తీర్థయాత్ర: సోలాపూర్ సిద్ధేశ్వర దేవస్థానం

అక్కల్‌కోట్ స్వామి సమర్థ క్షేత్ర దర్శనం తరువాత సాయంత్రం 5:30 గంటలకు సొలాపూర్ పట్టణంలో ఉన్న సిద్ధేశ్వర దేవస్థానానికి చేరుకున్నాము. ఆ ఆలయ పరిసరాలను, నిర్మాణశైలిని చూసి ముగ్ధులయ్యాము. వివరాలు:

సోలాపూర్ సిద్ధేశ్వర దేవస్థానం

మహారాష్ట్రలోని సోలాపూర్ నగరం నడిబొడ్డున, విశాలమైన సిద్ధేశ్వర సరస్సు మధ్యలో ప్రశాంతంగా వెలసిన శ్రీ సిద్ధేశ్వర ఆలయం ఆ నగరానికి ప్రధాన ఆధ్యాత్మిక కేంద్రం. శ్రీ సిద్ధరామేశ్వరులను సోలాపూర్ ప్రజలు తమ గ్రామదైవంగా భక్తితో ఆరాధిస్తారు. చుట్టూ నీరు, మధ్యలో ఆలయం, దానిని చేరుకునేందుకు నిర్మించిన మార్గం కలసి ఈ క్షేత్రానికి ఒక ప్రత్యేకమైన రూపాన్ని ఇస్తాయి. శైవ సంప్రదాయం, వీరశైవ భక్తి ఉద్యమం, సిద్ధరామేశ్వరుల జీవిత చరిత్ర, సోలాపూర్ నగర వికాసం—ఇవన్నీ ఈ క్షేత్రంతో విడదీయరాని విధంగా ముడిపడి ఉన్నాయి.

శ్రీ సిద్ధరామేశ్వరులు 12వ శతాబ్దానికి చెందిన గొప్ప శివయోగి, వచనకారుడు, సమాజ సేవకుడు. కన్నడ భక్తి సాహిత్యంలో ప్రముఖ వచనకారులలో ఆయనకు విశిష్ట స్థానం ఉంది. శ్రీశైల మల్లికార్జునుడిని తన ఆరాధ్యదైవంగా భావించిన సిద్ధరామేశ్వరులు, బసవేశ్వరుల బోధనల ప్రభావంతో భక్తితో పాటు సేవకు కూడా అత్యంత ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. శ్రమ, సేవ, సత్ప్రవర్తనల ద్వారా భగవంతుని చేరుకోవచ్చని ఆయన జీవితం తెలియజేస్తుంది. కులమత భేదాలకు అతీతంగా సమాజానికి సేవ చేయడం ఆయన ఆధ్యాత్మిక సాధనలో ముఖ్యమైన భాగం.

సిద్ధరామేశ్వరులు సోలాపూర్ ప్రాంతంలో 68 శివలింగాలను ప్రతిష్ఠించినట్లు సంప్రదాయం చెబుతోంది. అష్టవినాయకులను కూడా ఈ ప్రాంతంలో ప్రతిష్ఠించినట్లు క్షేత్ర సంప్రదాయం పేర్కొంటుంది. ఆయన కేవలం ఆలయాలను నెలకొల్పిన యోగి మాత్రమే కాదు; ప్రజల అవసరాలను గుర్తించిన సమాజ సేవకుడు కూడా. సోలాపూర్ ప్రజలకు నీటి సదుపాయం కల్పించాలనే ఉద్దేశంతో భక్తుల సహకారంతో పెద్ద చెరువును నిర్మింపజేశారని చెబుతారు. అదే నేటి సిద్ధేశ్వర సరస్సుకు మూలం. కాలక్రమంలో ఈ సరస్సు, దాని మధ్యనున్న ఆలయం సోలాపూర్ నగరానికి గుర్తింపుగా మారాయి.

ప్రస్తుతం మనం చూసే ఆలయ నిర్మాణం మొత్తం ఒకే కాలానికి చెందినది కాదు. సిద్ధరామేశ్వరుల కాలంతో ఈ క్షేత్రానికి మూల సంబంధం ఉన్నప్పటికీ, తరువాతి శతాబ్దాలలో అనేక నిర్మాణాలు, మరమ్మతులు, విస్తరణలు జరిగాయి. ప్రధాన ఆలయంలో సభాగృహం, మండపం, అంతరాళం, గర్భగృహం వంటి భాగాలు ఉన్నాయి. రాతి నిర్మాణం, స్తంభాలు, మండపాలు, తరువాతి కాలంలో జోడించబడిన నిర్మాణ శైలులు కలిసి ఆలయానికి ప్రత్యేకమైన రూపాన్ని ఇచ్చాయి.

ఆలయంలోకి ప్రవేశించినప్పుడు ప్రధాన సన్నిధితో పాటు నంది దర్శనం ముఖ్యమైనది. ప్రధాన సన్నిధిలో శ్రీ సిద్ధేశ్వరులను దర్శించవచ్చు. ఆలయ ప్రాంగణంలో శ్రీ సిద్ధరామేశ్వరుల పవిత్ర సమాధి కూడా ఉంది. అందువల్ల ఇది కేవలం శివాలయం మాత్రమే కాకుండా ఒక మహాయోగి జీవితం, సాధన, సమాధితో ప్రత్యక్ష సంబంధం కలిగిన గురుక్షేత్రం కూడా. గణపతి, విఠోబా–రుక్మిణి తదితర దేవతల సన్నిధులు కూడా ఆలయ సముదాయంలో దర్శనమిస్తాయి.

ఆలయం చుట్టూ విస్తరించిన సిద్ధేశ్వర సరస్సు ఈ క్షేత్రానికి అత్యంత అందమైన ప్రత్యేకత. నగరం మధ్యలో ఉన్నప్పటికీ నీటితో చుట్టుముట్టబడిన ఆలయాన్ని దూరం నుంచి చూస్తే ఒక ద్వీపంలోని దేవాలయంలా కనిపిస్తుంది. సరస్సు ఒడ్డున ఉన్న ఘాట్లు, ఆలయానికి చేరుకునే మార్గం, మధ్యలో ఆలయ నిర్మాణం, చుట్టూ నీరు—ఇవన్నీ కలసి ఎంతో ప్రశాంతమైన వాతావరణాన్ని సృష్టిస్తాయి.

సిద్ధేశ్వర ఆలయానికి సంబంధించిన అత్యంత ప్రసిద్ధ ఉత్సవం ప్రతి సంవత్సరం మకర సంక్రాంతి సమయంలో జరిగే సిద్ధేశ్వర యాత్ర. దీనిని స్థానికంగా గడ్డా యాత్ర అని కూడా పిలుస్తారు. దీని వెనుక సిద్ధరామేశ్వరుల జీవితానికి సంబంధించిన ఒక ప్రసిద్ధ క్షేత్రగాథ ఉంది. ఆయన బోధనలకు ఆకర్షితురాలైన ఒక యువతి సిద్ధరామేశ్వరులను వివాహం చేసుకోవాలని కోరిందని, బ్రహ్మచారి అయిన సిద్ధరామేశ్వరులు తన యోగదండంతో ప్రతీకాత్మక వివాహానికి అనుమతించారని సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఈ సంఘటనను స్మరించుకుంటూ నేటికీ సంక్రాంతి సమయంలో ప్రత్యేకమైన వివాహోత్సవాన్ని నిర్వహిస్తారు.

ఈ ఉత్సవంలో అలంకరించిన నందిధ్వజాలకు విశేష ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. భోగి, సంక్రాంతి, కనుమ సమయాలలో జరిగే ఉత్సవాలు, నందిధ్వజాల ఊరేగింపులు, సంప్రదాయ కార్యక్రమాలు వేలాది మంది భక్తులను ఆకర్షిస్తాయి. మకర సంక్రాంతి మాత్రమే కాకుండా మహాశివరాత్రి, శ్రావణ మాసంలోని సోమవారాలలో కూడా సిద్ధేశ్వర ఆలయానికి పెద్ద సంఖ్యలో భక్తులు వస్తారు. రుద్రాభిషేకం తదితర శైవ పూజలకు ఇక్కడ ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉంది.

ఆలయ దర్శన మార్గదర్శకం

సిద్ధేశ్వర క్షేత్రానికి వచ్చిన తరువాత ముందుగా సరస్సు ఒడ్డు నుంచి ఆలయ సముదాయాన్ని దర్శించడం మంచిది. విశాలమైన సరస్సు మధ్యలో ఉన్న ఆలయ స్వరూపం ఇక్కడి నుంచే స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. అనంతరం సరస్సు మధ్యకు వెళ్లే మార్గం ద్వారా ప్రధాన ఆలయ ప్రాంగణంలోకి ప్రవేశించాలి. ఆలయంలో ముందుగా గణపతిని దర్శించి, తరువాత నందీశ్వరునికి నమస్కరించి ప్రధాన సన్నిధిలో శ్రీ సిద్ధేశ్వరుని దర్శించుకోవచ్చు. ఆ తరువాత శ్రీ సిద్ధరామేశ్వరుల పవిత్ర సమాధిని తప్పకుండా దర్శించాలి. సిద్ధేశ్వరుని సన్నిధి ఈ క్షేత్రంలోని శివతత్త్వాన్ని తెలియజేస్తే, సిద్ధరామేశ్వరుల సమాధి ఆయన గురుసాన్నిధ్యాన్ని అనుభూతి చేయిస్తుంది.

సిద్ధేశ్వర సరస్సులో కనిపించే అమృత లింగం ఈ క్షేత్రంలోని మరో విశేష ఆకర్షణ. నీటి మధ్యలో ప్రతిష్ఠితమైన ఈ శివలింగాన్ని భక్తులు పవిత్రంగా దర్శించుకుంటారు. సరస్సులోనే శివలింగాన్ని ఆరాధిస్తున్న భక్తులను సూచించే విగ్రహాలు కూడా ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి. చేతులు జోడించి, శివుని వైపు భక్తితో నిలిచిన ఈ రూపాలు సిద్ధరామేశ్వరులు ప్రజలలో పెంపొందించిన శివభక్తికి ప్రతీకలుగా కనిపిస్తాయి. ప్రశాంతమైన సరస్సు, నీటి మధ్యనున్న అమృత లింగం, దాని చుట్టూ శివారాధనలో నిమగ్నమైన భక్తుల రూపాలు కలిసి సిద్ధేశ్వర క్షేత్రానికి ప్రత్యేకమైన ఆధ్యాత్మిక శోభను అందిస్తాయి.

తరువాత ఆలయ ప్రాంగణంలోని విఠోబా–రుక్మిణి తదితర ఉపసన్నిధులను దర్శించుకోవచ్చు. మండపాలు, పురాతన స్తంభాలు, ఆలయ నిర్మాణ విశేషాలను గమనిస్తూ ప్రదక్షిణ చేయడం ద్వారా క్షేత్ర నిర్మాణ స్వరూపం కూడా అర్థమవుతుంది. అనంతరం సరస్సు వైపు వచ్చి ఘాట్లను, నీటి మధ్య నుంచి కనిపించే ఆలయ దృశ్యాన్ని చూడవచ్చు. ఈ సరస్సును కేవలం ఆలయానికి అందాన్నిచ్చే జలాశయంగా కాకుండా, సిద్ధరామేశ్వరుల ప్రజాసేవకు గుర్తుగా కూడా చూడాలి.

సాధారణంగా ప్రశాంతమైన దర్శనం కావాలంటే ఉదయం వేళ ఆలయానికి వెళ్లడం అనుకూలం. సోమవారాలు, శ్రావణ మాసం, మహాశివరాత్రి, ముఖ్యంగా మకర సంక్రాంతి సమయంలో జరిగే సిద్ధేశ్వర గడ్డా యాత్ర రోజుల్లో భక్తుల రద్దీ చాలా ఎక్కువగా ఉంటుంది. సంక్రాంతి సమయంలో వెళితే నందిధ్వజాల ఊరేగింపు, సిద్ధరామేశ్వరుల సంప్రదాయ వివాహోత్సవం, జాతర వంటి విశేషాలను కూడా చూడవచ్చు. అయితే వృద్ధులు, చిన్నపిల్లలతో వెళ్లేవారు ఆ రోజులలో అధిక రద్దీని దృష్టిలో ఉంచుకుని తగిన సమయం కేటాయించుకోవడం మంచిది.

సిద్ధేశ్వర ఆలయాన్ని దర్శించేటప్పుడు కేవలం ప్రధాన సన్నిధిని చూసి తిరిగి వెళ్లకుండా మొత్తం ప్రాంగణాన్ని ప్రశాంతంగా చూడాలి. ప్రధాన సన్నిధి, నంది, సిద్ధరామేశ్వరుల సమాధి, ఉపాలయాలు, మండపాలు, పవిత్ర సరస్సు, ఘాట్లు, ఆలయాన్ని చేరుకునే మార్గం—ఇవన్నీ కలిపినప్పుడే ఈ క్షేత్రం యొక్క సంపూర్ణ స్వరూపం అర్థమవుతుంది. ఒకవైపు శివక్షేత్రం, మరోవైపు సిద్ధయోగి సమాధిస్థలం, ఇంకొకవైపు ప్రజల కోసం ఏర్పడిన పురాతన జలాశయం—ఈ మూడు విశిష్టతలు ఒకేచోట కలవడం సిద్ధేశ్వర క్షేత్రానికి ఉన్న ప్రత్యేకత.

సోలాపూర్ నగర చరిత్రను సిద్ధరామేశ్వరులను విడిచిపెట్టి చూడటం కష్టం. ప్రజలకు నీటిని అందించడం, శివలింగాలను ప్రతిష్ఠించడం, భక్తిని వ్యాప్తి చేయడం, సమాజ సేవను ఆధ్యాత్మిక సాధనగా చూపించడం ద్వారా ఆయన ఈ ప్రాంతంపై చెరగని ముద్ర వేశారు. అందుకే సిద్ధేశ్వర ఆలయం సోలాపూర్‌లోని ఒక పురాతన దేవాలయం మాత్రమే కాదు; నగర చరిత్ర, సంస్కృతి, భక్తి, సామాజిక జీవనానికి ప్రతీక. విశాలమైన సరస్సు మధ్య ప్రశాంతంగా కనిపించే ఈ ఆలయం నేటికీ సిద్ధరామేశ్వరుల సేవాతత్త్వాన్ని, శివభక్తిని గుర్తుచేస్తూ సోలాపూర్‌కు ఆధ్యాత్మిక హృదయంగా నిలుస్తోంది.