాగరాజు, డాక్టర్ పంతుల రామ తదితరులు ఆయన ప్రముఖ శిష్యులుగా గుర్తింపు పొందారు. ఆయన ప్రత్యక్ష శిష్యులతో పాటు, ఆయన గ్రంథాలు మరియు ధ్వనిముద్రణల ద్వారా విద్యను అభ్యసించిన వేలాది మంది సంగీత విద్యార్థులు కూడా ఆయన శిష్యపరంపరలో భాగంగానే భావించబడతారు.

నూకలవారి కుటుంబ వారసత్వం కూడా ఆధ్యాత్మికత, విద్య, సంగీత సంప్రదాయాలకు నిలయంగా నిలిచింది. శ్రీవిద్య ఉపాసన, సంస్కృత విద్య, వేదపాండిత్యం వంటి విలువలు చిన్ననాటి నుంచే ఆయన వ్యక్తిత్వాన్ని ప్రభావితం చేశాయి. ఆ సంప్రదాయాన్నే ఆయన సంగీతంలోనూ ప్రతిబింబింపజేశారు. సంగీతం అనేది కేవలం వినోద సాధనం కాదని, అది భగవదారాధనకు, మనోశుద్ధికి, ఆత్మోన్నతికి మార్గమని ఆయన జీవితాంతం బోధించారు. విశ్వకళా పరిషత్‌ను స్థాపించి యువ సంగీత విద్వాంసులకు అవకాశాలు కల్పించడం ద్వారా సంగీత ప్రచారానికి విశేష కృషి చేశారు.

ఆయనకు సంగీత నాటక అకాడమీ పురస్కారం, ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వ హంస పురస్కారం, సంగీత కళా ఆచార్య, సంగీత విద్యానిధి వంటి అనేక గౌరవాలు లభించాయి. 2010లో భారత ప్రభుత్వం ఆయనకు పద్మభూషణ్ పురస్కారాన్ని ప్రదానం చేసి ఆయన సంగీత సేవలను గౌరవించింది. తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం, కాంచీ కామకోటి పీఠం, శృంగేరి శారదా పీఠం, పుష్పగిరి పీఠం తదితర ఆధ్యాత్మిక సంస్థలకు ఆయన ఆస్థాన విద్వాంసుడిగా సేవలందించారు.

వృద్ధాప్యంలో కూడా ఆయన సంగీతసేవను విరమించలేదు. ఆరోగ్యం సహకరించినంత వరకు కచేరీలు, ఉపన్యాసాలు, సంగీత శిబిరాలు, గ్రంథరచనలను కొనసాగించారు. 2013 జూలై 11న సికింద్రాబాద్‌లో పరమపదించారు. ఆయన మరణంతో కర్ణాటక సంగీత ప్రపంచం ఒక మహోన్నత గురువును, శాస్త్రవేత్తను, గాయకుడిని కోల్పోయింది. అయితే ఆయన రచించిన గ్రంథాలు, ధ్వనిముద్రణలు, తీర్చిదిద్దిన శిష్యులు, నెలకొల్పిన బోధనా సంప్రదాయం నేటికీ సంగీత ప్రపంచాన్ని ప్రభావితం చేస్తూనే ఉన్నాయి. శాస్త్రీయ గానంలో సంప్రదాయం, పరిశోధన, బోధన, భక్తి ఈ నాలుగింటినీ సమన్వయపరచిన మహోన్నత సంగీతాచార్యులలో డాక్టర్ నూకల చిన సత్యనారాయణ గారి స్థానం చిరస్థాయిగా నిలిచి ఉంటుంది.

వైదీశ్వరన్ కోవిల్ వైద్యనాథస్వామి ఆలయం

తమిళనాడులోని మైలదుత్తురై సమీపంలో ఉన్న వైదీశ్వరన్ కోవిల్ దక్షిణ భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ శివక్షేత్రాలలో ఒకటి. ఇక్కడ పరమేశ్వరుడు వైద్యనాథస్వామిగా, అమ్మవారు తయ్యల్ నాయకి అమ్మవారిగా భక్తులకు దర్శనమిస్తారు. వ్యాధులను నివారించే దివ్యవైద్యుడిగా పరమేశ్వరుడు ఇక్కడ కొలువై ఉండడం వల్ల ఈ క్షేత్రానికి వైదీశ్వరన్ కోవిల్ అనే పేరు వచ్చింది. నవగ్రహ క్షేత్రాలలో అంగారక గ్రహానికి అధిదేవతా క్షేత్రంగా కూడా ఇది విశేష ప్రాధాన్యం పొందింది. శారీరక ఆరోగ్యం, మానసిక ప్రశాంతత, గ్రహదోష నివారణ, ఆధ్యాత్మిక శ్రేయస్సు కోసం దేశ విదేశాల నుండి వేలాది మంది భక్తులు ఈ మహాక్షేత్రాన్ని సందర్శిస్తుంటారు.

ఈ క్షేత్ర చరిత్ర పురాణకాలంలో ప్రారంభమవుతుంది. దేవతలకు వైద్యుడైన పరమేశ్వరుడు ఈ క్షేత్రంలో వైద్యనాథుడిగా అవతరించినట్లు స్థలపురాణం వివరిస్తుంది. త్రేతాయుగంలో రావణునితో జరిగిన యుద్ధంలో శ్రీరామునికి సహాయపడిన జటాయువు వీరమరణం పొందిన తరువాత, శ్రీరాముడు అతనికి అంత్యక్రియలు నిర్వహించిన పవిత్ర ప్రాంతాలలో ఇదొకటిగా సంప్రదాయం చెబుతుంది. జటాయువు త్యాగం వల్ల ఈ ప్రాంతం మరింత పవిత్రతను పొందిందని విశ్వసిస్తారు. అందువల్ల ఈ క్షేత్రాన్ని తిరుప్పుళ్లిరుక్కు వేళూర్ అనే ప్రాచీన నామంతో కూడా పిలుస్తారు.

మరో స్థలపురాణం ప్రకారం అంగారకుడు ఒక తీవ్రమైన చర్మవ్యాధితో బాధపడుతూ పరమేశ్వరుని ఆశ్రయించాడు. వైద్యనాథస్వామి అనుగ్రహంతో సిద్ధామృత తీర్థంలో స్నానం చేసి శివారాధన చేయడంతో అతని వ్యాధి పూర్తిగా నయమైంది. అప్పటి నుండి అంగారక గ్రహానికి ఈ క్షేత్రం ప్రధాన స్థలంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. అంగారక దోషం, కుజదోషం, రక్త సంబంధిత వ్యాధులు, చర్మవ్యాధులు, శస్త్రచికిత్సలు ఎదుర్కొంటున్న వారు ఈ క్షేత్రాన్ని విశేష భక్తితో దర్శిస్తారు.

చారిత్రకంగా పరిశీలిస్తే, ఈ ఆలయం చోళుల కాలంలో గొప్ప అభివృద్ధి చెందింది. మొదటి కులోత్తుంగ చోళుడు, విక్రమ చోళుడు వంటి చోళ రాజుల కాలానికి చెందిన శాసనాలు ఆలయంలో ఉన్నాయి. అనంతరం నాయకులు, మరాఠా పాలకులు ఆలయ విస్తరణ, మండపాల నిర్మాణం, గోపురాల అభివృద్ధికి విశేషంగా కృషి చేశారు. అనేక శైవ సంతులు ఈ క్షేత్రాన్ని దర్శించి కీర్తించారు. తిరుజ్ఞానసంబందర్, తిరునావుక్కరసర్, అరుణగిరినాథర్, కుమారగురుపరర్ వంటి మహానుభావులు ఈ క్షేత్ర మహిమను తమ రచనలలో కొనియాడారు.

ద్రావిడ దేవాలయ నిర్మాణకళకు ఈ ఆలయం చక్కని ఉదాహరణ. తూర్పు దిశలో ఐదు అంతస్తుల రాజగోపురం భక్తులను ఆహ్వానిస్తుంది. ప్రధాన గోపురాన్ని దాటిన తరువాత విశాలమైన ప్రాకారాలు, మరిన్ని అంతర్గోపురాలు, మండపాలు దర్శనమిస్తాయి. ఆలయం అనేక ప్రాకారాలతో నిర్మించబడింది. గర్భగృహం వైపు క్రమంగా సాగుతున్న ప్రతి ప్రాకారం భక్తునిలో అంతర్ముఖ భావాన్ని కలిగించే విధంగా రూపొందించబడింది.

గర్భగృహంలో వైద్యనాథస్వామి శివలింగ రూపంలో కొలువై ఉన్నారు. లింగస్వరూపం ప్రశాంతతను, కరుణను, వైద్యశక్తిని ప్రతిబింబిస్తుంది. గర్భగృహం చుట్టూ దక్షిణామూర్తి, లింగోద్భవుడు, బ్రహ్మ, దుర్గాదేవి వంటి దేవకోష్ట విగ్రహాలు శాస్త్రోక్తంగా ప్రతిష్ఠించబడ్డాయి. ఆలయ విమానం సుందరమైన నిష్పత్తులతో నిర్మించబడగా, గోడలపై శైవ పురాణ ఘట్టాలు, దేవతామూర్తులు, గణాలు, యాళీలు, పుష్పలతలు సూక్ష్మంగా చెక్కబడ్డాయి.

అమ్మవారు తయ్యల్ నాయకి అమ్మవారిగా ప్రత్యేక సన్నిధిలో దక్షిణాభిముఖంగా కొలువై ఉంటారు. తయ్యల్ నాయకి అనే నామానికి గాయాలను కుట్టి నయం చేసే దివ్యమాత అనే భావన ఉంది. ఆమె చేతిలో ఔషధ తైల పాత్ర, ఔషధ మూలికల సంకేతాలు కనిపించడం ఈ క్షేత్ర ప్రత్యేకత. పరమేశ్వరుడు వ్యాధిని నివారించే వైద్యుడైతే, తయ్యల్ నాయకి అమ్మవారు ఆ వ్యాధిని సంరక్షించి సంపూర్ణ ఆరోగ్యాన్ని ప్రసాదించే కరుణామయి తల్లిగా భావించబడుతుంది. అందువల్ల స్వామి, అమ్మవార్లను కలిసి దర్శించడం అత్యంత శుభప్రదంగా భావిస్తారు.

ఈ ఆలయంలోని అత్యంత విశిష్టమైన సన్నిధులలో ముత్తుకుమారస్వామి ఆలయం ఒకటి. ఇక్కడ శ్రీ సుబ్రహ్మణ్యస్వామి ముత్తుకుమారస్వామిగా విశేషంగా ఆరాధింపబడుతున్నాడు. అరుణగిరినాథర్ తన తిరుప్పుగళ్ కీర్తనలలో ఈ స్వామిని గొప్పగా స్తుతించాడు. స్కందషష్టి, వైకాసి విశాఖం, తైపూసం వంటి ఉత్సవాలు అత్యంత వైభవంగా నిర్వహించబడతాయి.

ఆలయ సముదాయంలో గణపతి, చండికేశ్వరుడు, భైరవుడు, నవగ్రహాలు, దుర్గాదేవి, నటరాజ స్వామి, సోమాస్కందమూర్తి, ధన్వంతరి భగవానుడు, అంగారక భగవానుడు తదితర సన్నిధులు ఉన్నాయి. ధన్వంతరి సన్నిధి ఈ క్షేత్రానికి ప్రత్యేకమైనది. ఆరోగ్యాన్ని ప్రసాదించే దేవతల సమాహారంగా ఈ ఆలయం భక్తులలో విశేష విశ్వాసాన్ని కలిగిస్తోంది. అంగారక భగవానునికి ప్రత్యేక సన్నిధి ఉండటం వల్ల నవగ్రహ యాత్రలో ఈ క్షేత్రానికి అత్యంత ప్రాముఖ్యం ఉంది.

ఆలయంలోని సిద్ధామృత తీర్థం అత్యంత పవిత్రమైనది. ఈ తీర్థంలో స్నానం చేస్తే శారీరక, మానసిక వ్యాధులు తొలగిపోతాయని భక్తుల విశ్వాసం. ఈ తీర్థం గురించి అనేక స్థలపురాణాలు ప్రచారంలో ఉన్నాయి. ఈ నీటిలో ఔషధ గుణాలు ఉన్నాయని స్థానిక విశ్వాసం. భక్తులు తీర్థస్నానం చేసి వైద్యనాథస్వామిని దర్శించడం సంప్రదాయంగా కొనసాగుతోంది.

ఈ క్షేత్రంలో ప్రసాదంగా ఇచ్చే తిరుచందూరు ఉండలు కూడా విశేష ప్రాధాన్యం కలిగి ఉన్నాయి. ఆలయంలోని పవిత్ర విభూతి, ఔషధ మూలికలు, తీర్థంతో సంప్రదాయ పద్ధతిలో తయారు చేసే ఈ ప్రసాదాన్ని భక్తులు ఔషధ ప్రసాదంగా భావిస్తారు. ఇది శివుని అనుగ్రహానికి చిహ్నంగా గౌరవించబడుతుంది.

వైదీశ్వరన్ కోవిల్ నాడీ జ్యోతిషానికి కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది. శతాబ్దాలుగా ఈ ప్రాంతంలో నాడీ గ్రంథాల సంప్రదాయం కొనసాగుతోంది. అయితే నాడీ జ్యోతిషం ఆలయ నిత్యారాధనలో భాగం కాదు; ఆలయ పరిసర ప్రాంతాలలో స్వతంత్రంగా అభివృద్ధి చెందిన సంప్రదాయంగా పరిగణించబడుతుంది. అందువల్ల ఆలయ దర్శనం మరియు నాడీ జ్యోతిషాన్ని వేర్వేరు అంశాలుగా చూడడం సముచితం.

ఈ క్షేత్ర ఆధ్యాత్మిక ప్రాముఖ్యం అత్యంత విశిష్టమైనది. వైద్యనాథస్వామి కేవలం శారీరక వ్యాధులను మాత్రమే కాదు, అజ్ఞానం, భయం, దుఃఖం, పాపబంధాలను కూడా తొలగించే దివ్యవైద్యుడిగా భావించబడుతాడు. తయ్యల్ నాయకి అమ్మవారు కరుణ, మాతృత్వం, సంరక్షణకు ప్రతీకగా భక్తులను అనుగ్రహిస్తారు. అంగారక దోష నివారణతో పాటు ధైర్యం, శక్తి, ఆరోగ్యం, ఆత్మవిశ్వాసం ప్రసాదించే క్షేత్రంగా ఈ ఆలయం విశేష ఖ్యాతి పొందింది.

ఆలయంలో ప్రతిరోజూ శైవ ఆగమ సంప్రదాయం ప్రకారం నిత్యపూజలు నిర్వహించబడుతున్నాయి. తెల్లవారుజామున ఆలయం తెరిచిన తరువాత అభిషేకం, అలంకారం, కాలసంధి పూజ, ఉచ్చికాల పూజ, సాయంకాల దీపారాధన, అర్ధజామ పూజలు నిర్వహిస్తారు. వైద్యనాథస్వామికి పాలు, పెరుగు, తేనె, చందనం, పంచామృతంతో అభిషేకాలు చేస్తారు. బిల్వదళాలతో అర్చన, రుద్రపారాయణం, వేదఘోష, నాదస్వర సేవలు నిత్యకైంకర్యాలలో భాగంగా ఉంటాయి. తయ్యల్ నాయకి అమ్మవారికి ప్రతిరోజూ విశిష్ట అలంకరణలు, కుంకుమార్చనలు నిర్వహిస్తారు.

మహాశివరాత్రి, స్కందషష్టి, వైకాసి విశాఖం, తైపూసం, నవరాత్రులు, ప్రదోష పూజలు, కార్తీక దీపోత్సవం ఈ ఆలయంలో అత్యంత వైభవంగా నిర్వహించబడతాయి. అంగారక గ్రహానికి సంబంధించిన ప్రత్యేక రోజుల్లో వేలాది మంది భక్తులు స్వామిని దర్శించి ప్రత్యేక పూజలు నిర్వహిస్తారు. ఈ సందర్భంగా ఆలయమంతా వేదమంత్రాలు, శివనామస్మరణ, నాదస్వర సంగీతంతో ఆధ్యాత్మిక వాతావరణాన్ని సంతరించుకుంటుంది.

వైదీశ్వరన్ కోవిల్ కేవలం ఒక శివాలయం మాత్రమే కాదు. అది భక్తి, ఆరోగ్యం, ఆధ్యాత్మికత, శైవ సంప్రదాయం, ద్రావిడ శిల్పకళ, నవగ్రహ ఆరాధన అన్నీ ఏకమై వెలుగొందుతున్న మహాక్షేత్రం. వైద్యనాథస్వామి దివ్య అనుగ్రహం, తయ్యల్ నాయకి అమ్మవారి మాతృకరుణ, ముత్తుకుమారస్వామి సన్నిధి, సిద్ధామృత తీర్థ మహిమ, అంగారక గ్రహ క్షేత్ర విశిష్టత ఈ ఆలయాన్ని భారతదేశంలోని అత్యంత పవిత్రమైన శివక్షేత్రాలలో ఒకటిగా నిలబెట్టాయి. నేటికీ లక్షలాది మంది భక్తులు ఈ మహాక్షేత్రాన్ని దర్శించి ఆరోగ్యం, ఆయురారోగ్యం, ధైర్యం, ఆధ్యాత్మిక శాంతిని పొందడం తమ జీవితంలో గొప్ప దైవానుగ్రహంగా భావిస్తున్నారు.

ధరాసురం ఐరావతేశ్వర ఆలయం

తమిళనాడులోని కుంభకోణం సమీపంలో ఉన్న ధరాసురం గ్రామంలో వెలసిన శ్రీ ఐరావతేశ్వర ఆలయం చోళుల శిల్పకళా వైభవానికి అపూర్వమైన నిదర్శనం. తంజావూరు బృహదీశ్వర ఆలయం, గంగైకొండ చోళపురం బృహదీశ్వర ఆలయంతో కలిసి ఈ ఆలయం గ్రేట్ లివింగ్ చోళ దేవాలయాలలో ఒకటిగా ప్రపంచ వారసత్వ సంపదగా గుర్తింపుపొందింది. పరిమాణంలో తంజావూరు ఆలయం కంటే చిన్నదైనా, శిల్పాల సూక్ష్మత, కళాత్మక నైపుణ్యం, నిర్మాణ సౌందర్యం పరంగా ధరాసురం ఆలయం చోళ కళాసంపదకు పరాకాష్టగా పరిగణించబడుతుంది. ఇక్కడ పరమేశ్వరుడు ఐరావతేశ్వరుడిగా, అమ్మవారు దేవనాయకి అమ్మవారిగా కొలువై ఉన్నారు.

ఈ క్షేత్ర మహిమ పురాణకాలం నుంచే ప్రసిద్ధి చెందింది. దేవేంద్రుని దివ్యశ్వేతగజమైన ఐరావతం ఒకసారి దుర్వాస మహర్షి శాపం వల్ల తన సహజమైన తెల్లని కాంతిని కోల్పోయిందని స్థలపురాణం వివరిస్తుంది. శాప విమోచనం కోసం ఐరావతం పరమశివుని ఆరాధించగా, ఈ క్షేత్రంలోని పవిత్ర తీర్థంలో స్నానం చేసి శివలింగాన్ని పూజించమని శివుడు అనుగ్రహించాడు. ఐరావతం అలా చేయగానే తన పూర్వ కాంతిని తిరిగి పొందింది. అందువల్ల ఇక్కడి స్వామికి ఐరావతేశ్వరుడు అనే నామం ఏర్పడింది. మరో పురాణగాథ ప్రకారం యమధర్మరాజు కూడా ఒక శాపం వల్ల శరీరమంతా మంటలతో బాధపడగా, ఈ క్షేత్రంలోని పవిత్ర తీర్థంలో స్నానం చేసి పరమేశ్వరుని ఆరాధించడం ద్వారా విముక్తి పొందాడని విశ్వాసం. అందువల్ల ఈ క్షేత్రాన్ని పాప విమోచనానికి, రోగ నివారణకు పవిత్రమైన శివక్షేత్రంగా భావిస్తారు.

చారిత్రకంగా పరిశీలిస్తే, ప్రస్తుత ఆలయాన్ని చోళ చక్రవర్తి రెండవ రాజరాజ చోళుడు క్రీస్తుశకం పన్నెండవ శతాబ్దం మధ్యకాలంలో నిర్మించాడు. ఆ కాలంలో చోళ సామ్రాజ్యం రాజకీయంగా కొంత బలహీనపడుతున్నప్పటికీ కళలు, శిల్పం, దేవాలయ నిర్మాణం అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకున్నాయి. ధరాసురం ఆలయం ఆ పరిణతి చెందిన చోళ శిల్పకళకు సాక్ష్యంగా నిలిచింది. రాజరాజ చోళుడు రెండవవాడు ఈ ఆలయాన్ని తన రాజధాని పరిసర ప్రాంతమైన రాజరాజపురంలో నిర్మించి పరమేశ్వరునికి సమర్పించాడు. అనంతరం పాండ్యులు, విజయనగర పాలకులు, నాయకులు ఆలయ పరిరక్షణకు కృషి చేశారు. గతంలో ఈ దేవాలయ సముదాయం ప్రస్తుతం కనిపిస్తున్న దానికంటే ఎంతో విశాలంగా ఉండేదని శాసనాలు సూచిస్తున్నాయి.

ద్రావిడ దేవాలయ నిర్మాణకళలో ధరాసురం ఆలయం ఒక రత్నంలా భావించబడుతుంది. తంజావూరు బృహదీశ్వర ఆలయం మహత్తర వైభవాన్ని ప్రతిబింబిస్తే, ధరాసురం ఆలయం సూక్ష్మమైన శిల్పకళా నైపుణ్యాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. ఆలయం తూర్పు ముఖంగా నిర్మించబడింది. ప్రధాన రాజగోపురం ప్రస్తుతం పూర్తిస్థాయిలో లేకపోయినా, మిగిలి ఉన్న నిర్మాణాలు దాని పూర్వ వైభవాన్ని తెలియజేస్తాయి. విశాలమైన ప్రాకారాన్ని దాటి ముఖమండపంలోకి ప్రవేశించిన వెంటనే చోళ శిల్పుల అసాధారణ ప్రతిభ ప్రతి అంగుళంలోనూ దర్శనమిస్తుంది.

ఈ ఆలయంలోని అత్యంత విశిష్ట నిర్మాణం రాజగంభీర మండపం. ఈ మండపం రాతితో చెక్కిన మహారథం ఆకారంలో నిర్మించబడింది. రథాన్ని గుర్రాలు, ఏనుగులు లాగుతున్నట్లుగా చెక్కిన శిల్పాలు అత్యంత సహజంగా కనిపిస్తాయి. చక్రాలు, అక్షాలు, గుర్రాల కండరాల నిర్మాణం, ఏనుగుల కదలికలు అన్నీ సజీవంగా కనిపించేలా శిల్పులు తీర్చిదిద్దారు. ఒక స్థిరమైన రాతి నిర్మాణానికి చలనాన్ని ఆవిష్కరించిన అద్భుత కళాఖండంగా ఈ మండపం ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రసిద్ధి చెందింది.

ముఖమండపానికి చేరుకునే మెట్లలో సప్తస్వరాలను పలికించే సంగీత శిలలు ఈ ఆలయానికి మరో అపూర్వ విశేషం. ఒక్కో మెట్టును సున్నితంగా తట్టినప్పుడు సప్తస్వరాలకు అనుగుణంగా ధ్వనులు వినిపిస్తాయని సంప్రదాయం. ప్రస్తుతం ఈ శిల్పాలను పరిరక్షించేందుకు వాటిని తాకకుండా సంరక్షిస్తున్నారు. అయినప్పటికీ చోళ శిల్పుల సంగీత విజ్ఞానం, రాతిపై వారి అపూర్వ పట్టు ఈ నిర్మాణంలో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

గర్భగృహంపై నిర్మించిన విమానం సుమారు ఇరవై నాలుగు మీటర్ల ఎత్తుతో సుందరమైన నిష్పత్తులను కలిగి ఉంటుంది. తంజావూరు ఆలయంలా విస్తారంగా కాకుండా, ప్రతి అంతస్తుపైనా సూక్ష్మమైన శిల్పాలు, దేవతామూర్తులు, యక్షులు, గణాలు, నర్తకులు, పురాణ ఘట్టాలు అత్యంత నైపుణ్యంతో చెక్కబడ్డాయి. చోళ శిల్పకళ తన అత్యున్నత పరిణతిని చేరుకున్నదని ఈ శిల్పాలు తెలియజేస్తాయి.

గర్భగృహంలో కొలువై ఉన్న ఐరావతేశ్వర లింగం ప్రశాంతమైన దివ్యస్వరూపాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. లింగానికి ఎదురుగా నంది మండపం ఉంది. గర్భగృహాన్ని చుట్టుముట్టిన దేవకోష్టాలలో దక్షిణామూర్తి, లింగోద్భవ మూర్తి, బ్రహ్మ, దుర్గాదేవి వంటి దేవతా స్వరూపాలు శాస్త్రోక్తంగా ప్రతిష్ఠించబడ్డాయి. ఆలయంలో గణపతి, సుబ్రహ్మణ్యస్వామి, చండికేశ్వరుడు, భైరవుడు, నవగ్రహాలు, సప్తమాతృకలు, ఇతర పరివార దేవతల సన్నిధులు కూడా ఉన్నాయి.

దేవనాయకి అమ్మవారి ప్రత్యేక సన్నిధి ఈ ఆలయానికి మరో ముఖ్య ఆకర్షణ. అమ్మవారిని కరుణామయిగా, ఐశ్వర్యప్రదాయినిగా భక్తులు ఆరాధిస్తారు. శివశక్తుల అభేద తత్వాన్ని ప్రతిబింబించే విధంగా స్వామి, అమ్మవారి సన్నిధులు పరస్పర సమన్వయంతో నిర్మించబడ్డాయి. శైవ సంప్రదాయంలో శక్తి లేకుండా శివుడు సంపూర్ణుడు కాదనే తత్వాన్ని ఈ ఆలయ నిర్మాణం చక్కగా ప్రతిబింబిస్తుంది.

ఈ ఆలయంలోని శిల్ప సంపద అసాధారణమైనది. రామాయణం, మహాభారతం, శివపురాణం, పెరియపురాణంలోని ఘట్టాలు చిన్నచిన్న శిల్పపట్టికలపై చెక్కబడ్డాయి. నృత్య భంగిమలు, సంగీత వాద్యకారులు, రాజసభ దృశ్యాలు, సాధారణ ప్రజల జీవన విధానం, జంతువులు, పక్షులు, యాళీలు, గజసింహాలు అన్నీ అద్భుతమైన సహజత్వంతో మలచబడ్డాయి. ముఖ్యంగా సరస్వతి, నటరాజ స్వామి, అర్ధనారీశ్వరుడు, శివపార్వతులు, గణపతి శిల్పాలు కళాత్మకతకు ప్రతీకలుగా నిలిచాయి.

ఆలయంలోని స్తంభాలు ఒక్కొక్కటి ఒక్కో కళాఖండం. ఒకే రాతిలో చెక్కిన స్తంభాలపై అనేక అంతస్తుల్లా కనిపించే శిల్పరూపాలు, నృత్య భంగిమలు, దేవతా ప్రతిమలు శిల్పుల అపూర్వ నైపుణ్యాన్ని తెలియజేస్తాయి. ఆలయమంతా ఒక శిల్ప ప్రదర్శనశాలలా అనిపిస్తుంది.

ఈ క్షేత్ర ఆధ్యాత్మిక ప్రాముఖ్యం కూడా అత్యంత విశిష్టమైనది. ఐరావతం శాపవిమోచనం పొందిన క్షేత్రం కావడంతో ఇక్కడ శివుని ఆరాధిస్తే పాపక్షయం, మనశ్శాంతి, ఆరోగ్యం, ఆధ్యాత్మిక వికాసం కలుగుతాయని భక్తుల విశ్వాసం. యమధర్మరాజు కూడా ఇక్కడ పూజించి శాప విముక్తి పొందాడనే విశ్వాసం వల్ల ఆయురారోగ్యాల కోసం భక్తులు ప్రత్యేకంగా ఈ క్షేత్రాన్ని సందర్శిస్తారు.

ఆలయంలో ప్రతిరోజూ శైవ ఆగమ సంప్రదాయం ప్రకారం నిత్యపూజలు నిర్వహించబడుతున్నాయి. తెల్లవారుజామున ఆలయం తెరిచిన తరువాత అభిషేకం, అలంకారం, కాలసంధి పూజ, ఉచ్చికాల పూజ, సాయంకాల దీపారాధన, అర్ధజామ పూజ వరకు వివిధ సేవలు జరుగుతాయి. వేదపారాయణం, రుద్రపారాయణం, శివపంచాక్షరీ జపం, బిల్వార్చన, మహాదీపారాధన నిత్యకైంకర్యాలలో ప్రధానమైనవి. దేవనాయకి అమ్మవారికి కూడా ప్రతిరోజూ విశేష అలంకరణలు, అర్చనలు నిర్వహిస్తారు.

మహాశివరాత్రి ఈ ఆలయంలో అత్యంత వైభవంగా నిర్వహించబడే ఉత్సవం. ఆరుద్ర దర్శనం, కార్తీక దీపోత్సవం, నవరాత్రులు, ప్రదోష పూజలు కూడా అత్యంత భక్తిశ్రద్ధలతో జరుగుతాయి. ఉత్సవాల సందర్భంగా వేదఘోష, నాదస్వర సేవ, ఉత్సవమూర్తుల ప్రాకార విహారం, ప్రత్యేక అభిషేకాలు ఆలయాన్ని ఆధ్యాత్మిక ఆనందంతో నింపుతాయి.

ధరాసురం ఐరావతేశ్వర ఆలయం కేవలం ఒక శివాలయం మాత్రమే కాదు. అది చోళుల కళా వైభవానికి, భారతీయ వాస్తుశిల్పానికి, శిల్పకళా పరిపక్వతకు, శైవ ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయానికి జీవంతమైన చిహ్నం. రాతి రథమండపం, సంగీత మెట్లు, అపూర్వ శిల్పాలు, సుందరమైన విమానం, ఐరావతుని పురాణగాథ, దేవనాయకి సమేత ఐరావతేశ్వరుని దివ్యసన్నిధి ఇవన్నీ కలిసి ఈ క్షేత్రాన్ని భారతదేశంలోని అత్యంత కళాత్మకమైన దేవాలయాలలో ఒకటిగా నిలబెట్టాయి. తంజావూరు బృహదీశ్వర ఆలయం చోళుల వైభవాన్ని ప్రతిబింబిస్తే, ధరాసురం ఐరావతేశ్వర ఆలయం వారి శిల్పకళా సూక్ష్మతకు, సౌందర్య దృష్టికి, ఆధ్యాత్మిక భావనకు చిరస్మరణీయమైన సాక్ష్యంగా నేటికీ భక్తులను, కళాప్రియులను, చరిత్ర పరిశోధకులను సమానంగా ఆకర్షిస్తూ నిలిచి ఉంది.

తంజావూరు బృహదీశ్వర ఆలయం

తమిళనాడులోని తంజావూరు నగరం చోళ సామ్రాజ్య వైభవానికి ప్రతీకగా నిలిచిన చారిత్రక క్షేత్రం. ఈ నగరంలో వెలసిన శ్రీ బృహదీశ్వర ఆలయం భారతీయ దేవాలయ నిర్మాణకళకు శిఖరాగ్రంగా, ద్రావిడ వాస్తుశిల్పానికి పరాకాష్టగా ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇక్కడ పరమేశ్వరుడు బృహదీశ్వరుడు లేదా పెరువుడయ్యార్‌గా కొలువై ఉన్నాడు. ఈ ఆలయాన్ని రాజరాజేశ్వరం అని కూడా పిలుస్తారు. వెయ్యి సంవత్సరాలకు పైగా చరిత్ర కలిగిన ఈ మహాక్షేత్రం చోళుల భక్తి, వారి ఇంజినీరింగ్ నైపుణ్యం, కళాసంపద, శిల్పవైభవానికి సజీవ సాక్ష్యంగా నిలిచింది. నేడు ఇది ప్రపంచ వారసత్వ సంపదగా గుర్తింపు పొందిన దక్షిణ భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రముఖ దేవాలయాలలో ఒకటి.

ఈ క్షేత్ర చరిత్ర పదవ శతాబ్దం చివరలో ప్రారంభమవుతుంది. చోళ చక్రవర్తి రాజరాజ చోళుడు తన సామ్రాజ్యాన్ని దక్షిణ భారతదేశమంతటా, శ్రీలంక వరకు విస్తరించి అపారమైన విజయాలను సాధించాడు. తన విజయాలన్నింటికీ పరమేశ్వరుని అనుగ్రహమే కారణమని భావించిన రాజరాజ చోళుడు, ప్రపంచంలోనే అత్యంత వైభవోపేతమైన శివాలయాన్ని నిర్మించాలని సంకల్పించాడు. క్రీస్తుశకం 1003 ప్రాంతంలో ఆలయ నిర్మాణాన్ని ప్రారంభించి, సుమారు ఏడు సంవత్సరాలలో పూర్తిచేశాడు. క్రీస్తుశకం 1010లో మహాకుంభాభిషేకం నిర్వహించి బృహదీశ్వరునికి ఆలయాన్ని సమర్పించాడు. ఈ నిర్మాణాన్ని పర్యవేక్షించిన ప్రధాన శిల్పి కుంజరమల్లన్ రాజరాజ పెరుంతచ్చన్‌గా శాసనాలలో పేర్కొనబడింది.

రాజరాజ చోళుని కాలంలోని శాసనాలు ఈ ఆలయ చరిత్రకు అత్యంత ప్రామాణిక ఆధారాలు. ఆలయంలో నిత్యపూజలు, వేదపారాయణం, దేవదాసీ వ్యవస్థ, సంగీతకారులు, నృత్యకారులు, ఆలయ ఉద్యోగులు, భూమిదానాలు, గ్రామాల నిర్వహణ వంటి అనేక విషయాలు ఈ శాసనాలలో వివరంగా నమోదు చేయబడ్డాయి. దక్షిణ భారతదేశంలో ఒక దేవాలయ నిర్వహణ వ్యవస్థకు సంబంధించిన ఇంత విస్తృతమైన శాసన సంపద మరెక్కడా అరుదుగా కనిపించదు.

రాజరాజ చోళుని తరువాత రాజేంద్ర చోళుడు ఆలయానికి మరిన్ని దానాలు సమర్పించాడు. అనంతరం పాండ్యులు, విజయనగర సామ్రాజ్యాధిపతులు, తంజావూరు నాయకులు, మరాఠా రాజులు ఆలయ పరిరక్షణకు విశేష కృషి చేశారు. ప్రతి రాజవంశం ఆలయంలో కొన్ని నిర్మాణాలను జోడించినప్పటికీ, రాజరాజ చోళుడు నిర్మించిన ప్రధాన ఆలయ నిర్మాణం నేటికీ యథాతథంగా నిలిచి ఉండటం ఈ క్షేత్రం గొప్పతనానికి నిదర్శనం.

ద్రావిడ దేవాలయ నిర్మాణకళకు బృహదీశ్వర ఆలయం పరాకాష్టగా పరిగణించబడుతుంది. దాదాపు ఇరవై ఐదు అడుగుల ఎత్తైన పీఠంపై నిర్మించబడిన ఈ ఆలయం పూర్తిగా గ్రానైట్ రాళ్లతో నిర్మించబడింది. తంజావూరు పరిసర ప్రాంతాలలో గ్రానైట్ సహజంగా లభించకపోయినా, దూర ప్రాంతాల నుండి వేలాది టన్నుల రాళ్లను తరలించి ఈ మహానిర్మాణాన్ని పూర్తి చేయడం చోళుల అసాధారణ ఇంజినీరింగ్ ప్రతిభను తెలియజేస్తుంది.

ఆలయానికి తూర్పు దిశలో రెండు ప్రధాన ప్రవేశ గోపురాలు ఉన్నాయి. మొదటి గోపురాన్ని కేరళాంతకన్ తిరువాసల్ అని, రెండవ గోపురాన్ని రాజరాజన్ తిరువాసల్ అని పిలుస్తారు. ఈ రెండు గోపురాలను దాటిన తరువాత విశాలమైన ప్రాంగణంలోకి ప్రవేశిస్తారు. ఆలయానికి ఉత్తర, దక్షిణ దిశలలో కూడా ప్రవేశ ద్వారాలు ఉన్నాయి. ఈ ప్రవేశాలన్నీ శిల్పసౌందర్యంతో అలంకరించబడి చోళుల కళాత్మక దృష్టిని ప్రతిబింబిస్తాయి.

ఆలయానికి అత్యంత ప్రధాన ఆకర్షణ దాని పదమూడు అంతస్తుల విమానం. దాదాపు 216 అడుగుల ఎత్తుతో నిర్మించబడిన ఈ విమానం భారతదేశంలోనే అత్యంత ఎత్తైన ప్రాచీన దేవాలయ విమానాలలో ఒకటి. విమానం పూర్తిగా సమతుల్య నిష్పత్తులతో నిర్మించబడింది. శిఖరంపై అమర్చిన ఏకశిలా గ్రానైట్ కపాలశిల సుమారు 80 టన్నుల బరువు కలిగి ఉందని అంచనా. ఇంత భారీ రాతిని వెయ్యి సంవత్సరాల క్రితం అంత ఎత్తుకు ఎలా చేర్చారనే విషయం ఇప్పటికీ ఇంజినీరింగ్ అద్భుతంగా పరిగణించబడుతోంది. అనేక కిలోమీటర్ల పొడవైన మట్టి ర్యాంపును నిర్మించి ఆ రాయిని పైకి చేర్చినట్లు చరిత్రకారులు భావిస్తున్నారు.

విమానంలోని ప్రతి అంతస్తుపై శివుని వివిధ రూపాలు, నందులు, గణాలు, దేవతలు, నర్తకులు, పురాణ ఘట్టాలు అత్యంత సూక్ష్మంగా చెక్కబడ్డాయి. గర్భగృహంపై నిర్మించిన ఈ విమానం సూర్యకాంతిలో బంగారు కాంతిని వెదజల్లుతూ భక్తులను విశేషంగా ఆకర్షిస్తుంది.

ఆలయ ప్రాంగణంలోకి ప్రవేశించిన వెంటనే కనిపించే మహానంది మరో విశిష్ట ఆకర్షణ. ప్రస్తుతం ఉన్న నంది నాయకుల కాలంలో ఏకశిలతో చెక్కబడింది. సుమారు పన్నెండు అడుగుల ఎత్తు, ఇరవై అడుగుల పొడవుతో ఉన్న ఈ నంది భారతదేశంలోని అతిపెద్ద ఏకశిలా నందులలో ఒకటి. నంది మండపం కూడా అద్భుతమైన శిల్పాలతో అలంకరించబడింది.

గర్భగృహంలో కొలువై ఉన్న బృహదీశ్వర లింగం అత్యంత విశాలమైనది. దాదాపు నాలుగు మీటర్లకు పైగా ఎత్తు కలిగిన ఈ మహాలింగం భక్తులలో అపారమైన భక్తిభావాన్ని కలిగిస్తుంది. లింగానికి ప్రతిరోజూ ఆగమ శాస్త్ర విధానాల ప్రకారం అభిషేకాలు, అలంకారాలు నిర్వహించబడతాయి. గర్భగృహంలోని గంభీరమైన నిర్మాణం, ఎత్తైన పైకప్పు, ప్రతిధ్వనించే మంత్రోచ్చారణలు భక్తునిలో ఆధ్యాత్మిక అనుభూతిని కలిగిస్తాయి.

బృహదీశ్వరుని దక్షిణ భాగంలో బృహన్నాయకి అమ్మవారి ప్రత్యేక సన్నిధి ఉంది. అమ్మవారిని బృహన్నాయకి లేదా బృహత్‌నాయకి అని ఆరాధిస్తారు. ప్రస్తుత అమ్మవారి ఆలయం చోళుల అనంతర కాలంలో, ముఖ్యంగా పాండ్యుల కాలంలో నిర్మించబడినదిగా భావిస్తారు. తరువాత విజయనగర పాలకులు, నాయకులు, మరాఠా రాజులు దీనిని మరింత విస్తరించి అలంకరించారు. నవరాత్రి ఉత్సవాలు, శుక్రవారం విశేష పూజలు, దేవి ఉత్సవాలు అమ్మవారి సన్నిధిలో అత్యంత వైభవంగా నిర్వహించబడతాయి. బృహదీశ్వరుడు పరబ్రహ్మ స్వరూపుడైతే, బృహన్నాయకి జగజ్జనని శక్తి స్వరూపిణిగా భక్తులను అనుగ్రహిస్తుందని శైవ సంప్రదాయం వివరిస్తుంది.

ప్రధాన గర్భగృహాన్ని చుట్టుముట్టిన ప్రాకారాలలో అనేక ఉపదేవతా సన్నిధులు ఉన్నాయి. చండికేశ్వరుని ఆలయం చోళుల కాలానికి చెందిన అత్యంత ప్రాచీన ఉపాలయాలలో ఒకటి. శైవ సంప్రదాయంలో చండికేశ్వరుడు శివుని ఆస్తి పరిరక్షకుడిగా భావించబడతాడు. అందువల్ల బృహదీశ్వరుని దర్శనం అనంతరం చండికేశ్వరుని దర్శించడం ఆచారంగా కొనసాగుతోంది.

ఆలయ ప్రాంగణంలో సుబ్రహ్మణ్యస్వామి ఆలయం నాయకుల కాలంలో నిర్మించబడిన అద్భుతమైన శిల్పకళా సంపదగా ప్రసిద్ధి చెందింది. చిన్నదైన ఈ ఆలయం గోడలు, స్తంభాలు, విమానంపై చెక్కబడిన సూక్ష్మశిల్పాలు నాయకుల కళాత్మక ప్రతిభకు నిదర్శనంగా నిలిచాయి. గణపతి సన్నిధి, నటరాజ స్వామి మండపం, కరువూర్ దేవర్ సన్నిధి, సప్తమాతృకల ప్రతిమలు, దిక్పాలకుల సన్నిధులు కూడా ఆలయ సముదాయంలో దర్శనమిస్తాయి. కరువూర్ దేవర్ రాజరాజ చోళుని ఆధ్యాత్మిక గురువుగా గౌరవింపబడుతారు. ఆలయ ప్రతిష్ఠా కార్యక్రమాలలో ఆయన కీలక పాత్ర పోషించినట్లు సంప్రదాయం చెబుతుంది.

గర్భగృహ బాహ్య గోడలపై దక్షిణామూర్తి, లింగోద్భవ మూర్తి, అర్ధనారీశ్వరుడు, చండేశానుగ్రహ మూర్తి, భిక్షాటన మూర్తి, కాలాంతక మూర్తి, నటరాజ స్వరూపాలు అత్యంత నైపుణ్యంతో చెక్కబడ్డాయి. ఈ దేవకోష్ట శిల్పాలు చోళుల శిల్పకళా నైపుణ్యానికి అత్యున్నత ఉదాహరణలుగా నిలిచాయి.

ఆలయ అంతర్భాగంలోని గోడలపై చోళుల కాలానికి చెందిన అద్భుతమైన కుడ్యచిత్రాలు ఇప్పటికీ కనిపిస్తాయి. శివుని లీలలు, రాజరాజ చోళుడు తన గురువు కరువూర్ దేవర్‌తో కలిసి బృహదీశ్వరుని ఆరాధిస్తున్న దృశ్యాలు, నృత్య భంగిమలు, దేవతా చిత్రాలు ఈ చిత్రాలలో కనిపిస్తాయి. అనంతర నాయకుల కాలంలో కూడా అనేక చిత్రాలు చిత్రించబడ్డాయి. ఈ కుడ్యచిత్రాలు భారతీయ చిత్రకళా చరిత్రలో అపూర్వమైన స్థానం సంపాదించాయి.

ఈ ఆలయ ఆధ్యాత్మిక ప్రాముఖ్యం అత్యంత విశిష్టమైనది. బృహదీశ్వరుడు విశ్వవ్యాప్తమైన పరబ్రహ్మ స్వరూపానికి ప్రతీకగా భావించబడుతాడు. విశాలమైన లింగం అనంతత్వాన్ని సూచిస్తే, ఆకాశాన్ని తాకే విమానం మానవుడు ఆధ్యాత్మికంగా ఉన్నత స్థితికి చేరుకోవాలనే సందేశాన్ని తెలియజేస్తుంది. బృహన్నాయకి అమ్మవారి సన్నిధి శివశక్తుల అభేద తత్వాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. ఈ ఆలయ నిర్మాణమంతా శివతత్వాన్ని వాస్తు రూపంలో వ్యక్తీకరించిన ఆధ్యాత్మిక కావ్యంగా భావించబడుతుంది.

ఆలయంలో ప్రతిరోజూ శైవ ఆగమ సంప్రదాయం ప్రకారం నిత్యపూజలు నిర్వహించబడుతున్నాయి. తెల్లవారుజామున ఆలయం తెరిచిన తరువాత అభిషేకం, అలంకారం, కాలసంధి పూజ, ఉచ్చికాల పూజ, సాయంకాల దీపారాధన, రెండవ కాల పూజ, అర్ధజామ పూజ వరకు వివిధ సేవలు జరుగుతాయి. వేదపారాయణం, శివపంచాక్షరీ మంత్రోచ్చారణ, తేవారం గానం, నాదస్వర సేవలు నిత్యారాధనలో ముఖ్యమైన భాగాలుగా ఉంటాయి. ప్రతిరోజూ బిల్వదళార్చన, రుద్రాభిషేకం, మహాదీపారాధన అత్యంత భక్తిశ్రద్ధలతో నిర్వహించబడతాయి.

మహాశివరాత్రి ఈ ఆలయంలో అత్యంత వైభవంగా నిర్వహించబడే ఉత్సవం. వేలాది మంది భక్తులు రాత్రంతా జాగరణ చేసి బృహదీశ్వరుని ఆరాధిస్తారు. కార్తీక దీపోత్సవం, ఆని తిరుమంజనం, ఆరుద్ర దర్శనం, నవరాత్రులు, రాజరాజ చోళుని స్మారక ఉత్సవాలు కూడా విశేషంగా నిర్వహించబడతాయి. ఈ ఉత్సవాల సందర్భంగా బృహన్నాయకి అమ్మవారి విశేష అలంకారాలు, ఉత్సవ విహారాలు కూడా ఘనంగా జరుగుతాయి. ఆలయం వేదఘోష, నాదస్వర నినాదాలు, భక్తుల శివనామస్మరణతో ఆధ్యాత్మిక ఆనందాన్ని ప్రసరిస్తుంది.

తంజావూరు బృహదీశ్వర ఆలయం కేవలం ఒక దేవాలయం మాత్రమే కాదు. అది చోళ సామ్రాజ్య వైభవానికి, భారతీయ వాస్తుశిల్పానికి, శైవభక్తికి, శిల్పకళకు, సంగీతం మరియు నృత్య సంప్రదాయాలకు శాశ్వత చిహ్నం. వెయ్యి సంవత్సరాల క్రితం నిర్మించబడిన ఈ మహానిర్మాణం నేటికీ అదే దృఢత్వంతో నిలిచి ప్రపంచాన్ని ఆశ్చర్యపరుస్తోంది. రాజరాజ చోళుని దూరదృష్టి, శిల్పుల అసామాన్య ప్రతిభ, బృహన్నాయకి సమేత బృహదీశ్వరుని ఆరాధన, అనేక ఉపదేవతాల సన్నిధులు, వేదాగమ సంప్రదాయం, శివభక్తి ఇవన్నీ కలసి ఈ ఆలయాన్ని భారతదేశంలోని అత్యంత మహోన్నత దేవాలయాలలో ఒకటిగా నిలబెట్టాయి. ఈ మహాక్షేత్రాన్ని దర్శించే ప్రతి భక్తుడికి ఇది కేవలం ఒక చారిత్రక కట్టడం మాత్రమే కాక, భక్తి, కళ, విజ్ఞానం, ఆధ్యాత్మికతల సమన్వయంతో నిర్మితమైన భారతీయ నాగరికతకు చిరస్మరణీయమైన మహాస్మారకంగా అనిపిస్తుంది.

మధుర మీనాక్షి సుందరేశ్వర ఆలయం

తమిళనాడులోని మధుర నగరం భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రాచీనమైన పుణ్యక్షేత్రాలలో ఒకటి. సప్తపురీలలో స్థానం పొందిన ఈ మహానగరం సంగం యుగం నుంచే విద్య, సాహిత్యం, కళలు, ఆధ్యాత్మికతలకు కేంద్రంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ నగరానికి హృదయస్థానంగా నిలిచిన శ్రీ మీనాక్షి సుందరేశ్వర ఆలయం భారతీయ దేవాలయ నిర్మాణ వైభవానికి, శైవ-శాక్త సంప్రదాయ సమన్వయానికి అపూర్వ చిహ్నంగా నిలిచింది. ఇక్కడ జగదంబ మీనాక్షి దేవిగా, పరమశివుడు సుందరేశ్వరుడిగా కొలువై ఉన్నారు. ఇతర శివాలయాల మాదిరిగా శివుడు ప్రధాన దేవతగా కాకుండా, అమ్మవారికి సమానమైన లేదా మరింత ప్రధానమైన స్థానాన్ని కల్పించిన అరుదైన క్షేత్రాలలో ఇది ఒకటి. అందువల్ల ఈ ఆలయం శక్తి, శివతత్వాల సమన్వయానికి ప్రతీకగా భావించబడుతుంది.

ఈ క్షేత్ర చరిత్ర పురాణకాలంలో ప్రారంభమవుతుంది. పాండ్య రాజైన మలయధ్వజ పాండ్యుడు, ఆయన మహారాణి కాంచనమాల సంతానం కోసం దీర్ఘకాలం యజ్ఞాలు, తపస్సులు చేశారు. చివరకు పుత్రకామేష్టి యాగం నిర్వహించినప్పుడు యజ్ఞాగ్నిలో నుండి మూడు వక్షోజాలతో ఒక దివ్య బాలిక అవతరించింది. ఆమెకు తడాదగై అని నామకరణం చేశారు. ఆ సమయంలో ఆకాశవాణి వినిపించి, ఈ బాలిక తన భర్తను దర్శించిన క్షణంలో మూడవ వక్షోజం అదృశ్యమవుతుందని తెలిపింది. తడాదగై రాజ్యపాలనలోను, యుద్ధవిద్యలలోను అసాధారణ ప్రతిభ కనబరిచి దిగ్విజయ యాత్ర చేపట్టింది.

దేవలోకాలను జయించిన అనంతరం ఆమె కైలాసంపై దండెత్తింది. అక్కడ పరమశివుడు ప్రత్యక్షమైన వెంటనే ఆమె మూడవ వక్షోజం అదృశ్యమైంది. అప్పుడు శివుడే తన వరుడని ఆమె గ్రహించింది. పరమశివుడు సుందరేశ్వరునిగా మధురకు వచ్చి తడాదగైని వివాహం చేసుకున్నాడు. వివాహానంతరం ఆమె మీనాక్షి అనే నామంతో మధురకు అధిష్ఠాత్రి దేవతగా కొలువుదీరింది. ఈ దివ్య కళ్యాణం దేవతలు, ఋషులు, బ్రహ్మ, విష్ణు సమక్షంలో జరిగిన మహోత్సవంగా పురాణాలు వర్ణిస్తాయి. ఈ దివ్య వివాహమే నేటికీ మధురలో జరిగే చిత్రై బ్రహ్మోత్సవానికి మూలాధారం.

ఈ దివ్యకళ్యాణంలో శ్రీమహావిష్ణువు తన చెల్లెలైన మీనాక్షి దేవిని సుందరేశ్వరునికి కన్యాదానం చేసినట్లు సంప్రదాయం చెబుతుంది. మధురకు సమీపంలోని అళగర్ కొయిల్‌లో కొలువై ఉన్న సుందరరాజ పెరుమాళ్, కల్లళగర్ అని ప్రసిద్ధి చెందిన మహావిష్ణు స్వరూపం, ఈ మహోత్సవంలో అన్నగా పాల్గొంటాడు. అయితే దివ్యలీల ప్రకారం ఆయన మధురకు చేరుకునేలోపే వివాహం పూర్తవుతుంది. అనంతరం ఆయన వైగై నది తీరానికి చేరుకుని అక్కడే భక్తులకు దర్శనమిచ్చి తిరిగి తన ఆలయానికి చేరుకుంటాడు. ఈ సంఘటనను స్మరించుకుంటూ ప్రతి సంవత్సరం చిత్రై మహోత్సవంలో కల్లళగర్ వైగై నదిలో దిగే ఉత్సవం అత్యంత వైభవంగా నిర్వహించబడుతుంది. మీనాక్షి కళ్యాణం మరియు అళగర్ ఉత్సవం కలిసి మధుర చిత్రై మహోత్సవానికి అపూర్వమైన ఆధ్యాత్మిక, సాంస్కృతిక వైభవాన్ని అందిస్తున్నాయి.

చారిత్రకంగా పరిశీలిస్తే, మధురలో శివారాధన రెండువేల సంవత్సరాలకు పైగా కొనసాగుతున్నట్లు సంగం సాహిత్యం సూచిస్తుంది. ప్రారంభ దేవాలయం పాండ్యుల కాలంలో నిర్మించబడింది. క్రీస్తుశకం పదమూడవ శతాబ్దంలో జరిగిన ముస్లిం దండయాత్రల సమయంలో ఆలయంలోని అనేక నిర్మాణాలు దెబ్బతిన్నాయి. అనంతరం విజయనగర సామ్రాజ్య ఆధీనంలో మధుర పునరుద్ధరించబడింది. ముఖ్యంగా మధుర నాయక రాజుల కాలంలో ఈ ఆలయం నేటి మహత్తర రూపాన్ని సంతరించుకుంది. విశ్వనాథ నాయకుడు, తిరుమల నాయకుడు, ఆర్యనాథ ముదలియర్ వంటి పాలకులు విశాల గోపురాలు, మండపాలు, ప్రాకారాలు, శిల్ప సంపదను నిర్మించి ఆలయాన్ని ప్రపంచ ప్రసిద్ధి గాంచిన కళాఖండంగా తీర్చిదిద్దారు.

ద్రావిడ దేవాలయ నిర్మాణకళకు మధుర మీనాక్షి ఆలయం పరాకాష్టగా నిలుస్తుంది. సుమారు పదిహేడు ఎకరాలకు పైగా విస్తరించిన ఈ ఆలయం విశాలమైన ప్రాకారాలతో కూడిన దేవాలయ సముదాయం. ఆలయానికి నాలుగు ప్రధాన దిక్కులలో మహాగోపురాలు ఉన్నాయి. వీటితో పాటు మొత్తం పద్నాలుగు గోపురాలు ఆలయ సముదాయాన్ని అలంకరిస్తాయి. దక్షిణ రాజగోపురం అత్యంత ఎత్తైనది. దాదాపు నూట డెబ్బై అడుగుల ఎత్తులో నిలిచిన ఈ గోపురం వేలాది రంగురంగుల శిల్పాలతో అలంకరించబడింది. తూర్పు, పశ్చిమ, ఉత్తర రాజగోపురాలు కూడా సమానంగా శిల్పవైభవంతో భక్తులను ఆకట్టుకుంటాయి.

ప్రతి గోపురంపైనా శివపురాణం, దేవీ భాగవతం, రామాయణం, మహాభారతం, తిరువిళయాదల్ పురాణంలోని ఘట్టాలు, దేవతామూర్తులు, గణాలు, యాళీలు, గంధర్వులు, నృత్య భంగిమలు, సంగీత వాద్యకారులు అత్యంత సూక్ష్మంగా చెక్కబడ్డాయి. లక్షలాది రంగుల విగ్రహాలు ఈ గోపురాలకు అపూర్వమైన సౌందర్యాన్ని అందిస్తున్నాయి. దూరం నుంచే ఈ గోపురాలు మధుర నగరానికి గుర్తింపుగా నిలుస్తాయి.

ఆలయంలోకి ప్రవేశించిన తరువాత అష్టశక్తి మండపం, మీనాక్షి నాయకర్ మండపం, ముదలియర్ మండపం, కళ్యాణ మండపం, వసంత మండపం, వెయ్యి స్తంభాల మండపం వంటి అనేక అద్భుత నిర్మాణాలు దర్శనమిస్తాయి. వెయ్యి స్తంభాల మండపం భారతీయ శిల్పకళకు అద్భుత నిదర్శనం. సంప్రదాయంగా దీనిని వెయ్యి స్తంభాల మండపం అని పిలుస్తారు. వాస్తవంగా ఇందులో 985 శిలాస్తంభాలు ఉన్నాయి. ప్రతి స్తంభం ఒకదానికొకటి భిన్నమైన శిల్పాలతో అలంకరించబడి ఉండటం ఈ మండపానికి విశిష్టత. సంగీత స్వరాలను పలికించే శిలాస్తంభాలు కూడా ఈ మండపంలోని ప్రత్యేక ఆకర్షణలలో ఒకటి.

ఆలయ మధ్యభాగంలో ఉన్న పొత్రమరై కుళం లేదా స్వర్ణపద్మ తీర్థం అత్యంత పవిత్రమైనది. ఇంద్రుడు తన పాప విమోచనం కోసం ఇక్కడ స్నానం చేసి సుందరేశ్వరుని ఆరాధించాడని పురాణం చెబుతుంది. ప్రాచీన కాలంలో తమిళ కవులు తమ రచనలను ఈ తీర్థం సమీపంలో పరీక్షించేవారని సంప్రదాయం ఉంది. ఉత్తమమైన రచనలు మాత్రమే ప్రజల ఆదరణ పొందేవని చెబుతారు. అందువల్ల ఈ తీర్థం సాహిత్య సంప్రదాయానికీ ప్రతీకగా నిలిచింది.

ఈ ఆలయంలోని అత్యంత విశిష్టత మీనాక్షి అమ్మవారి ప్రధాన స్థానం. సాధారణంగా శివాలయాలలో శివుడే ప్రధాన దేవతగా ఉంటాడు. కానీ మధురలో మొదట మీనాక్షి అమ్మవారిని దర్శించి తరువాత సుందరేశ్వరుని దర్శించడం సంప్రదాయం. ఇది స్త్రీశక్తికి భారతీయ సంస్కృతిలో ఇచ్చిన అత్యున్నత గౌరవానికి ప్రతీకగా భావించబడుతుంది.

మీనాక్షి అమ్మవారి విగ్రహం అత్యంత సుందరంగా ఉంటుంది. చేపవలె విశాలమైన కరుణామయ నేత్రాలు కలిగి ఉండడం వల్ల ఆమెకు మీనాక్షి అనే నామం వచ్చింది. ఆమె ఒక చేతిలో చిలుకను ధరించి, మరొక చేతితో అభయముద్రను ప్రదర్శిస్తూ భక్తులను అనుగ్రహిస్తుంది. చిలుక జ్ఞానానికి, వాక్పటుత్వానికి, శుభసూచకత్వానికి ప్రతీకగా భావించబడుతుంది. సుందరేశ్వర స్వామి స్వయంభూ లింగరూపంలో కొలువై ఉంటారు. ఈ రెండు సన్నిధులు సమాన వైభవంతో నిర్మించబడటం ఆలయ ప్రత్యేకత.

ఈ ఆలయం ఆధ్యాత్మికంగా శివశక్తుల అభేద తత్వాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. మీనాక్షి దేవి ఇచ్చాశక్తికి, సుందరేశ్వరుడు చైతన్య స్వరూపానికి ప్రతీకలుగా భావించబడతారు. ఈ ఇద్దరి దివ్య కల్యాణం సృష్టిలోని పురుష, ప్రకృతి తత్వాల సమన్వయాన్ని సూచిస్తుంది. కుటుంబ సౌఖ్యం, వివాహ యోగం, సంతానం, విద్య, ఐశ్వర్యం, రాజయోగం కోసం భక్తులు ప్రత్యేకంగా అమ్మవారిని ప్రార్థిస్తారు.

ఆలయంలో ప్రతిరోజూ ఆగమ శాస్త్ర విధానాల ప్రకారం అత్యంత వైభవంగా నిత్యపూజలు నిర్వహించబడతాయి. తెల్లవారుజామున తిరువానందల్ సేవతో ఆలయం తెరవబడుతుంది. అనంతరం అభిషేకం, అలంకారం, కాలసంధి పూజ, ఉచ్చికాల పూజ, సాయంకాల దీపారాధన, అర్ధజామ పూజలు జరుగుతాయి. ప్రతి పూజలో వేదమంత్రాలు, తిరుమురై పారాయణం, నాదస్వర సేవ, దీపారాధన అత్యంత శాస్త్రోక్తంగా నిర్వహించబడతాయి.

ఈ ఆలయంలో అత్యంత విశిష్టమైన నిత్యాచారాలలో ఒకటి రాత్రిపూట జరిగే పల్లియరై సేవ. ప్రతి రాత్రి సుందరేశ్వర స్వామి ఉత్సవమూర్తిని ఊరేగింపుగా మీనాక్షి అమ్మవారి శయన మందిరానికి తీసుకువెళ్తారు. అక్కడ ప్రత్యేక పూజల అనంతరం స్వామి అమ్మవారితో కలిసి విశ్రాంతి తీసుకుంటున్నట్లు ఆచారం నిర్వహించబడుతుంది. మరుసటి రోజు ఉదయం తిరిగి సుందరేశ్వరుని సన్నిధికి ఉత్సవమూర్తిని తీసుకువస్తారు. శివశక్తుల నిత్య ఐక్యానికి ప్రతీకగా ఈ సంప్రదాయం శతాబ్దాలుగా కొనసాగుతోంది.

ప్రతి సంవత్సరం చిత్రై మాసంలో జరిగే మీనాక్షి తిరుకల్యాణం ప్రపంచ ప్రసిద్ధి చెందిన ఉత్సవం. మీనాక్షి అమ్మవారి పట్టాభిషేకం, దిగ్విజయం, సుందరేశ్వరునితో వివాహం, అనంతరం కల్లళగర్ వైగై నదిలో దిగే మహోత్సవం లక్షలాది మంది భక్తుల సమక్షంలో అత్యంత వైభవంగా నిర్వహించబడుతుంది. ఆవణి మూల ఉత్సవం, నవరాత్రులు, మహాశివరాత్రి, తెప్పోత్సవం, మార్గశిర మాస ఉత్సవాలు కూడా ఆలయంలో ఘనంగా జరుగుతాయి.

మధుర మీనాక్షి సుందరేశ్వర ఆలయం కేవలం ఒక దేవాలయం మాత్రమే కాదు. అది భారతీయ శిల్పకళకు జీవంతమైన మణిహారం, శివశక్తి తత్వానికి ప్రతీక, సంగం సంస్కృతికి వారసత్వం, ద్రావిడ నిర్మాణకళకు శిఖరాగ్రం. పాండ్యుల పురాణ వైభవం, నాయకుల నిర్మాణ ప్రతిభ, ఆకాశాన్ని తాకే గోపురాలు, వెయ్యి స్తంభాల మండపం, స్వర్ణపద్మ తీర్థం, మీనాక్షి సుందరేశ్వరుల దివ్యకల్యాణ సంప్రదాయం ఈ మహాక్షేత్రాన్ని భారతదేశంలోని అత్యంత వైభవోపేతమైన ఆలయాలలో ఒకటిగా నిలబెట్టాయి. నేటికీ ప్రపంచ నలుమూలల నుండి లక్షలాది మంది భక్తులు, కళాప్రియులు, చరిత్ర పరిశోధకులు ఈ ఆలయాన్ని సందర్శించి దాని ఆధ్యాత్మిక, సాంస్కృతిక, శిల్పకళా వైభవాన్ని అనుభవిస్తూ భారతీయ నాగరికత గొప్పతనాన్ని స్మరిస్తుంటారు.

కొల్లూరు మూకాంబికా దేవి ఆలయం

కర్ణాటక రాష్ట్రంలోని ఉడుపి జిల్లాలో పశ్చిమ కనుమల సౌందర్య మధ్య, సౌపర్ణికా నది తీరాన వెలసిన కొల్లూరు శ్రీ మూకాంబికా దేవి ఆలయం దక్షిణ భారతదేశంలోని అత్యంత మహిమాన్వితమైన శక్తి క్షేత్రాలలో ఒకటి. ప్రకృతి సౌందర్యం, వేదాగమ సంప్రదాయం, శక్తి ఉపాసన, అద్వైత తత్వం అన్నీ ఏకమై వెలుగొందుతున్న ఈ దివ్యక్షేత్రం శతాబ్దాలుగా భక్తులను ఆకర్షిస్తోంది. ఇక్కడ జగన్మాత మూకాంబికా దేవిగా కొలువై ఉండగా, ఆమెను మహాకాళి, మహాలక్ష్మి, మహాసరస్వతి త్రిశక్తుల సమైక్య స్వరూపిణిగా ఆరాధిస్తారు. విద్య, జ్ఞానం, ధైర్యం, ఐశ్వర్యం, ఆధ్యాత్మిక పురోగతి కోరుకునే భక్తులకు ఈ క్షేత్రం అత్యంత పవిత్రమైన సాధనాభూమిగా భావించబడుతుంది.

ఈ క్షేత్ర చరిత్ర పురాణకాలంలో ప్రారంభమవుతుంది. కొడచాద్రి పర్వత ప్రాంతంలో మహర్షి కోలుడు తీవ్రమైన తపస్సు చేస్తూ జగన్మాతను ఆరాధించాడని స్థలపురాణం వివరిస్తుంది. అతని తపస్సుకు సంతోషించిన ఆదిపరాశక్తి ఈ ప్రాంతంలో శాశ్వతంగా నివసించి లోకక్షేమాన్ని కాపాడుతానని వరమిచ్చింది. మహర్షి కోలుడి పేరుమీదుగా ఈ ప్రాంతానికి కొల్లూరు అనే పేరు ఏర్పడిందని సంప్రదాయం చెబుతుంది.

అదే సమయంలో కౌమాసురుడు అనే రాక్షసుడు పరమశివుని ప్రసన్నం చేసుకొని అపారమైన శక్తిని పొందాలని ఘోర తపస్సు చేశాడు. దేవతలు అతని ఉద్దేశాన్ని గ్రహించి జగదంబను ప్రార్థించారు. జగన్మాత తన యోగమాయతో అతని వాక్కును హరించింది. మాటలు కోల్పోయిన ఆ రాక్షసుడు మూగవాడిగా మారడంతో అతనికి మూకాసురుడు అనే పేరు వచ్చింది. అనంతరం అతడు దేవతలను, ఋషులను హింసించసాగాడు. జగదంబ మహాదేవి అతనితో ఘోర యుద్ధం చేసి సంహరించింది. మరణించే ముందు మూకాసురుడు తన పేరుతో అమ్మవారు ప్రసిద్ధి చెందాలని ప్రార్థించగా, ఆమె అతని కోరికను మన్నించి మూకాంబికా అనే నామంతో ఈ క్షేత్రంలో శాశ్వతంగా కొలువుదీరిందని స్థలపురాణం వివరిస్తుంది.

ఈ క్షేత్ర మహిమను పరశురామ క్షేత్రంతో కూడా అనుసంధానిస్తారు. పరశురాముడు సముద్రాన్ని వెనక్కు నెట్టి సృష్టించిన పవిత్ర భూమిలో కొల్లూరు ఒక ముఖ్యమైన దివ్యక్షేత్రంగా భావించబడుతుంది. కొడచాద్రి పర్వతాలు, సౌపర్ణికా నది, దట్టమైన అరణ్యాలు ఈ క్షేత్రానికి అపూర్వమైన ఆధ్యాత్మిక వాతావరణాన్ని కల్పిస్తున్నాయి.

చారిత్రకంగా పరిశీలిస్తే, కొల్లూరులో శక్తి ఆరాధన అత్యంత ప్రాచీనమైనది. ప్రారంభ దేవాలయం కదంబుల కాలానికి ముందే ఉండి ఉండవచ్చని చరిత్రకారులు భావిస్తున్నారు. అనంతరం అలూపులు, హోయసళులు, విజయనగర రాజులు, కేలడి నాయకులు ఆలయ అభివృద్ధికి విశేష కృషి చేశారు. వివిధ రాజులు గర్భగృహం, ముఖమండపం, దీపస్తంభం, ప్రాకారాలు, ఉత్సవాల నిర్వహణ కోసం అనేక దానాలు చేశారు. నేటి ఆలయ నిర్మాణంలో ఈ వివిధ రాజవంశాల శిల్పశైలి స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

ఈ ఆలయానికి ఆదిశంకర భగవత్పాదులతో అత్యంత సన్నిహితమైన సంబంధం ఉంది. సంప్రదాయం ప్రకారం ఆదిశంకరులు భారతదేశమంతా తీర్థయాత్ర చేస్తూ కొల్లూరుకు వచ్చారు. ఇక్కడి స్వయంభూ జ్యోతిర్లింగంలో వెలసిన పరాశక్తిని దర్శించి దీర్ఘకాలం ధ్యానం చేశారు. మొదట జగదంబను కేరళకు తీసుకువెళ్లాలని ఆయన సంకల్పించినట్లు కథనం చెబుతుంది. అమ్మవారు అందుకు అంగీకరించినా, వెనక్కి తిరిగి చూడకూడదని షరతు విధించిందని సంప్రదాయం. కొల్లూరు సమీపంలో ఆమె పాదనాదం వినిపించకపోవడంతో శంకరులు వెనక్కి తిరిగి చూడగా, అమ్మవారు అక్కడే నిలిచిపోయిందని చెబుతారు. అనంతరం ఆమె ఆజ్ఞతో ఆదిశంకరులు కొల్లూరులోనే ఆమెను ప్రతిష్ఠించి, శ్రీచక్రాన్ని స్థాపించి శ్రీవిద్యారాధనను వ్యవస్థీకరించారని విశ్వాసం. ఈ కారణంగా కొల్లూరు మూకాంబికా ఆలయం అద్వైత సంప్రదాయంలో విశిష్ట స్థానాన్ని సంపాదించింది.

సంప్రదాయం ప్రకారం ఆదిశంకరులు ఇక్కడ అమ్మవారిని స్తుతిస్తూ అనేక స్తోత్రాలను పారాయణం చేశారని, ఆమె అనుగ్రహంతో జ్ఞానసిద్ధిని మరింత విస్తరించారని భావిస్తారు. నేటికీ ఆలయంలో ఆదిశంకరుల స్మారక సన్నిధి ఉంది. అద్వైత సంప్రదాయానికి చెందిన సన్యాసులు, వేదపండితులు ఈ క్షేత్రాన్ని అత్యంత పవిత్రమైన శక్తి పీఠంగా గౌరవిస్తారు.

ఈ ఆలయంలోని ప్రధాన విశిష్టత గర్భగృహంలోని స్వయంభూ లింగం. ఇది సాధారణ శివలింగం కాదు. లింగం మధ్యలో సహజసిద్ధంగా కనిపించే స్వర్ణరేఖ శివశక్తుల అభేద స్వరూపానికి ప్రతీకగా భావించబడుతుంది. ఈ స్వర్ణరేఖ ఒకవైపు శివతత్వాన్ని, మరోవైపు పరాశక్తి తత్వాన్ని సూచిస్తుందని ఆగమ సంప్రదాయం వివరిస్తుంది. అందువల్ల ఇక్కడ శివుడూ, శక్తీ వేరువేరుగా కాకుండా ఏకరూపంగా ఆరాధింపబడతారు.

అమ్మవారి విగ్రహం పంచలోహాలతో నిర్మించబడిన అత్యంత సుందరమైన రూపం. ఆమె పద్మాసనంలో ఆసీనురాలై నాలుగు చేతులతో శంఖం, చక్రం, అభయముద్ర, వరదముద్రలను ప్రదర్శిస్తూ దర్శనమిస్తుంది. ఈ రూపంలో మహాకాళి శక్తి, మహాలక్ష్మి కరుణ, మహాసరస్వతి జ్ఞానం ఏకకాలంలో వ్యక్తమవుతాయని భక్తులు విశ్వసిస్తారు. అందువల్ల విద్యారంభం చేసే చిన్నారులను ఈ క్షేత్రానికి తీసుకువచ్చి అక్షరాభ్యాసం చేయించడం శతాబ్దాలుగా కొనసాగుతున్న సంప్రదాయం.

ఆలయ నిర్మాణం కేరళ మరియు ద్రావిడ శిల్పశైలుల సమన్వయాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. గర్భగృహం, అంతరాలయం, ముఖమండపం, విశాల ప్రాకారం, బంగారు ధ్వజస్తంభం, దీపస్తంభం భక్తులను ఆకట్టుకుంటాయి. ప్రధాన ద్వారం ద్వారా ప్రవేశించిన తరువాత ధ్వజస్తంభం, బలిపీఠం దాటి గర్భగృహానికి చేరుకునే విధంగా నిర్మాణం రూపొందించబడింది. ప్రాకారాలలో గణపతి, సుబ్రహ్మణ్యస్వామి, వీరభద్రుడు, ఆంజనేయస్వామి, నాగదేవతలు, ఆదిశంకరాచార్యుల సన్నిధులు ఉన్నాయి.

ఈ క్షేత్రానికి సౌపర్ణికా నది అత్యంత పవిత్రమైనది. గరుత్మంతుడు తన తపస్సు చేసిన ప్రాంతంగా ఈ నదికి సౌపర్ణికా అనే పేరు వచ్చినట్లు పురాణం చెబుతుంది. ఈ నదిలో స్నానం చేసి అమ్మవారిని దర్శిస్తే శారీరక, మానసిక, ఆధ్యాత్మిక శుద్ధి కలుగుతుందని భక్తుల విశ్వాసం. కొడాచాద్రి పర్వత శిఖరాన్ని దర్శించడం కూడా ఈ యాత్రలో భాగంగా భావిస్తారు.

మూకాంబికా అమ్మవారిని విద్యాదేవిగా దేశవ్యాప్తంగా భక్తులు ఆరాధిస్తారు. ముఖ్యంగా కర్ణాటక, కేరళ, తమిళనాడు, ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రాల నుండి వేలాది మంది తల్లిదండ్రులు తమ పిల్లలకు అక్షరాభ్యాసం చేయించేందుకు ఇక్కడికి వస్తారు. సంగీతం, నృత్యం, వేదాధ్యయనం, సాహిత్యం, కళలలో ప్రవేశించే వారు అమ్మవారి అనుగ్రహాన్ని ప్రత్యేకంగా కోరుకుంటారు. అందుకే ఆమెను దక్షిణ భారతదేశంలోని సరస్వతీ స్వరూపిణిగా కూడా గౌరవిస్తారు.

ఆలయంలో ప్రతిరోజూ అత్యంత నియమనిష్ఠలతో నిత్యపూజలు నిర్వహించబడతాయి. తెల్లవారుజామున నిర్మాల్య దర్శనంతో ప్రారంభమై ఉషఃపూజ, పంచామృతాభిషేకం, అలంకారం, ఉచ్చిపూజ, మహానైవేద్యం, సాయంకాల దీపారాధన, రాత్రి పూజల వరకు వివిధ సేవలు జరుగుతాయి. ప్రతి పూజలో వేదమంత్రాలు, దేవీ సూక్తాలు, లలితా సహస్రనామ పారాయణం, సంగీత సేవలు నిర్వహించబడతాయి. సాయంకాల దీపారాధన సమయంలో ఆలయ వాతావరణం భక్తిపారవశ్యంతో నిండిపోతుంది.

నవరాత్రి మహోత్సవం ఈ ఆలయంలో అత్యంత వైభవంగా నిర్వహించబడే ఉత్సవం. తొమ్మిది రోజుల పాటు అమ్మవారు వివిధ అలంకారాలలో దర్శనమిస్తూ భక్తులకు అనుగ్రహం ప్రసాదిస్తారు. మహానవమి, విజయదశమి రోజుల్లో వేలాది మంది చిన్నారులకు అక్షరాభ్యాసం నిర్వహించడం ఈ క్షేత్రానికి విశిష్టమైన సంప్రదాయం. ఫాల్గుణ మాస రథోత్సవం, దీపోత్సవం, శారదా నవరాత్రులు కూడా అత్యంత భక్తిశ్రద్ధలతో జరుగుతాయి.

కొల్లూరు మూకాంబికా ఆలయం కేవలం ఒక శక్తి క్షేత్రం మాత్రమే కాదు. శివశక్తుల అభేద తత్వానికి, జ్ఞానసంప్రదాయానికి, అద్వైత దర్శనానికి, వేదాగమ పరంపరకు జీవంతమైన చిహ్నం. మహర్షి కోలుడి తపస్సు, మూకాసుర వధ, ఆదిశంకరుల ఆరాధన, స్వయంభూ జ్యోతిర్లింగంలోని స్వర్ణరేఖ, సౌపర్ణికా నది పవిత్రత, విద్యాదేవిగా అమ్మవారి అనుగ్రహం ఈ క్షేత్రాన్ని భారతదేశంలోని అత్యంత మహిమాన్వితమైన దేవీక్షేత్రాలలో ఒకటిగా నిలబెట్టాయి. నేటికీ లక్షలాది మంది భక్తులు మూకాంబికా అమ్మవారిని దర్శించి జ్ఞానం, భక్తి, ధైర్యం, ఆధ్యాత్మిక శాంతిని పొందడం తమ జీవితంలో అపూర్వమైన దైవానుగ్రహంగా భావిస్తారు.

కర్నాటక సంగీత విదుషీమణులు రంజని–గాయత్రి

రంజని–గాయత్రిల సంగీత ప్రస్థానంలో అభంగ్‌లకు ఒక విశిష్ట స్థానం ఉంది. మహారాష్ట్ర భక్తి సంప్రదాయానికి చెందిన సంత్ తుకారాం, సంత్ నామదేవ్, సంత్ ఏక్‌నాథ్, సంత్ జనాబాయి వంటి మహనీయుల అభంగ్‌లను వారు కర్ణాటక సంగీత సౌందర్యంతో మేళవించి ఆలపించడం ద్వారా వాటికి దేశవ్యాప్తంగా అపార ఆదరణ లభించింది. మరాఠీ ఉచ్చారణలోని స్వచ్ఛత, సాహిత్యంలోని భక్తిభావాన్ని హృదయానికి హత్తుకునే విధంగా వ్యక్తీకరించడం, సంప్రదాయ రాగాలకు అనుగుణంగా చేసిన స్వరరచనలు, లయబద్ధమైన ప్రదర్శన వారి అభంగ్‌లకు ప్రత్యేక గుర్తింపును తీసుకొచ్చాయి. కచేరీల చివరి భాగంలో వారు ఆలపించే అభంగ్‌లు శ్రోతలను భక్తిరసంలో ముంచెత్తుతూ సంగీతానందాన్ని పరాకాష్ఠకు చేర్చుతాయి. కర్ణాటక సంగీత పరిమితులను దాటి భారతీయ భక్తి సంగీతంలోని వైవిధ్యాన్ని ప్రపంచవ్యాప్తంగా పరిచయం చేయడంలో రంజని–గాయత్రి చేసిన ఈ కృషి విశేషమైనదిగా సంగీత విమర్శకులు, రసికులు ఏకగ్రీవంగా ప్రశంసిస్తుంటారు.కర్ణాటక సంగీత ప్రపంచంలో ఒకే స్వరంతో, ఒకే మనసుతో, ఒకే సాధనతో శ్రోతలను మంత్రముగ్ధులను చేస్తున్న అక్కాచెల్లెళ్ల జంట రంజని–గాయత్రి. సంప్రదాయాన్ని అత్యున్నత స్థాయిలో పరిరక్షిస్తూనే, మనోధర్మ సంగీతానికి నూతన దిశలను చూపిన ఆధునిక సంగీత విదుషీమణులుగా వీరికి ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. గాత్ర సంగీతం, వయోలిన్ వాదనం, సంగీత స్వరరచన, బోధన, పరిశోధన వంటి అనేక రంగాల్లో తమదైన ముద్ర వేసి ప్రపంచవ్యాప్తంగా కర్ణాటక సంగీతాన్ని మరింత విస్తరింపజేశారు. దాదాపు నాలుగు దశాబ్దాలుగా సాగుతున్న వారి సంగీత ప్రస్థానం నిబద్ధత, కఠోర సాధన, గురుభక్తి, సృజనాత్మకతలకు ప్రతీకగా నిలిచింది.

రంజని 1973లో, గాయత్రి 1976లో ముంబైలో సంగీతాభిమాన కుటుంబంలో జన్మించారు. వారి తండ్రి ఎన్. బాలసుబ్రహ్మణ్యం సంగీతాభిరుచి కలిగినవారు కాగా, తల్లి మీనాక్షి బాలసుబ్రహ్మణ్యం కర్ణాటక సంగీత విదుషి. ఇంటి వాతావరణమే వారికి తొలి సంగీత పాఠశాలగా మారింది. చిన్న వయస్సులోనే గాయత్రి అనేక రాగాలను గుర్తించే అసాధారణ ప్రతిభను ప్రదర్శించగా, రంజని లయపట్ల అద్భుతమైన అవగాహన కనబరిచింది. ఈ సహజ ప్రతిభను గుర్తించిన తల్లిదండ్రులు వారిని క్రమబద్ధమైన సంగీత విద్య వైపు నడిపించారు.

వారి సంగీత ప్రయాణం తొలుత వయోలిన్‌తో ప్రారంభమైంది. ప్రముఖ గురువు టి. ఎస్. కృష్ణస్వామి వద్ద రంజని తొమ్మిదేళ్ల వయస్సులో, గాయత్రి ఆరేళ్ల వయస్సులో వయోలిన్ శిక్షణ ప్రారంభించారు. కొద్ది సంవత్సరాల్లోనే అద్భుత ప్రతిభను కనబరిచి, 1986లో తమ తొలి ప్రజా సంగీత ప్రదర్శన ఇచ్చారు. అనంతరం దేశంలోని ప్రముఖ సభల్లో వయోలిన్ ద్వయంగా అనేక కచేరీలు నిర్వహించడమే కాకుండా, డి. కె. పట్టమ్మాళ్, డాక్టర్ ఎం. బాలమురళీకృష్ణ, టి. విశ్వనాథన్ వంటి మహా విద్వాంసులకు సహవాద్యకారిణులుగా కూడా సేవలందించారు. యువ వయస్సులోనే ఆల్ ఇండియా రేడియో జాతీయ వయోలిన్ పోటీలో విజయం సాధించడం, ప్రతిభా వేతనాలు పొందడం వారి ప్రారంభ విజయాలకు నిదర్శనం.

వయోలిన్‌లో విశేష కీర్తి సంపాదించిన అనంతరం, గాత్ర సంగీతంలో మరింత లోతుగా ప్రవేశించాలని సంకల్పించిన ఈ అక్కాచెల్లెళ్లు చెన్నైకి వచ్చి ప్రముఖ సంగీతాచార్యులు పద్మభూషణ్ పి. ఎస్. నారాయణస్వామి శిష్యరికాన్ని స్వీకరించారు. ఆయన వద్ద కఠినమైన గురుకుల పద్ధతిలో అభ్యసించి రాగభావం, కీర్తనల సాహిత్యార్థం, మనోధర్మ సంగీతం, లయనైపుణ్యం వంటి అంశాల్లో అసాధారణ ప్రావీణ్యం సంపాదించారు. తల్లి వద్ద పొందిన పునాది, టి. ఎస్. కృష్ణస్వామి వద్ద నేర్చుకున్న వయోలిన్ విద్య, పి. ఎస్. నారాయణస్వామి వద్ద పొందిన గాత్ర సంగీత శిక్షణ కలిసి వారి ప్రత్యేక బాణీకి రూపకల్పన చేశాయి.

1990ల చివరి నుంచి గాత్ర ద్వయంగా వారి కచేరీలు విశేష ఆదరణ పొందడం ప్రారంభమైంది. సంపూర్ణ శ్రుతిశుద్ధి, స్వరసామరస్యం, పరస్పర అవగాహన, భావవ్యక్తీకరణ, లయపట్ల అసాధారణ పట్టు, రాగాల లోతైన విస్తరణ, క్లిష్టమైన రాగం–తానం–పల్లవిని అత్యంత సహజంగా, సౌందర్యంతో ఆవిష్కరించే నైపుణ్యం వారిని సమకాలీన కర్ణాటక సంగీతంలో అగ్రశ్రేణి విదుషీమణులుగా నిలబెట్టాయి. ఇద్దరి గొంతులు ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోతూ వినిపించే తీరు వారి సంగీతానికి విశిష్టమైన ఆకర్షణ.

వారి సంగీతంలోని మరో విశేషం సంప్రదాయాన్ని ఏమాత్రం దెబ్బతీయకుండా కొత్త ఆలోచనలకు స్థానం కల్పించడం. సంస్కృతం, తెలుగు, తమిళం, కన్నడ, హిందీ, మరాఠీ తదితర భాషలలోని కృతులను సమాన నైపుణ్యంతో ఆలపిస్తారు. అభంగ్‌లకు, ఆదిశంకరాచార్యుల స్తోత్రాలకు, అరుణగిరినాథర్ రచనలకు స్వరరచన చేసి వాటిని ప్రజాదరణ పొందేలా చేశారు. సంగీతంలో సృజనాత్మక ప్రయోగాలకు ప్రాధాన్యం ఇస్తూ రాజా బై రాగా, రసా బై రాగా వంటి భావనాత్మక సంగీత కార్యక్రమాలను రూపొందించారు. అలాగే గాయత్రి రూపకల్పన చేసిన స్వర ధురి వంటి సంగీత భావనలు వారి పరిశోధనాత్మక దృక్పథాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి.

వారి కృషికి అనేక ప్రతిష్ఠాత్మక పురస్కారాలు లభించాయి. భారత ప్రభుత్వం 2026లో వారికి పద్మశ్రీ పురస్కారాన్ని ప్రకటించింది. అంతకుముందు తమిళనాడు ప్రభుత్వ కళైమామణి, సంస్కృతి పురస్కార్, భారతీయ విద్యాభవన్ జీవితసాఫల్య పురస్కారం, సంగీత కళా శిరోమణి, వాణి కళా సుధాకర, సామగాన మాతంగ జాతీయ పురస్కారం, కల్కి కృష్ణమూర్తి స్మారక పురస్కారం వంటి అనేక గౌరవాలు అందుకున్నారు. దేశ విదేశాల్లోని ప్రముఖ సంగీత సభలు వారిని ఘనంగా సత్కరించాయి.

సంగీత విదుషీమణులుగా మాత్రమే కాకుండా గురువులుగా కూడా రంజని–గాయత్రి విశిష్ట సేవలందిస్తున్నారు. ప్రపంచవ్యాప్తంగా వందలాది మంది విద్యార్థులకు క్రమబద్ధమైన శిక్షణ అందిస్తూ, వర్క్‌షాప్‌లు, ఉపన్యాస–ప్రదర్శనలు నిర్వహిస్తూ కర్ణాటక సంగీత పరంపరను తదుపరి తరాలకు అందిస్తున్నారు. వారి శిష్యులు భారతదేశంతో పాటు అమెరికా, యూరప్, ఆస్ట్రేలియా, సింగపూర్ తదితర దేశాల్లో సంగీత కచేరీలు నిర్వహిస్తూ వారి బాణీని విస్తరిస్తున్నారు. అయితే సంప్రదాయ గురుకుల విధానాన్ని అనుసరిస్తున్నందున వారి వద్ద శిక్షణ పొందిన శిష్యుల పూర్తి జాబితా బహిరంగంగా అందుబాటులో లేదు.

రంజని–గాయత్రిల సంగీత ప్రస్థానంలో అభంగ్‌లకు ఒక విశిష్ట స్థానం ఉంది. మహారాష్ట్ర భక్తి సంప్రదాయానికి చెందిన సంత్ తుకారాం, సంత్ నామదేవ్, సంత్ ఏక్‌నాథ్, సంత్ జనాబాయి వంటి మహనీయుల అభంగ్‌లను వారు కర్ణాటక సంగీత సౌందర్యంతో మేళవించి ఆలపించడం ద్వారా వాటికి దేశవ్యాప్తంగా అపార ఆదరణ లభించింది. మరాఠీ ఉచ్చారణలోని స్వచ్ఛత, సాహిత్యంలోని భక్తిభావాన్ని హృదయానికి హత్తుకునే విధంగా వ్యక్తీకరించడం, సంప్రదాయ రాగాలకు అనుగుణంగా చేసిన స్వరరచనలు, లయబద్ధమైన ప్రదర్శన వారి అభంగ్‌లకు ప్రత్యేక గుర్తింపును తీసుకొచ్చాయి. కచేరీల చివరి భాగంలో వారు ఆలపించే అభంగ్‌లు శ్రోతలను భక్తిరసంలో ముంచెత్తుతూ సంగీతానందాన్ని పరాకాష్ఠకు చేర్చుతాయి. కర్ణాటక సంగీత పరిమితులను దాటి భారతీయ భక్తి సంగీతంలోని వైవిధ్యాన్ని ప్రపంచవ్యాప్తంగా పరిచయం చేయడంలో రంజని–గాయత్రి చేసిన ఈ కృషి విశేషమైనదిగా సంగీత విమర్శకులు, రసికులు ఏకగ్రీవంగా ప్రశంసిస్తుంటారు.

రంజని–గాయత్రిల సంగీతం శాస్త్రీయ కట్టుదిట్టత, భక్తిరసం, మనోధర్మ వైభవం, సౌందర్యదృష్టి, భావప్రకటన, పరిపూర్ణ శ్రుతిశుద్ధి, పరస్పర సమన్వయం అనే సుగుణాలపై నిలిచి ఉంది. గురుపరంపర పట్ల అచంచలమైన భక్తి, నిరంతర సాధన, నవీనత పట్ల సానుకూల దృక్పథం, శ్రోతల హృదయాలను తాకే భావవ్యక్తీకరణ వీరిని సమకాలీన కర్ణాటక సంగీత ప్రపంచంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన ద్వయంగా నిలబెట్టాయి. భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీత మహోన్నత సంప్రదాయాన్ని ప్రపంచ వేదికపై మరింత ప్రకాశవంతం చేసిన ఈ అక్కాచెల్లెళ్ల జంట, భావి తరాలకు స్ఫూర్తిగా చిరస్థాయిగా నిలిచిపోతుంది.

కర్నాటక సంగీత చూడామణి వోలేటి వేంకటేశ్వర్లు గారు

తెలుగు గడ్డ మీద పుట్టిన మధుర కర్నాటక సంగీత విద్వాంసులలో వోలేటి వేంకటేశ్వర్లు గారు అగ్రగణ్యులు. 1928లో రాజమహేంద్రవరంలో జన్మించిన వీరు అయిదవ ఏటనే సంగీత అభ్యాసాన్ని మొదలుపెట్టారు. చతుర్వేదుల అచ్యుతరామయ్యశాస్త్రి గారు, మునుగంటి వేంకటరావు పంతులు, ఆ తరువాత శ్రీపాద పినాకపాణి గారి వద్ద శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని అభ్యసించారు. ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం నుండి సంగీతంలో పట్టభద్రులయ్యారు. 1951లో ఆకాశవాణిలో విజయవాడ కేంద్రంలో చేరారు. లలిత భక్తి సంగీతపు స్వర్ణయుగంలో బాలాంత్రపు రజనీకాంతరావు గారితో పాటు వోలేటి వారికి కూడా ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. ఆయన ఆకాశవాణిలో సంగీత కార్యక్రమాలకు ప్రొడ్యూసార్‌గా పని చేసి ఎంతో పేరొందారు. ఎన్నో ఏళ్ల పాటు భక్తిరంజని, సంగీత శిక్షణ కార్యక్రమాలను ఆయన నిర్వహించారు. కూచిపూడి యక్షగానాలు, ఆధ్యాత్మ రామాయణ సంకీర్తనలు, నారాయణ తీర్థ తరంగాలు, అన్నమాచార్యుల కీర్తనలు..ఇలా ఎన్నో వోలేటి వారి సంగీత విద్వత్తు ద్వారా ప్రచారం పొందాయి. అంతే కాదు, లింగాష్టకం, మధురాష్టకం, హనుమాన్ చాలీసా వంటి స్తుతులకు సంగీతం కూర్చి ఆకాశవాణి ద్వారా ప్రచారం చేశారు.

రంజని, బేగడ, పంతువరాళి, వరాళి రాగాలు ఆయనకు అత్యంత ప్రీతిపాత్రమైనవిగా చెప్పబడతాయి. వెల్లూరు రామభద్రన్, దండమూడి రామమోహనరావు, కారైకుడి ఆర్. మణి వంటి మహా విద్వాంసులు తన గానానికి సహకరించిన సందర్భాలను వోలేటి ఎంతో ఆనందంగా భావించేవారు.

ప్రముఖ సంగీత విద్వాంసులు మల్లాది సూరిబాబు, అలాగే ఆయన కుమారులైన మల్లాది సోదరులు కూడా వోలేటి గానశైలిని ఆచరించి, ఆ సంప్రదాయాన్ని కొనసాగించారు. వోలేటి అసాధారణ ప్రతిభ, అపార సంగీతజ్ఞానం కలగలసిన మహా గాయకుడు. మూడు స్థాయిల్లోనూ నిర్మలమైన శ్రుతిశుద్ధితో, పరిపూర్ణమైన లయజ్ఞానంతో ఆయన ఆలపించగలిగేవారు. సంగీతం విషయంలో ఆయన ఆసక్తికి ఎలాంటి హద్దులూ ఉండేవి కావు. కర్ణాటక సంగీతంతో పాటు హిందుస్థానీ సంగీతం, గజల్ గానం పట్ల కూడా ఆయనకు అపారమైన అభిమానం ఉండేది. వివిధ్ భారతి వంటి రేడియో ప్రసారాలను గంటల తరబడి వింటూ బడే గులాం అలీ ఖాన్, మెహదీ హసన్ తదితర మహానుభావుల గానాన్ని ఆస్వాదించేవారు.

కొంతమంది సంగీతాభిమానులు, విద్వాంసులు వోలేటిని "దక్షిణాది బడే గులాం అలీ" అని ప్రశంసించేవారు. రాగాలాపన చివరి భాగంలో అప్పుడప్పుడు హిందుస్థానీ సంగీతంలోని అలంకారాలను, భావప్రకటనను సహజంగా మేళవించడం ఆయన ప్రత్యేకత. ఈ వినూత్న ప్రయోగం కొందరు సంప్రదాయవాదులలో ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించినప్పటికీ, సంగీతరసికులలో మాత్రం అపారమైన ఆనందాన్ని రేకెత్తించేది.

హిందుస్తానీ సంగీతం మీద ఉన్న మక్కువతో బడే గులాం అలీ ఖాన్ వంటి వారి సంగీతాన్ని బాగా విని కొంత ఆ శైలిని తన కర్ణాటక సంగీత శైలిలో కనబరచేవారు. గురువులు శ్రీపాద పినాకపాణి గారు వోలేటి వారిని ఓ మహామేధావిగా, తెలుగుగడ్డపై పుట్టిన అత్యంత ఉన్నతమైన ప్రతిభామూర్తిగా వర్ణించారు. సంగీత శిక్షణ ద్వారా గురువుగా ఎంతో పేరొందిన వోలేటి వారి శిష్యులలో ఎన్‌సీ్‌వీ జగన్నథాచార్యులు, శ్రీరంగం గోపాలరత్నం, మల్లాది సూరిబాబు గారు ప్రముఖులు. సంగీత నాటక అకాడెమీ అవార్డు, సంగీత చూడామణి, సుర్ సింగార్ వంటి బిరుదులను పొందారు. సంగీత శిక్షణపై ఉన్న అభిలాషతో ముందుగానే రిటైర్మెంట్ తీసుకుని హైదరాబాద్ వచ్చి అక్కడ తన శైలిలో శిక్షణనిద్దామనుకున్నారు, ఆ ప్రయత్నం ఎక్కువ కాలం నడవలేదు. 1989వ సంవత్సరంలో మరణించిన వోలేటి వారి వ్యక్తిత్వం గురించి ఎందరో చెప్పుకునే వారు. ఆయన నిరాడంబరత, నిర్మలమైన మనసు, నిజాయితీ నేటి కళాకారులకు ఆదర్శం కావాలి.

వోలేటి వేంకటేశ్వర్లు గారు ఆలపించిన అన్నమాచార్యుల వారి కృతి నగవులు నిజమని నమ్మేదా విని ఆనందించండి.

కాంచీపురం కామాక్షి అమ్మవారి ఆలయం

తమిళనాడులోని కాంచీపురం భారతదేశంలోని సప్తమోక్షపురీ క్షేత్రాలలో ఒకటిగా, శైవ, వైష్ణవ, శాక్త సంప్రదాయాలు సమానంగా వికసించిన మహాపుణ్యక్షేత్రంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ పుణ్యనగరానికి హృదయస్థానంగా నిలిచింది శ్రీ కామాక్షి అమ్మవారి ఆలయం. భారతదేశంలోని ప్రముఖ శక్తి క్షేత్రాలలో ఒకటైన ఈ ఆలయం శ్రీవిద్య ఉపాసనకు అత్యున్నత పీఠంగా భావించబడుతుంది. ఇక్కడ జగదంబ కామాక్షి దేవిగా కొలువై ఉండగా, ఆమెను లలితా మహాత్రిపురసుందరి, రాజరాజేశ్వరి, పరాశక్తి స్వరూపిణిగా ఆరాధిస్తారు. కాంచీపురంలోని ఏకాంబరేశ్వరుడు, వరదరాజస్వామి, కైలాసనాథుడు వంటి మహాక్షేత్రాలకు కేంద్రశక్తిగా కామాక్షి అమ్మవారు కొలువై ఉన్నారని సంప్రదాయం చెబుతుంది. కాంచీలోని ఇతర ప్రాచీన శివాలయాలలో ప్రత్యేక అమ్మవారి సన్నిధులు లేకపోవడం కూడా ఈ భావనకు ప్రతీకగా భావించబడుతుంది.

ఈ క్షేత్ర చరిత్ర పురాణకాలంలో ప్రారంభమవుతుంది. ఒకసారి జగదంబ పార్వతీదేవి పరమశివుని అనుగ్రహాన్ని సంపూర్ణంగా పొందేందుకు భూలోకంలో తపస్సు చేయాలని సంకల్పించింది. కాంచీపురంలోని పవిత్ర స్థలంలో ఒకే ఒక్క మామిడి చెట్టు క్రింద ఆమె ఇసుకతో శివలింగాన్ని నిర్మించి ఘోర తపస్సు చేసింది. ఆమె భక్తిని పరీక్షించేందుకు పరమశివుడు కాంపా నదిలో వరదను సృష్టించాడని స్థలపురాణం వివరిస్తుంది. వరదలో శివలింగం కొట్టుకుపోకుండా పార్వతీదేవి దానిని తన చేతులతో హృదయానికి హత్తుకొని కాపాడింది. ఆమె అనన్య భక్తికి సంతోషించిన పరమశివుడు ప్రత్యక్షమై ఆమెను వివాహమాడాడు. ఆ తపస్సు అనంతరం జగన్మాత కామాక్షి రూపంలో కాంచీపురంలో శాశ్వతంగా కొలువుదీరి సమస్త లోకాలకు అనుగ్రహం ప్రసాదిస్తోందని విశ్వసిస్తారు.

మరో సంప్రదాయం ప్రకారం భండాసురుని సంహరించిన అనంతరం జగదంబ తన ఉగ్రరూపాన్ని ఉపసంహరించి శాంతస్వరూపిణిగా కాంచీపురంలో పద్మాసనంపై ఆసీనురాలై భక్తులకు దర్శనమిచ్చింది. అందువల్ల ఇక్కడ అమ్మవారి రూపం శాంతి, జ్ఞానం, కరుణ, అనుగ్రహాలకు ప్రతీకగా భావించబడుతుంది. కామాక్షి అనే నామంలో కామం అంటే సంకల్పం, అక్షి అంటే దృష్టి. తన కరుణామయ దృష్టితో భక్తుల సత్కామాలను ధర్మబద్ధంగా నెరవేర్చే తల్లిగా ఆమె ఆరాధింపబడుతుంది.

చారిత్రకంగా పరిశీలిస్తే, కామాక్షి ఆలయానికి సంబంధించిన ఆరాధన పల్లవుల కాలానికి ముందే ఉన్నట్లు భావిస్తారు. కాంచీపురాన్ని రాజధానిగా చేసుకున్న పల్లవులు ఈ క్షేత్రాన్ని అభివృద్ధి చేశారు. అనంతరం చోళులు ఆలయ ప్రాకారాలు, మండపాలు, గర్భగృహ పరిసరాలను విస్తరించారు. విజయనగర సామ్రాజ్యాధిపతులు ఆలయ గోపురాలు, విశాల మండపాలు నిర్మించి ఆలయ వైభవాన్ని మరింత పెంచారు. నాయకుల కాలంలో అనేక శిల్పాలు, ఉత్సవ మండపాలు నిర్మించబడ్డాయి. ఆలయంలోని శాసనాలు అనేక రాజులు చేసిన దానధర్మాలు, నిత్యారాధనల కోసం చేసిన ఏర్పాట్లను నేటికీ తెలియజేస్తున్నాయి.

ద్రావిడ ఆలయ నిర్మాణకళకు కామాక్షి ఆలయం ఒక అద్భుతమైన ఉదాహరణ. విశాల ప్రాకారాలతో నిర్మించబడిన ఈ ఆలయానికి తూర్పు దిశలో ఉన్న ఏడు అంతస్తుల రాజగోపురం ప్రధాన ప్రవేశద్వారంగా నిలుస్తుంది. ఈ గోపురంపై దేవతామూర్తులు, శక్తి స్వరూపాలు, యాళీలు, గంధర్వులు, పురాణ దృశ్యాలు, సింహాలు, పద్మాలు అద్భుతంగా చెక్కబడ్డాయి. ఉత్తర దిశలో మరో ప్రధాన ప్రవేశద్వారం ఉంది. ఆలయ సముదాయానికి నాలుగు దిక్కులలో ప్రవేశ మార్గాలు ఉన్నప్పటికీ తూర్పు మరియు ఉత్తర ద్వారాలే ప్రధానంగా ఉపయోగించబడుతున్నాయి. ప్రతి ప్రవేశద్వారం దాటి లోపలికి వెళ్లే కొద్దీ భక్తుడు ఒక్కో ప్రాకారాన్ని దాటి అంతర్ముఖ ప్రయాణం చేసినట్లుగా ఆలయ నిర్మాణం రూపొందించబడింది.

ఆలయ ప్రాకారాలలో అనేక మండపాలు, ఉపదేవతాల సన్నిధులు, ఉత్సవ మండపాలు, యాగశాలలు, పవిత్ర తీర్థం దర్శనమిస్తాయి. గాయత్రీ మండపం ఈ ఆలయంలో అత్యంత విశిష్టమైన నిర్మాణం. ఇరవై నాలుగు స్తంభాలతో నిర్మించబడిన ఈ మండపం గాయత్రీ మంత్రంలోని ఇరవై నాలుగు అక్షరాలకు ప్రతీకగా భావించబడుతుంది. ఈ మండపం మధ్యలోనే కామాక్షి అమ్మవారు కొలువై ఉండటం ఈ ఆలయానికి మాత్రమే ఉన్న ప్రత్యేకత. ఆలయ ప్రాకారాలలో వరాహి అమ్మవారు, అరూప లక్ష్మి, అన్నపూర్ణేశ్వరి, సరస్వతి, గణపతి, కాలభైరవుడు, ఆదిశంకర భగవత్పాదుల సన్నిధులు కూడా ఉన్నాయి. ఇవన్నీ ఆలయ ఆధ్యాత్మిక వైభవాన్ని మరింత సమృద్ధిగా నిలబెడతాయి.

గర్భగృహంలో కామాక్షి అమ్మవారు పద్మాసనంలో ఆసీనురాలై దర్శనమిస్తారు. భారతదేశంలోని శక్తి ఆలయాలలో ఇది అత్యంత అరుదైన స్వరూపం. సాధారణంగా అమ్మవార్లు నిలుచున్న భంగిమలో దర్శనమిస్తారు. కానీ ఇక్కడ ఆమె యోగముద్రలో ఆసీనురాలై ఉండడం పరబ్రహ్మస్వరూపిణిగా ఆమె స్థితిని సూచిస్తుంది. నాలుగు చేతులలో పాశం, అంకుశం, చెరకు విల్లు, పుష్పబాణాలను ధరించి లలితా మహాత్రిపురసుందరి స్వరూపాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. గర్భగృహం పైన బంగారు విమానం ఆలయానికి మరింత శోభను చేకూరుస్తుంది.

ఈ ఆలయంలోని అత్యంత విశిష్టమైన అంశం శ్రీచక్ర ప్రతిష్ఠ. సంప్రదాయం ప్రకారం ఆదిశంకర భగవత్పాదులు కామాక్షి అమ్మవారి ఉగ్రరూపాన్ని శాంతింపజేసి గర్భగృహం ముందు శ్రీచక్రాన్ని ప్రతిష్ఠించారు. అప్పటి నుండి కామాక్షి అమ్మవారు శాంతస్వరూపిణిగా భక్తులకు అనుగ్రహం ప్రసాదిస్తున్నారని విశ్వాసం. నేటికీ అమ్మవారి దర్శనంతో పాటు శ్రీచక్ర దర్శనానికి కూడా సమానమైన ప్రాధాన్యం ఉంది. శ్రీవిద్య ఉపాసకులు ఈ ఆలయాన్ని అత్యున్నత సాధనాపీఠంగా భావిస్తారు.

కాంచీ కామకోటి పీఠంతో ఈ ఆలయానికి అత్యంత సన్నిహితమైన సంబంధం ఉంది. సంప్రదాయం ప్రకారం ఆదిశంకర భగవత్పాదులు స్థాపించిన కామకోటి పీఠం కామాక్షి అమ్మవారిని తన అధిష్ఠాన దేవతగా ఆరాధిస్తోంది. పీఠాధిపతులందరూ కామాక్షి అమ్మవారికి నిత్యపూజలు సమర్పిస్తూ ఆమె అనుగ్రహాన్నే తమ ఆధ్యాత్మిక పరంపరకు మూలాధారంగా భావిస్తారు. కాంచీ జగద్గురువుల జీవితంలో కామాక్షి అమ్మవారి సేవకు అత్యున్నత స్థానం ఉంది.

కాంచీ పరమాచార్యులుగా ప్రపంచవ్యాప్తంగా గౌరవింపబడిన జగద్గురు శ్రీ చంద్రశేఖరేంద్ర సరస్వతి మహాస్వాములు కామాక్షి అమ్మవారిపై అపారమైన భక్తిని కలిగి ఉండేవారు. ఆయన ప్రతిరోజూ కామాక్షి అమ్మవారిని దర్శించి ఆమె అనుగ్రహాన్నే తన జీవితానికి ఆధారంగా భావించేవారు. ఆలయ పునరుద్ధరణ, ఆగమ సంప్రదాయాల పరిరక్షణ, వేదపారాయణాల ప్రోత్సాహం, నిత్యారాధనల నిర్వహణలో ఆయన విశేష కృషి చేశారు. ఆలయ పునర్నిర్మాణ కార్యక్రమాలు శాస్త్రోక్తంగా జరగాలని సూచిస్తూ శిల్ప సంప్రదాయం, ఆగమ విధానాల పరిరక్షణకు ఎంతో కృషి చేశారు. కామాక్షి అమ్మవారి కటాక్షమే సనాతన ధర్మానికి జీవనాడి అని ఆయన తరచుగా తన ఉపన్యాసాలలో పేర్కొనేవారు. నేటికీ కామకోటి పీఠం మరియు కామాక్షి ఆలయం మధ్య ఉన్న ఈ ఆధ్యాత్మిక అనుబంధం భక్తులకు ఎంతో ప్రేరణనిస్తుంది.

కామాక్షి అమ్మవారిని విద్యాప్రదాయినిగా, ఐశ్వర్యదాయినిగా, సౌభాగ్యప్రదాయినిగా, మోక్షప్రదాయినిగా భక్తులు ఆరాధిస్తారు. విద్య, వివాహం, సంతానం, ఆరోగ్యం, కుటుంబ శాంతి, ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం కోసం దేశ విదేశాల నుండి వేలాది మంది భక్తులు ఈ క్షేత్రాన్ని సందర్శిస్తుంటారు. కాంచీపురంలోని ఇతర ప్రధాన దేవాలయాలను దర్శించే ముందు కామాక్షి అమ్మవారిని దర్శించడం ఇప్పటికీ సంప్రదాయంగా కొనసాగుతోంది.

ఆలయంలో ప్రతిరోజూ ఆగమ శాస్త్ర విధానాల ప్రకారం నిత్యారాధనలు నిర్వహించబడతాయి. తెల్లవారుజామున సుప్రభాత సేవతో ప్రారంభమై అభిషేకం, అలంకారం, అర్చన, మహానైవేద్యం, దీపారాధన, ఉచ్చికాల పూజ, సాయంకాల పూజ, అర్ధజామ పూజ వరకు వివిధ సేవలు జరుగుతాయి. అమ్మవారికి ప్రతిరోజూ సుగంధ ద్రవ్యాలు, పుష్పాలు, పట్టు వస్త్రాలు, ఆభరణాలతో విశిష్ట అలంకరణ చేస్తారు. లలితా సహస్రనామ పారాయణం, లలితా త్రిశతి పారాయణం, శ్రీచక్ర నవావరణ పూజలు ఈ ఆలయంలో విశేష ప్రాధాన్యం కలిగి ఉన్నాయి.

నవరాత్రి మహోత్సవం ఈ ఆలయంలో అత్యంత వైభవంగా నిర్వహించబడే ఉత్సవం. తొమ్మిది రోజుల పాటు అమ్మవారు వివిధ అలంకారాలలో భక్తులకు దర్శనమిస్తారు. పంగుని ఉత్సవం, వసంతోత్సవం, ఆది పూరం, ప్రతి శుక్రవారం జరిగే విశేషార్చనలు కూడా అత్యంత భక్తిశ్రద్ధలతో నిర్వహించబడతాయి. ఈ ఉత్సవాల సందర్భంగా వేదపారాయణం, దేవీ మహాత్మ్య పారాయణం, నాదస్వర సేవ, ఉత్సవ విహారాలు ఆలయాన్ని ఆధ్యాత్మిక ఆనందంతో నింపుతాయి.

కాంచీ కామాక్షి ఆలయం కేవలం ఒక శక్తి ఆలయం మాత్రమే కాదు. శివశక్తుల అభేద తత్వం, శ్రీవిద్య మహిమాన్వితం, అద్వైత సంప్రదాయం, ద్రావిడ శిల్పకళ, వేదాగమ పరంపర, గురుశిష్య సంప్రదాయం అన్నీ ఏకమై వెలుగొందుతున్న మహాక్షేత్రం. పద్మాసనంలో కొలువైన కామాక్షి అమ్మవారి అపూర్వ స్వరూపం, గాయత్రీ మండపం, శ్రీచక్ర ప్రతిష్ఠ, కాంచీ కామకోటి పీఠంతో ఉన్న చిరకాల అనుబంధం, కాంచీ పరమాచార్యుల దివ్యస్మృతులు ఈ ఆలయాన్ని భారతీయ ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయంలో అసమానమైన స్థాయికి చేర్చాయి. నేటికీ లక్షలాది మంది భక్తులు కామాక్షి అమ్మవారిని దర్శించి ఆమె కరుణాకటాక్షాన్ని జీవితంలో అత్యున్నత దైవానుగ్రహంగా భావిస్తూ ఈ మహాక్షేత్రాన్ని పరమపవిత్ర తీర్థంగా సేవిస్తున్నారు.