భారతీయ భక్తి సాహిత్యంలో కవిత్వం, సంగీతం, నృత్యం ఒకే ఆరాధనా రూపంగా వికసించిన సందర్భాలలో జయదేవుని జీవితం విశిష్టమైనది. పన్నెండో శతాబ్దానికి చెందిన ఈ సంస్కృత కవి, కృష్ణునిపట్ల తన ప్రేమను గీతగోవిందంగా సమర్పించాడు. ఆయన వ్యక్తిత్వాన్ని పరిచయం చేసే జీవితకథలలో నిరాడంబరత, దైవవిశ్వాసం, భార్య పద్మావతితో కళాత్మక సహజీవనం, అపకారులపట్ల క్షమ కనిపిస్తాయి. ఈ అనుభవాలన్నింటికీ కేంద్రంగా ఉన్నది భక్తి. ఆయనకు గానం ఒక ఆధ్యాత్మిక సాధన, కవిత్వం తన హృదయంలోని అనుభూతికి రూపం ఇచ్చే మార్గం.
కెందుబిల్వం గ్రామంలో భోజదేవుడు, రమాదేవి దంపతులకు జయదేవుడు జన్మించాడు. బాల్యం నుంచే దైవచింతనపై ఆసక్తి కనబరిచాడు. సంస్కృత భాషను, పవిత్ర గ్రంథాలను అభ్యసించి, పురాణకథలతో పరిచయం పెంచుకున్నాడు. కవిత్వం, సంగీతం పట్ల సహజమైన అభిరుచి ఆయన విద్యకు తోడైంది. చిన్నవయస్సులోనే తల్లిదండ్రులను కోల్పోయిన తరువాత భగవంతునిపై విశ్వాసం ఆయనకు జీవితాధారమైంది. భౌతిక సంపదలపై ఆసక్తి తగ్గి, ధ్యానం, భజన, అధ్యయనాలలో ఆనందం పొందేవాడు. తరువాతి రచనలో కనిపించే భాషాపటిమ, సంగీతజ్ఞానం, భావసూక్ష్మత ఈ అంతర్ముఖ జీవనంలో పరిపక్వమయ్యాయి.
పూరీ జగన్నాథుని ఆరాధన జయదేవుని జీవితంలో ముఖ్యమైన స్థానాన్ని పొందింది. ఆలయారాధన, భక్తుల గానం, వైష్ణవ సంప్రదాయాల పరిచయం ఆయన ఆధ్యాత్మిక దృష్టిని విస్తరించాయి. కృష్ణుని పరమదైవంగా భావిస్తూ, ఆయనతో ఆత్మీయ సంబంధాన్ని అనుభవించడం జయదేవుని భక్తిలో ప్రధాన లక్షణమైంది. గ్రామానికి వెలుపల పర్ణశాలలో నివసిస్తూ, లభించిన కొద్దిపాటి ఆహారంతో సంతృప్తి చెందుతూ కాలం గడిపేవాడు. ఈ దశలో ఆయన జీవితంలోకి వచ్చిన పద్మావతి, గృహస్థ జీవితానికీ కళాసాధనకూ సహచరిగా నిలిచింది.
పద్మావతి తండ్రి దేవశర్మ జగన్నాథ భక్తుడు. తనకు సంతానం కలిగితే మొదటి బిడ్డను స్వామికి సమర్పిస్తానని మొక్కుకున్నాడు. కుమార్తె జన్మించిన తరువాత తన మొక్కుబడిని నెరవేర్చడానికి ఆమెను ఆలయానికి తీసుకువచ్చాడు. జగన్నాథుడు స్వప్నంలో కనిపించి, పద్మావతిని తన భక్తుడైన జయదేవునికి ఇచ్చి వివాహం చేయమని ఆదేశించాడని వారి వివాహకథ చెబుతుంది. దేవశర్మ ఆమెను జయదేవుని వద్దకు తీసుకువచ్చినప్పుడు, తన పేదరికాన్ని చూపి ఆయన మొదట సంకోచించాడు. అయినా పద్మావతి ఆయనతోనే జీవించాలని నిశ్చయించుకుంది. ఆమె సంకల్పాన్ని గౌరవించిన జయదేవుడు, ఆమెను తండ్రి ఇంటికి తీసుకువెళ్లి సంప్రదాయబద్ధంగా వివాహం చేసుకున్నాడు.
పద్మావతి నృత్యంలో ప్రావీణ్యం కలిగిన కళాకారిణి. సంగీతం, లయ, భావాభినయాలపై ఆమెకున్న అవగాహన జయదేవుని కళాజీవితానికి తోడ్పడింది. ఆయన గానం చేస్తుంటే ఆమె నృత్యం చేసేది. పదంలోని భావం స్వరంలో వ్యక్తమై, నృత్యంలో దృశ్యరూపం పొందేది. గీతగోవిందంలో పద్మావతిని ప్రస్తావిస్తూ జయదేవుడు వారి కళాత్మక అనుబంధాన్ని నిలిపాడు. ఆమె నృత్యానికి తన గానం సహకరించడాన్ని గర్వంగా భావించాడు. ఈ దాంపత్యంలో పరస్పర ప్రేమతోపాటు, ఒకరి ప్రతిభను మరొకరు గుర్తించి ప్రోత్సహించే సహకారం కనిపిస్తుంది.
వారి కుటుంబ జీవితం నిరాడంబరంగా సాగింది. ఆర్థిక వనరులు తక్కువగా ఉన్నా, అతిథులను ఆదరించడం, పేదలకు ఆహారం పెట్టడం వారికి సహజమైన కర్తవ్యాలయ్యాయి. అతిథికి భోజనం పెట్టకుండా తాను తినకూడదనే నియమాన్ని జయదేవుడు పాటించేవాడు. దంపతుల ఆనందానికి భక్తి, పరస్పర విశ్వాసం ఆధారాలయ్యాయి. గృహస్థుడిగా ఉంటూనే వైరాగ్యభావాన్ని నిలుపుకోవచ్చని ఆయన జీవితం తెలియజేస్తుంది. సంపాదించినదానిని పంచుకోవడం, లభించినదానితో తృప్తిపడటం ఆయన ఆచరణలో భాగమయ్యాయి.
వివాహానంతరం జయదేవుడు బృందావనాన్ని, కృష్ణుని జీవితంతో అనుబంధమున్న ప్రాంతాలను సందర్శించాడు. యమునాతీరం, కృష్ణలీలల జ్ఞాపకాలు, భక్తుల ఆరాధన ఆయన కవిహృదయాన్ని ప్రభావితం చేశాయి. బెంగాల్ రాజు లక్ష్మణసేనుని ఆస్థానంలోని ప్రముఖ కవులలో ఒకడిగా కూడా ఆయన పేరు ప్రసిద్ధి చెందింది. తన కావ్యంలో ఉమాపతిధరుడు, శరణుడు, గోవర్ధనుడు, ధోయి వంటి కవుల ప్రతిభను ప్రస్తావించడం ఆయనకు సమకాలీన సాహిత్య ప్రపంచంతో ఉన్న పరిచయాన్ని తెలియజేస్తుంది. విభిన్న కవుల ప్రత్యేకతలను గుర్తించిన జయదేవుడు, తన రచనలో పదాల పొందికకూ భావవ్యక్తీకరణకూ ప్రాధాన్యమిచ్చాడు.
ఈ సాహిత్యపరిచయం, సంగీతసాధన, కృష్ణభక్తి పూరీలో గీతగోవింద రచనగా ఫలించాయి. రాధాకృష్ణుల ప్రేమను ఇతివృత్తంగా తీసుకుని, వారి మధ్య కలిగే అలక, విరహం, పశ్చాత్తాపం, సమాగమాలను జయదేవుడు గేయాలుగా మలిచాడు. పెద్ద సంఘటనలతో కథను నడిపించడానికి బదులు, మనసులో క్షణక్షణం మారే భావాలకు స్వరాన్నిచ్చాడు. గానం ద్వారా వినిపించగలిగేలా, అభినయం ద్వారా చూపించగలిగేలా ప్రతి సందర్భాన్ని నిర్మించాడు. పద్మావతితో సాగిన కళాసహజీవనం ఈ ప్రదర్శనా స్వభావానికి తగిన నేపథ్యాన్ని అందించింది.
గీతగోవింద రచనలో “దేహి పదపల్లవముదారమ్” అనే పాదానికి సంబంధించిన ఘట్టం ప్రసిద్ధమైనది. రాధ తన పాదాలను కృష్ణుని శిరస్సుపై ఉంచాలని కోరే భావం జయదేవుని మనసులో మెదిలింది. భగవంతుణ్ణి అలా చిత్రించడానికి సంకోచించి, రచనను నిలిపి స్నానానికి వెళ్లాడు. ఆయన జీవితకథ ప్రకారం, ఆ సమయంలో కృష్ణుడు జయదేవుని రూపంలో వచ్చి, పద్మావతి వద్దనున్న ప్రతిని తీసుకుని ఆ పాదాన్ని పూర్తిచేశాడు. తిరిగి వచ్చిన కవి విషయాన్ని తెలుసుకుని భక్తిపారవశ్యంలో మునిగిపోయాడు. తనకు ముందుగా పద్మావతికి దైవదర్శనం లభించిందని ఆనందించాడు. భగవంతుడు భక్తుని ప్రేమకు తలవంచే భావమే ఈ ఘట్టానికి అంతరార్థం.
గీతగోవిందం గేయాలు జగన్నాథుని సన్నిధిలో ఆలపించబడటంతో వాటికి విశేషమైన ఆదరణ లభించింది. కవితామాధుర్యమూ సంగీత సౌందర్యమూ శ్రోతలను ఆకర్షించాయి. జయదేవుని కీర్తిని చూసి ఒక రాజు కూడా అటువంటి రచన చేసి, తన కావ్యాన్ని ఆలయగానంలో ప్రవేశపెట్టాలని కోరిన కథ ఉంది. రెండు రచనలను జగన్నాథుని ఎదుట ఉంచినప్పుడు జయదేవుని కావ్యానికే దైవాదరణ లభించిందని ఆ కథ చెబుతుంది. చివరకు రాజు ఆయన ప్రతిభను అంగీకరించి, గీతగోవింద ప్రచారానికి సహకరించాడు. కవిత్వపు విలువకు భక్తి, భావసంపద, కళానైపుణ్యం కొలమానాలనే సందేశం ఇందులో కనిపిస్తుంది.
ఈ గేయాలు సాధారణ ప్రజల జీవితంలోకి ప్రవేశించిన తీరును తోటలో పనిచేసే యువతి కథ తెలియజేస్తుంది. ఆమె పని చేసుకుంటూ గీతగోవిందాన్ని పాడుతుండగా, ఆ గానానికి ఆకర్షితుడైన జగన్నాథుడు ఆమె వెంట వెళ్లాడని చెబుతారు. పొదల్లో తిరిగినందున స్వామి వస్త్రం ముళ్లకు చిక్కి చిరిగిపోయింది. మరుసటి రోజు దానిని చూసి ఆశ్చర్యపోయిన అర్చకులకు, రాజుకు స్వప్నంలో కారణం తెలిసింది. తరువాత ఆ యువతి గానానికి గౌరవం లభించింది. భక్తి సంగీతానికి గాయకుని సామాజిక స్థాయితో సంబంధం లేదనే భావాన్ని ఈ కథ సున్నితంగా వ్యక్తం చేస్తుంది.
జయదేవుని క్షమాగుణాన్ని వివరించే మరొక ప్రధాన ఘట్టం దొంగల దాడి. ఒక సంపన్న భక్తుని ఆతిథ్యాన్ని స్వీకరించి, అతడు ఇచ్చిన కానుకలతో తిరిగి వస్తుండగా దొంగలు ఆయనను అడ్డగించారు. తన వద్దనున్న వస్తువులన్నీ అప్పగించినా, తమను పట్టిస్తాడనే భయంతో వారు ఆయన చేతులు కాళ్లు నరికి, నీరులేని బావిలో పడవేశారు. బాధలోనూ జయదేవుడు భగవంతుని స్మరించాడు. వేటకు వచ్చిన రాజు ఆయనను కనుగొని రక్షించాడు. ఆయన భక్తి, సహనం, జ్ఞానానికి ముగ్ధుడై గురువుగా గౌరవించి, తన వద్ద ఆశ్రయం కల్పించాడు.
తరువాత ఆ దొంగలే సాధువుల వేషంలో రాజు ఇచ్చే దానాల కోసం వచ్చారు. వారిని గుర్తించిన జయదేవుడు శిక్షను కోరలేదు; గౌరవంగా ఆదరించి, కానుకలతో పంపించాడు. ఈ సంఘటన ఆయన జీవితకథలో కరుణకు పరాకాష్ఠగా నిలుస్తుంది. తనకు జరిగిన అన్యాయాన్ని ఇతరులకు కీడు చేయడానికి కారణంగా తీసుకోకపోవడం ఆయన వ్యక్తిత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. సన్యాసం స్వీకరించాలనుకున్న రాజుకు ఇచ్చిన ఉపదేశంలోనూ ఇదే అంతర్ముఖ దృష్టి కనిపిస్తుంది. కోరికలనూ అహంకారాన్నీ విడిచిపెట్టి, తన బాధ్యతలను నిర్వర్తించడమే నిజమైన త్యాగమని జయదేవుడు బోధించాడు.
పద్మావతితో ఆయన అనుబంధానికి సంబంధించిన మరో సంఘటనలో, జయదేవుడు మరణించాడనే తప్పుడు వార్త విని ఆమె ప్రాణాలు విడుస్తుంది. తిరిగి వచ్చిన ఆయన తన గానంతో ఆమెను పునరుజ్జీవింపజేశాడని భక్తికథనం చెబుతుంది. వృద్ధాప్యంలోనూ జయదేవుడు తన ఆధ్యాత్మిక నియమాలను కొనసాగించాడు. గంగాస్నానానికి వెళ్లడం శారీరకంగా కష్టమైనప్పుడు, గంగ ఆయన ఇంటి బావిలో ప్రత్యక్షమైందనే కథ ఆయన చివరి జీవనదశతో ముడిపడి ఉంది. ఈ జీవితచిత్రంలో భగవంతునిపై ఆధారపడటం, ఆపదలో స్థైర్యం, ఇతరులపట్ల ప్రేమ ప్రధాన లక్షణాలుగా నిలుస్తాయి.
జయదేవుని జీవితసాధన గీతగోవిందంలో శాశ్వతమైన రూపాన్ని పొందింది. ఆయన అనుభవించిన భక్తి సంగీతమైంది. పద్మావతితో పంచుకున్న కళాజీవితం గేయనాట్యంగా వికసించింది. కరుణ, సమర్పణ, ప్రేమ కావ్యంలోని భావప్రపంచానికి ఆధారాలయ్యాయి. వ్యక్తిగత ఆరాధనగా ప్రారంభమైన ఈ సృష్టి, తరువాతి శతాబ్దాలలో భారతదేశంలోని అనేక భాషలకూ కళాసంప్రదాయాలకూ స్ఫూర్తినిచ్చింది.
కామెంట్‌లు లేవు:
కామెంట్‌ను పోస్ట్ చేయండి