శ్రీనివాస గద్యం సాహిత్యం, భావం

ఆనందనిలయ వాసుడైన శ్రీనివాసుని వైభవాన్ని తెలిపే స్తుతులు, కృతులు ఎన్నో. కలియుగ ప్రత్యక్ష దైవాన్ని కొలిచి తరించిన భక్తవరేణ్యులెందరో. అటువంటి వారిలో పురిశై శ్రీరంగాచార్యుల వారు అగ్రగణ్యులు. ఆయన ఆ స్వామిపై 19వ శతాబ్దంలో రచించిన శ్రీనివాస గద్యం స్వామికి తిరుప్పావడసేవ సమయంలో పఠించబడుతుంది. నాదప్రియుడైన ఆ స్వామి వైభవాన్ని అద్భుతంగా వర్ణించే విశేషమైన స్తోత్రం ఈ శ్రీనివాస గద్యం. శబ్దం సర్వానికి మూలం. ఆ శబ్దాలు పదరూపం దాల్చి లయబద్ధంగా సాగితే స్వామి పాదాల వద్ద నిరంతరం సుగంధాలు విరజిమ్మే పారిజాత పుష్పమవుతుంది. అటువంటి పారిజాత సమ పదసుమాల మాలికే శ్రీనివాస గద్యం.

ప్రఖ్యాత తెలుగు భాషా పండితులు, పరిశోధకులు బ్రహ్మశ్రీ తాడేపల్లి పతంజలి గారు శ్రీనివాస గద్యానికి ప్రతిపదార్థంతో వివరణ ఇచ్చారు. సాహిత్యంలో అనేక మూలాలలో కొద్దిపాటి భేదాలు ఉన్నా చాలామటుకు భావం, ప్రవాహం ఒకేలా ఉంది. 

సాహిత్యం:

శ్రీమదఖిలమహీమండలమండనధరణీధర మండలాఖండలస్య

నిఖిలసురాసురవందిత వరాహక్షేత్ర విభూషణస్య

శేషాచల గరుడాచల సింహాచల వృషభాచల నారాయణాచలాంజనాచలాది శిఖరిమాలాకులస్య

నాథముఖ బోధనిధి వీథిగుణసాభరణ సత్త్వనిధి తత్త్వనిధి భక్తిగుణపూర్ణ శ్రీశైలపూర్ణ గుణవశంవద పరమపురుష కృపాపూర విభ్రమదతుంగశృంగ గళద్గగనగంగాసమాలింగితస్య

సీమాతిగ గుణ రామానుజముని నామాంకిత బహుభూమాశ్రయ సురధామాలయ వనరామాయత వనసీమాపరివృత విశంకటతట నిరంతర విజృంభిత భక్తిరస నిర్ఘరానంతార్యాహార్య ప్రస్రవణధారాపూర విభ్రమద సలిలభరభరిత మహాతటాక మండితస్య

కలికర్దమ మలమర్దన కలితోద్యమ విలసద్యమ నియమాదిమ మునిగణ నిషేవ్యమాణ ప్రత్యక్షీభవన్నిజసలిల సమజ్జన నమజ్జన నిఖిలపాపనాశనా పాపనాశన తీర్థాధ్యాసితస్య

మురారిసేవక జరాదిపీడిత నిరార్తిజీవన నిరాశ భూసుర వరాతిసుందర సురాంగనారతి కరాంగసౌష్ఠవ కుమారతాకృతి కుమారతారక సమాపనోదయ దనూనపాతక మహాపదామయ విహాపనోదిత సకలభువన విదిత కుమారధారాభిధాన తీర్థాధిష్ఠితస్య

ధరణితల గతసకల హతకలిల శుభసలిల గతబహుళ వివిధమలహతిచతుర రుచిరతర విలోకనమాత్ర విదళిత వివిధ మహాపాతక స్వామిపుష్కరిణీ సమేతస్య

బహుసంకట నరకావట పతదుత్కట కలికంకట కలుషోద్భట జనపాతక వినిపాతక రుచినాటక కరహాటక కలశాహృత కమలారత శుభమంజన జలసజ్జన భరభరిత నిజదురిత హతినిరత జనసతత నిరస్తనిరర్గళ పేపీయమాన సలిల సంభృత విశంకట కటాహతీర్థ విభూషితస్య

ఏవమాదిమ భూరిమంజిమ సర్వపాతక గర్వహాపక సింధుడంబర హారిశంబర వివిధవిపుల పుణ్యతీర్థనివహ నివాసస్య

శ్రీమతో వేంకటాచలస్య శిఖరశేఖరమహాకల్పశాఖీ

ఖర్వీభవదతి గర్వీకృత గురుమేర్వీశగిరి ముఖోర్వీధర కులదర్వీకర దయితోర్వీధర శిఖరోర్వీ సతత సదూర్వీకృతి చరణఘన గర్వచర్వణనిపుణ తనుకిరణమసృణిత గిరిశిఖర శేఖరతరునికర తిమిరః

వాణీపతిశర్వాణీ దయితేంద్రాణీశ్వరముఖనాణీయోరసవేణీ నిభశుభవాణీ నుతమహిమాణీ యస్తన కోణీ భవదఖిల భువనభవనోదరః

వైమానికగురు భూమాధిక గుణ రామానుజ కృతధామాకర కరధామారి దరలలామాచ్ఛకనక దామాయిత నిజరామాలయ నవకిసలయమయ తోరణమాలాయిత వనమాలాధరః

కాలాంబుద మాలానిభ నీలాలక జాలావృత బాలాబ్జ సలీలామల ఫాలాంకసమూలామృత ధారాద్వయావధీరణ ధీరలలితతర విశదతర ఘనఘనసారమయోర్ధ్వపుండ్ర రేఖాద్వయరుచిరః

సువికస్వర దళభాస్వర కమలోదర గతమేదుర నవకేసర తతిభాసుర పరిపింజర కనకాంబర కలితాదర లలితోదర తదాలంబ జంభరిపు మణిస్తంభ గంభీరిమదంభస్తంభ సముజ్జృంభమాణ పీవరోరుయుగళ తదాలంబ పృథుల కదళీ ముకుల మదహరణజంఘాల జంఘాయుగళః

నవ్యదల భవ్యమల పీతమల శోణిమలసన్మృదుల సత్కిసలయాశ్రుజలకారి బల శోణతల పదకమల నిజాశ్రయ బలబందీకృత శరదిందుమండలీ విభ్రమదాదభ్ర శుభ్ర పునర్భవాధిష్ఠితాంగుళీగాఢ నిపీడిత పద్మావనః

జానుతలావధి లంబి విడంబిత వారణ శుండాదండ విజృంభిత నీలమణిమయ కల్పకశాఖా విభ్రమదాయి మృణాళలతాయిత సముజ్జ్వలతర కనకవలయవేల్లితైకతర బాహుదండయుగళః

యుగపదుదిత కోటి ఖరకర హిమకర మండల జాజ్వల్యమాన సుదర్శన పాంచజన్య సముత్తుంగిత శృంగాపర బాహుయుగళః 

అభినవశాణ సముత్తేజిత మహామహా నీలఖండ మదఖండన నిపుణ నవీన పరితప్త కార్తస్వర కవచిత మహనీయ పృథుల సాలగ్రామ పరంపరా గుంభిత నాభిమండల పర్యంత లంబమాన ప్రాలంబదీప్తి సమాలంబిత విశాల వక్షఃస్థలః

గంగాఝర తుంగాకృతి భంగావళి భంగావహ సౌధావళి బాధావహ ధారానిభ హారావళి దూరాహత గేహాంతర మోహావహ మహిమ మసృణిత మహాతిమిరః

పింగాకృతి భృంగారునిభాంగార దళాంగామల నిష్కాసిత దుష్కార్యఘ నిష్కావళి దీపప్రభ నీపచ్ఛవి తాపప్రద కనకమాలికా పిశంగిత సర్వాంగః

నవదళిత దళవలిత మృదులలిత కమలతతి మదవిహతి చతురతర పృథులతర సరసతర కనకసరమయ రుచిరకంఠికా కమనీయకంఠః

వాతాశనాధిపతి శయన కమన పరిచరణరతిసమేతాఖిల ఫణధరతతి మతికరవర కనకమయ నాగాభరణ పరివీతాఖిలాంగావగమిత శయన భూతాహిరాజ జాతాతిశయః

రవికోటీ పరిపాటీ ధరకోటీరపసాటీ కితవీటీ రసధాటీ ధరమణిగణకిరణ విసరణ సతతవిధుత తిమిరమోహ గార్భగేహః

అపరిమిత వివిధభువన భరితాఖండ బ్రహ్మాండమండల పిచండిలః

ఆర్యధుర్యానంతార్య పవిత్ర ఖనిత్రపాత పాత్రీకృత నిజచుబుక గతవ్రణకిణ విభూషణ వహనసూచిత శ్రితజన వత్సలతాతిశయః

మడ్డుడిండిమ ఢమరు జర్ఘర కాహళీ పటహావళీ మృదుమద్దలాది మృదంగ దుందుభి ఢక్కికాముఖ హృద్య వాద్యక మధురమంగళ నాదమేదుర నాటారభి భూపాళ బిలహరి మాయామాళవ గౌళ అసావేరీ సావేరీ శుద్ధసావేరీ దేవగాంధారీ ధన్యాసీ బేగడ హిందుస్తానీ కాపీ తోడి నాటకురుంజీ శ్రీరాగ సహన అఠాణ సారంగీ దర్బారు పంతువరాళీ వరాళీ కళ్యాణీ భూరికళ్యాణీ యమునాకళ్యాణీ హుశేనీ జంఝోఠీ కౌమారీ కన్నడ ఖరహరప్రియా కలహంస నాదనామక్రియా ముఖారీ తోడీ పున్నాగవరాళీ కాంభోజీ భైరవీ యదుకులకాంభోజీ ఆనందభైరవీ శంకరాభరణ మోహన రేగుప్తీ సౌరాష్ట్రీ నీలాంబరీ గుణక్రియా మేఘగర్జనీ హంసధ్వని శోకవరాళీ మధ్యమావతీ జేంజురుటీ సురటీ ద్విజావంతీ మలయాంబరీ కాపీపరశు ధనాసిరీ దేశికతోడీ ఆహిరీ వసంతగౌళీ సంతు కేదారగౌళ కనకాంగీ రత్నాంగీ గానమూర్తీ వనస్పతీ వాచస్పతీ దానవతీ మానరూపీ సేనాపతీ హనుమత్తోడీ ధేనుకా నాటకప్రియా కోకిలప్రియా రూపవతీ గాయకప్రియా వకుళాభరణ చక్రవాక సూర్యకాంత హాటకాంబరీ ఝంకారధ్వనీ నటభైరవీ కీరవాణీ హరికాంభోదీ ధీరశంకరాభరణ నాగానందినీ యాగప్రియాది విసృమర సరస గానరుచిర సంతత సంతన్యమాన నిత్యోత్సవ పక్షోత్సవ మాసోత్సవ సంవత్సరోత్సవాది వివిధోత్సవ కృతానందః శ్రీమదానందనిలయ విమానవాసః, సతత పద్మాలయా పదపద్మరేణు సంచితవక్షస్థల పటవాసః, శ్రీశ్రీనివాసః సుప్రసన్నో విజయతాం. శ్రీ‌అలర్మేల్మంగా నాయికాసమేతః శ్రీశ్రీనివాస స్వామీ సుప్రీతః సుప్రసన్నో వరదో భూత్వా, పనస పాటలీ పాలాశ బిల్వ పున్నాగ చూత కదళీ చందన చంపక మంజుళ మందార హింజులాది తిలక మాతులుంగ నారికేళ క్రౌంచాశోక మాధూకామలక హిందుక నాగకేతక పూర్ణకుంద పూర్ణగంధ రస కంద వన వంజుళ ఖర్జూర సాల కోవిదార హింతాల పనస వికట వైకసవరుణ తరుఘమరణ విచుళంకాశ్వత్థ యక్ష వసుధ వర్మాధ మంత్రిణీ తింత్రిణీ బోధ న్యగ్రోధ ఘటపటల జంబూమతల్లీ వీరతచుల్లీ వసతి వాసతీ జీవనీ పోషణీ ప్రముఖ నిఖిల సందోహ తమాల మాలా మహిత విరాజమాన చషక మయూర హంస భారద్వాజ కోకిల చక్రవాక కపోత గరుడ నారాయణ నానావిధ పక్షిజాతి సమూహ బ్రహ్మ క్షత్రియ వైశ్య శూద్ర నానాజాత్యుద్భవ దేవతా నిర్మాణ మాణిక్య వజ్ర వైఢూర్య గోమేధిక పుష్యరాగ పద్మరాగేంద్ర నీల ప్రవాళమౌక్తిక స్ఫటిక హేమ రత్నఖచిత ధగద్ధగాయమాన రథ గజ తురగ పదాతి సేనా సమూహ భేరీ మద్దళ మురవక ఝల్లరీ శంఖ కాహళ నృత్యగీత తాళవాద్య కుంభవాద్య పంచముఖవాద్య అహమీమార్గన్నటీవాద్య కిటికుంతలవాద్య సురటీచౌండోవాద్య తిమిలకవితాళవాద్య తక్కరాగ్రవాద్య ఘంటాతాడన బ్రహ్మతాళ సమతాళ కొట్టరీతాళ ఢక్కరీతాళ ఎక్కాళ ధారావాద్య పటహకాంస్యవాద్య భరతనాట్యాలంకార కిన్నెర కింపురుష రుద్రవీణా ముఖవీణా వాయువీణా తుంబురువీణా గాంధర్వవీణా నారదవీణా స్వరమండల రావణహస్తవీణాస్తక్రియాలంక్రియాలంకృతానేకవిధవాద్య వాపీకూపతటాకాది గంగాయమునా రేవావరుణా శోణనదీ శోభనదీ సువర్ణముఖీ వేగవతీ వేత్రవతీ క్షీరనదీ బాహునదీ గరుడనదీ కావేరీ తామ్రపర్ణీ ప్రముఖాః మహాపుణ్యనద్యః సజలతీర్థైః సహోభయకూలంగత సదాప్రవాహ ఋగ్యజుస్సామాథర్వణ వేదశాస్త్రేతిహాస పురాణ సకలవిద్యాఘోష భానుకోటిప్రకాశ చంద్రకోటి సమాన నిత్యకళ్యాణ పరంపరోత్తరోత్తరాభివృద్ధిర్భూయాదితి భవంతో మహాంతోనుగృహ్ణంతు

బ్రహ్మణ్యో రాజా ధార్మికోస్తు

దేశోయం నిరుపద్రవోస్తు

సర్వే సాధుజనాస్సుఖినో విలసంతు

సమస్తసన్మంగళాని సంతు

ఉత్తరోత్తరాభివృద్ధిరస్తు

సకలకళ్యాణ సమృద్ధిరస్తు 

హరిః ఓం

భావం:

సమస్త భూమండలానికే అలంకారమైన పర్వతరాజులలో శ్రేష్ఠమైనదీ, దేవతలు అసురులు సైతం వందించే వరాహక్షేత్రానికి ఆభరణమైనదీ, శేషాచలం, గరుడాచలం, సింహాచలం, వృషభాచలం, నారాయణాచలం, అంజనాచలం మొదలైన అనేక పర్వతశిఖరాలతో శోభిల్లుతున్నదీ, నాథమునులవంటి జ్ఞాననిధులకూ, సత్త్వగుణసంపన్నులకూ, తత్త్వజ్ఞానులకూ, భక్తిపరాయణులకూ నిలయమైనదీ, శ్రీశైలపూర్ణులవంటి మహాభక్తుల సద్గుణాలకు వశుడైన పరమపురుషుని కరుణాప్రవాహాన్ని తలపించే ఆకాశగంగ జలధారలు ఎత్తైన శిఖరాల నుంచి జాలువారి పర్వతాలను ఆలింగనం చేసుకుంటున్నదీ,

అపారమైన కల్యాణగుణాలు కలిగిన శ్రీరామానుజమునుల నామంతో ప్రసిద్ధిచెందిన అనేక పవిత్రస్థలాలు, దేవాలయాలు, ఉద్యానవనాలు, విశాలమైన వనప్రాంతాలతో పరివేష్టితమైనదీ, అనంతార్యుల అపారమైన భక్తిరసంతో కూడిన కైంకర్యానికి గుర్తుగా వారి శ్రమతో తవ్వబడిన మహాతటాకంలోని జలసమృద్ధితో అలంకరింపబడినదీ,

కలియుగంలోని పాపమలినాలను తొలగించడానికి ఉద్యుక్తులై యమ నియమాలను ఆచరించే మునిగణాలచే సేవింపబడుతున్నదీ, తన పవిత్రజలాలలో మునిగినవారి సమస్త పాపాలను నశింపజేసే పాపనాశన తీర్థాన్ని కలిగినదీ,

మురారి భక్తుల వృద్ధాప్యబాధలను, శారీరక కష్టాలను, నిరాశలను తొలగించి నూతన యౌవనాన్ని ప్రసాదించేదిగా ప్రసిద్ధిచెందినదీ, దేవతలు, మునులు, భూసురులచే సేవింపబడుతున్నదీ, కుమారస్వామి మహిమతో కూడినదీ, మహాపాతకాలను, తీవ్రమైన ఆపదలను, వ్యాధులను తొలగించే కుమారధార అనే పవిత్రతీర్థాన్ని కలిగినదీ,

భూమిపై జీవులు చేసిన సమస్త పాపాలను తొలగించే పవిత్రజలాలతో నిండినదీ, అనేక విధాలైన మలినాలను హరించడంలో సమర్థమైనదీ, దర్శనమాత్రంతోనే మహాపాతకాలను నశింపజేసే మహిమ కలిగినదీ, అత్యంత మనోహరమైన స్వామిపుష్కరిణితో అలంకరింపబడినదీ,

కలియుగంలోని అనేక సంకటాలవల్ల నరకబాధలకు గురయ్యే జీవుల పాపాలను తొలగించేదీ, బంగారు కలశాలలో సమర్పించబడిన పవిత్రజలాలతో నిండినదీ, కమలారమణుడైన శ్రీహరి ఆరాధనకు ఉపయోగపడే మంగళజలాలతో శోభిల్లుతున్నదీ, నిరంతరం ఆ జలాలను సేవించే సజ్జనుల పాపాలను హరించే విశంకట కటాహతీర్థంతో విరాజిల్లుతున్నదీ,

ఇటువంటి అనేక మహిమాన్వితమైన, సమస్త పాపగర్వాన్ని నశింపజేసే, సముద్రాలవంటి గంభీరత్వంతోనూ ఆకాశంవంటి విశాలత్వంతోనూ కూడిన అసంఖ్యాక పుణ్యతీర్థాలకు నిలయమైనదీ అయిన పవిత్ర శ్రీ వేంకటాచల పర్వత శిఖరాగ్రాన మహాకల్పవృక్షంవలె విరాజిల్లుతున్నవాడును,

తన పాదమహిమతో గర్వించిన మేరు మొదలైన మహాపర్వతాల గర్వాన్ని అణచివేసేవాడును, తన పాదకాంతులతో పర్వతశిఖరాలనూ వృక్షసమూహాలనూ ప్రకాశింపజేసి అంధకారాన్ని తొలగించేవాడును,

సరస్వతీపతియైన బ్రహ్మదేవుడు, పార్వతీపతియైన పరమశివుడు, ఇంద్రాణీపతియైన దేవేంద్రుడు మొదలైన దేవతల మధురమైన స్తోత్రవాణులచే కీర్తింపబడే అపారమైన మహిమ కలవాడును, సమస్త భువనాలను తన ఉదరంలో ధరించినవాడును,

దేవతలకు గురువులవంటి మహనీయులచే స్తుతింపబడేవాడును, అపారమైన సద్గుణాలు కలిగిన శ్రీరామానుజాచార్యులచే సేవింపబడిన పవిత్రధామంలో నివసించేవాడును, బంగారు కాంతులతో ప్రకాశించే శ్రీమహాలక్ష్మీ నివాసమైన వక్షస్థలాన్ని కలిగినవాడును, లేత చిగుళ్లతో నిర్మించిన తోరణమాలలను తలపించే మనోహరమైన వనమాలను ధరించినవాడును,

నల్లని వర్షమేఘాల సమూహాన్ని తలపించే నీలవర్ణపు కేశాలతో అలంకరింపబడినవాడును, అప్పుడే వికసించిన లేత పద్మంవంటి సుందరమైన ముఖమండలం కలవాడును, విశాలమైన నుదుటిపై అమృతధారలను మించిన నిర్మలత్వంతో ప్రకాశించే స్వచ్ఛమైన కర్పూరమయమైన రెండు తెల్లని ఊర్ధ్వపుండ్ర రేఖలతో శోభిల్లుతున్నవాడును,

పూర్తిగా వికసించిన బంగారు పద్మంలోని నూతన కేశరాలవంటి పసిడి కాంతితో ప్రకాశించే పీతాంబరాన్ని ధరించినవాడును, ఆ పీతాంబరం సుందరంగా అలంకరించే మనోహరమైన ఉదరభాగం కలవాడును, దేవేంద్రుని మణిస్తంభాల గాంభీర్యాన్ని తలపించే బలిష్ఠమైన తొడలు కలవాడును, విశాలమైన అరటిమొగ్గల సౌందర్యాన్ని అధిగమించే సుందరమైన పిక్కలు కలవాడును,

అప్పుడే చిగురించిన లేత ఎర్రని ఆకులకంటే మృదువైనవీ, వికసించిన ఎర్రని పద్మాలకంటే మనోహరమైనవీ అయిన పాదకమలాలు కలవాడును, ఆ పాదాలను ఆశ్రయించినవారి సంసారబంధాలను తొలగించేవాడును, శరదృతువులోని నిర్మలమైన చంద్రబింబాల కాంతిని అధిగమించే తెల్లని గోళ్లతో ప్రకాశించేవాడును, తన పాదాల సౌందర్యంతో పద్మాల గర్వాన్ని అణచివేసేవాడును,

మోకాళ్లవరకు పొడవుగా విస్తరించినవీ, ఏనుగు తొండాలవంటి దృఢత్వం కలిగినవీ, నీలమణులతో నిర్మించిన కల్పవృక్షశాఖలను తలపించేవీ, తామరతూడులవంటి సౌకుమార్యంతో కూడినవీ, ప్రకాశవంతమైన బంగారు కంకణాలతో అలంకరింపబడినవీ అయిన రెండు దివ్యబాహువులు కలవాడును,

ఒకేసారి ఉదయించిన కోటి సూర్యచంద్ర మండలాల కాంతితో ప్రకాశించే సుదర్శనచక్రాన్నీ, పాంచజన్యశంఖాన్నీ తన పై రెండు చేతులలో ధరించినవాడును,

అప్పుడే పదునుపెట్టిన మహానీలమణుల కాంతిని సైతం అధిగమించే సాలగ్రామాల సమూహంతో కూడినవీ, నూతనంగా కరిగించిన బంగారు తొడుగులతో ప్రకాశించేవీ, నాభిమండలం వరకు పొడవుగా వేలాడుతున్నవీ అయిన దివ్యహారాలతో అలంకరింపబడిన విశాలమైన వక్షస్థలం కలవాడును,

ఎత్తైన ప్రదేశాల నుంచి జాలువారే గంగానదీ జలధారలవంటి మనోహరమైన హారావళులతో శోభిల్లుతున్నవాడును, ఆ హారాల సౌందర్యంతో మహోన్నతమైన భవనసమూహాల వైభవాన్ని అధిగమించేవాడును, వాటి దివ్యకాంతులతో అంధకారాన్ని తొలగించి లౌకికమైన మోహాన్ని హరించేవాడును,

తుమ్మెదలవంటి నల్లని రత్నాలతోనూ, అగ్నికణాలవంటి ఎర్రని మణులతోనూ, ప్రకాశవంతమైన బంగారు ఆభరణాలతోనూ, దీపజ్వాలలవంటి కాంతులను ప్రసరించే హారాలతోనూ సర్వాంగసుందరంగా అలంకరింపబడినవాడును,

అప్పుడే వికసించిన మృదువైన పద్మాల సమూహసౌందర్యాన్ని అధిగమించే విశాలమైన మనోహర కంఠం కలవాడును, ఆ కంఠాన్ని అలంకరించే సుందరమైన బంగారు కంఠహారాలతో ప్రకాశించేవాడును,

వాయువును ఆహారంగా స్వీకరించే సర్పరాజైన ఆదిశేషుని శయ్యగా స్వీకరించినవాడును, తన పరిచర్యలో నిమగ్నమైన సర్పసమూహాలను స్మరింపజేసే బంగారు నాగాభరణాలతో సర్వాంగాలను అలంకరించుకున్నవాడును, ఆ నాగాభరణాల ద్వారా తన శేషశాయిత్వ మహిమను ప్రకటించేవాడును,

కోటి సూర్యుల ప్రకాశాన్ని సైతం అధిగమించే దివ్యకిరీటాన్ని ధరించినవాడును, ఆ కిరీటంలోని అనేక రత్నాల నుంచి వెలువడే కాంతికిరణాలతో గర్భగృహంలోని అంధకారాన్ని నిరంతరం తొలగించేవాడును,

అపరిమితమైన అనేక భువనాలతో నిండిన అఖండ బ్రహ్మాండమండలాలన్నింటినీ తన ఉదరంలో ధరించినవాడును,

మహనీయులలో శ్రేష్ఠుడైన అనంతార్యులు పవిత్రమైన చెరువును తవ్వుతున్న సందర్భంలో ఉపయోగించిన పనిముట్టు తగలడం వల్ల తన చుబుకంపై ఏర్పడిన గాయపు గుర్తును ఆభరణంగా ధరించినవాడును, ఆ గుర్తు ద్వారా తనను ఆశ్రయించిన భక్తులపట్ల గల అపారమైన వాత్సల్యాన్ని ప్రకటించేవాడును,

మడ్డళాలు, డిండిమాలు, ఢమరుకాలు, జర్ఘరాలు, కాహళాలు, పటహాలు, మృదుమద్దళాలు, మృదంగాలు, దుందుభులు, ఢక్కలు మొదలైన అనేక మంగళవాద్యాల మధురమైన నాదాలతో సేవింపబడేవాడును,

నాట, ఆరభి, భూపాళం, బిలహరి, మాయామాళవగౌళ, అసావేరి, సావేరి, శుద్ధసావేరి, దేవగాంధారి, ధన్యాసి, బేగడ, హిందుస్తానీ కాపీ, తోడి, నాటకురంజి, శ్రీరాగం, సహానా, అఠాణా, సారంగి, దర్బారు, పంతువరాళి, వరాళి, కల్యాణి, భూరికల్యాణి, యమునాకల్యాణి, హుసేని, జంఝోటి, కౌమారి, కన్నడ, ఖరహరప్రియ, కలహంస, నాదనామక్రియ, ముఖారి, పున్నాగవరాళి, కాంభోజి, భైరవి, యదుకులకాంభోజి, ఆనందభైరవి, శంకరాభరణం, మోహనం, రేగుప్తి, సౌరాష్ట్రం, నీలాంబరి, గుణక్రియ, మేఘగర్జని, హంసధ్వని, శోకవరాళి, మధ్యమావతి, జేంజురుటి, సురటి, ద్విజావంతి, మలయాంబరి, కాపీపరశు, ధనాసిరి, దేశికతోడి, ఆహిరి, వసంతగౌళ, సంతు, కేదారగౌళ మొదలైన అనేక రాగాలలో ఆలపించబడే మధురమైన గానాలతో స్తుతింపబడేవాడును,

కనకాంగి, రత్నాంగి, గానమూర్తి, వనస్పతి, వాచస్పతి, దానవతి, మానరూపి, సేనాపతి, హనుమత్తోడి, ధేనుక, నాటకప్రియ, కోకిలప్రియ, రూపవతి, గాయకప్రియ, వకుళాభరణం, చక్రవాకం, సూర్యకాంతం, హాటకాంబరి, ఝంకారధ్వని, నటభైరవి, కీరవాణి, హరికాంభోజి, ధీరశంకరాభరణం, నాగానందిని, యాగప్రియ మొదలైన అనేక రాగాలతో నిరంతరం కొనసాగుతున్న సరసమైన సంగీతసేవలను స్వీకరించేవాడును, ఆ సంగీతసేవలతో కూడిన నిత్యోత్సవాలు, పక్షోత్సవాలు, మాసోత్సవాలు, సంవత్సరానికి ఒకసారి జరిగే మహోత్సవాలు మొదలైన వివిధ ఉత్సవాల ద్వారా భక్తులకు అపారమైన ఆనందాన్ని కలిగించేవాడును,

శ్రీమదానందనిలయ విమానంలో నివసించేవాడును, పద్మంలో నివసించే శ్రీమహాలక్ష్మీదేవి పాదపద్మాల రేణువులతో తన వక్షస్థలాన్ని అలంకరించుకున్నవాడును, శ్రీనివాసుడనే దివ్యనామంతో విరాజిల్లేవాడును, సర్వదా సుప్రసన్నుడై విజయవంతంగా ప్రకాశించేవాడును,

శ్రీ అలర్మేల్మంగ నాయికతో కూడిన శ్రీనివాసస్వామియై భక్తులందరిపట్ల అత్యంత ప్రీతితోనూ ప్రసన్నతతోనూ ఉండి, కోరిన వరాలను అనుగ్రహించే వరప్రదాతయై విరాజిల్లేవాడును,

పనస, పాటలి, పలాశ, బిల్వ, పున్నాగ, మామిడి, అరటి, చందనం, చంపక, మంజుళ, మందార, హింజుల, తిలక, మాతులుంగ, కొబ్బరి, క్రౌంచ, అశోక, మధూక, ఉసిరి, హిందుక, నాగకేతక, పూర్ణకుంద, పూర్ణగంధ, రసకంద, వనవంజుళ, ఖర్జూర, సాల, కోవిదార, హింతాల, పనస, వికట, వైకస, వరుణ, తరుఘమరణ, విచుళ, అశ్వత్థ, యక్ష, వసుధ, వర్మాధ, మంత్రిణి, చింత, బోధి, మర్రి, ఘటపటల, జంబూ, మతల్లి, వీరతచుల్లి, వసతి, వాసతి, జీవని, పోషణి మొదలైన అనేక రకాల వృక్షాలు, లతలు, పుష్పఫలసమృద్ధితో కూడిన వనసమూహాలతోనూ, తమాలవృక్షాల మాలికలతోనూ అలంకరింపబడిన పవిత్రక్షేత్రంలో నివసించేవాడును,

చషకాలు, నెమళ్లు, హంసలు, భరద్వాజ పక్షులు, కోకిలలు, చక్రవాకాలు, పావురాలు, గరుడపక్షులు, నారాయణపక్షులు మొదలైన అనేక విధాలైన పక్షిజాతుల సమూహాలతో శోభిల్లే వనప్రాంతాలలో విరాజిల్లేవాడును,

బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు, శూద్రులు మొదలైన వివిధ వర్ణాలకు, అనేక జాతులకు చెందిన భక్తజన సమూహాలచే సేవింపబడేవాడును,

మాణిక్యాలు, వజ్రాలు, వైఢూర్యాలు, గోమేధికాలు, పుష్యరాగాలు, పద్మరాగాలు, ఇంద్రనీలమణులు, పగడాలు, ముత్యాలు, స్ఫటికాలు, బంగారం మొదలైన అమూల్యమైన రత్నాలతో పొదగబడిన దేవతామూర్తులు, ఆభరణాలు, దివ్యనిర్మాణాలతో ధగధగలాడే వైభవాన్ని కలిగినవాడును,

రథాలు, గజాలు, తురగాలు, పదాతిదళాలు మొదలైన పరివారసమూహాలతో కూడిన మహోన్నతమైన ఉత్సవవైభవాన్ని కలిగినవాడును,

భేరీలు, మద్దళాలు, మురవకాలు, ఝల్లరీలు, శంఖాలు, కాహళాలు, నృత్యాలు, గానాలు, తాళవాద్యాలు, కుంభవాద్యాలు, పంచముఖవాద్యాలు, అహమీమార్గన్నటీవాద్యాలు, కిటికుంతలవాద్యాలు, సురటీచౌండోవాద్యాలు, తిమిలకవితాళవాద్యాలు, తక్కరాగ్రవాద్యాలు, ఘంటానాదాలు, బ్రహ్మతాళాలు, సమతాళాలు, కొట్టరీతాళాలు, ఢక్కరీతాళాలు, ఎక్కాళాలు, ధారావాద్యాలు, పటహాలు, కాంస్యవాద్యాలు మొదలైన అనేక మంగళవాద్యాల నాదాలతో సేవింపబడేవాడును,

భరతనాట్యానికి సంబంధించిన వివిధ అలంకారాలతోనూ, కిన్నరులు కింపురుషుల దివ్యగానాలతోనూ, రుద్రవీణ, ముఖవీణ, వాయువీణ, తుంబురువీణ, గాంధర్వవీణ, నారదవీణ, స్వరమండలం, రావణహస్తవీణ మొదలైన అనేక విధాలైన వీణావాద్యాల మధురనాదాలతోనూ, వివిధ క్రియాలంకారాలతో కూడిన సంగీతసేవలతోనూ ఆరాధింపబడేవాడును,

బావులు, దిగుడుబావులు, చెరువులు, కొలనులు మొదలైన పవిత్ర జలాశయాలతోనూ, గంగ, యమున, రేవా, వరుణా, శోణనది, శోభనది, సువర్ణముఖి, వేగవతి, వేత్రవతి, క్షీరనది, బాహునది, గరుడనది, కావేరి, తామ్రపర్ణి మొదలైన మహాపుణ్యనదుల పవిత్రజలాలతోనూ సేవింపబడేవాడును, ఆ నదుల రెండు తీరాలను సస్యశ్యామలం చేస్తూ నిరంతరం ప్రవహించే పవిత్రజలసంపదల మహిమతో కీర్తింపబడేవాడును,

ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం, అథర్వవేదం అనే నాలుగు వేదాల ఘోషలతోనూ, శాస్త్రాలు, ఇతిహాసాలు, పురాణాలు, సమస్త విద్యల పఠనాలతోనూ నిరంతరం స్తుతింపబడేవాడును,

కోటి సూర్యుల ప్రకాశంతో సమానమైన దివ్యతేజస్సునూ, కోటి చంద్రుల కాంతితో సమానమైన శాంతిమయమైన సౌందర్యాన్నీ కలిగినవాడును, నిత్యకల్యాణ పరంపరలతో సమస్త లోకాలకు ఉత్తరోత్తరాభివృద్ధిని ప్రసాదించేవాడును అయిన శ్రీ అలర్మేల్మంగ సమేత శ్రీనివాసస్వామి అనుగ్రహంతో సమస్త మంగళాలు నిరంతరం వృద్ధి చెందుగాక! ఈ మంగళసంకల్పాన్ని మహానుభావులందరూ అనుగ్రహింతురుగాక!

పాలకులు వేదధర్మాలను గౌరవించేవారై, ధర్మబద్ధంగా పరిపాలించేవారగుదురుగాక!

ఈ దేశం సమస్త ఉపద్రవాల నుంచి విముక్తమై ప్రశాంతంగా ఉండుగాక!

సద్గుణసంపన్నులైన సజ్జనులందరూ సుఖసంతోషాలతో వర్ధిల్లుదురుగాక!

సమస్త శుభమంగళాలు కలుగుగాక!

అన్ని విధాలైన ఉత్తరోత్తరాభివృద్ధి కలుగుగాక!

సకల కల్యాణాలు సమృద్ధిగా వర్ధిల్లుగాక!

హరిః ఓం.

తాడేపల్లి పతంజలి గారి వివరణ 
శ్రీహరి స్వామి, సూర్య ప్రకాశ్ గారి ఆలాపన

దుర్గాష్టమి – దుర్గాదేవి స్వరూప ఆధ్యాత్మిక ప్రాశస్త్యం

శరన్నవరాత్రులలో దుర్గాష్టమి అత్యంత పవిత్రమైన పర్వదినం. విజయవాడ ఇంద్రకీలాద్రిపై కొలువై ఉన్న శ్రీ కనకదుర్గమ్మ దుర్గాదేవి స్వరూపంలో దర్శనమివ్వడం భక్తులకు విశేషమైన ఆధ్యాత్మిక సందేశాన్ని అందిస్తుంది. నవరాత్రులలో జగన్మాతను వివిధ రూపాలలో ఆరాధించినప్పటికీ, దుర్గారూపం ఆమె సర్వరక్షకత్వాన్ని, అజేయమైన శక్తిని, అనంతమైన కరుణను ఏకకాలంలో వెల్లడిస్తుంది. దుర్గాదేవి అంటే కేవలం దుష్టశక్తులను సంహరించే యుద్ధదేవత మాత్రమే కాదు. జీవులను సంసారబంధాల నుంచి విముక్తులను చేసి, అజ్ఞానాంధకారాన్ని తొలగించి, ధర్మమార్గంలో నడిపించే పరమేశ్వరి. అందువల్ల దుర్గాష్టమి ఆరాధనలో బాహ్యమైన శత్రువులపై విజయం కంటే అంతరంగంలోని దుర్గుణాలపై విజయం సాధించడం ప్రధానమైన ఆధ్యాత్మిక లక్ష్యం.

దుర్గా అనే నామానికి అనేక ఆధ్యాత్మిక వ్యాఖ్యానాలు ఉన్నాయి. దుర్గమమైన కష్టాలను దాటించేది, దుఃఖాలను తొలగించేది, సులభంగా అధిగమించలేని అడ్డంకుల నుంచి రక్షించేది దుర్గాదేవి. దుర్గం అంటే దాటడానికి కష్టమైన ప్రదేశం లేదా దుర్భేద్యమైన కోట అనే అర్థాలు కూడా ఉన్నాయి. మనిషి జీవితంలో అజ్ఞానం, అహంకారం, భయం, మోహం, అసూయ, క్రోధం వంటి దుర్గమమైన అడ్డంకులు ఎదురవుతుంటాయి. వీటిని కేవలం బాహ్యబలంతో జయించడం సాధ్యం కాదు. వివేకం, ఆత్మవిశ్వాసం, ధర్మనిష్ఠ, దైవానుగ్రహం అవసరం. ఈ అంతర్గత శక్తులను మేల్కొలిపే జగన్మాతే దుర్గాదేవి. ఆమెను ఆశ్రయించడం అంటే జీవితంలోని కష్టాల నుంచి తప్పించుకోవడం మాత్రమే కాకుండా, వాటిని ధైర్యంగా ఎదుర్కొనే ఆధ్యాత్మిక సామర్థ్యాన్ని పొందడం.

దేవీమాహాత్మ్యంలో దుర్గాదేవిని సమస్త దేవతల తేజస్సుల సమాహారంగా వర్ణిస్తారు. ఈ వర్ణనలో గొప్ప తాత్త్విక భావం ఉంది. సృష్టిలోని జ్ఞానం, బలం, ఐశ్వర్యం, ధైర్యం, కరుణ, సృజనాత్మకత వంటి శక్తులన్నింటికీ మూలం ఒకే పరాశక్తి. దేవతలందరి శక్తులు ఆమెలో ఏకమవడం ద్వారా భిన్నత్వంలో ఏకత్వం అనే సత్యం వ్యక్తమవుతుంది. మనిషిలో కూడా ఆలోచన, సంకల్పం, కార్యశక్తి పరస్పరం సమన్వయంతో పనిచేసినప్పుడే ధర్మవిజయం సాధ్యమవుతుంది. దుర్గాదేవి ఈ సమన్వయానికి దివ్యప్రతీక. ఆమె ధరించే ఆయుధాలు విధ్వంసానికి మాత్రమే సంకేతాలు కావు. అవి అజ్ఞానాన్ని ఛేదించే జ్ఞానానికి, అధర్మాన్ని నిరోధించే ధైర్యానికి, మనస్సును నియంత్రించే వివేకానికి, సత్యాన్ని నిలబెట్టే సంకల్పానికి ప్రతీకలు.

దేవీమాహాత్మ్యంలో మహిషాసురుడు, శుంభనిశుంభులు, రక్తబీజుడు వంటి అసురుల సంహారగాథలను ఆధ్యాత్మిక దృష్టితో పరిశీలించినప్పుడు అవి మానవుని అంతరంగంలో జరిగే సంఘర్షణలను కూడా గుర్తుచేస్తాయి. మహిషాసురుని అహంకారానికి, శుంభనిశుంభులను స్వార్థపూరితమైన ఆధిపత్యభావాలకు, రక్తబీజుని పదేపదే పుట్టుకొచ్చే దురాలోచనలకు ప్రతీకలుగా భావించవచ్చు. ఒక దురాలోచనను అణచివేసినంత మాత్రాన అది పూర్తిగా నశించకపోవచ్చు. దానికి మూలమైన అజ్ఞానాన్ని తొలగించినప్పుడే నిజమైన మార్పు కలుగుతుంది. దుర్గాదేవి అసురసంహారం ద్వారా తెలియజేసే అంతరార్థం ఇదే. మనస్సులోని దుర్గుణాలను జయించకుండా బాహ్యప్రపంచంలో సాధించే విజయాలు శాశ్వతమైన శాంతిని ప్రసాదించలేవు.

దుర్గాదేవి సింహవాహనంపై విరాజిల్లడం కూడా విశేషమైన ఆధ్యాత్మిక సందేశాన్ని అందిస్తుంది. సింహం శౌర్యానికి, శక్తికి, నిర్భయత్వానికి ప్రతీక. అత్యంత బలమైన సింహాన్ని తన వాహనంగా చేసుకున్న అమ్మవారి రూపం, అదుపులేని శక్తిని ధర్మానికి లోబరచుకోవాలని బోధిస్తుంది. అమ్మవారి ముఖంలో కనిపించే ప్రశాంతత, చేతులలోని ఆయుధాలు పరస్పర విరుద్ధమైనవి కావు. దుష్టశిక్షణలో కఠినత్వం, శిష్టరక్షణలో కరుణ ఒకే దైవస్వరూపంలో ఎలా సమన్వయమవుతాయో అవి తెలియజేస్తాయి. నిజమైన ఆధ్యాత్మిక శక్తి క్రోధంలో కాకుండా, క్రోధాన్ని నియంత్రించగల స్థిరత్వంలో ఉందని ఈ రూపం గుర్తుచేస్తుంది.

వేదసంప్రదాయంలోని దుర్గాసూక్తం అమ్మవారి ఆరాధనకు మరింత లోతైన అర్థాన్ని అందిస్తుంది. అందులో అగ్నిస్వరూపమైన దైవశక్తిని ఆశ్రయించి సమస్త దుర్గాలను దాటించమని ప్రార్థిస్తారు. సముద్రాన్ని నావ ద్వారా దాటినట్లుగా జీవితంలోని కష్టాలను దాటించమనే భావన ఆ సూక్తంలో వ్యక్తమవుతుంది. అగ్ని తనను ఆశ్రయించిన పదార్థంలోని మలినాలను తొలగించినట్లే, దైవానుగ్రహం సాధకుని అంతరంగంలోని అజ్ఞానాన్ని, దుర్వాసనలను తొలగిస్తుందని భావించవచ్చు. అందువల్ల దుర్గాదేవిని అగ్నివర్ణగా, తపస్సుతో ప్రకాశించే శక్తిగా ఆరాధిస్తారు. ఇక్కడ తపస్సు అంటే కేవలం శారీరక కష్టాలను అనుభవించడం కాదు. మనస్సును శుద్ధి చేసుకుని, ఇంద్రియాలను నియంత్రించి, సత్యనిష్ఠతో జీవించడం.

దేవీమాహాత్మ్యంలోని నారాయణీస్తుతిలో జగన్మాతను సమస్త జీవులలో వివిధ శక్తులుగా వ్యాపించి ఉన్న పరమేశ్వరిగా కీర్తిస్తారు. జీవులలో బుద్ధిగా, శక్తిగా, క్షాంతిగా, దయగా, శాంతిగా ప్రకాశించేది ఆమెయేననే భావన శాక్తతత్త్వంలోని అత్యున్నతమైన బోధ. ఈ దృష్టి కలిగిన భక్తుడు దేవిని ఆలయంలో మాత్రమే కాకుండా ప్రతి జీవిలోనూ దర్శించడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. ఇతరుల బాధను తన బాధగా భావించడం, బలహీనులను రక్షించడం, అన్యాయాన్ని ఎదిరించడం, స్త్రీలను గౌరవించడం, సమస్త జీవుల పట్ల దయతో వ్యవహరించడం నిజమైన దుర్గారాధనలో భాగాలవుతాయి. భక్తి కేవలం పూజామందిరానికి పరిమితం కాకుండా నిత్యజీవితంలోని ఆచరణగా మారినప్పుడే దాని ఆధ్యాత్మిక ప్రయోజనం నెరవేరుతుంది.

ఇంద్రకీలాద్రి క్షేత్రపురాణం ప్రకారం కీలుడు అనే భక్తుడు తన హృదయంలో అమ్మవారు శాశ్వతంగా నివసించాలని కోరుకుని తపస్సు చేశాడు. అతని భక్తికి మెచ్చిన జగన్మాత ఆ పర్వతంపై స్వయంభువుగా వెలసిందని స్థలపురాణం తెలియజేస్తుంది. ఈ గాథలో అంతర్లీనమైన సందేశం ఎంతో విశిష్టమైనది. భగవంతుని అనుగ్రహం కోసం భక్తుడు బాహ్యప్రపంచంలో వెదకడమే కాకుండా తన హృదయాన్ని దైవనివాసానికి తగిన పవిత్రస్థానంగా తీర్చిదిద్దుకోవాలి. కీలుడు పర్వతంగా మారడం అచంచలమైన భక్తికి ప్రతీకగా భావించవచ్చు. ఎన్ని కష్టాలు ఎదురైనా దైవవిశ్వాసంలో స్థిరంగా నిలిచే హృదయమే నిజమైన ఇంద్రకీలాద్రి.

ఈ క్షేత్రంలో దుర్గమ్మను కనకదుర్గగా ఆరాధించడంలోనూ ఒక విశేషమైన భావన ఉంది. కనకం అంటే బంగారం. బంగారం అగ్నిలో శుద్ధి చేయబడినప్పుడు దాని స్వచ్ఛత మరింత స్పష్టమవుతుంది. అదేవిధంగా జీవితంలోని కష్టాలు, పరీక్షలు మనిషిలోని సద్గుణాలను వికసింపజేసే అవకాశాలుగా మారవచ్చు. ఆధ్యాత్మిక దృష్టిలో నిజమైన కనకసంపద అంటే కేవలం ధనం కాదు. నిర్మలమైన మనస్సు, ధర్మబుద్ధి, ఆత్మవిశ్వాసం, కరుణ, జ్ఞానం వంటి అంతరంగ ఐశ్వర్యాలు. అమ్మవారి అనుగ్రహంతో ఈ సంపదలను పొందడమే కనకదుర్గారాధనలోని ఉన్నతమైన ప్రయోజనం.

అష్టమి తిథికి శక్తి ఉపాసనలో ప్రత్యేకమైన ప్రాధాన్యం ఉంది. ఈ రోజున చేసే దేవీపూజ, స్తోత్రపారాయణం, ధ్యానం, కుమారీపూజ వంటి ఆచారాలు జగన్మాతను సర్వవ్యాపకమైన మాతృశక్తిగా దర్శించే భావనను పెంపొందిస్తాయి. ముఖ్యంగా బాలికలను దేవీస్వరూపాలుగా గౌరవించే కుమారీపూజ, పవిత్రతకు, నిర్మలత్వానికి, మాతృశక్తి పట్ల గౌరవానికి సంకేతం. అయితే ఈ ఆరాధన యొక్క నిజమైన సార్థకత సమాజంలో స్త్రీల పట్ల గౌరవం, రక్షణ, సమానమైన మానవగౌరవం ఆచరణలో వ్యక్తమైనప్పుడే కలుగుతుంది.

దుర్గాష్టమినాడు శ్రీ కనకదుర్గమ్మ దర్శనం భక్తునికి ఒక గొప్ప ఆత్మపరిశీలనకు అవకాశాన్ని కల్పిస్తుంది. మనలోని భయాన్ని ధైర్యంగా, అజ్ఞానాన్ని జ్ఞానంగా, క్రోధాన్ని సహనంగా, స్వార్థాన్ని సేవాభావంగా మార్చుకోవడమే దుర్గాదేవికి సమర్పించగల ఉత్తమమైన పూజ. అమ్మవారి చేతులలోని ఆయుధాలు మన దుర్గుణాలను తొలగించే శక్తులుగా, ఆమె సింహవాహనం ధర్మసాహసానికి ప్రతీకగా, ఆమె కరుణామయమైన ముఖం అంతరంగశాంతికి నిలయంగా భావించాలి. జీవితంలోని దుర్గమమైన మార్గాలను దాటించి, భక్తుని హృదయంలో జ్ఞానజ్యోతిని వెలిగించి, ధర్మమార్గంలో స్థిరంగా నిలబెట్టే జగజ్జనని శ్రీ దుర్గాదేవి. ఆమె అనుగ్రహంతో బాహ్యమైన కష్టాలను అధిగమించడమే కాకుండా, అంతరంగంలోని అజ్ఞానాన్ని జయించి, నిర్భయమైన, నిర్మలమైన, సార్థకమైన జీవితాన్ని గడపడమే దుర్గాష్టమి పర్వదినపు పరమార్థం.

మహానవమి – శ్రీ మహిషాసురమర్దినీ దేవి ఆధ్యాత్మిక ప్రాశస్త్యం

దేవీ శరన్నవరాత్రులలో మహానవమి అత్యంత పవిత్రమైన పర్వదినం. ఈ రోజున విజయవాడ ఇంద్రకీలాద్రిపై కొలువై ఉన్న శ్రీ కనకదుర్గమ్మ మహిషాసురమర్దినీ అలంకారంలో భక్తులకు దర్శనమిస్తుంది. జగత్తును పీడించే అధర్మశక్తులను సంహరించి, ధర్మాన్ని పునఃస్థాపించే ఆదిపరాశక్తి మహిమాన్విత స్వరూపమే మహిషాసురమర్దిని. ఈ రూపంలో అమ్మవారు కేవలం రాక్షససంహారిణి మాత్రమే కాదు. భక్తులలోని అజ్ఞానం, అహంకారం, మోహం, భయం వంటి అంతర్గత శత్రువులను తొలగించి, జ్ఞానాన్ని, ధైర్యాన్ని, ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ప్రసాదించే జగన్మాత. తొమ్మిది రోజుల దేవీ ఉపాసనలో మహానవమి సాధకుని అంతరంగ శుద్ధికి, ఆధ్యాత్మిక విజయానికి ప్రతీకగా నిలుస్తుంది.

మార్కండేయ పురాణంలోని దేవీమాహాత్మ్యం లేదా దుర్గాసప్తశతిలో మహిషాసురమర్దినీ అవతార మహిమ విశదంగా వర్ణించబడింది. మహిషాసురుడు తన బలపరాక్రమాలతో దేవతలను ఓడించి స్వర్గాధిపత్యాన్ని ఆక్రమించాడు. లోకంలో ధర్మం క్షీణించి, అధర్మం పెరిగిపోయినప్పుడు దేవతలందరూ బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులను ఆశ్రయించారు. అప్పుడు సమస్త దేవతల తేజస్సులు ఏకమై ఒక మహాదివ్యశక్తిగా ఆవిర్భవించాయి. ఆ తేజోరాశి నుంచే మహాదేవి అవతరించింది. దేవతలు తమ తమ ఆయుధాలను ఆమెకు సమర్పించారు. పరమేశ్వరుడు త్రిశూలాన్ని, మహావిష్ణువు చక్రాన్ని, వరుణుడు శంఖాన్ని, అగ్ని శక్త్యాయుధాన్ని, వాయువు ధనుర్బాణాలను, ఇంద్రుడు వజ్రాయుధాన్ని సమర్పించారు. హిమవంతుడు సింహాన్ని వాహనంగా ఇచ్చాడు. ఈ విధంగా సమస్త దేవతాశక్తులకు మూలమైన పరాశక్తి మహిషాసురునితో యుద్ధం చేసి అతనిని సంహరించింది.

ఈ అవతారంలోని ప్రధానమైన ఆధ్యాత్మిక తత్త్వం శక్తులన్నింటికీ మూలం ఒక్కటేననే సత్యం. సృష్టి, స్థితి, లయలకు కారణమైన బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరుల శక్తులు కూడా పరాశక్తి నుంచే వ్యక్తమవుతాయని శాక్తసంప్రదాయం వివరిస్తుంది. దేవతల తేజస్సులన్నీ ఏకమై దేవి రూపాన్ని ధరించడం ద్వారా పరమాత్మశక్తి అనేక రూపాలలో వ్యక్తమైనప్పటికీ దాని మూలస్వరూపం ఒక్కటేనని తెలియజేస్తుంది. మహిషాసురమర్దిని ఈ సమష్టి దైవశక్తికి ప్రత్యక్షరూపం. అందుకే ఆమెను జగన్మాతగా, జగద్రక్షకిగా, సర్వశక్తిస్వరూపిణిగా ఆరాధిస్తారు.

మహిషాసురుడు కేవలం పురాణాలలో కనిపించే రాక్షసుడు మాత్రమే కాదు. ఆధ్యాత్మిక వ్యాఖ్యానంలో అతడు మానవునిలోని అహంకారానికి, అజ్ఞానానికి, అదుపులేని కోరికలకు ప్రతీక. మహిషం అంటే దున్నపోతు. దాని జడత్వాన్ని తమోగుణానికి సంకేతంగా భావిస్తారు. మహిషాసురుడు యుద్ధంలో పదేపదే రూపాలు మార్చుకోవడం మనస్సులోని దుర్గుణాల చంచల స్వభావాన్ని సూచిస్తుంది. ఒకసారి కోపంగా, మరొకసారి మోహంగా, ఇంకొకసారి గర్వంగా, అసూయగా వ్యక్తమయ్యే అంతర్గత శత్రువులు మనిషిని ధర్మమార్గం నుంచి దూరం చేస్తాయి. వాటిని జయించడానికి కేవలం బాహ్యబలం సరిపోదు. జ్ఞానం, వివేకం, మనోనిగ్రహం, దైవానుగ్రహం అవసరం. మహిషాసురమర్దిని ఆ దుర్గుణాలను నిర్మూలించే ఆత్మశక్తికి ప్రతీక.

అమ్మవారి చేతులలోని ఆయుధాలకు కూడా విశిష్టమైన అంతరార్థం ఉంది. త్రిశూలాన్ని సత్త్వ, రజస్, తమస్ అనే త్రిగుణాలపై ఆధిపత్యానికి ప్రతీకగా భావిస్తారు. చక్రం ధర్మరక్షణకు, కాలచక్రాన్ని నియంత్రించే దైవశక్తికి సంకేతం. ఖడ్గం అజ్ఞానాన్ని ఛేదించే జ్ఞానానికి ప్రతీక. శంఖం దైవచైతన్యాన్ని మేల్కొలిపే పవిత్రనాదాన్ని సూచిస్తుంది. ధనుర్బాణాలు ఏకాగ్రతతో కూడిన సంకల్పశక్తిని తెలియజేస్తాయి. సింహవాహనం నిర్భయత్వానికి, ధైర్యానికి, అదుపులో ఉన్న పరాక్రమానికి ప్రతీక. ఈ ఆయుధాలన్నీ సాధకుని ఆధ్యాత్మిక పురోగతికి అవసరమైన వివిధ గుణాలను సూచిస్తాయి. మహిషాసురునిపై అమ్మవారి విజయం మనిషిలోని దైవీగుణాలు ఆసురీగుణాలను జయించడాన్ని తెలియజేస్తుంది.

మహిషాసురమర్దినీ స్వరూపంలో ఒక గొప్ప విశేషం ఉంది. అమ్మవారి ముఖంలో దివ్యమైన ప్రశాంతత కనిపిస్తుండగా, చేతులలో ప్రబలమైన ఆయుధాలు ఉంటాయి. ఇది కరుణకు, శౌర్యానికి మధ్య ఉన్న సమన్వయాన్ని తెలియజేస్తుంది. సజ్జనులను రక్షించడానికి చూపే కరుణే దుర్జనులను శిక్షించే శక్తిగా వ్యక్తమవుతుంది. దుష్టసంహారం అమ్మవారి కోపానికి మాత్రమే సంబంధించినది కాదు. సమస్త జీవుల శ్రేయస్సు కోసం ధర్మాన్ని నిలబెట్టే దైవకార్యం. అందుకే ఆమె ఒకవైపు ఉగ్రరూపిణిగా, మరొకవైపు భక్తులకు అభయప్రదాయినిగా దర్శనమిస్తుంది. నిజమైన శక్తి ఇతరులను భయపెట్టడంలో కాకుండా, బలహీనులను రక్షించడంలో ఉందనే సందేశం ఈ రూపంలో అంతర్లీనంగా ఉంది.

దేవీమాహాత్మ్యంలో మహిషాసురవధ అనంతరం దేవతలు చేసిన స్తుతి ఎంతో గొప్ప ఆధ్యాత్మిక భావాన్ని వెల్లడిస్తుంది. దేవి సమస్త జీవులలో బుద్ధిగా, శక్తిగా, క్షమగా, శాంతిగా, శ్రద్ధగా, దయగా, మాతృభావంగా నివసిస్తుందని దేవతలు కీర్తిస్తారు. అంటే మనలోని సద్గుణాలన్నీ ఆ జగన్మాత అనుగ్రహానికి వ్యక్తీకరణలే. భక్తుడు అమ్మవారిని కేవలం ఆలయంలోని విగ్రహంలో మాత్రమే కాకుండా, ప్రతి జీవిలోని చైతన్యంగా గుర్తించాలి. ఇతరుల పట్ల దయ చూపడం, ధర్మాన్ని ఆచరించడం, సత్యాన్ని నిలబెట్టడం, బలహీనులకు అండగా నిలవడం కూడా దేవి ఆరాధనలో భాగాలే. ఈ భావన మహిషాసురమర్దినీ ఉపాసనను వ్యక్తిగత భక్తి నుంచి విశ్వమానవ శ్రేయస్సు వైపు విస్తరిస్తుంది.

విజయవాడ ఇంద్రకీలాద్రి క్షేత్రానికి మహిషాసురమర్దినీ రూపంతో ప్రత్యేకమైన అనుబంధం ఉంది. క్షేత్రపురాణం ప్రకారం కీలుడు అనే భక్తుని తపస్సుకు ప్రసన్నమైన అమ్మవారు అతని కోరిక మేరకు పర్వతరూపంలో ఉన్న ఇంద్రకీలాద్రిపై కొలువుదీరింది. మహిషాసురుని సంహరించిన అనంతరం అష్టభుజాలతో, కోటి సూర్యుల కాంతితో ప్రకాశించే మహిషాసురమర్దినిగా అక్కడ వెలసిందని స్థలపురాణం తెలియజేస్తుంది. స్వర్ణకాంతులతో వెలుగొందిన అమ్మవారిని దేవతలు కనకదుర్గగా స్తుతించారని సంప్రదాయం. అందువల్ల ఇంద్రకీలాద్రిపై మహానవమినాడు మహిషాసురమర్దినీ అలంకార దర్శనం కేవలం నవరాత్రి ఉత్సవంలోని ఒక ఘట్టం మాత్రమే కాదు. ఆ క్షేత్రంలో అమ్మవారి ఆవిర్భావ మహిమను స్మరించుకునే విశిష్టమైన ఆరాధన.

మహానవమి నవరాత్రి సాధనలో పరిపక్వతకు ప్రతీక. మొదటి రోజులలో భక్తుడు అమ్మవారిని వివిధ రూపాలలో ఆరాధిస్తూ తన మనస్సును పవిత్రం చేసుకుంటాడు. మహానవమినాడు మహిషాసురమర్దినిని దర్శించడం ద్వారా తనలోని దుర్గుణాలను గుర్తించి వాటిపై విజయం సాధించాలనే సంకల్పాన్ని దృఢపరచుకుంటాడు. ఈ అంతర్గత విజయం తరువాత వచ్చే విజయదశమి ధర్మవిజయానికి, మంగళప్రాప్తికి సంకేతంగా నిలుస్తుంది. ఇక్కడ విజయమంటే ఇతరులను ఓడించడం కాదు. తనలోని బలహీనతలను అధిగమించి, ఇంద్రియాలను అదుపులో ఉంచుకుని, ధర్మబద్ధమైన జీవితాన్ని గడపగలగడం.

మహిషాసురమర్దినీ ఆరాధనలో భక్తుడు కోరుకోవలసిన అత్యున్నతమైన వరం కేవలం భౌతికసంపదలు, విజయాలు మాత్రమే కాదు. తనలోని అహంకారం తొలగిపోవాలని, వివేకం పెరగాలని, కష్టాలను ఎదుర్కొనే ధైర్యం కలగాలని, ధర్మమార్గం నుంచి తొలగిపోకుండా ఉండే స్థిరమైన మనస్సు లభించాలని ప్రార్థించాలి. అమ్మవారి పాదాల వద్ద శరణాగతి పొందడం అంటే తనలోని దుర్గుణాలను విడిచిపెట్టి దైవీగుణాలను పెంపొందించుకోవడానికి సిద్ధపడటం. అప్పుడు మహిషాసురమర్దినీ ఆరాధన నిజమైన ఆత్మశుద్ధికి మార్గమవుతుంది.

మహానవమినాడు ఇంద్రకీలాద్రిపై మహిషాసురమర్దినిగా దర్శనమిచ్చే కనకదుర్గమ్మ మనకు అందించే పరమసందేశం ఏమిటంటే, అధర్మం ఎంత బలంగా కనిపించినా ధర్మశక్తి ముందు నిలువలేదు. అజ్ఞానం ఎంతగా ఆవరించినా జ్ఞానజ్యోతి దానిని తొలగించగలదు. అహంకారం ఎంతగా పెరిగినా దైవానుగ్రహంతో కూడిన వినయం దానిని జయించగలదు. జగత్తులో ధర్మాన్ని రక్షించే మహాశక్తియే మన హృదయంలో సద్బుద్ధిగా, ధైర్యంగా, కరుణగా ప్రకాశిస్తోంది. ఆ శక్తిని గుర్తించి, మనలోని మహిషాసుర ప్రవృత్తులను జయించి, పవిత్రమైన జీవితాన్ని గడపడమే మహిషాసురమర్దినీ ఉపాసనలోని నిజమైన ఆధ్యాత్మిక పరమార్థం.

విజయదశమి – శ్రీ రాజరాజేశ్వరీ దేవి ఆధ్యాత్మిక ప్రాశస్త్యం

దేవీ శరన్నవరాత్రులలో విజయదశమి అత్యంత మంగళకరమైన పర్వదినం. తొమ్మిది రోజులపాటు ఆదిపరాశక్తిని వివిధ రూపాలలో ఆరాధించిన భక్తులకు పదవ రోజున ఆ జగన్మాత శ్రీ రాజరాజేశ్వరీ దేవిగా దర్శనమిస్తుంది. విజయవాడ ఇంద్రకీలాద్రిపై కొలువై ఉన్న శ్రీ కనకదుర్గమ్మ విజయదశమినాడు రాజరాజేశ్వరీ అలంకారంలో భక్తులను అనుగ్రహిస్తుంది. నవరాత్రులలో అమ్మవారి వివిధ అలంకారాలు దైవశక్తిలోని విభిన్న తత్త్వాలను తెలియజేస్తే, రాజరాజేశ్వరీ రూపం వాటన్నింటినీ తనలో ఇముడ్చుకున్న పరిపూర్ణమైన పరాశక్తి స్వరూపాన్ని వెల్లడిస్తుంది. మహిషాసురమర్దినిగా అధర్మాన్ని సంహరించిన జగన్మాత, రాజరాజేశ్వరిగా సమస్త జగత్తును ప్రేమతో, కరుణతో, ధర్మంతో పరిపాలించే విశ్వజననిగా దర్శనమిస్తుంది. అందువల్ల విజయదశమి కేవలం దుష్టశక్తులపై సాధించిన విజయానికి సంబంధించిన పండుగ మాత్రమే కాదు. అజ్ఞానంపై జ్ఞానం, అహంకారంపై వినయం, అసత్యంపై సత్యం, అశాంతిపై ఆత్మశాంతి సాధించిన విజయానికి ప్రతీక.

రాజరాజేశ్వరి అనే నామంలోనే గొప్ప ఆధ్యాత్మిక తత్త్వం దాగి ఉంది. రాజులకు రాజు రాజరాజు అయితే, అటువంటి సమస్త పాలకులకూ అధిష్ఠానదేవత రాజరాజేశ్వరి. ఈ నామం భౌతికమైన రాజ్యాధికారాన్ని మాత్రమే సూచించదు. సృష్టిలోని సమస్త శక్తులను నియంత్రించే పరమేశ్వరీ తత్త్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. బ్రహ్మ సృష్టికార్యాన్ని, విష్ణువు స్థితికార్యాన్ని, రుద్రుడు సంహారకార్యాన్ని నిర్వహిస్తున్నప్పటికీ, ఆ కార్యాలకు ఆధారమైన మూలశక్తి పరాశక్తియేనని శ్రీవిద్యా సంప్రదాయం వివరిస్తుంది. అందువల్ల రాజరాజేశ్వరి సమస్త దేవతలకూ మూలమైన జగదీశ్వరి. ఆమె ఆరాధన ద్వారా భక్తుడు సృష్టిలో కనిపించే అనేక రూపాల వెనుక ఉన్న ఏకమైన దైవచైతన్యాన్ని గుర్తించడానికి ప్రయత్నిస్తాడు.

శ్రీలలితా సహస్రనామంలో అమ్మవారిని శ్రీమాతా, శ్రీమహారాజ్ఞీ, శ్రీమత్సింహాసనేశ్వరీ అని స్తుతిస్తారు. ఈ మూడు నామాలు రాజరాజేశ్వరీ తత్త్వాన్ని ఎంతో సుందరంగా వివరిస్తాయి. శ్రీమాతా అంటే సమస్త జగత్తుకూ తల్లి. శ్రీమహారాజ్ఞీ అంటే సర్వలోకాలను పరిపాలించే మహారాణి. శ్రీమత్సింహాసనేశ్వరీ అంటే దివ్యమైన సింహాసనంపై అధిష్ఠించి సమస్త విశ్వవ్యవస్థకు ఆధారంగా నిలిచే పరమేశ్వరి. ఇక్కడ మాతృత్వం, సార్వభౌమత్వం, దైవాధిపత్యం ఒకే రూపంలో వ్యక్తమవుతాయి. అమ్మవారి పరిపాలనలో భయం కంటే కరుణ, శిక్ష కంటే ధర్మరక్షణ, అధికారం కంటే లోకక్షేమం ప్రధానమైనవి. ఈ భావన ద్వారా నిజమైన నాయకత్వం ఇతరులపై ఆధిపత్యం చెలాయించడంలో కాకుండా, వారి శ్రేయస్సును కాపాడడంలో ఉందనే గొప్ప సందేశం లభిస్తుంది.

శ్రీవిద్యా ఉపాసనలో రాజరాజేశ్వరిని లలితా త్రిపురసుందరీ స్వరూపంగా ఆరాధిస్తారు. త్రిపురసుందరి అనే నామాన్ని మూడు పురాలకు అధిష్ఠానదేవతగా, స్థూల, సూక్ష్మ, కారణ స్థితులకు అతీతమైన పరమచైతన్యంగా వ్యాఖ్యానిస్తారు. జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తి అనే మూడు అవస్థలలోనూ సాక్షిగా ప్రకాశించే చైతన్యమే పరాశక్తి అని శాక్తాద్వైత సంప్రదాయం బోధిస్తుంది. మనిషి సాధారణంగా శరీరాన్ని, మనస్సును, ఆలోచనలను తన నిజస్వరూపంగా భావిస్తాడు. కానీ వీటన్నింటినీ తెలుసుకుంటున్న అంతరంగ చైతన్యాన్ని గుర్తించడమే ఆధ్యాత్మిక సాధనలో ఉన్నతమైన లక్ష్యం. రాజరాజేశ్వరీ ఉపాసన సాధకుని ఈ అంతర్ముఖ ప్రయాణానికి ప్రేరేపిస్తుంది.

రాజరాజేశ్వరీ దేవిని సాధారణంగా చతుర్భుజాలతో, పాశం, అంకుశం, ఇక్షుధనుస్సు, పంచపుష్పబాణాలను ధరించిన సౌమ్యమంగళ స్వరూపిణిగా ధ్యానిస్తారు. ఈ ఆయుధాల వెనుక లోతైన ఆధ్యాత్మిక అర్థాలు ఉన్నాయి. పాశం జీవుని బంధించే రాగాన్ని, అనుబంధాలను సూచిస్తుంది. అంకుశం అహంకారాన్ని నియంత్రించే దైవశక్తికి ప్రతీక. చెరకువిల్లు మనస్సును, ఐదు పుష్పబాణాలు శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రసం, గంధం అనే ఐదు తన్మాత్రలను సూచిస్తాయి. ఈ ప్రతీకల ద్వారా మనస్సు, ఇంద్రియాలు, కోరికలు అన్నీ పరాశక్తి అధీనంలో ఉన్నాయని తెలియజేస్తారు. సాధకుడు తన ఇంద్రియాలను అదుపులో ఉంచుకుని, కోరికలను ధర్మమార్గంలో నడిపించి, అహంకారాన్ని విడిచిపెట్టినప్పుడు అమ్మవారి అనుగ్రహాన్ని అనుభవించగలుగుతాడు.

శ్రీచక్రారాధనలో రాజరాజేశ్వరీ దేవి బిందుస్థానంలో విరాజిల్లే పరదేవత. శ్రీచక్రంలోని నవావరణాలు సాధకుని బాహ్యప్రపంచం నుంచి అంతరంగంలోని పరమచైతన్యం వైపు నడిపించే ఆధ్యాత్మిక మార్గానికి ప్రతీకలుగా భావించబడతాయి. ఆవరణాలను అధిగమిస్తూ బిందుస్థానాన్ని చేరుకోవడం అంటే మనస్సులోని భేదభావాలను, అహంకారాన్ని, అజ్ఞానాన్ని క్రమంగా తొలగించుకుని పరమాత్మతో ఏకత్వాన్ని అనుభవించడం. ఈ దృష్టిలో రాజరాజేశ్వరీ ఆరాధన కేవలం బాహ్యపూజ కాదు. మనస్సును పవిత్రం చేసుకుని, అంతరంగంలో ఉన్న దైవచైతన్యాన్ని గుర్తించే సాధన. ఆమెను చిదానందస్వరూపిణిగా భావించడం వెనుక కూడా ఇదే అంతరార్థం ఉంది.

శ్రీ రాజరాజేశ్వరీ దేవి రూపంలో శివశక్తుల అభేదతత్త్వానికి కూడా విశేషమైన ప్రాధాన్యం ఉంది. శివుడు శుద్ధచైతన్యానికి ప్రతీక అయితే, శక్తి ఆ చైతన్యం యొక్క క్రియాశీల స్వరూపం. శక్తి లేని శివుడు కార్యరహితుడని శాక్తాగమాలు వివరిస్తాయి. ఈ రెండింటినీ వేర్వేరు దైవాలుగా కాకుండా ఒకే పరతత్త్వంలోని అవిభాజ్యమైన అంశాలుగా దర్శించడం శ్రీవిద్యా సంప్రదాయంలోని ప్రధానమైన భావన. రాజరాజేశ్వరి ఈ శివశక్త్యైక్యానికి ప్రతిరూపం. ఆమెను ఆరాధించడం ద్వారా జ్ఞానం, క్రియ, సంకల్పం అనే శక్తుల మధ్య సమన్వయాన్ని సాధించాలనే బోధ లభిస్తుంది.

ఇంద్రకీలాద్రి క్షేత్రంలో ఈ తత్త్వానికి ప్రత్యేకమైన ప్రాధాన్యం ఉంది. అక్కడ కనకదుర్గమ్మతో పాటు మల్లేశ్వరస్వామి కొలువై ఉండటం శివశక్తుల అవినాభావ సంబంధాన్ని తెలియజేస్తుంది. కృష్ణానదీ తీరాన ఉన్న ఈ పవిత్రక్షేత్రంలో విజయదశమినాడు జరిగే పూజలు, ఉత్సవాలు, సంప్రదాయబద్ధమైన హంసవాహన తెప్పోత్సవం భక్తులలో విశేషమైన ఆధ్యాత్మిక ఆనందాన్ని కలిగిస్తాయి. హంసను భారతీయ ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయంలో వివేకానికి, పరమహంస స్థితికి ప్రతీకగా భావిస్తారు. అందువల్ల ఈ ఉత్సవాన్ని జీవుడు వివేకంతో అజ్ఞానాన్ని అధిగమించి పరమాత్మ సాన్నిధ్యాన్ని పొందే ప్రయాణానికి సంకేతంగా కూడా దర్శించవచ్చు.

విజయదశమినాడు రాజరాజేశ్వరిని ఆరాధించడంలో మరొక ముఖ్యమైన అంతరార్థం ఉంది. తొమ్మిది రోజుల ఉపాసన ద్వారా సాధకుడు తనలోని దుర్గుణాలను తగ్గించుకుని, సద్గుణాలను పెంపొందించుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. పదవ రోజున రాజరాజేశ్వరీ దర్శనం ఆ సాధన ద్వారా పొందవలసిన అంతరంగ పరిపూర్ణతను సూచిస్తుంది. మనస్సుపై నియంత్రణ, ఇంద్రియాలపై ఆధిపత్యం, కోరికలపై వివేకం, సర్వజీవుల పట్ల కరుణ అలవడినప్పుడు మానవుడు తన జీవితానికి నిజమైన అధిపతి అవుతాడు. బాహ్యప్రపంచాన్ని జయించడం కంటే తన మనస్సును జయించడం గొప్ప విజయమనే సందేశం ఈ రూపంలో అంతర్లీనంగా ఉంది.

రాజరాజేశ్వరీ దేవి అనుగ్రహాన్ని కోరే భక్తుడు కేవలం ఐశ్వర్యం, అధికారం, భౌతిక విజయాలను మాత్రమే ఆశించకుండా, వాటిని ధర్మబద్ధంగా వినియోగించే బుద్ధిని ప్రసాదించమని ప్రార్థించాలి. సంపదకు దానగుణం, అధికారానికి న్యాయం, జ్ఞానానికి వినయం, శక్తికి కరుణ తోడైనప్పుడే జీవితం సార్థకమవుతుంది. ఈ గుణాలన్నింటినీ సమన్వయపరిచే పరిపూర్ణమైన దైవస్వరూపమే రాజరాజేశ్వరి. ఆమె మాతృత్వం భక్తునికి ప్రేమను, ఆమె సార్వభౌమత్వం ధర్మనిష్ఠను, ఆమె చిదానందస్వరూపం ఆత్మజ్ఞానాన్ని బోధిస్తాయి.

ఈ విధంగా విజయదశమినాడు శ్రీ కనకదుర్గమ్మ రాజరాజేశ్వరీ అలంకారంలో దర్శనమివ్వడం నవరాత్రి ఆరాధనకు ఆధ్యాత్మిక పరిపూర్ణతను ప్రసాదిస్తుంది. మహిషాసురమర్దినీ రూపంలో అధర్మాన్ని నిర్మూలించిన పరాశక్తి, రాజరాజేశ్వరీ రూపంలో ధర్మం, శాంతి, జ్ఞానం, ఆనందం నిండిన దైవపరిపాలనను ప్రకటిస్తుంది. భక్తుని హృదయం అహంకారరహితమై, ప్రేమకు, వివేకానికి, కరుణకు నిలయమైనప్పుడు అదే అమ్మవారి దివ్యసింహాసనంగా మారుతుంది. మనస్సులోని అజ్ఞానాన్ని జయించి, సర్వజీవులలో పరాశక్తిని దర్శిస్తూ, ధర్మబద్ధంగా జీవించడమే నిజమైన విజయదశమి. ఈ అంతరంగ విజయాన్ని సాధించడానికి అవసరమైన జ్ఞానాన్ని, శక్తిని, అనుగ్రహాన్ని ప్రసాదించే పరమకరుణామయి శ్రీ రాజరాజేశ్వరీ దేవి.

శ్రీరాజరాజేశ్వరి త్రిపురసుందరీ - ముత్తుస్వామి దీక్షితుల వారి కృతి

శ్రీరాజరాజేశ్వరి త్రిపురసుందరీ శివే పాహిమాం వరదే

నీరజాసనాది పూజితపరే నిఖిల సంశయ హరణ నిపుణతరే

శౌరి విరించాది వినుత సకలే శంకర ప్రాణ వల్లభే కమలే

నిరతిశయ సుఖప్రదే నిష్కళే పూర్ణచంద్రికా శీతలే విమలే

పరమాద్వైత బోధితే లలితే ప్రపంచాతీత గురుగుహ మహితే

సురుచిర నవరత్న పీఠస్థే సుఖతర ప్రవృత్తే సుమనస్థే  

ఓ శ్రీరాజరాజేశ్వరీ! త్రిపురసుందరీ! శివస్వరూపిణీ! వరాలను ప్రసాదించే వరదాయినీ! నన్ను రక్షించుమా తల్లీ! కమలాసనుడైన బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలచే పూజింపబడే పరదేవతవు నీవు. భక్తుల హృదయాలలోని సమస్త సందేహాలను తొలగించడంలో అత్యంత సమర్థురాలివి. శ్రీహరియైన విష్ణువు, విరించి అయిన బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలందరిచే స్తుతింపబడే సర్వస్వరూపిణివి. పరమశివుని ప్రాణప్రియురాలివి. కమలమువలె సుకుమారమైన, మంగళకరమైన స్వరూపం కలిగిన తల్లివి. సాటిలేని పరమానందాన్ని ప్రసాదించేదానివి. సమస్త విభాగాలకూ, భేదాలకూ అతీతమైన అఖండ పరతత్త్వస్వరూపిణివి. పూర్ణచంద్రుని వెన్నెలవలె చల్లని కరుణను ప్రసరింపజేసే నిర్మలస్వరూపిణివి. జీవాత్మ పరమాత్మల మధ్య భేదం లేదనే పరమాద్వైత జ్ఞానాన్ని బోధించే లలితాంబికవు. ప్రపంచానికి, దాని పరిమితులకు అతీతంగా ప్రకాశించే పరాశక్తివి. గురుగుహుడైన సుబ్రహ్మణ్యస్వామిచే గౌరవింపబడే మహనీయురాలివి. అత్యంత సుందరమైన నవరత్నాలతో అలంకరించబడిన దివ్యపీఠంపై ఆసీనురాలివి. సమస్త జీవులకు సుఖాన్ని కలిగించే శుభకరమైన కార్యాలలో సదా నిమగ్నమైనదానివి. సద్బుద్ధి కలిగినవారి హృదయాలలో నివసించే అంతర్యామిణివి. ఓ జగన్మాతా! నీ చల్లని కరుణతో నా అజ్ఞానాన్ని, సందేహాలను తొలగించి, పరమాద్వైత జ్ఞానాన్ని, శాశ్వతమైన ఆత్మానందాన్ని ప్రసాదించి నన్ను సదా కాపాడుమా!

పూర్ణచంద్రిక రాగంలో స్వరపరచబడిన ఈ ముత్తుస్వామి దీక్షితుల వారి కృతిని లలితా చంద్రశేఖర్ గారు ఆలపించారు.  

మహిషాసురమర్దినీం నమామి - ముత్తుస్వామి దీక్షితుల వారి కృతి

మహిషాసురమర్దినీం నమామి మహనీయ కపర్దినీం

మహిషమస్తక నటనభేదవినోదినీం మోదినీం మాలినీం మానినీం  ప్రణతజన సౌభాగ్యదాయినీం

శంఖచక్రశూలాంకుశపాణిం శక్తిసేనాం మధుర వాణీం

పంకజనయనాం పన్నగవేణీం పాలిత గురుగుహాం పురాణీం

శంకరార్ధశరీరిణీం సమస్తదేవతారూపిణీం

కంకణాలంకృతాబ్జకరాం కాత్యాయనీం నారాయణీం

మహిషాసురుని సంహరించిన మహిమాన్వితమైన జగన్మాతకు నమస్కరిస్తున్నాను. శిరస్సుపై జటాజూటాన్ని ధరించిన పరమశివుని రాణివి, మహనీయురాలవు! మహిషాసురుని శిరస్సుపై నాట్యం చేస్తూ అతని అహంకారాన్ని అణచివేయడంలో దివ్యవినోదాన్ని పొందే తల్లీ! సదా ఆనందస్వరూపిణివి, పుష్పమాలలతో అలంకరించబడినదానివి, ఆత్మగౌరవంతో ప్రకాశించే మహారాణివి. నీ పాదాలను ఆశ్రయించి నమస్కరించే భక్తులకు సౌభాగ్యాన్ని ప్రసాదించేదానివి. శంఖం, చక్రం, త్రిశూలం, అంకుశం వంటి దివ్యాయుధాలను ధరించిన తల్లీ! సమస్త శక్తిసేనలకు అధినాయకురాలివి. నీ వాక్కు మధురమైనది, నీ నేత్రాలు వికసించిన పద్మాలవలె సుందరమైనవి, నీ కేశాలు నల్లని సర్పంవలె పొడవుగా, వంపులతో శోభిస్తున్నాయి. గురుగుహుడైన సుబ్రహ్మణ్యస్వామిని రక్షించే జగన్మాతవు, సృష్టికి పూర్వం నుంచే ఉన్న ఆదిశక్తివి. పరమశివుని అర్ధశరీరాన్ని ధరించిన అర్ధనారీశ్వరి స్వరూపిణివి. బ్రహ్మాది సమస్త దేవతల రూపాలలో ప్రకాశించే పరబ్రహ్మశక్తివి. సుందరమైన కంకణాలతో అలంకరించబడిన నీ పద్మాలవంటి చేతులు భక్తులకు అభయాన్ని, వరాలను ప్రసాదిస్తాయి. కాత్యాయనీ దేవివి, నారాయణీ స్వరూపిణివయిన నీకు నమస్కరిస్తున్నాను. 

నారాయణి రాగంలో స్వరపరచబడిన ఈ ముత్తుస్వామి దీక్షితుల వారి కృతిని అమృత మురళి గారు ఆలపించారు.   

సుందరకాండ ఆధ్యాత్మిక ప్రాశస్త్యం

వాల్మీకి మహర్షి రచించిన శ్రీమద్రామాయణం కేవలం శ్రీరామచంద్రుని జీవితచరిత్ర మాత్రమే కాదు. మానవుడు ధర్మమార్గంలో నడుస్తూ, జీవితంలోని కష్టాలను అధిగమించి, పరమాత్మను చేరుకోవడానికి అవసరమైన విలువలను బోధించే మహోన్నతమైన ఆధ్యాత్మిక గ్రంథం. రామాయణంలోని ఏడు కాండలలో సుందరకాండకు ఒక విశిష్టమైన స్థానం ఉంది. మిగిలిన కాండలలో శ్రీరాముని జీవితం, ధర్మనిష్ఠ, పరాక్రమం ప్రధానంగా కనిపిస్తే, సుందరకాండలో భక్తుని శక్తి, విశ్వాసం, వివేకం, సేవాభావం, శరణాగతి, దైవానుగ్రహం అత్యంత సుందరంగా ఆవిష్కృతమవుతాయి. అందుకే సుందరకాండను భక్తి, జ్ఞానం, కర్మయోగాల సమన్వయంగా భావించవచ్చు. ఇందులో ప్రధానంగా హనుమంతుని కార్యసాధన కనిపించినప్పటికీ, అంతర్లీనంగా జీవాత్మకు పరమాత్మతో గల సంబంధం, ఆ సంబంధాన్ని పునరుద్ధరించడంలో గురువు నిర్వహించే పాత్ర, భగవంతుని అనుగ్రహాన్ని పొందడానికి అవసరమైన సాధన వెల్లడవుతాయి.

సుందరకాండ అనే పేరుకు అనేక ఆధ్యాత్మిక వ్యాఖ్యానాలు ఉన్నాయి. హనుమంతుని వ్యక్తిత్వం సుందరమైనది, సీతమ్మ పవిత్రమైన ప్రేమ సుందరమైనది, శ్రీరాముని గుణాలు సుందరమైనవి, వీరందరినీ కలిపే భక్తి సుందరమైనది. ముఖ్యంగా భగవంతుని కోసం నిస్వార్థంగా చేసే సేవ అన్నిటికంటే సుందరమైనది. సుందరకాండలో హనుమంతుడు ప్రదర్శించిన శౌర్యం కంటే ఆయన వినయం, బలం కంటే బుద్ధి, కార్యదీక్ష కంటే భక్తి మరింత గొప్పగా కనిపిస్తాయి. అందువల్ల సుందరకాండ సౌందర్యం బాహ్యరూపానికి సంబంధించినది కాదు. అది ఆత్మసౌందర్యం, గుణసౌందర్యం, ధర్మసౌందర్యం.

సుందరకాండ ప్రారంభంలో హనుమంతుడు మహేంద్రగిరి నుంచి సముద్రాన్ని దాటడానికి సిద్ధమవుతాడు. కిష్కింధకాండ చివరలో జాంబవంతుడు ఆయనకు తన శక్తిని గుర్తుచేస్తాడు. ఈ సందర్భంలో ఒక గొప్ప ఆధ్యాత్మిక సత్యం దాగి ఉంది. మానవునిలో అపారమైన శక్తిసామర్థ్యాలు ఉన్నప్పటికీ, అజ్ఞానం, ఆత్మవిశ్వాసలేమి కారణంగా వాటిని గుర్తించలేకపోతాడు. సద్గురువు ఆ శక్తిని గుర్తుచేసి, సరైన లక్ష్యం వైపు నడిపిస్తాడు. జాంబవంతుడు హనుమంతునికి చేసిన ఉపదేశాన్ని గురువు శిష్యునిలో ఆత్మవిశ్వాసాన్ని మేల్కొలిపే ప్రక్రియకు ప్రతీకగా చూడవచ్చు. తన శక్తిని తెలుసుకున్న హనుమంతుడు దానిని స్వార్థప్రయోజనాల కోసం కాకుండా శ్రీరామకార్యానికి వినియోగిస్తాడు. ఇక్కడ శక్తి కంటే దాని ప్రయోజనం ముఖ్యమనే ధర్మసూత్రం కనిపిస్తుంది.

హనుమంతుని సముద్రలంఘనాన్ని ఆధ్యాత్మిక సాధనకు ప్రతీకగా వ్యాఖ్యానిస్తారు. సంసారమనే మహాసముద్రాన్ని దాటడానికి కేవలం శారీరకబలం సరిపోదు. దృఢమైన విశ్వాసం, సంకల్పం, వివేకం, భగవన్నామస్మరణ అవసరం. హనుమంతునికి మార్గమధ్యంలో ఎదురైన మైనాకుడు, సురస, సింహికలను సాధకుని జీవితంలో ఎదురయ్యే వివిధ అవరోధాలకు ప్రతీకలుగా భావించవచ్చు. మైనాకుడు విశ్రాంతి తీసుకోమని ఆహ్వానించినప్పుడు హనుమంతుడు అతని ఆదరాన్ని గౌరవిస్తూనే తన కార్యాన్ని మరచిపోడు. ఇది సుఖసౌకర్యాల పట్ల అనవసరమైన ఆసక్తి సాధనను అడ్డుకోకూడదని సూచిస్తుంది. సురస ఎదురైనప్పుడు హనుమంతుడు కేవలం బలాన్ని కాకుండా యుక్తిని ఉపయోగిస్తాడు. ఇది సమస్యలను వివేకంతో పరిష్కరించుకోవాలని బోధిస్తుంది. సింహిక తన నీడను పట్టుకుని అడ్డుకున్నప్పుడు ఆమెను సంహరిస్తాడు. దీనిని సాధకుని పురోగతిని అడ్డుకునే అంతర్గత దోషాలను దృఢంగా తొలగించుకోవలసిన అవసరానికి సంకేతంగా చూడవచ్చు. ఈ మూడు సందర్భాలలో హనుమంతుడు మూడు విధాలుగా వ్యవహరించడం విశేషం. ఎక్కడ వినయం అవసరమో అక్కడ వినయం, ఎక్కడ యుక్తి అవసరమో అక్కడ యుక్తి, ఎక్కడ పరాక్రమం అవసరమో అక్కడ పరాక్రమం ప్రదర్శిస్తాడు.

లంకానగరంలో ప్రవేశించిన తరువాత హనుమంతుడు అత్యంత జాగ్రత్తగా సీతాన్వేషణ కొనసాగిస్తాడు. రావణుని అంతఃపురంలో అపారమైన సంపదలు, భోగవస్తువులు, విలాసాలు కనిపించినప్పటికీ ఆయన మనస్సు లక్ష్యం నుంచి తొలగిపోదు. ఇక్కడ ఇంద్రియనిగ్రహం యొక్క ప్రాముఖ్యత వెల్లడవుతుంది. బాహ్యప్రపంచంలో ఎన్ని ఆకర్షణలు ఎదురైనా మనస్సు ధర్మబద్ధమైన లక్ష్యంపై నిలిచి ఉండటమే నిజమైన సంయమనం. హనుమంతుడు తన అన్వేషణలో ధర్మాధర్మాలను పరిశీలించుకోవడం ఆయనలోని అంతఃకరణశుద్ధిని తెలియజేస్తుంది. రావణుని లంక భౌతికసంపదలకు నిలయమైనప్పటికీ, అక్కడ ధర్మం లేకపోవడం వల్ల శాంతి లేదు. సంపద, అధికారం, విద్య, పరాక్రమం ఉన్నంత మాత్రాన జీవితం సార్థకం కాదని, వాటిని ధర్మమార్గంలో వినియోగించినప్పుడే నిజమైన శ్రేయస్సు కలుగుతుందని ఈ ఘట్టం బోధిస్తుంది.

అశోకవనంలో సీతమ్మను దర్శించడం సుందరకాండలో అత్యంత ముఖ్యమైన ఘట్టం. రావణుని చెరలో, రాక్షసస్త్రీల మధ్య, ఎన్నో కష్టాలను అనుభవిస్తున్నప్పటికీ సీతమ్మ మనస్సు నిరంతరం శ్రీరామునిపైనే నిలిచి ఉంటుంది. ఆమెకు బాహ్యస్వేచ్ఛ లేకపోయినా అంతరంగంలో ధర్మనిష్ఠ, పవిత్రత, ఆత్మస్థైర్యం చెక్కుచెదరవు. నిజమైన స్వేచ్ఛ శరీరానికి సంబంధించినది మాత్రమే కాదని, మనస్సు అధర్మానికి లొంగకుండా ఉండటమే ఆధ్యాత్మిక స్వాతంత్ర్యమని సీతమ్మ జీవితం తెలియజేస్తుంది. సీతమ్మను జీవాత్మకు, శ్రీరాముని పరమాత్మకు ప్రతీకలుగా భావించే ఆధ్యాత్మిక వ్యాఖ్యానంలో అశోకవనం సంసారబంధానికి సంకేతం. పరమాత్మకు దూరమైన జీవుడు అజ్ఞానం, మోహం, భయం, దుఃఖాలతో బాధపడుతున్నప్పటికీ, భగవంతుని స్మరణను విడిచిపెట్టనంతకాలం విముక్తికి మార్గం మూసుకుపోదు.

ఈ సందర్భంలో హనుమంతుడు గురుస్వరూపంగా కనిపిస్తాడు. సీతమ్మకు శ్రీరాముని సందేశాన్ని అందించి, ఆయనపై విశ్వాసాన్ని మరింత బలపరుస్తాడు. ఆధ్యాత్మిక దృష్టిలో సద్గురువు చేసే పని కూడా ఇదే. సంసారబాధలతో సతమతమవుతున్న జీవునికి పరమాత్మ తత్త్వాన్ని తెలియజేసి, భగవంతుని అనుగ్రహంపై నమ్మకాన్ని కలిగిస్తాడు. సీతమ్మకు హనుమంతుడు అందించిన శ్రీరాముని అంగుళీయకం ఈ భావనలో ప్రత్యేకమైన ప్రాధాన్యం కలిగి ఉంది. అది కేవలం గుర్తింపు చిహ్నం కాదు. శ్రీరాముడు తనను మరచిపోలేదనే నమ్మకానికి, ఆయన ప్రేమకు, రక్షణ వాగ్దానానికి సంకేతం. భక్తునికి భగవన్నామం ఎలాంటి ధైర్యాన్ని ప్రసాదిస్తుందో, సీతమ్మకు ఆ అంగుళీయకం అలాంటి ధైర్యాన్ని ప్రసాదించింది. ఆధ్యాత్మిక జీవితంలో విశ్వాసం ఎంతటి దుఃఖాన్నైనా ఎదుర్కొనే శక్తిని ఇస్తుందనే సత్యం ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది.

సీతమ్మను తన భుజాలపై కూర్చోబెట్టుకుని వెంటనే శ్రీరాముని వద్దకు తీసుకువెళతానని హనుమంతుడు ప్రతిపాదించినప్పుడు ఆమె అంగీకరించదు. శ్రీరాముడే వచ్చి రావణుని జయించి తనను తీసుకువెళ్లాలని కోరుకుంటుంది. ఈ ఘట్టంలో సీతమ్మ ధర్మనిష్ఠ, పాతివ్రత్యం, శ్రీరాముని పరాక్రమంపై అచంచలమైన విశ్వాసం వ్యక్తమవుతాయి. ఆధ్యాత్మిక వ్యాఖ్యానంలో దీనిని భగవంతుని అనుగ్రహం కోసం ఓర్పుతో ఎదురుచూసే శరణాగతికి ఉదాహరణగా భావిస్తారు. అయితే శరణాగతి అంటే ప్రయత్నాన్ని విడిచిపెట్టడం కాదు. తన కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తిస్తూ, ఫలితాన్ని భగవంతునికి సమర్పించడం. సీతమ్మ తన ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టదు. హనుమంతుడు తన సేవను ఆపడు. శ్రీరాముడు తన బాధ్యత నుంచి వెనుదిరగడు. ఈ ముగ్గురి ప్రవర్తనలో భక్తి, ధర్మం, కర్తవ్యం ఒకదానికొకటి ఎంత సన్నిహితంగా ఉన్నాయో తెలుస్తుంది.

సీతమ్మ ఇచ్చిన చూడామణిని హనుమంతుడు శ్రీరామునికి తీసుకువెళతాడు. శ్రీరాముని అంగుళీయకం సీతమ్మకు చేరడం, సీతమ్మ చూడామణి శ్రీరామునికి చేరడం ఆధ్యాత్మికంగా ఎంతో అర్థవంతమైనది. ఒకవైపు భగవంతుని నుంచి భక్తునికి అభయసందేశం అందుతుంది. మరొకవైపు భక్తుని ప్రేమ, విశ్వాసం, ఆర్తి భగవంతునికి చేరుతాయి. ఈ రెండింటికీ మధ్యవర్తిగా హనుమంతుడు వ్యవహరిస్తాడు. అందుకే హనుమంతుని కేవలం బలవంతుడైన వానరవీరునిగా కాకుండా, భగవంతునికి భక్తునికి మధ్య అనుసంధానాన్ని కలిగించే ఆదర్శసేవకునిగా ఆరాధిస్తారు. ఆయనకు శ్రీరాముని సేవే జీవితలక్ష్యం. తనకు లభించే కీర్తి, గౌరవం, ప్రతిఫలం గురించి ఆయన ఆలోచించడు.

అశోకవనాన్ని ధ్వంసం చేయడం, రాక్షసవీరులను ఎదుర్కోవడం, రావణుని సభలో ధైర్యంగా మాట్లాడటం, లంకాదహనం చేయడం వంటి సంఘటనలు హనుమంతుని పరాక్రమాన్ని తెలియజేస్తాయి. అయితే ఈ పరాక్రమం వెనుక వ్యక్తిగత ద్వేషం లేదు. అధర్మాన్ని ఎదుర్కొని ధర్మాన్ని నిలబెట్టాలనే సంకల్పం ఉంది. రావణుని సభలో హనుమంతుడు శ్రీరాముని మహిమను వివరించి, సీతమ్మను తిరిగి అప్పగించమని హితవు పలుకుతాడు. శత్రువుకైనా ధర్మమార్గాన్ని సూచించడం నిజమైన ఔన్నత్యానికి నిదర్శనం. రావణుడు గొప్ప తపస్సు, విద్య, శక్తి సంపాదించినప్పటికీ అహంకారం, కామం, అధికారమదం కారణంగా వివేకాన్ని కోల్పోయాడు. దీనికి విరుద్ధంగా హనుమంతుడు అపారమైన శక్తి కలిగినప్పటికీ వినయాన్ని కోల్పోడు. ఈ రెండు వ్యక్తిత్వాల మధ్య వ్యత్యాసం సుందరకాండలోని ప్రధాన నైతిక బోధనలలో ఒకటి.

లంకాదహనాన్ని ఆధ్యాత్మికంగా అజ్ఞానం, అహంకారం, అధర్మవాసనల దహనానికి ప్రతీకగా భావించవచ్చు. అయితే ఈ వ్యాఖ్యానం సంఘటనలోని ధర్మసూక్ష్మాన్ని మరుగుపరచకూడదు. లంకను దహనం చేసిన తరువాత సీతమ్మకు ఏదైనా అపాయం కలిగిందేమోనని హనుమంతుడు తీవ్రంగా ఆందోళన చెందుతాడు. కోపావేశంలో చేసిన కార్యం వల్ల కలిగే పరిణామాలను ఆలోచించి తనను తాను విమర్శించుకుంటాడు. ఇది ఎంతో విలువైన ఆత్మపరిశీలన. మహావీరుడైన హనుమంతుడు కూడా తన చర్యలను ధర్మదృష్టితో సమీక్షించుకోవడం ద్వారా నిజమైన గొప్పతనం తప్పులను గుర్తించలేనితనంలో కాకుండా, తన ప్రవర్తనను నిరంతరం పరిశీలించుకునే వినయంలో ఉందని తెలియజేస్తాడు.

సుందరకాండలో హనుమంతుని కార్యసాధనకు మరొక విశేషమైన లక్షణం ఉంది. ఆయనకు సీతమ్మను కనుగొనడమే ప్రధాన బాధ్యత. కానీ ఆ కార్యాన్ని నెరవేర్చే క్రమంలో పరిస్థితులను అంచనా వేస్తాడు, శత్రుబలాన్ని పరిశీలిస్తాడు, అవసరమైన నిర్ణయాలు తీసుకుంటాడు, చివరకు శ్రీరామునికి ఉపయోగపడే సమాచారంతో తిరిగి వస్తాడు. ఇది కర్మయోగానికి గొప్ప ఉదాహరణ. భగవంతునిపై భక్తి ఉన్నంత మాత్రాన మానవప్రయత్నం అవసరం లేదని సుందరకాండ చెప్పదు. దైవవిశ్వాసంతో కూడిన సమర్థమైన కార్యాచరణే విజయానికి మార్గమని తెలియజేస్తుంది. హనుమంతుని భక్తి నిష్క్రియమైనది కాదు. అది నిరంతర ప్రయత్నానికి ప్రేరణనిచ్చే శక్తి.

సీతమ్మను దర్శించిన తరువాత తిరిగి వచ్చిన హనుమంతుడు శ్రీరామునికి ఆమె క్షేమవార్తను తెలియజేస్తాడు. ఈ సందర్భంలో ఆయన పలికిన మాటలు ఎంతో ప్రసిద్ధమైనవి. సీతమ్మను చూశాననే శుభవార్తతో శ్రీరాముని దుఃఖాన్ని తొలగిస్తాడు. ఇక్కడ హనుమంతుని వాక్చాతుర్యం, ఇతరుల మనోభావాలను అర్థం చేసుకునే సున్నితత్వం కనిపిస్తాయి. సత్యాన్ని చెప్పడమే కాకుండా, దానిని వినేవారికి ధైర్యం కలిగించే విధంగా చెప్పడం కూడా ఒక గొప్ప గుణం. హనుమంతుడు శ్రీరాముని వద్ద తన సాహసాలను ప్రధానంగా ప్రస్తావించకుండా సీతమ్మ పరిస్థితిని, ఆమె సందేశాన్ని, కార్యసాధనకు అవసరమైన విషయాలను వివరిస్తాడు. ఇది అహంకారరహితమైన సేవకు ఆదర్శం.

సుందరకాండలో సీతారాముల వియోగం కేవలం భార్యాభర్తల మధ్య ఏర్పడిన ఎడబాటు మాత్రమే కాదు. అది ప్రేమ, ధర్మం, విశ్వాసం, ఆత్మీయతల గొప్ప పరీక్ష. సీతమ్మ శ్రీరాముని స్మరిస్తూ జీవిస్తుంది. శ్రీరాముడు సీతమ్మను రక్షించడానికి నిరంతరం ప్రయత్నిస్తాడు. హనుమంతుడు వారిద్దరి మధ్య విశ్వాసవారధిగా నిలుస్తాడు. భక్తిసంప్రదాయంలో ఈ ముగ్గురి సంబంధాన్ని జీవాత్మ, పరమాత్మ, ఆచార్యుల మధ్యగల అనుబంధంగా దర్శిస్తారు. ఈ ప్రతీకాత్మక వ్యాఖ్యానం వాల్మీకి వర్ణించిన కథకు అదనంగా భక్తులు, ఆచార్యులు అందించిన ఆధ్యాత్మిక దృష్టి. దీని ద్వారా సుందరకాండలోని సంఘటనలు సాధకుని అంతరంగ జీవితానికి మార్గదర్శకాలుగా మారతాయి.

సుందరకాండ పారాయణానికి భారతీయ ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయంలో విశేషమైన ప్రాధాన్యం ఉంది. కష్టకాలంలో ధైర్యం కోసం, మనశ్శాంతి కోసం, కార్యసిద్ధి కోసం, కుటుంబక్షేమం కోసం భక్తులు సుందరకాండను పారాయణం చేస్తారు. దీనిని మంగళకరమైన పారాయణంగా భావించడం వెనుక ఒక అంతరార్థం ఉంది. సుందరకాండ ప్రారంభంలో అసాధ్యంగా కనిపించిన కార్యం చివరకు విజయవంతమవుతుంది. నిరాశతో ఉన్న సీతమ్మకు ఆశ కలుగుతుంది. ఆందోళనలో ఉన్న శ్రీరామునికి శుభవార్త అందుతుంది. ధర్మకార్యానికి ఎదురైన అవరోధాలు తొలగిపోతాయి. అందువల్ల ఈ కాండను చదివే భక్తునిలో కూడా నిరాశ స్థానంలో ఆశ, భయం స్థానంలో ధైర్యం, సందేహం స్థానంలో విశ్వాసం కలుగుతాయని సంప్రదాయం విశ్వసిస్తుంది. అయితే పారాయణం వల్ల కలిగే ఆధ్యాత్మిక ప్రయోజనాన్ని కేవలం కోరుకున్న ఫలితాలను పొందడానికే పరిమితం చేయకూడదు. అందులోని ధర్మబోధలను జీవితంలో ఆచరించినప్పుడే పారాయణం మరింత సార్థకమవుతుంది.

సుందరకాండలో కనిపించే మరో ప్రధానమైన ఆధ్యాత్మిక సత్యం ఏమిటంటే, భగవంతుని సేవకు జన్మ, రూపం, సామాజికస్థాయి వంటి బాహ్యమైన భేదాలు అడ్డంకులు కావు. వానరరూపంలో ఉన్న హనుమంతుడు అపారమైన జ్ఞానం, ధర్మనిష్ఠ, వినయం, పరాక్రమంతో అత్యున్నతమైన స్థానాన్ని పొందాడు. ఆయన గొప్పతనానికి మూలం రూపం కాదు, శ్రీరాముని పట్ల ఉన్న అనన్యభక్తి. భగవంతుని దృష్టిలో భక్తుని అంతఃకరణశుద్ధి, నిస్వార్థసేవ, ధర్మాచరణ ప్రధానమనే భావన ఇక్కడ వ్యక్తమవుతుంది. అలాగే హనుమంతుడు తన శక్తిని ఇతరుల రక్షణ కోసం వినియోగించడం ద్వారా నిజమైన భక్తి సమాజహితానికి దోహదపడాలని తెలియజేస్తాడు.

మొత్తంగా సుందరకాండ మానవజీవితానికి ఒక సంపూర్ణ ఆధ్యాత్మిక మార్గదర్శి. జాంబవంతుడు గురువు ప్రాముఖ్యతను, హనుమంతుడు భక్తితో కూడిన కర్మయోగాన్ని, సీతమ్మ అచంచలమైన విశ్వాసాన్ని, శ్రీరాముడు ధర్మస్వరూపాన్ని, రావణుడు అహంకారం వల్ల కలిగే పతనాన్ని మనకు తెలియజేస్తారు. సముద్రలంఘనం ఆత్మవిశ్వాసాన్ని, సీతాన్వేషణ ఏకాగ్రతను, అంగుళీయక ప్రదానం దైవానుగ్రహంపై నమ్మకాన్ని, చూడామణి సమర్పణ భక్తుని సమర్పణభావాన్ని, లంకాదహనం అధర్మంపై పోరాటాన్ని, హనుమంతుని విజయవార్త సేవాసాఫల్యాన్ని సూచిస్తాయి.

సుందరకాండ మనకు అందించే అత్యున్నతమైన సందేశం ఏమిటంటే, భక్తి అనేది కేవలం భగవంతుని స్తుతించడం కాదు. భగవంతుడు చూపిన ధర్మమార్గంలో నడవడం, మనకు అప్పగించిన కర్తవ్యాన్ని నిస్వార్థంగా నిర్వర్తించడం, ఎన్ని అవరోధాలు ఎదురైనా విశ్వాసాన్ని కోల్పోకపోవడం, సాధించిన విజయాన్ని అహంకారానికి కారణంగా మార్చుకోకపోవడం. మనలోని అజ్ఞానాన్ని తొలగించి, వివేకాన్ని పెంపొందించి, మనస్సును భగవంతుని వైపు మళ్లించడమే సుందరకాండ అధ్యయనంలోని అంతరార్థం. హనుమంతుని వంటి సేవాభావం, సీతమ్మ వంటి నిష్ఠ, శ్రీరాముని వంటి ధర్మాచరణ అలవడినప్పుడు మానవజీవితం ఆధ్యాత్మికంగా పరిపూర్ణత వైపు సాగుతుంది. అందుకే సుందరకాండ కేవలం ఒక ఇతిహాస ఘట్టం కాదు. నిరాశ నుంచి ఆశకు, భయం నుంచి ధైర్యానికి, అజ్ఞానం నుంచి వివేకానికి, అహంకారం నుంచి శరణాగతికి, సంసారబంధం నుంచి భగవత్సాన్నిధ్యానికి జీవుని నడిపించే మహోన్నతమైన ఆధ్యాత్మిక సందేశం.