సంత్ జనాబాయి జీవిత విశేషాలు

సంత్ జనాబాయి మహారాష్ట్ర వార్కరీ భక్తి సంప్రదాయంలో అత్యంత గౌరవనీయమైన మహిళా సంతులలో ఒకరు. జ్ఞానేశ్వర్, నామదేవ్, ముక్తాబాయి, చోఖామేళా, గోరా కుంభార్, సావతా మాళీ వంటి తొలి వార్కరీ సంతుల కాలంలోనే జీవించిన ఆమె, సామాన్య గృహపనులు చేస్తూ కూడా అత్యున్నతమైన భగవద్భక్తిని పొందవచ్చని తన జీవితం ద్వారా చూపించారు. ఆమె జీవితకాలాన్ని ఖచ్చితంగా నిర్ణయించడానికి సమకాలీన చారిత్రక ఆధారాలు తక్కువగా ఉన్నాయి. సాధారణంగా ఆమెను 13వ శతాబ్దం చివరి భాగం నుంచి 14వ శతాబ్దం మధ్యకాలం వరకు జీవించిన వ్యక్తిగా భావిస్తారు; సుమారు 1270–1350 అనే కాలనిర్ణయం విస్తృతంగా ఉపయోగించబడుతున్నప్పటికీ, కొన్ని సంప్రదాయాలు ఆమె జననాన్ని 1258 లేదా 1260ల ప్రాంతానికి తీసుకువెళతాయి. జనాబాయి జీవితానికి సంబంధించిన అనేక వివరాలు ఆమె స్వంత అభంగాలు, నామదేవుని సంప్రదాయం, తరువాతి కాలంలోని సంత్ జీవితచరిత్రల ద్వారా మనకు చేరాయి. అందువల్ల ఆమె జీవితంలోని చారిత్రకంగా బలమైన అంశాలను, తరువాత ఏర్పడిన భక్తి కథలను వేరుగా అర్థం చేసుకోవడం అవసరం.

జనాబాయి మహారాష్ట్రలోని గోదావరి నది తీరంలోని గంగాఖేడ్ ప్రాంతంలో జన్మించినట్లు సంప్రదాయం చెబుతుంది. నేటి పరభణి జిల్లాలో ఉన్న గంగాఖేడ్ ఆమె జన్మస్థలంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఆమె తల్లిదండ్రులను దమా, కరుండ్ అనే పేర్లతో సంప్రదాయం పేర్కొంటుంది. వారు అప్పటి సామాజిక వ్యవస్థలో అణగారిన వర్గానికి చెందినవారు. చిన్న వయస్సులోనే తల్లిని కోల్పోయిన జనాబాయిని ఆమె తండ్రి పండరీపురానికి తీసుకువచ్చినట్లు చెబుతారు. అక్కడ ఆమె నామదేవుని తండ్రి దామాశేటి ఇంట్లో చేరింది. ఈ సంఘటన ఆమె జీవితాన్ని పూర్తిగా మార్చింది. ఎందుకంటే ఆ కుటుంబమంతా పండరీపుర విఠోబాకు అంకితమైన భక్తి వాతావరణంలో జీవించేది. తరువాత మహారాష్ట్రలో గొప్ప సంతుగా నిలిచిన నామదేవునితో కలిసి జీవించే అవకాశం జనాబాయికి ఇక్కడే లభించింది.

జనాబాయి జీవితాన్ని అర్థం చేసుకోవడంలో ఒక ముఖ్యమైన విషయం ఏమిటంటే ఆమె రాజకుటుంబంలో జన్మించిన స్త్రీ కాదు, పండితుల కుటుంబంలో పెరిగిన విద్యావంతురాలు కాదు. ఆమెకు సంస్కృతంలో శాస్త్రీయ విద్య లభించినట్లు ఆధారాలు లేవు. నామదేవుని కుటుంబంలో ఆమె గృహసేవకురాలిగా పనిచేసింది. ఇంటిని ఊడవడం, ధాన్యం విసరడం, తిరగలితో పిండి చేయడం, నీళ్లు తేవడం, బట్టలు ఉతకడం, పేడను సేకరించి పిడకలు చేయడం, వంటకు సహాయం చేయడం వంటి సాధారణ పనులే ఆమె దైనందిన జీవితం. కానీ జనాబాయి గొప్పతనం ఇక్కడే కనిపిస్తుంది. ఇతరులకు సాధారణమైన గృహపనులుగా కనిపించిన వాటినే ఆమె భగవంతుని సేవగా మార్చుకుంది. ఆమెకు విఠలుని దర్శించడానికి ప్రతి క్షణం ఆలయంలో కూర్చోవాల్సిన అవసరం లేదు; ధాన్యం విసురుతున్నప్పుడు కూడా విఠలుడు ఆమెతోనే ఉన్నాడు, నీళ్లు తెస్తున్నప్పుడు కూడా ఆయన తోడుగా ఉన్నాడు, పిండి విసురుతున్నప్పుడు కూడా ఆయన సన్నిధినే ఆమె అనుభవించింది.

జనాబాయి అభంగాలలో ఈ భావం అత్యంత మధురంగా వ్యక్తమవుతుంది. ఆమె ఊడుస్తుంటే విఠలుడు చెత్తను తీసుకెళ్తాడు; ఆమె ధాన్యం విసురుతుంటే విఠలుడు ఆమెకు సహాయం చేస్తాడు; ఆమె తిరగలి తిప్పుతుంటే దేవుడే వచ్చి మరోవైపు పట్టుకుని తిప్పుతాడు; ఆమె బట్టలు ఉతికితే ఆయన సహాయం చేస్తాడు; ఆమె నీళ్లు తెస్తుంటే కుండను మోయడానికి వస్తాడు. ఈ దృశ్యాలు జనాబాయి కవిత్వానికి ప్రత్యేకమైన గుర్తింపుగా మారాయి. ఇవి చారిత్రకంగా జరిగిన సంఘటనలని నిరూపించడానికి కాకుండా, జనాబాయి అనుభవించిన అత్యంత సన్నిహితమైన భక్తికి కవితారూపంగా అర్థం చేసుకోవాలి. ఆలయంలో ఇటుకపై చేతులు నడుముపై పెట్టుకుని నిలబడే మహా విఠలుడు, జనాబాయి ప్రేమ ముందు ఆమె ఇంటికి వచ్చి పనులు చేసే ఆత్మీయుడిగా మారిపోతాడు. ఇదే జనాబాయి భక్తిలోని అసాధారణమైన అందం.

ఆమె తనను తాను అనేక అభంగాలలో “నామయాచీ జని” లేదా నామదేవుని జని అనే భావంతో గుర్తించుకుంటుంది. ఇది నామదేవునిపై ఆమెకు ఉన్న భక్తి, గౌరవాన్ని తెలియజేస్తుంది. అయితే జనాబాయిని కేవలం నామదేవుని ఇంట్లో పనిచేసిన సేవకురాలిగా మాత్రమే చూడటం ఆమె చారిత్రక ప్రాధాన్యాన్ని చాలా తగ్గించడం అవుతుంది. ఆమె స్వయంగా ఒక స్వతంత్ర కవయిత్రి, ఆధ్యాత్మిక అనుభవం కలిగిన సంత్. సుమారు మూడు వందల నుంచి మూడున్నర వందల వరకు అభంగాలు ఆమె పేరుతో సంప్రదాయంలో లభిస్తున్నాయి. వీటిలో అనేకం నామదేవ్ గాథా సంప్రదాయంలో సంరక్షించబడ్డాయి. శతాబ్దాలపాటు మౌఖికంగా, చేతివ్రాత ప్రతుల ద్వారా ప్రసరించినందువల్ల ప్రతి అభంగం రచయితృత్వాన్ని నేటి ప్రమాణాలతో ఖచ్చితంగా నిర్ధారించడం కష్టం. అయినప్పటికీ జనాబాయి పేరుతో ఉన్న అభంగాల సమాహారం మధ్యయుగ మరాఠీ మహిళా భక్తి సాహిత్యంలో అత్యంత ముఖ్యమైన సంపదగా గుర్తించబడింది.

జనాబాయి కవిత్వంలో విఠలుడు దూరంగా ఉండే సర్వశక్తిమంతుడైన దేవుడు మాత్రమే కాదు. ఆయన ఆమె తల్లి, తండ్రి, స్నేహితుడు, సహాయకుడు, తన బాధను వినే ఆత్మీయుడు. జీవితంలో తనకు తల్లిదండ్రుల ప్రేమ పూర్తిగా లభించలేదనే ఒంటరితనాన్ని కూడా ఆమె కొన్ని అభంగాలలో వ్యక్తం చేస్తుంది. అలాంటి సందర్భాలలో విఠలునే తన తల్లి, తన తండ్రి అని ఆశ్రయిస్తుంది. అందుకే ఆమె భక్తి తాత్త్వికమైన సిద్ధాంతం కంటే వ్యక్తిగతమైన అనుభూతిగా మనకు కనిపిస్తుంది. దేవునితో ఆమె మాట్లాడే తీరు ఒక చిన్నపిల్ల తన తల్లితో మాట్లాడినంత సహజంగా ఉంటుంది. విఠలుని ముందు తన బాధను దాచదు, తన అలసటను దాచదు, తన కోరికలను కూడా దాచదు. ఈ నిజాయితీ జనాబాయి కవిత్వాన్ని ఏడు శతాబ్దాల తరువాత కూడా సజీవంగా ఉంచింది.

జనాబాయి జీవించిన కాలం మహారాష్ట్ర భక్తి చరిత్రలో అసాధారణమైన కాలం. అదే సమయంలో జ్ఞానేశ్వర్, నివృత్తినాథ్, సోపానదేవ్, ముక్తాబాయి, నామదేవ్, గోరా కుంభార్, చోఖామేళా, సావతా మాళీ వంటి సంతులు వార్కరీ భక్తికి రూపం ఇస్తున్నారు. నామదేవుని ఇంట్లో జీవించడం వల్ల జనాబాయి ఈ సంత్ సమాజానికి దగ్గరగా ఉండగలిగింది. ఆమె రచనలలో ఈ సంతుల పట్ల గౌరవం కనిపిస్తుంది. ముఖ్యంగా జ్ఞానేశ్వరునిపై ఆమెకు అపారమైన భక్తి, గౌరవం ఉన్నాయి. జ్ఞానేశ్వరుని కేవలం పండితుడిగా కాకుండా అపారమైన కరుణ కలిగిన మహనీయుడిగా ఆమె చూశారు. ముక్తాబాయి వంటి మహిళా సంతుతో కూడా ఆమె పేరు ముడిపడి ఉంది. ఈ సంత్ సమూహంలో జన్మ, వృత్తి, సంపద కంటే విఠల భక్తికి ఎక్కువ విలువ ఇవ్వబడటం జనాబాయి ఆధ్యాత్మిక వికాసానికి ముఖ్యమైన నేపథ్యంగా నిలిచింది.

జనాబాయి రచనలకు మరో ప్రత్యేకత ఉంది. ఆమె తన రోజువారీ జీవితాన్ని ఆధ్యాత్మిక సాహిత్యానికి విషయంగా మార్చింది. సాధారణంగా మధ్యయుగ ధార్మిక సాహిత్యంలో యజ్ఞాలు, వేదాంతం, తపస్సు, తీర్థయాత్రలు, దేవాలయాలు వంటి విషయాలు ప్రధానంగా కనిపిస్తాయి. కానీ జనాబాయి కవిత్వంలో తిరగలి, చీపురు, నీటికుండ, బట్టలు, వంటగది, పేడపిడకలు కూడా ఆధ్యాత్మిక ప్రపంచంలో భాగమవుతాయి. ఆమె చేతిలో తిరగలి కూడా ఒక సాధనా సాధనమే; ఇంటిని ఊడవడం కూడా భగవంతుని సేవే. దీని వల్ల ముఖ్యంగా సామాన్య మహిళల జీవితానికి ఆధ్యాత్మిక గౌరవం లభించింది. దేవుణ్ణి పొందడానికి తన రోజువారీ జీవితాన్ని విడిచిపెట్టాల్సిన అవసరం లేదని, చేసే పనినే నామస్మరణతో భగవత్సేవగా మార్చవచ్చని ఆమె చూపించింది.

ఆమె కవిత్వంలో మహిళగా తన అనుభవం కూడా స్పష్టంగా వినిపిస్తుంది. ఇంటి పనుల భారాన్ని, సామాజికంగా తక్కువ స్థాయిలో ఉన్న వ్యక్తి అనుభవించే బాధను ఆమెకు ప్రత్యక్షంగా తెలుసు. అయినప్పటికీ ఆమె కవిత్వం కేవలం దుఃఖంతో నిండిపోలేదు. అందులో స్వేచ్ఛ, ధైర్యం, ఆత్మీయత, కొన్నిసార్లు హాస్యం కూడా కనిపిస్తాయి. విఠలునితో ఆమెకు ఉన్న సంబంధం సామాజిక నియమాలకు అతీతమైనది. సమాజం తనను సేవకురాలిగా చూడవచ్చు; కానీ విఠలుడు తనతో కలిసి తిరగలి తిప్పుతున్నాడనే భావంలో ఆమెకు అపారమైన ఆధ్యాత్మిక గౌరవం లభిస్తుంది. ప్రపంచం ముందు తన స్థానం చిన్నదైనా, భగవంతుని దగ్గర తాను అత్యంత ఆత్మీయురాలిననే విశ్వాసం ఆమె అభంగాలలో కనిపిస్తుంది.

జనాబాయి పేరుతో ప్రసిద్ధమైన కొన్ని కథలు ఈ భావాన్ని మరింత బలంగా తెలియజేస్తాయి. విఠలుడు ఆమె ఇంటికి వచ్చి పనులు చేయడం, తన ఆభరణాలను అక్కడే వదిలివేయడం, దానివల్ల జనాబాయిపై ఆలయ ఆభరణాలను దొంగిలించిందనే అపవాదు రావడం వంటి కథలు తరువాతి భక్తి సాహిత్యంలో కనిపిస్తాయి. చివరకు విఠలుడే తన భక్తురాలి నిర్దోషిత్వాన్ని వెల్లడించాడని సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఇటువంటి కథలను ఖచ్చితమైన చరిత్రగా కాకుండా వార్కరీ భక్తి సంప్రదాయంలో జనాబాయికి లభించిన ప్రత్యేకమైన స్థానాన్ని తెలిపే కథలుగా చూడాలి. వాటి సందేశం మాత్రం స్పష్టమైనది: సమాజం ఒక పేద సేవకురాలిని అనుమానించినా, భగవంతుడు ఆమె నిర్మలమైన హృదయాన్ని తెలుసుకుంటాడు.

జనాబాయి భక్తిలో సామాజిక సమానత్వ భావం కూడా బలంగా కనిపిస్తుంది. ఆమె స్వయంగా అప్పటి కులవ్యవస్థలో అణగారిన సామాజిక నేపథ్యం నుంచి వచ్చింది. అందువల్ల విఠలుని సన్నిధిలో కులం, సంపద, వృత్తి వంటి భేదాలకు అంతిమ విలువ లేదనే వార్కరీ భావం ఆమెకు కేవలం సిద్ధాంతం కాదు, వ్యక్తిగతమైన అనుభవం. చోఖామేళా వంటి అణగారిన వర్గానికి చెందిన సంతుల పట్ల ఆమె గౌరవం కూడా ఈ విశాలమైన భక్తి దృష్టిని తెలియజేస్తుంది. దేవుని ప్రేమకు ఎవరూ అనర్హులు కారని, నామస్మరణకు ఎటువంటి సామాజిక అడ్డంకి ఉండకూడదనే భావం ఆమె రచనలలో సహజంగా ప్రవహిస్తుంది.

జనాబాయి అభంగాలలో కేవలం సగుణ భక్తి మాత్రమే కాకుండా లోతైన ఆధ్యాత్మిక అనుభూతి కూడా కనిపిస్తుంది. మొదట తన ఎదుట నిలిచిన విఠలునితో మాట్లాడే భక్తురాలిగా కనిపించే జనాబాయి, కొన్ని రచనలలో దేవుడు సర్వత్రా ఉన్నాడనే విశాలమైన అనుభూతికి చేరుతుంది. నామస్మరణ ద్వారా మనస్సులోని భేదభావం కరిగిపోయి, భక్తుడు–భగవంతుడు అనే విభజన కూడా చివరకు తగ్గిపోతుందనే భావం కనిపిస్తుంది. ఈ కారణంగా ఆమెను కేవలం భావోద్వేగంతో పాటలు పాడిన భక్తురాలిగా చూడలేం. ఆమె అభంగాలలో వార్కరీ భక్తి, ఆత్మజ్ఞానం, నామమహిమ, సంత్ సాంగత్యం వంటి అనేక ఆధ్యాత్మిక అంశాలు ఉన్నాయి.

నామదేవుని జీవితాన్ని అర్థం చేసుకోవడంలో కూడా జనాబాయి రచనలు విలువైనవి. ఆయన కుటుంబంలోనే జీవించిన వ్యక్తిగా నామదేవుని భక్తి, కీర్తన, కుటుంబ వాతావరణం గురించి ఆమె అభంగాలలో ప్రత్యక్షమైన జ్ఞాపకాలు కనిపిస్తాయి. అందువల్ల ఆమె కేవలం తన అనుభవాన్ని చెప్పిన కవయిత్రి మాత్రమే కాకుండా, తొలి మరాఠీ సంత్ సమాజాన్ని లోపలి నుంచి చూసిన అరుదైన స్వరంగా కూడా పరిశోధకులు ఆమెను పరిగణిస్తారు. మధ్యయుగ భారతదేశంలో సాధారణ సామాజిక నేపథ్యానికి చెందిన ఒక మహిళ తన స్వంత స్వరంతో తన జీవితం, పని, భక్తి, దేవునితో సంబంధాన్ని ఇంత బలంగా కవిత్వంలో నమోదు చేయడం ఆమె రచనలకు ప్రత్యేకమైన చారిత్రక విలువను ఇస్తుంది.

జనాబాయి చివరి జీవితానికి సంబంధించిన వివరాలు స్పష్టంగా లేవు. సంప్రదాయంగా ఆమె  క్రీ.శ. 1350 ప్రాంతంలో మరణించి ఉండవచ్చు. ఆమె చివరి రోజులు పండరీపురంలో గడిచాయా లేక తన జన్మస్థలమైన గంగాఖేడ్ ప్రాంతానికి తిరిగి వెళ్లిందా అనే విషయంలో భిన్నమైన సంప్రదాయాలు ఉన్నాయి. ఆమె సమాధి స్థానం విషయంలో కూడా పండరీపురం, గంగాఖేడ్‌లకు సంబంధించిన వేర్వేరు విశ్వాసాలు ఉన్నాయి. అందువల్ల నిర్ధారించలేని వివరాలను ఖచ్చితమైన చరిత్రగా చెప్పడం సముచితం కాదు. కానీ ఆమె జీవితాంతానికి సంబంధించిన వివరాలు అస్పష్టంగా ఉన్నప్పటికీ, ఆమె అభంగాలు మాత్రం మహారాష్ట్ర ప్రజల జ్ఞాపకంలో నిరంతరం జీవించాయి.

మహారాష్ట్రలో జనాబాయిని ఇంత గొప్ప సంతుగా ఎందుకు గౌరవిస్తారో ఆమె జీవితాన్ని చూస్తే అర్థమవుతుంది. ఆమెకు రాజసంపద లేదు, శాస్త్రపాండిత్య ప్రదర్శన లేదు, పెద్ద ఆశ్రమం లేదు, అధికారమూ లేదు. ఆమె చేతిలో ఉన్నవి తిరగలి, చీపురు, నీటికుండ; హృదయంలో ఉన్నది మాత్రం విఠలునిపై అపారమైన ప్రేమ. ఆ ప్రేమతో ఆమె తన సాధారణ జీవితాన్నే ఆధ్యాత్మిక సాధనగా మార్చుకుంది. దేవుడు ఆలయంలో మాత్రమే ఉండడని, వంటగదిలోనూ ఉంటాడని; పూజలో మాత్రమే కాకుండా పనిలోనూ కనిపిస్తాడని; భక్తుడు దేవునికి సేవ చేయడమే కాకుండా ప్రేమ పరాకాష్ఠకు చేరితే దేవుడే భక్తునికి సేవ చేస్తాడని ఆమె కవిత్వం ఒక అపూర్వమైన భక్తి భావాన్ని సృష్టించింది.

అందుకే జనాబాయి మహారాష్ట్రకు ఒక మహిళా భక్త కవయిత్రి మాత్రమే కాదు. శ్రమకు పవిత్రతను ఇచ్చిన సంత్, సామాన్య మహిళ జీవనానుభవాన్ని ఆధ్యాత్మిక సాహిత్యంగా మార్చిన కవయిత్రి, సామాజికంగా అణగారిన వ్యక్తికీ భగవంతునితో నేరుగా సంబంధం ఉండగలదని చూపించిన భక్తురాలు. పండరీపురంలో నడుముపై చేతులు పెట్టుకుని ఇటుకపై నిలబడే విఠలుడు జనాబాయి అభంగాలలో తన పీఠం దిగి వచ్చి ఆమెతో కలిసి ధాన్యం విసురుతాడు, తిరగలి తిప్పుతాడు, నీళ్లు మోస్తాడు. ఈ ఒక్క భావమే ఆమె భక్తి సారాన్ని అద్భుతంగా తెలియజేస్తుంది. జ్ఞానేశ్వర్ జ్ఞానాన్ని ప్రజల భాషలోకి తీసుకువస్తే, నామదేవ్ విఠలుని నామాన్ని దేశమంతా తీసుకెళ్లారు; జనాబాయి మాత్రం విఠలుని సామాన్య మహిళ ఇంటి వంటగదిలోకి, తిరగలి దగ్గరకు తీసుకువచ్చింది. అందుకే ఏడు శతాబ్దాలు గడిచినా మహారాష్ట్ర వార్కరీ సంప్రదాయంలో “సంత్ జనాబాయి” అనే పేరు భక్తి, వినయం, శ్రమ, సమానత్వం, భగవంతునితో అపారమైన ఆత్మీయతకు చిరస్మరణీయమైన ప్రతీకగా నిలిచింది.