హనుమాన్ చాలీసా - రామభద్రాచార్యుల వారి మహావీరీ వ్యాఖ్యాన తెలుగు భావము

గోస్వామి తులసీదాసు రచించిన శ్రీహనుమాన్ చాలీసాకు జగద్గురు రామభద్రాచార్యులు మహావీరీ వ్యాఖ్య  అన్నపేరుతో హిందీలోవ్యాఖ్యానం చెప్పారు. దాని సారం ఈ పోస్టు. 

ప్రారంభ దోహా 1

శ్రీగురు-చరన-సరోజ-రజ నిజ-మన-ముకుర సుధారి।
బరనఉఁ రఘుబర-బిమల-జస జో దాయక ఫల చారి॥

సాధారణార్థం: శ్రీగురుదేవుల పాదపద్మాల ధూళితో నా మనస్సనే అద్దాన్ని పరిశుభ్రం చేసుకొని, ధర్మార్థకామమోక్షాలనే నాలుగు పురుషార్థాలను ప్రసాదించే శ్రీరామచంద్రుని నిర్మలమైన యశస్సును వర్ణిస్తున్నాను.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: ఈ దోహాలోని శ్రీగురు అనే పదానికి రామభద్రాచార్యులు రెండు విశిష్టమైన అర్థాలను వివరిస్తారు. మొదటిది శ్రీదేవి అనుగ్రహాన్ని పొందిన గురువు. రెండవది శ్రీదేవియే గురువు. శ్రీ అనే పదాన్ని సీతామాతకు అన్వయిస్తూ, శ్రీరామానుజ, శ్రీరామానంద సంప్రదాయాలలో ఆమె గురుత్వాన్ని వివరిస్తారు. హనుమంతుడు సీతామాత శిష్యుడు కనుక హనుమాన్ చాలీసా ప్రారంభంలో ఆమెను స్మరించడం అత్యంత సముచితం. రజ అనే పదం కమలానికి పరాగాన్ని, పాదాలకు ధూళిని సూచిస్తుంది. మనస్సనే అద్దానికి విషయాసక్తి అనే మలినం అంటుకున్నందున గురుపాదధూళితో దానిని శుభ్రపరచుకోవాలని తులసీదాసు భావం.

హనుమంతుని స్తోత్రాన్ని ప్రారంభిస్తూ శ్రీరాముని యశస్సును వర్ణిస్తానని ఎందుకు చెప్పారనే ప్రశ్నకు వ్యాఖ్యాత విశేషమైన సమాధానమిస్తారు. హనుమంతునికి శ్రీరాముని నుంచి వేరైన స్వతంత్ర అస్తిత్వం లేదు. రాముని కీర్తియే హనుమంతుని కీర్తి. అందువల్ల రామయశస్సును స్తుతించడం ద్వారా హనుమంతుడు, హనుమంతుని స్తుతించడం ద్వారా రాముడు ప్రసన్నులవుతారు. ఫల చారి అనే పదానికి ధర్మార్థకామమోక్షాలతో పాటు సాలోక్య, సామీప్య, సారూప్య, సాయుజ్యాది ముక్తిఫలాలను కూడా వ్యాఖ్యాత అన్వయిస్తారు.

ప్రారంభ దోహా 2

బుద్ధి-హీన తను జానికై సుమిరౌఁ పవనకుమార।
బల బుధి బిద్యా దేహు మోహిఁ హరహు కలేస బికార॥

సాధారణార్థం: నా బుద్ధి సామర్థ్యం తక్కువని తెలుసుకొని పవనకుమారుడైన హనుమంతుని స్మరిస్తున్నాను. నాకు బలం, బుద్ధి, విద్యను ప్రసాదించి నా కష్టాలను, దోషాలను తొలగించమని ప్రార్థిస్తున్నాను.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: బుద్ధిహీనుడు అనే పదం సాధారణమైన తెలివితేటలు లేనివాడని మాత్రమే సూచించదు. భగవత్సేవకు ఉపయోగపడే బుద్ధి లేనివాడనే లోతైన అర్థాన్ని వ్యాఖ్యాత వివరిస్తారు. తను అనే పదాన్ని సూక్ష్మశరీరానికి అన్వయిస్తారు. తమోగుణ ప్రభావంతో భగవంతునికి విముఖమైన బుద్ధిని పరిశుద్ధం చేయాలని తులసీదాసు ప్రార్థిస్తున్నారు. పవన అంటే పవిత్రం చేసేవాడు. వాయువు నుంచి అగ్ని ఉద్భవించిందని తైత్తిరీయోపనిషత్తు చెప్పిన భావాన్ని ఆధారంగా తీసుకొని, పవనకుమారుడు అగ్నివలె అజ్ఞానాంధకారాన్ని తొలగించి జ్ఞానప్రకాశాన్ని కలిగించాలని వ్యాఖ్యానిస్తారు.

బలం అంటే కామరాగరహితమైన ఆత్మబలం. బుద్ధి అంటే భగవంతుని పాదాలపై స్థిరంగా నిలిచే శరణాగత బుద్ధి. విద్య అంటే జీవునికి భగవంతునితో ఉన్న సంబంధాన్ని తెలియజేసి విముక్తికి దారితీసే వినయసంపన్నమైన ఆధ్యాత్మిక విద్య. యోగసూత్రాలలో చెప్పిన అవిద్య, అస్మిత, రాగ, ద్వేష, అభినివేశాలనే ఐదు క్లేశాలను, కామ, క్రోధ, లోభ, మోహ, మద, మాత్సర్యాలనే ఆరు వికారాలను కలిపి పదకొండు అంతరంగ శత్రువులుగా వ్యాఖ్యాత వివరిస్తారు. హనుమంతుడు ఏకాదశ రుద్రస్వరూపుడు కనుక ఈ పదకొండు శత్రువులను నశింపజేయాలని తులసీదాసు ప్రార్థిస్తున్నారని మహావీరీ వ్యాఖ్యానంలోని విశిష్టమైన భావం.

చౌపాయి 1

జయ హనుమాన జ్ఞాన-గుణ-సాగర।
జయ కపీశ తిహుఁ లోక ఉజాగర॥

సాధారణార్థం: సమస్త జ్ఞానాలకు, సద్గుణాలకు సముద్రంవంటి హనుమంతుడా! నీకు జయము. మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధి పొందిన వానరశ్రేష్ఠుడా! నీకు జయము.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: ఈ చౌపాయి మొదటి భాగంలో హనుమంతుని పారమార్థిక ఔన్నత్యాన్ని, రెండవ భాగంలో ఆయన లోకోత్తర ఆదర్శాన్ని వర్ణిస్తున్నారని రామభద్రాచార్యులు వివరిస్తారు. హనుమంతుడు కేవలం శారీరక బలశాలి మాత్రమే కాదు, వేదవేదాంగాలలో అపారమైన పాండిత్యం కలిగిన జ్ఞాని. వాల్మీకి రామాయణంలోని కిష్కింధాకాండలో శ్రీరాముడు హనుమంతుని సంభాషణను ప్రశంసిస్తూ, ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం, వ్యాకరణశాస్త్రాలలో నిష్ణాతుడైనవాడు మాత్రమే ఇంత నిర్దోషంగా మాట్లాడగలడని పేర్కొంటాడు. ఆయన మాటలలో ఒక్క అపశబ్దం కూడా లేదని రాముడు గుర్తిస్తాడు. ఈ విధంగా జ్ఞానగుణసాగర అనే సంబోధనకు శాస్త్రప్రమాణాన్ని చూపిస్తారు.

కపీశ అనే పదానికి వానరులకు అధిపతి అనే అర్థాన్ని వివరిస్తారు. రుద్రస్వరూపుడైన హనుమంతుడు శ్రీరామసేవ కోసం వానరరూపాన్ని స్వీకరించాడని వ్యాఖ్యాత భావం. శ్రీరాముడు మానవరూపంలో అవతరించినప్పుడు ఆయన సేవకుడు తన స్వామికంటే వినమ్రమైన రూపంలో ఉండాలని భావించి వానరదేహాన్ని ధరించాడని వివరిస్తారు. వనాలలో లభించే ఫలమూలాలను ఆహారంగా స్వీకరించే జీవనవిధానాన్ని రామసేవకు అనుకూలమైనదిగా వ్యాఖ్యాత ప్రతిపాదిస్తారు. ఈ సందర్భంలో హనుమదుపాసకులకు శాకాహారం, మద్యవర్జనం వంటి ఆచారనియమాలను కూడా బోధిస్తారు. తిహుఁ లోక ఉజాగర అనే మాటకు ఆయన రుద్రస్వరూపం, జలస్థలాకాశాలలో అవరోధంలేని సంచారశక్తి కారణమని వివరిస్తారు.

చౌపాయి 2

రామ-దూత అతులిత-బల-ధామా।
అంజనిపుత్ర పవనసుత నామా॥

సాధారణార్థం: నీవు శ్రీరాముని విశ్వసనీయమైన దూతవు. సాటిలేని బలానికి నిలయమైనవాడవు. అంజనాదేవి కుమారుడిగా, వాయుదేవుని పుత్రుడిగా ప్రసిద్ధి పొందావు.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: రామదూత అనే పదానికి వ్యాఖ్యాత విశేషమైన ప్రాధాన్యం ఇస్తారు. హనుమంతుడు శ్రీరాముని అత్యంత అంతరంగికుడైన దూత. సీతామాతకు రాముని రహస్యసందేశాన్ని అందించే బాధ్యత ఆయనకే అప్పగించబడింది. సుందరకాండలో హనుమంతుడు సీతామాత ఎదుట తనను రామదూతగా పరిచయం చేసుకొని, తన మాటల ప్రామాణికత కోసం కరుణానిధియైన శ్రీరాముని పేరుతో ప్రమాణం చేస్తాడు. అతులిత బలధామా అనే పదానికి రెండు అర్థాలను వివరిస్తారు. హనుమంతుడు అపారమైన బలానికి నిలయమని ఒక అర్థం. అపరిమిత బలసంపన్నుడైన శ్రీరామునే తన హృదయంలో నిలుపుకున్నవాడని మరొక అర్థం. ఈ విధంగా హనుమంతుని బలం రామసాన్నిధ్యంతో ముడిపడి ఉందని వివరిస్తారు.

అంజనిపుత్ర, పవనసుత అనే రెండు పేర్లు హనుమంతుని మాతృపితృసంబంధాలను తెలియజేస్తాయి. అంజనాదేవి పూర్వజన్మలో పుంజికస్థల అనే అప్సరస అని, అగస్త్యమహర్షి శాపంతో వానరరూపం పొందిందని వ్యాఖ్యాత పేర్కొంటారు. వాయుదేవుని అదృశ్యమైన దివ్యస్పర్శ వల్ల హనుమంతుని జననం సంభవించిందనే సంప్రదాయ కథనాన్ని వివరిస్తారు. ఈ సందర్భంలో వాయువు సర్వప్రాణులలో అంతర్యామిగా ఉన్నాడని, ఆయన స్పర్శ వల్ల అంజనాదేవి పాతివ్రత్యానికి ఎటువంటి భంగం కలగలేదని ప్రత్యేకంగా వివరిస్తారు. భగవద్గీతలో వాయువును పవిత్రపరిచే శక్తిగా పేర్కొన్నందున పవనసుతుడైన హనుమంతుడు పరమపవిత్రమైన వ్యక్తిత్వానికి ప్రతీకగా నిలుస్తాడని వ్యాఖ్యానిస్తారు.

చౌపాయి 3

మహాబీర బిక్రమ బజరంగీ।
కుమతి-నివార సుమతి కే సంగీ॥

సాధారణార్థం: మహావీరుడా! అసాధారణమైన పరాక్రమం కలిగినవాడా! వజ్రసమానమైన దేహం కలిగినవాడా! దుర్బుద్ధిని తొలగించి సద్బుద్ధి కలవారికి సహచరుడిగా నిలిచేవాడా!

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: మహావీరుడు అనే పదానికి వ్యాఖ్యాత సాధారణమైన వీరత్వంకంటే ఉన్నతమైన అర్థాన్ని వివరిస్తారు. సాధారణ వీరుడు బాహ్యశత్రువులను జయిస్తాడు. హనుమంతుడు బాహ్యశత్రువులతో పాటు కామక్రోధాది అంతరంగ శత్రువులను కూడా జయించాడు. ప్రపంచమంతా కామవాంఛలకు వశమై ప్రవర్తిస్తుంటే హనుమంతుడు రఘుపతి సేవకుడిగా ఆయన పాదాల వద్ద ఆనందంతో నృత్యం చేస్తాడని తులసీదాసు రచనలను ఉదహరిస్తారు. బిక్రమ అనే పదాన్ని విశిష్టమైన పాదవిక్షేపంగా కూడా వ్యాఖ్యానిస్తారు. సముద్రలంఘన సమయంలో మైనాకుడు, సురస, సింహిక వంటి అవరోధాలను అధిగమించిన ఆయన అసాధారణమైన గమనశక్తి దీనికి ఉదాహరణ. శ్రీరామలక్ష్మణులను భుజాలపై మోసినవాడు, శ్రీరాముని హృదయంలో ధరించినవాడు అనే భావాలను కూడా వివరిస్తారు.

బజరంగీ అనే పదం వజ్రాంగి అనే సంస్కృతపదానికి అవధీ రూపమని వివరిస్తారు. బాల్యంలో సూర్యుని పండుగా భావించి పట్టుకోవడానికి వెళ్లిన హనుమంతునిపై ఇంద్రుడు వజ్రాయుధాన్ని ప్రయోగించిన ఇతిహాసాన్ని ప్రస్తావిస్తారు. ఆయన దేహం వజ్రసమానమైన దృఢత్వాన్ని పొందిన సందర్భాన్ని ఈ నామంతో అనుసంధానిస్తారు. కుమతి నివార అంటే భగవద్విముఖమైన దుర్బుద్ధిని తొలగించేవాడు. సుమతి కే సంగీ అంటే భగవంతునిపై స్థిరమైన సద్బుద్ధి కలిగినవారికి సహచరుడు. అందువల్ల హనుమంతుని వీరత్వం కేవలం శారీరక పరాక్రమంలో కాకుండా ఇంద్రియనిగ్రహం, ధర్మనిష్ఠ, భగవదనురక్తిలో కూడా వ్యక్తమవుతుందని వ్యాఖ్యాన భావం.

చౌపాయి 4

కంచన-బరన బిరాజ సుబేసా।
కానన కుండల కుంచిత కేసా॥

సాధారణార్థం: బంగారువంటి కాంతితో ప్రకాశించే దేహం, అందమైన వేషధారణ, చెవులకు కుండలాలు, వంకరలు తిరిగిన కేశాలతో హనుమంతుడు శోభిస్తున్నాడు.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: హనుమంతుడు నిష్కించనమైన రామసేవ కోసం వానరరూపాన్ని స్వీకరించాడు. సాధారణంగా వానరరూపానికి విలాసవంతమైన వస్త్రాలు, కుండలాలు, అలంకరించిన కేశాలు సహజంగా సరిపోవు. హనుమంతుడు సీతామాతతో సంభాషించినప్పుడు తనను చంచలమైన వానరుడిగా, ఉన్నతమైన వంశగౌరవం లేనివాడిగా వినయంతో పరిచయం చేసుకున్న సందర్భాన్ని వ్యాఖ్యాత ప్రస్తావిస్తారు. తులసీదాసు సాధువుల గొప్పదనాన్ని బాహ్యవేషంతో కాకుండా అంతరంగ గుణాలతో నిర్ణయిస్తారని వివరిస్తారు. జాంబవంతుడు, హనుమంతుడు దీనికి ఉదాహరణలు.

అయితే ఈ చౌపాయిలో వర్ణించిన సుందరమైన రూపానికి ప్రత్యేకమైన సందర్భాన్ని వ్యాఖ్యాత అన్వయిస్తారు. హనుమంతుడు అవసరానికి అనుగుణంగా వివిధ రూపాలను ధరించగల సమర్థుడు. రామకార్య నిర్వహణలో ఆయన ధరించిన బ్రాహ్మణవేషం, దివ్యమైన అలంకారాలు, కాంతివంతమైన రూపం ఈ వర్ణనకు అనుకూలమైనవి. అందువల్ల ఈ పద్యం హనుమంతుని సహజమైన వానరదేహాన్ని మాత్రమే కాకుండా ఆయన సందర్భానుసారంగా స్వీకరించే మంగళకరమైన రూపాన్ని కూడా సూచిస్తుందని వ్యాఖ్యాన భావం. బాహ్యసౌందర్యంకంటే రామసేవ వల్ల ప్రకాశించే అంతరంగ సౌందర్యమే ఆయన అసలైన మహిమ.

చౌపాయి 5

హాథ బజ్ర అరు ధ్వజా బిరాజై।
కాఁధే మూఁజ-జనేఊ ఛాజై॥

సాధారణార్థం: హనుమంతుని చేతిలో వజ్రసమానమైన ఆయుధం, విజయధ్వజం శోభిస్తున్నాయి. ఆయన భుజంపై ముంజగడ్డితో చేసిన యజ్ఞోపవీతం ప్రకాశిస్తోంది.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: ఈ చౌపాయిలోని రూపాన్ని వ్యాఖ్యాత భరతుని సమక్షానికి బ్రాహ్మణవేషంలో వచ్చిన హనుమంతుని సందర్భంతో అనుసంధానిస్తారు. ఆయన చేతిలో రఘువంశ కీర్తిని ప్రకటించే విజయపతాకం ఉన్నదని వివరిస్తారు. మరొక అర్థంలో బజ్ర అనే పదాన్ని వజ్రసమానమైన శక్తిగల గదకు అన్వయిస్తారు. ధ్వజం వైష్ణవ విజయానికి, రామకార్య సాఫల్యానికి సంకేతం. ఈ విధంగా హనుమంతుని ఆయుధధారణ, ధ్వజధారణ రెండూ శ్రీరాముని విజయానికే అంకితమైనవని వ్యాఖ్యానిస్తారు.

మూంజ్ జనేఊ అనే పదం ముంజగడ్డితో చేసిన యజ్ఞోపవీతాన్ని సూచిస్తుంది. ఇది హనుమంతుని అఖండ బ్రహ్మచర్యానికి ప్రతీకగా వ్యాఖ్యాత వివరిస్తారు. బ్రహ్మచర్యం అంటే కేవలం శారీరక నియమం మాత్రమే కాకుండా ఇంద్రియనిగ్రహం, విద్యానిష్ఠ, ఆత్మసంయమనం కూడా. హనుమంతుని అపారమైన బలం, జ్ఞానం, సేవాశక్తి ఈ నియమబద్ధమైన జీవితంతో ముడిపడి ఉన్నాయని భావం. ఆయన ధరించిన ప్రతి వస్తువు రామసేవకు సంబంధించిన ఆధ్యాత్మిక లక్షణాన్ని సూచిస్తుంది.

చౌపాయి 6

శంకర స్వయం కేసరీనందన।
తేజ ప్రతాప మహా జగ-బందన॥

సాధారణార్థం: కేసరి కుమారుడైన హనుమంతుడు సాక్షాత్తు శంకరుని స్వరూపం. ఆయన తేజస్సు, పరాక్రమం అపారమైనవి. సమస్త జగత్తు ఆయనను వందిస్తోంది.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: ఈ చౌపాయిలో శంకర స్వయం అనే పాఠాన్ని రామభద్రాచార్యులు ప్రత్యేకంగా స్వీకరిస్తారు. హనుమంతుడు సాక్షాత్తు శివుని అవతారమనే భావాన్ని ఈ పదబంధం స్పష్టంగా తెలియజేస్తుందని వివరిస్తారు. వినయపత్రికలోని రుద్రావతార వర్ణనను కూడా ఉదహరిస్తారు. హనుమంతుడు ఒకచోట పవనసుతుడని, మరొకచోట కేసరీనందనుడని పేర్కొనబడటం వల్ల ఇద్దరు తండ్రులు ఎలా సాధ్యమనే సందేహం కలుగుతుంది. ఈ సందేహాన్ని తొలగించడానికి ఆయన జన్మవృత్తాంతంలోని భిన్నమైన సంబంధాలను వ్యాఖ్యాత వివరిస్తారు.

కేసరి అంజనాదేవి భర్త. వాయుదేవుడు హనుమంతుని దివ్యజన్మకు కారణమైనవాడు. శంకరుడు ఆయన అవతారస్వరూపానికి మూలమైన పరమదేవుడు. ఈ మూడు సంబంధాలు పరస్పర విరుద్ధమైనవి కావని వ్యాఖ్యాత సమన్వయపరుస్తారు. శంకరుని దివ్యాంశం, వాయువు యొక్క పవిత్రశక్తి, కేసరి వంశసంబంధం హనుమంతునిలో ఏకమయ్యాయని సంప్రదాయపరంగా వివరిస్తారు. ఆయన తేజస్సు, పరాక్రమం రామకార్యానికే వినియోగించబడటం వల్ల సమస్త లోకాల వందనీయుడయ్యాడని భావం.

చౌపాయి 7

బిద్యావాన గుణీ అతి చాతుర।
రామ-కాజ కరిబే కో ఆతుర॥

సాధారణార్థం: హనుమంతుడు గొప్ప విద్యావంతుడు, సద్గుణసంపన్నుడు, అత్యంత చతురుడు. శ్రీరాముని కార్యాలను నిర్వహించడానికి ఎల్లప్పుడూ ఉత్సాహంతో సిద్ధంగా ఉంటాడు.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: బిద్యావాన అనే పదాన్ని వ్యాఖ్యాత అష్టాదశ విద్యలలో ప్రావీణ్యంతో అనుసంధానిస్తారు. హనుమంతుడు కేవలం శాస్త్రజ్ఞుడు మాత్రమే కాకుండా సందర్భానుసారంగా తన జ్ఞానాన్ని ఉపయోగించే మహాబుద్ధిశాలి. రామచరితమానసంలో ఆయన మూడుసార్లు బ్రాహ్మణవేషాన్ని ధరించిన సందర్భాలను ప్రస్తావిస్తారు. మొదటిసారి శ్రీరామలక్ష్మణులను కలిసినప్పుడు ఆయన సంభాషణలోని శాస్త్రపాండిత్యం వ్యక్తమైంది. ఇతర సందర్భాలలో కూడా తన వాక్చాతుర్యం, వినయం, వివేకం ద్వారా భగవత్కార్యాన్ని సాధించాడు. విద్యకు సద్గుణాలు, వినయం తోడైనప్పుడే అది సంపూర్ణమవుతుందని ఆయన జీవితం తెలియజేస్తుంది.

రామకాజ కరిబే కో ఆతుర అనే పదబంధం హనుమంతుని సేవాతత్పరతను తెలియజేస్తుంది. రాముని ఆజ్ఞ వచ్చిన తరువాత మాత్రమే కార్యాన్ని ప్రారంభించేవాడు కాకుండా, రామునికి ఏది అనుకూలమో ముందుగానే గ్రహించి దానిని నిర్వహించడానికి ఉత్సాహపడే సేవకుడు హనుమంతుడు. ఆయన చాతుర్యం స్వప్రయోజనానికి కాకుండా రామకార్యానికి ఉపయోగపడుతుంది. జ్ఞానం, గుణం, కార్యదక్షత, ఉత్సాహం అనే నాలుగు లక్షణాలు ఆయనలో సంపూర్ణంగా సమన్వయమయ్యాయని వ్యాఖ్యాన సారాంశం.

చౌపాయి 8

ప్రభు-చరిత్ర సునిబే కో రసియా।
రామ-లఖన-సీతా-మన-బసియా॥

సాధారణార్థం: హనుమంతుడు శ్రీరాముని చరిత్రను వినడంలో అపారమైన ఆనందాన్ని పొందుతాడు. శ్రీరాముడు, లక్ష్మణుడు, సీతామాత ఆయన హృదయంలో శాశ్వతంగా నివసిస్తారు.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: ఈ చౌపాయిలో హనుమంతుని రామకథాశ్రవణాసక్తిని వ్యాఖ్యాత అత్యంత విశిష్టంగా వివరిస్తారు. శ్రీరాముని పట్టాభిషేకం తరువాత వానరభల్లూకులకు సత్కారాలు చేసి వీడ్కోలు ఇచ్చిన సందర్భంలో హనుమంతునికి పరమధామంలో నివసించే అవకాశం కలిగిందని సంప్రదాయ భావాన్ని ప్రస్తావిస్తారు. అయితే రామకథను నిరంతరం వినాలనే కోరిక హనుమంతునికి అత్యంత ప్రియమైనది. భగవంతుని సాన్నిధ్యంతో పాటు ఆయన లీలాకథలను వినడంలో లభించే ఆనందానికి హనుమంతుడు గొప్ప ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడని వివరిస్తారు.

రామలఖనసీతామనబసియా అనే పదబంధం హనుమంతుని హృదయంలో సీతారామలక్ష్మణుల నిత్యసాన్నిధ్యాన్ని సూచిస్తుంది. ఆయన హృదయం ఇతర విషయాలకు ఆశ్రయం కాదు. రామనామం, రామకథ, రామసేవలతో నిండిన పవిత్రస్థానం. హనుమంతుని భక్తి కేవలం దర్శనంతో తృప్తిపడేది కాదు. భగవంతుని గుణాలను నిరంతరం స్మరించడం, ఆయన కథలను వినడం, ఆయన సేవలో జీవించడం అనే మూడు అంశాలలో అది వ్యక్తమవుతుంది. రామకథాశ్రవణం హనుమంతునికి జీవనాధారమని వ్యాఖ్యాన భావం.

చౌపాయి 9

సూక్ష్మ రూప ధరి సియహిఁ దిఖావా।
బికట రూప ధరి లంక జరావా॥

సాధారణార్థం: హనుమంతుడు సీతామాతకు దర్శనమిచ్చేటప్పుడు సూక్ష్మరూపాన్ని ధరించాడు. లంకాదహన సమయంలో భయంకరమైన విశాలరూపాన్ని ధరించాడు.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: అశోకవనంలో ప్రవేశించిన హనుమంతుడు వృక్షపత్రాల మధ్య దాగగలిగేంత సూక్ష్మమైన రూపాన్ని ధరించాడు. అధ్యాత్మరామాయణంలో ఆయన రూపాన్ని చిన్న పక్షితో పోల్చిన సందర్భాన్ని వ్యాఖ్యాత ప్రస్తావిస్తారు. సీతామాతకు భయం కలగకుండా, రాక్షసులకు తెలియకుండా ఆమెను సమీపించడం కోసం ఈ సూక్ష్మరూపం అవసరమైంది. హనుమంతుడు తన రూపాన్ని అవసరానికి అనుగుణంగా మార్చగల దివ్యసామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉన్నాడని వివరిస్తారు. శ్రీరాముని ముద్రిక కూడా దివ్యమైన వస్తువు కనుక ఆయన రూపానికి అనుగుణంగా ఉండగలదని వ్యాఖ్యాత అభిప్రాయపడతారు.

లంకాదహన సమయంలో అదే హనుమంతుడు వికటరూపాన్ని ధరించాడు. సీతామాత ఎదుట వినయంతో, సౌమ్యతతో ప్రవర్తించినవాడు రాక్షసుల ఎదుట మహాపరాక్రమాన్ని ప్రదర్శించాడు. ఒకే వ్యక్తిలో మృదుత్వం, ఉగ్రత్వం పరస్పర విరుద్ధాలు కావని ఈ సందర్భం తెలియజేస్తుంది. భక్తుల రక్షణకు సౌమ్యత్వం, దుష్టశిక్షణకు ఉగ్రత్వం అవసరమవుతాయి. ఈ రెండింటినీ ధర్మానుగుణంగా వినియోగించడం హనుమంతుని విశిష్టత.

చౌపాయి 10

భీమ రూప ధరి అసుర సఁహారే।
రామచంద్ర కే కాజ సఁవారే॥

సాధారణార్థం: హనుమంతుడు భయంకరమైన మహారూపాన్ని ధరించి రాక్షసులను సంహరించాడు. శ్రీరామచంద్రుని కార్యాలను విజయవంతంగా నిర్వహించాడు.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: హనుమంతుని భీమరూపాన్ని వివరించడానికి వ్యాఖ్యాత మహాభారతంలోని భీమసేనుని సందర్భాన్ని ప్రస్తావిస్తారు. ద్రౌపది కోరిక మేరకు సౌగంధిక పుష్పాలను వెదుకుతూ వెళ్లిన భీముడు గంధమాదన పర్వతప్రాంతంలో హనుమంతుని కలిశాడు. వృద్ధవానరరూపంలో మార్గానికి అడ్డంగా పడుకున్న హనుమంతుడు తన తోకను పక్కకు జరపమని భీమునితో చెప్పాడు. అపారమైన శారీరక బలం కలిగిన భీముడు ఎంత ప్రయత్నించినా ఆ తోకను కదలించలేకపోయాడు. తరువాత హనుమంతుని నిజస్వరూపాన్ని గ్రహించి వినయంతో ప్రార్థించాడు. హనుమంతుడు తన విశ్వరూపసమానమైన మహాకాయాన్ని ప్రదర్శించినప్పుడు భీముడు కూడా ఆ తేజస్సును తట్టుకోలేకపోయాడని వ్యాఖ్యాత వివరిస్తారు.

రామచంద్ర కే కాజ సఁవారే అనే మాట హనుమంతుని పరాక్రమానికి పరమలక్ష్యాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఆయన మహారూపధారణ, రాక్షససంహారం, యుద్ధసాహసాలు అన్నీ శ్రీరాముని కార్యసిద్ధి కోసమే. స్వశక్తిని ప్రదర్శించుకోవాలనే అహంకారం ఆయనలో లేదు. అవసరమైనప్పుడు మాత్రమే మహాబలాన్ని ఉపయోగించి, కార్యం పూర్తయిన తరువాత తిరిగి వినయంతో రామసేవకుడిగా నిలుస్తాడు. అపారమైన శక్తి వినయంతో కూడినప్పుడే అది ధర్మరక్షణకు ఉపయోగపడుతుందని ఈ చౌపాయి తెలియజేస్తుంది.

చౌపాయి 11

లాయ సఁజీవని లఖన జియాయే।
శ్రీరఘుబీర హరషి ఉర లాయే॥

సాధారణార్థం: హనుమంతుడు సంజీవనీ ఔషధాన్ని తీసుకువచ్చి లక్ష్మణుని ప్రాణాలను కాపాడాడు. ఆనందంతో శ్రీరాముడు హనుమంతుని హృదయానికి హత్తుకున్నాడు.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: మేఘనాదుడు ప్రయోగించిన వీరఘాతినీ శక్తి వల్ల లక్ష్మణుడు మూర్ఛపోయిన సందర్భాన్ని వ్యాఖ్యాత వివరిస్తారు. లక్ష్మణుడు కాలస్వరూపుడైనప్పటికీ రామావతారలీలలో మూర్ఛను పొందాడు. హనుమంతుడు ఆయనను శ్రీరాముని వద్దకు తీసుకువచ్చి, సుషేణవైద్యుని సూచన మేరకు సంజీవనీని సమకూర్చాడు. హనుమంతుని అసాధారణమైన వేగం, కార్యదక్షత, సంకల్పబలం ఈ సందర్భంలో వ్యక్తమయ్యాయి. ఆయన తెచ్చిన ఔషధంతో లక్ష్మణుడు తిరిగి చైతన్యం పొందాడు.

లక్ష్మణుని ప్రాణరక్షణ వల్ల శ్రీరామునికి కలిగిన ఆనందాన్ని వ్యాఖ్యాత ప్రత్యేకంగా వివరిస్తారు. శ్రీరాముడు పరమాత్మ అయినప్పటికీ తన భక్తుని సేవకు కృతజ్ఞతను వ్యక్తపరచాడు. హనుమంతుని ఆలింగనం కేవలం ఒక సేవకునికి లభించిన బహుమానం కాదు. భగవంతునికి భక్తునిపై ఉన్న అపారమైన ప్రేమకు నిదర్శనం. భగవత్సేవలో చేసిన కార్యానికి అత్యున్నతమైన ఫలం భగవంతుని ప్రేమను పొందడమేనని ఈ చౌపాయి తెలియజేస్తుంది.

చౌపాయి 12

రఘుపతి కీన్హీ బహుత బడాఈ।
తుమ మమ ప్రియ భరతహిఁ సమ భాఈ॥

సాధారణార్థం: శ్రీరాముడు హనుమంతుని ఎంతో ప్రశంసించి, నా సోదరుడైన భరతునితో సమానంగా నీవు నాకు ప్రియమైనవాడవని చెప్పాడు.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: ఈ చౌపాయిలో భాఈ అనే పదాన్ని ఎలా అన్వయించాలనే అంశాన్ని వ్యాఖ్యాత ప్రత్యేకంగా పరిశీలిస్తారు. భరతహిఁ సమ భాఈ అంటే సోదరుడైన భరతునితో సమానంగా ప్రియమైనవాడవని అర్థం చేసుకోవాలని వివరిస్తారు. హనుమంతుని శ్రీరాముడు కేవలం సోదరుడిగా మాత్రమే భావించాడని చెప్పడం సముచితం కాదని పేర్కొంటారు. ఎందుకంటే సుందరకాండలో శ్రీరాముడు హనుమంతుని పుత్రుడిగా సంబోధించి, ఆయన చేసిన ఉపకారానికి తాను ఋణం తీర్చుకోలేనని ప్రకటించాడు. అందువల్ల ఈ చౌపాయిలో భరతుని సోదరసంబంధాన్ని ప్రమాణంగా తీసుకొని హనుమంతునిపై ఉన్న ప్రేమను వ్యక్తపరచాడని వ్యాఖ్యాత వివరిస్తారు.

శ్రీరాముని దృష్టిలో భరతుడు పరమభక్తికి, నిస్వార్థత్యాగానికి ఆదర్శం. అటువంటి భరతునితో హనుమంతుని పోల్చడం ఆయన సేవాభక్తికి లభించిన గొప్ప గౌరవం. భగవంతుడు భక్తుని సేవను కేవలం కార్యసాఫల్యంతో కొలవడు. ఆ సేవ వెనుక ఉన్న నిష్కామభావాన్ని, ప్రేమను, సమర్పణను గుర్తిస్తాడు. హనుమంతుని సేవలో ఈ లక్షణాలన్నీ పరిపూర్ణంగా ఉన్నందున శ్రీరాముడు ఆయనను తనకు అత్యంత ప్రియమైనవాడిగా ప్రకటించాడని వ్యాఖ్యాన భావం.

చౌపాయి 13

సహసబదన తుమ్హరో జస గావైఁ।
అస కహి శ్రీపతి కంఠ లగావైఁ॥

సాధారణార్థం: వెయ్యి ముఖాలు కలిగిన ఆదిశేషుడు కూడా నీ కీర్తిని గానం చేస్తాడని శ్రీరాముడు హనుమంతునితో చెప్పి ఆయనను ఆలింగనం చేసుకున్నాడు.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: సహసబదన అనే పదాన్ని వ్యాఖ్యాత ఆదిశేషునికి అన్వయిస్తారు. శ్రీరామావతారంలో ఆదిశేషుడు లక్ష్మణునిగా అవతరించాడు. అందువల్ల లక్ష్మణుని ప్రాణాలను రక్షించిన హనుమంతుని మహిమను సహస్రముఖుడైన శేషుడు కూడా నిరంతరం స్తుతిస్తాడనే అర్థాన్ని వివరిస్తారు. ఈ పద్యాన్ని లక్ష్మణమూర్ఛ నివారణ తరువాత జరిగిన సంఘటనతో అనుసంధానిస్తారు. హనుమంతుని ఉపకారం వల్ల లక్ష్మణుని ప్రాణాలు నిలిచాయి కనుక ఆదిశేషునికి ఆయన పట్ల ప్రత్యేకమైన కృతజ్ఞత ఉందని భావం.

శ్రీపతి కంఠ లగావైఁ అనే వాక్యంలో భగవంతుని అపారమైన వాత్సల్యం వ్యక్తమవుతుంది. సమస్త లోకాలకు అధిపతియైన శ్రీరాముడు తన సేవకుని హృదయానికి హత్తుకోవడం భక్తి యొక్క అత్యున్నతమైన గౌరవాన్ని సూచిస్తుంది. హనుమంతుడు తాను చేసిన కార్యానికి ప్రతిఫలం కోరలేదు. కానీ శ్రీరాముడు తన ప్రేమతో ఆయనను సత్కరించాడు. భక్తుని నిష్కామసేవకు భగవంతుని అనుగ్రహమే నిజమైన ప్రతిఫలమని వ్యాఖ్యాన భావం.

చౌపాయి 14

సనకాదిక బ్రహ్మాది మునీశా।
నారద సారద సహిత అహీశా॥

సాధారణార్థం: సనకసనందనాది మహర్షులు, బ్రహ్మదేవుడు, నారదుడు, సరస్వతీదేవి, అహీశుడు మొదలైన మహనీయులందరూ హనుమంతుని కీర్తిని గానం చేస్తారు.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: ఈ చౌపాయిలో ముందు పద్యంలో ఉన్న జస గావైఁ అనే క్రియను అన్వయించుకోవాలని వ్యాఖ్యాత వివరిస్తారు. హనుమంతుడు లక్ష్మణుని ప్రాణాలను కాపాడిన మహాకార్యం సమస్త లోకాలలో ప్రసిద్ధి చెందుతుంది. పాతాళంలో ఆదిశేషుడు, భూలోకంలో సనకాది మహర్షులు, నారదుడు, స్వర్గలోకంలో బ్రహ్మాది దేవతలు ఆయన కీర్తిని స్తుతిస్తారని భావం. ఈ విధంగా హనుమంతుని సేవకు మూడు లోకాలలోనూ గౌరవం లభిస్తుందని వ్యాఖ్యానిస్తారు.

అహీశా అనే పదానికి వ్యాఖ్యాత ప్రత్యేకమైన అర్థాలను సూచిస్తారు. ముందు చౌపాయిలో సహసబదన అనే పదం ఆదిశేషునికి అన్వయించబడింది కనుక ఇక్కడ అహీశా అనే పదాన్ని సర్పశయ్యపై శయనించే విష్ణుమూర్తికి లేదా సర్పాలను ఆభరణాలుగా ధరించే శివునికి అన్వయించవచ్చని వివరిస్తారు. ఈ విధంగా హనుమంతుని మహిమను బ్రహ్మవిష్ణుమహేశ్వరులతో పాటు మహర్షులు, దేవతలు, విద్యాధిదేవతలందరూ గానం చేస్తున్నారని ఈ పద్యం తెలియజేస్తుంది.

చౌపాయి 15

జమ కుబేర దిగపాల జహాఁ తే।
కబి కోబిద కహి సకైఁ కహాఁ తే॥

సాధారణార్థం: యముడు, కుబేరుడు, దిక్పాలకులు, గొప్ప కవులు, పండితులు కూడా హనుమంతుని మహిమను పూర్తిగా వర్ణించలేరు.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: ఈ చౌపాయిని ముందు రెండు చౌపాయిలతో కలిపి అర్థం చేసుకోవాలని వ్యాఖ్యాత సూచిస్తారు. హనుమంతుని కీర్తిని ఆదిశేషుడు, బ్రహ్మాది దేవతలు, మహర్షులు స్తుతించినట్లే యమకుబేరాదులు, దిక్పాలకులు కూడా స్తుతిస్తారు. జహాఁ తే అనే పదానికి ముందు చెప్పిన గావైఁ అనే క్రియను అన్వయించుకోవాలి. అయితే ఎంతమంది మహనీయులు గానం చేసినప్పటికీ ఆయన మహిమకు అంతం లేదని ఈ పద్యం సూచిస్తుంది.

వ్యాఖ్యాత హనుమాన్ చాలీసాలోని చౌపాయిల క్రమాన్ని కూడా విశ్లేషిస్తారు. మొదటి పది చౌపాయిలలో హనుమంతుని స్వరూపం, గుణాలు, పరాక్రమం వర్ణించబడతాయి. పదకొండవ చౌపాయి నుంచి ఆయన శ్రీరామకార్యాలలో నిర్వహించిన విశిష్టమైన సేవలను వివరిస్తారు. పదకొండు నుంచి పదిహేను వరకు లక్ష్మణుని ప్రాణరక్షణ సందర్భంలో హనుమంతునికి లభించిన గౌరవాన్ని ప్రధానంగా వర్ణించారు. ఈ విధంగా హనుమంతుని మహిమను దేవతలు, కవులు, పండితులు కూడా సంపూర్ణంగా వివరించలేరనే భావంతో ఈ భాగం ముగుస్తుంది.

చౌపాయి 16

తుమ ఉపకార సుగ్రీవహిఁ కీన్హా।
రామ మిలాయ రాజ-పద దీన్హా॥

సాధారణార్థం: హనుమంతుడు సుగ్రీవునికి గొప్ప ఉపకారం చేశాడు. ఆయనను శ్రీరామునితో కలిపి, కిష్కింధ రాజ్యాన్ని తిరిగి పొందడానికి కారణమయ్యాడు.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: సుగ్రీవుడు వాలికి భయపడి ఋష్యమూక పర్వతంపై ఆశ్రయం పొందినప్పుడు శ్రీరామలక్ష్మణులను చూసి మొదట భయపడ్డాడు. వారి నిజస్వరూపాన్ని తెలుసుకోవడానికి హనుమంతుని పంపించాడు. హనుమంతుడు శ్రీరాముని మహిమను గుర్తించి సుగ్రీవుని ఆయన వద్దకు తీసుకువచ్చాడు. సుగ్రీవుడు హనుమంతుని భుజాలపై ఆసీనులైన శ్రీరామలక్ష్మణులను దర్శించిన సందర్భాన్ని వ్యాఖ్యాత విశేషంగా వివరిస్తారు. సద్గురువు లేదా సత్పురుషుని అనుగ్రహం లేకుండా పరమాత్మను యథార్థంగా గుర్తించడం కష్టమని ఈ సందర్భానికి ఆధ్యాత్మిక అర్థాన్ని అన్వయిస్తారు.

హనుమంతుని మధ్యవర్తిత్వం వల్ల సుగ్రీవునికి రామసాన్నిధ్యం, రామమైత్రి, చివరకు రాజ్యప్రాప్తి కలిగాయి. ఈ మూడు ఫలాలకు మూలం హనుమంతుని అనుగ్రహమేనని వ్యాఖ్యాత భావం. సుగ్రీవుడు మొదట భయంతో, అనిశ్చితితో ఉన్నప్పటికీ హనుమంతుని మార్గదర్శకత్వం వల్ల భగవంతుని ఆశ్రయించాడు. భక్తుని జీవితంలో సత్పురుషుని పాత్ర ఎంత గొప్పదో ఈ సంఘటన తెలియజేస్తుంది. హనుమంతుడు స్వయంగా రామసేవకుడై ఇతరులను కూడా రామశరణాగతికి నడిపించే ఆచార్యస్వరూపుడని ఈ చౌపాయి నిరూపిస్తుంది.

చౌపాయి 17

తుమ్హరో మంత్ర బిభీషన మానా।
లంకేశ్వర భఏ సబ జగ జానా॥

సాధారణార్థం: విభీషణుడు హనుమంతుని ఉపదేశాన్ని స్వీకరించాడు. దాని ఫలితంగా లంకకు రాజయ్యాడు. ఈ విషయం జగత్తంతటికీ తెలిసినదే.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: హనుమంతుడు లంకలో విభీషణుని కలిసినప్పుడు ఆయన శ్రీరాముని అనుగ్రహం తనకు లభిస్తుందో లేదోనని సందేహించాడు. సూర్యవంశానికి చెందిన శ్రీరాముడు సూర్యపుత్రుడైన సుగ్రీవునిపై అనుగ్రహం చూపాడని, కానీ రాక్షసవంశంలో జన్మించిన తనకు ఆ అర్హత లేదని విభీషణుడు భావించాడు. అప్పుడు హనుమంతుడు భగవంతుని అనుగ్రహానికి వంశం, జన్మ, సామాజికస్థితి ప్రమాణాలు కావని, భగవత్స్మరణమే ప్రధానమైన సాధనమని బోధించాడు. ఈ ఉపదేశం విభీషణుని నిరాశను తొలగించింది.

హనుమంతుని మంత్రాన్ని స్వీకరించిన విభీషణుడు శ్రీరాముని శరణు పొందాడు. ఫలితంగా శ్రీరాముడు అతనికి అభయం ప్రసాదించి లంకాధిపత్యాన్ని అనుగ్రహించాడు. ఈ సంఘటనలో హనుమంతుడు కేవలం దూత మాత్రమే కాకుండా శరణాగతి మార్గాన్ని బోధించే గురువుగా కనిపిస్తాడు. సుగ్రీవునికి రామదర్శనాన్ని కలిగించిన హనుమంతుడు విభీషణునికి రామశరణాగతిని బోధించాడు. ఈ రెండు సందర్భాలలోనూ ఆయన జీవులను భగవంతుని వద్దకు చేర్చే మధ్యవర్తిగా వ్యవహరించాడని వ్యాఖ్యాత వివరిస్తారు.

చౌపాయి 18

జుగ సహస్ర జోజన పర భానూ।
లీల్యో తాహి మధుర ఫల జానూ॥

సాధారణార్థం: ఎంతో దూరంలో ప్రకాశిస్తున్న సూర్యుని హనుమంతుడు బాల్యంలో తియ్యని పండుగా భావించి పట్టుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: ఈ చౌపాయిలో జుగ సహస్ర జోజన అనే పదబంధానికి వ్యాఖ్యాత విశిష్టమైన భాషాపరమైన వివరణ ఇస్తారు. జుగ అనే పదానికి రెండు అనే అర్థంతో పాటు అనేకత్వాన్ని సూచించే ప్రయోగం కూడా ఉందని పేర్కొంటారు. సంస్కృతంలోని కొన్ని సంఖ్యాపదాలు సందర్భానుసారంగా అనంతమైన లేదా లెక్కించలేనంత పరిమాణాన్ని సూచిస్తాయని వివరిస్తారు. అందువల్ల జుగ సహస్ర జోజన అనే పదబంధాన్ని నిర్దిష్టమైన ఖగోళదూరానికి సంబంధించిన గణితసూత్రంగా కాకుండా అపరిమితమైన దూరాన్ని సూచించే కావ్యప్రయోగంగా అర్థం చేసుకుంటారు. హనుమంతుని అసాధారణమైన గమనశక్తిని ప్రకటించడమే ఈ వర్ణనలో ప్రధానమైన ఉద్దేశం.

బాలహనుమంతుడు ఉదయిస్తున్న సూర్యుని ఎర్రని పండుగా భావించి ఆకాశంలోకి ఎగిరిన ఇతిహాసాన్ని వ్యాఖ్యాత వివరిస్తారు. ఈ సంఘటనను కార్తిక కృష్ణ అమావాస్య, సూర్యగ్రహణ సందర్భాలతో అనుసంధానించే సంప్రదాయ అభిప్రాయాన్ని కూడా ప్రస్తావిస్తారు. హనుమంతుని జన్మతిథికి సంబంధించిన తన అభిప్రాయాన్ని ఈ సందర్భంగా వివరిస్తారు. ఈ వర్ణనలో ప్రధానంగా హనుమంతుని బాల్యసాహసం, అపారమైన శక్తి, భయరహితమైన స్వభావం వ్యక్తమవుతాయి. దూరం ఎంత గొప్పదైనా దానిని అధిగమించగల దివ్యసామర్థ్యం ఆయనకు ఉన్నదని వ్యాఖ్యాన భావం.

చౌపాయి 19

ప్రభు-ముద్రికా మేలి ముఖ మాహీఁ।
జలధి లాఁఘి గయే అచరజ నాహీఁ॥

సాధారణార్థం: శ్రీరాముడు ఇచ్చిన ఉంగరాన్ని నోటిలో భద్రపరచుకొని హనుమంతుడు సముద్రాన్ని దాటాడు. ఆయనకు ఇది ఆశ్చర్యకరమైన కార్యం కాదు.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: సుగ్రీవుడు, విభీషణుడు అనే ఇద్దరిని రామశరణాగతికి చేర్చిన హనుమంతుని తారకత్వాన్ని వివరించిన తరువాత, ఈ చౌపాయిలో ఆయన స్వయంగా సముద్రాన్ని దాటిన సందర్భాన్ని వ్యాఖ్యాత పరిశీలిస్తారు. సుగ్రీవునికి రామనామమనే సేతువును, విభీషణునికి రామకృప అనే సేతువును ఏర్పరచిన హనుమంతుడు తనకు మాత్రం శ్రీరాముని ముద్రికనే ఆధారంగా స్వీకరించాడు. ఆ ముద్రికను నోటిలో ఉంచుకొని రామనామామృతాన్ని ఆస్వాదిస్తూ సముద్రాన్ని లంఘించాడని భక్తిపూర్వకంగా వివరిస్తారు.

రామముద్రిక కేవలం ఒక ఉంగరం కాదు. అది శ్రీరాముని విశ్వాసానికి, అధికారానికి, అనుగ్రహానికి సంకేతం. సీతామాతకు తన దూతత్వాన్ని నిరూపించడానికి కూడా అదే ప్రమాణమైంది. శ్రీరాముని అనుగ్రహాన్ని హృదయంలో ధరించిన హనుమంతునికి సముద్రలంఘనం అసాధ్యమైన కార్యం కాదని వ్యాఖ్యాన భావం. రామనామంపై సంపూర్ణమైన విశ్వాసం ఉన్నవాడు గొప్ప అవరోధాలను కూడా అధిగమించగలడనే ఆధ్యాత్మిక సందేశాన్ని ఈ పద్యం తెలియజేస్తుంది.

చౌపాయి 20

దుర్గమ కాజ జగత కే జే తే।
సుగమ అనుగ్రహ తుమ్హరే తే తే॥

సాధారణార్థం: జగత్తులో ఎంత కష్టసాధ్యమైన కార్యాలున్నా హనుమంతుని అనుగ్రహంతో అవి సులభమవుతాయి.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: హనుమంతుడు శ్రీరామకార్యంలో అత్యంత క్లిష్టమైన పనులను కూడా విజయవంతంగా నిర్వహించాడని వ్యాఖ్యాత వివరిస్తారు. సీతాన్వేషణ, సముద్రలంఘనం, లంకలో ప్రవేశం, రాక్షసులతో పోరాటం, సంజీవనీని తీసుకురావడం వంటి కార్యాలు ఆయన అసాధారణమైన సమర్థతకు ఉదాహరణలు. హనుమాన్ బాహుకంలోని పద్యాలను ఉదహరిస్తూ, మనస్సుకు కూడా అసాధ్యంగా కనిపించే కార్యాలను హనుమంతుడు తన శక్తితో సులభతరం చేశాడని వివరిస్తారు. ఆయన అనుగ్రహం వల్ల క్లిష్టమైన పరిస్థితులలో కూడా మార్గం లభిస్తుందని భక్తిసంప్రదాయ విశ్వాసం.

ఈ చౌపాయితో హనుమంతుని చరిత్రకు సంబంధించిన ప్రధానమైన వర్ణన ముగిసి, తరువాతి చౌపాయిలలో ఆయన అనుగ్రహమహిమను వివరించే భాగం ప్రారంభమవుతుందని వ్యాఖ్యాత సూచిస్తారు. రామకార్యాలను విజయవంతంగా నిర్వహించిన హనుమంతుడు భక్తుల కార్యసిద్ధికి కూడా సహాయకుడని తులసీదాసు భావం. భగవంతుని సేవలో సాధించిన శక్తి, వివేకం, ధైర్యం భక్తుల సంకటాలను తొలగించడానికి ఉపయోగపడతాయని ఈ చౌపాయి తెలియజేస్తుంది.

చౌపాయి 21

రామ-దుఆరే తుమ రఖవారే।
హోత న ఆజ్ఞా బిను పైసారే॥

సాధారణార్థం: శ్రీరాముని ద్వారానికి హనుమంతుడు రక్షకుడు. ఆయన అనుమతి లేకుండా శ్రీరాముని సన్నిధిలోకి ప్రవేశించడం సాధ్యం కాదు.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: శ్రీరాముని ఉపాసనలో హనుమంతుని అనుగ్రహం అత్యంత అవసరమని వ్యాఖ్యాత వివరిస్తారు. హనుమంతుడు రాజాధిరాజుడైన శ్రీరాముని ద్వారపాలకుడు. సాధారణంగా ద్వారపాలకుడు తన యజమాని ఆజ్ఞతో ఇతరులను లోపలికి ప్రవేశపెడతాడు. కానీ హనుమంతునికి శ్రీరామునితో అంతటి ఆత్మీయమైన సంబంధం ఉంది కనుక ఆయన నిర్ణయాన్ని శ్రీరాముడు కూడా గౌరవిస్తాడు. సుగ్రీవుడు, విభీషణుడు రామశరణాగతిని పొందడానికి హనుమంతుడే ప్రధానమైన కారణమయ్యాడు. వారిని శ్రీరాముని వద్దకు చేర్చడానికి ఆయన ముందుగానే ప్రత్యేకమైన అనుమతిని కోరవలసిన అవసరం రాలేదని వ్యాఖ్యాత వివరిస్తారు.

రామద్వారం అనే పదానికి ఆధ్యాత్మికమైన అర్థం కూడా ఉంది. శ్రీరాముని అనుగ్రహాన్ని పొందడానికి హనుమంతుని వంటి పరమభక్తుని మార్గదర్శకత్వం అవసరం. ఆయన భక్తులను అడ్డుకునే ద్వారపాలకుడు కాదు. వారికి రామసాన్నిధ్యాన్ని కలిగించే కరుణామూర్తి. సుగ్రీవుని రామునితో కలిపినవాడు, విభీషణునికి శరణాగతిని బోధించినవాడు హనుమంతుడే. అందువల్ల ఆయన అనుగ్రహం రామప్రాప్తికి ప్రవేశద్వారమని మహావీరీ వ్యాఖ్యానంలోని ప్రధాన భావం.

చౌపాయి 22

సబ సుఖ లహహిఁ తుమ్హారీ శరనా।
తుమ రక్షక కాహూ కో డర నా॥

సాధారణార్థం: హనుమంతుని శరణు పొందినవారు సమస్త సుఖాలను పొందుతారు. ఆయన రక్షణలో ఉన్నవారికి భయపడవలసిన అవసరం లేదు.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: హనుమంతుని శరణాగతి భక్తునికి నిర్భయత్వాన్ని ప్రసాదిస్తుందని వ్యాఖ్యాత వివరిస్తారు. సాధారణంగా ద్వారపాలకులు కొందరిని ప్రవేశించకుండా నిరోధించవచ్చు. కానీ హనుమంతుడు తనను ఆశ్రయించినవారికి శ్రీరామదర్శనాన్ని కలిగించడానికి ఎల్లప్పుడూ సిద్ధంగా ఉంటాడు. వైకుంఠ ద్వారపాలకులైన జయవిజయుల సందర్భాన్ని ప్రస్తావిస్తూ, హనుమంతుని ద్వారపాలకత్వంలోని ప్రత్యేకమైన కరుణను వివరిస్తారు. ఆయన భక్తులను భగవంతునికి దూరం చేయడు. వారికి రామానుగ్రహాన్ని అందించే సాధనమవుతాడు.

హనుమాన్ బాహుకంలోని పద్యాన్ని ఉదహరిస్తూ, హనుమంతుని ఆశ్రయించిన భక్తుడు లోకపాలకులకే రక్షకుడైన మహావీరుని కరుణను పొందుతాడని వ్యాఖ్యాత పేర్కొంటారు. ఇక్కడ సుఖం అంటే భౌతికమైన సౌకర్యాలతో పాటు భగవత్సాన్నిధ్యం వల్ల కలిగే అంతరంగ ప్రశాంతత కూడా. హనుమంతుని రక్షణపై విశ్వాసం భక్తుని భయాన్ని తొలగిస్తుంది. రామసేవకుడైన హనుమంతుని ఆశ్రయించడం ద్వారా భక్తుడు రాముని అనుగ్రహాన్ని పొందుతాడని భావం.

చౌపాయి 23

ఆపన తేజ సమ్హారో ఆపే।
తీనౌఁ లోక హాఁక తే కాఁపే॥

సాధారణార్థం: హనుమంతుడు తన అపారమైన తేజస్సును తానే స్మరించుకొని ప్రకటించగలడు. ఆయన గర్జనకు మూడు లోకాలు కంపిస్తాయి.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: ఈ చౌపాయిలో సమ్హారో అనే పదానికి రామభద్రాచార్యులు ప్రత్యేకమైన అర్థాన్ని వివరిస్తారు. సాధారణంగా దీనిని తన తేజస్సును నియంత్రించుకోవడం అని అర్థం చేసుకుంటారు. కానీ వ్యాఖ్యాత దీనిని స్మరించుకోవడం అనే అర్థంలో స్వీకరిస్తారు. బాల్యంలో ఋషుల శాపం కారణంగా హనుమంతుడు తన అపారమైన శక్తిని మరచిపోయాడని సంప్రదాయ కథనం. సీతాన్వేషణ సమయంలో జాంబవంతుడు ఆయనకు ఆ శక్తిని గుర్తుచేశాడు. కిష్కింధాకాండలో జాంబవంతుడు హనుమంతునితో జగత్తులో నీకు అసాధ్యమైన కార్యమేదీ లేదని ప్రోత్సహించిన సందర్భాన్ని వ్యాఖ్యాత ఉదహరిస్తారు. అందువల్ల ఆపన తేజ సమ్హారో అనే మాటకు తన తేజస్సును స్మరించుకొని ప్రకటించడం అనే అర్థం కూడా ఉందని వివరిస్తారు.

హనుమంతుని గర్జన మూడు లోకాలను కంపింపజేస్తుందని తులసీదాసు చేసిన వర్ణనకు వ్యాఖ్యాత కవితావళిలోని యుద్ధకాండ సందర్భాలను ఆధారంగా చూపిస్తారు. ఆయన గర్జన కేవలం శబ్దం కాదు. ధర్మరక్షణకు, రామకార్యసిద్ధికి ప్రకటించే మహాపరాక్రమం. హనుమంతుని తేజస్సు ఆయన స్వప్రయోజనానికి ఉపయోగపడదు. భగవంతుని కార్యం అవసరమైనప్పుడు మాత్రమే సంపూర్ణంగా వ్యక్తమవుతుంది. భక్తులు హనుమంతుని వీరగాథలను స్తుతించడం ఆయన మహిమను స్మరించుకొనే సాధనమని వ్యాఖ్యాన భావం.

చౌపాయి 24

భూత పిశాచ నికట నహిఁ ఆవై।
మహాబీర జబ నామ సునావై॥

సాధారణార్థం: మహావీరుడైన హనుమంతుని నామాన్ని స్మరించినప్పుడు భూతపిశాచాదులు సమీపించలేరని తులసీదాసు స్తుతిస్తున్నారు.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: ఈ చౌపాయిలో మహావీర అనే నామానికి ఉన్న విశిష్టమైన ప్రభావాన్ని వ్యాఖ్యాత వివరిస్తారు. హనుమంతుడు దుష్టశక్తులను అణచివేసే మహాపరాక్రమశాలి. హనుమాన్ బాహుకంలోని పద్యాన్ని ఉదహరిస్తూ పూతనాది పిశాచశక్తులు, రాక్షసులు కూడా రామదూతుడైన హనుమంతుని ఆజ్ఞకు లోబడతాయని పేర్కొంటారు. మహావీర అనే నామం ఆయన బాహ్యపరాక్రమంతో పాటు దుష్టశక్తులపై ఉన్న అధికారాన్ని సూచిస్తుంది.

హనుమంతుని నామస్మరణ భక్తునిలో భయాన్ని తొలగించే ఆధ్యాత్మిక సాధనగా భావించబడుతుంది. ఆయనను స్మరించినప్పుడు భక్తుని మనస్సు రామభక్తిలో స్థిరపడుతుంది. భూతపిశాచాల గురించి ఈ పద్యం వ్యక్తపరుస్తున్నది సంప్రదాయపరమైన విశ్వాసం. హనుమంతుని మహావీరత్వం, రామదూతత్వం, ధర్మరక్షణశక్తి ఈ విశ్వాసానికి ఆధారాలని వ్యాఖ్యాత భావం. భక్తునికి నిర్భయత్వాన్ని ప్రసాదించే హనుమన్నామమహిమను ఈ చౌపాయి ప్రకటిస్తుంది.

చౌపాయి 25

నాసై రోగ హరై సబ పీరా।
జపత నిరంతర హనుమత బీరా॥

సాధారణార్థం: వీరహనుమంతుని నిరంతరం స్మరించడం వల్ల రోగాలు, బాధలు తొలగిపోతాయని తులసీదాసు పేర్కొంటున్నారు.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: రోగం, పీరా అనే రెండు పదాలకు వ్యాఖ్యాత వేర్వేరు అర్థాలను వివరిస్తారు. రోగం అంటే శరీరానికి సంబంధించిన వ్యాధులు. పీరా అంటే కామక్రోధాది వికారాల వల్ల కలిగే ఆధ్యాత్మిక బాధలు. ఈ విధంగా హనుమంతుని ఉపాసన శారీరకమైన బాధలనూ, అంతరంగంలోని ఆధ్యాత్మిక బాధలనూ తొలగిస్తుందని వ్యాఖ్యాత విశ్వాసం. ఈ పద్యాన్ని కేవలం శారీరక ఆరోగ్యానికి సంబంధించిన ప్రార్థనగా పరిమితం చేయకుండా జీవుని సంపూర్ణమైన శ్రేయస్సుకు సంబంధించినదిగా వివరిస్తారు.

జపత నిరంతర అనే పదబంధానికి వ్యాఖ్యాత గురుదీక్ష ద్వారా పొందిన హనుమన్మంత్రాన్ని నిరంతరం జపించడం అనే ప్రత్యేకమైన అర్థాన్ని సూచిస్తారు. మంత్రజపం కేవలం యాంత్రికమైన పదోచ్చారణ కాకుండా భక్తి, శ్రద్ధ, ఏకాగ్రతలతో కూడిన సాధన. హనుమంతుని అనుగ్రహంతో సాధకుని అంతరంగంలోని కామాది దోషాలు తొలగి భగవత్సేవకు అనుకూలమైన స్థితి ఏర్పడుతుందని భావం. శారీరక వ్యాధులు తొలగుతాయనే అంశం గ్రంథంలోని భక్తిసంప్రదాయ విశ్వాసం; దీనిని వైద్యచికిత్సకు ప్రత్యామ్నాయంగా భావించరాదు.

చౌపాయి 26

సంకట తేఁ హనుమాన ఛుడావై।
మన క్రమ బచన ధ్యాన జో లావై॥

సాధారణార్థం: మనస్సు, కర్మ, వాక్కుల ద్వారా హనుమంతునిపై ధ్యానాన్ని నిలిపినవారిని ఆయన సంకటాల నుంచి విముక్తులను చేస్తాడు.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: హనుమంతునికి సంకటమోచనుడు అనే పేరు ప్రసిద్ధి చెందిందని వ్యాఖ్యాత వివరిస్తారు. తులసీదాసు రచించిన సంకటమోచన హనుమానాష్టకంలోని పద్యాలను ఉదహరిస్తూ, హనుమంతుడు భక్తుల కష్టాలను తొలగించే కరుణామూర్తి అని పేర్కొంటారు. హనుమాన్ బాహుకంలో ఆయన గుణగానం, నమస్కారం, స్మరణ, జపం సంకటాలను తొలగించే సాధనాలుగా వర్ణించబడిన సందర్భాన్ని కూడా ప్రస్తావిస్తారు.

మన క్రమ బచన అనే పదాలు త్రికరణశుద్ధిని సూచిస్తాయి. మనస్సులో హనుమంతుని ధ్యానించడం, వాక్కుతో ఆయన నామాన్ని స్మరించడం, కర్మల ద్వారా ఆయన సేవాభావాన్ని అనుసరించడం సంపూర్ణమైన ఉపాసన. భక్తుని ఆలోచన, మాట, ఆచరణ పరస్పరం అనుకూలంగా ఉండాలి. హనుమంతుడు తన జీవితమంతా ఈ త్రికరణశుద్ధికి ఆదర్శంగా నిలిచాడు. అందువల్ల ఆయనను సంపూర్ణమైన భక్తితో ఆశ్రయించడం సంకటవిముక్తికి మార్గమని వ్యాఖ్యాన భావం.

చౌపాయి 27

సబ-పర రామ రాయ-సిరతాజా।
తిన కే కాజ సకల తుమ సాజా॥

సాధారణార్థం: సమస్త లోకాలకు అధిపతియైన శ్రీరాముడు రాజాధిరాజు. అటువంటి శ్రీరాముని కార్యాలన్నింటినీ హనుమంతుడు సమర్థంగా నిర్వహించాడు.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: ఈ చౌపాయిలో శ్రీరాముని పరమేశ్వరత్వాన్ని వ్యాఖ్యాత ప్రత్యేకంగా వివరిస్తారు. బ్రహ్మవిష్ణుమహేశ్వరాదులకూ మూలమైన పరబ్రహ్మస్వరూపుడు శ్రీరాముడని రామచరితమానసంలోని పద్యాలను ఉదహరిస్తారు. అటువంటి సర్వశక్తిమంతుడైన శ్రీరాముని కార్యాలను హనుమంతుడు నిర్వహించడం ఆయన సేవామహిమను తెలియజేస్తుంది. పరమాత్మకు ఏ కార్యమూ అసాధ్యం కాకపోయినా భక్తుని సేవను స్వీకరించడం ద్వారా ఆయనకు అపూర్వమైన గౌరవాన్ని ప్రసాదిస్తాడు.

వ్యాఖ్యాత ఈ సందర్భంలో ఒక విశేషమైన భావాన్ని ప్రతిపాదిస్తారు. సర్వోన్నతుడైన శ్రీరాముడే తన లీలాకార్యాలలో హనుమంతుని సేవను ఆశ్రయించినప్పుడు సాధారణ జీవులకు హనుమంతుని అనుగ్రహం ఎంత అవసరమో ఆలోచించాలి. సీతాన్వేషణ, లంకాదహనం, సంజీవనీప్రాప్తి వంటి కార్యాలలో హనుమంతుడు కీలకమైన పాత్ర పోషించాడు. ఆయన సేవకత్వం బలహీనతకు సంకేతం కాదు. పరమాత్మకు అత్యంత ప్రియమైన సేవకుడిగా ఉండడమే ఆయన అత్యున్నతమైన మహిమ.

చౌపాయి 28

ఔర మనోరథ జో కోఇ లావై।
తాసు అమిత జీవన ఫల పావై॥

సాధారణార్థం: హనుమంతుని వద్దకు కోరికతో వచ్చిన భక్తుడు తన జీవితంలో అపారమైన ఫలాన్ని పొందుతాడు.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: ఈ చౌపాయిలో తాసు అమిత జీవన ఫల పావై అనే పాఠాన్ని మూలగ్రంథం స్వీకరిస్తుంది. వ్యాఖ్యాత మరో ప్రచారపాఠమైన సోయి అమిత జీవన ఫల పావై అనే రూపాన్ని కూడా ప్రస్తావించి దాని అర్థాన్ని వివరిస్తారు. సాధారణంగా మనుషుల కోరికలు పూర్తిగా నెరవేరవు. కొన్ని కోరికలు నెరవేరినా అవి చాలా ఆలస్యంగా ఫలిస్తాయి. కానీ హనుమంతుని అనుగ్రహం వల్ల భక్తుడు ఈ జీవితంలోనే తన మనోరథాలకు ఫలాన్ని పొందుతాడని వ్యాఖ్యాత పేర్కొంటారు. హనుమాన్ బాహుకంలో హనుమన్నామాన్ని కలియుగంలో కల్పవృక్షంతో పోల్చిన సందర్భాన్ని ఉదహరిస్తారు.

ఇక్కడ మనోరథం అంటే భక్తుడు హనుమంతుని వద్దకు తీసుకువచ్చే కోరిక. అమిత జీవన ఫలం అనే పదబంధం కోరిక నెరవేరడం వల్ల కలిగే అపారమైన సంతృప్తిని సూచిస్తుంది. హనుమంతుడు భక్తుల లౌకిక అవసరాలను కూడా కరుణతో స్వీకరిస్తాడని వ్యాఖ్యాత భావం. అయితే ఆయన అనుగ్రహంలోని అత్యున్నతమైన ఫలం రామభక్తి. భౌతికమైన కోరికలతో ప్రారంభమైన ఉపాసన చివరకు భగవదనురక్తికి దారితీస్తుందని ఈ చౌపాయికి ఆధ్యాత్మిక అన్వయం.

చౌపాయి 29

చారిఉ జుగ పరతాప తుమ్హారా।
హై పరసిద్ధ జగత-ఉజియారా॥

సాధారణార్థం: కృత, త్రేతా, ద్వాపర, కలియుగాలన్నింటిలోనూ హనుమంతుని మహిమ ప్రసిద్ధి చెందింది. ఆయన పరాక్రమం జగత్తును ప్రకాశింపజేస్తోంది.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: ఈ చౌపాయిలో చారిఉ జుగ అనే పాఠాన్ని వ్యాఖ్యాత స్వీకరిస్తారు. శ్రీరాముడు సర్వకాలాలలోనూ ఉన్న పరబ్రహ్మస్వరూపుడు కనుక ఆయన నామమహిమ కూడా నాలుగు యుగాలలోనూ ప్రసిద్ధమని వివరిస్తారు. స్వాయంభువ మన్వంతరంలోని మనుశతరూపలకు శ్రీరాముడు దర్శనమిచ్చిన సందర్భాన్ని రామచరితమానసం నుంచి ప్రస్తావిస్తారు. కృతయుగంలో ప్రహ్లాదుని రామనామభక్తిని కూడా ఉదాహరణగా చూపిస్తారు. శ్రీరాముని నామమహిమ యుగాలకు అతీతమైనట్లే ఆయన పరమభక్తుడైన హనుమంతుని మహిమ కూడా యుగాలకు అతీతమని భావం.

త్రేతాయుగంలో శ్రీరామసేవ ద్వారా హనుమంతుని మహిమ వ్యక్తమైంది. ద్వాపరయుగంలో భీమసేనుడు, అర్జునునితో సంబంధించిన మహాభారత సందర్భాలు ఆయన చిరంజీవిత్వాన్ని తెలియజేస్తాయి. కలియుగంలో హనుమన్నామస్మరణ, రామకథాశ్రవణం ద్వారా ఆయన అనుగ్రహాన్ని భక్తులు పొందుతారని సంప్రదాయ విశ్వాసం. నాలుగు యుగాలలోనూ ధర్మరక్షణ, రామభక్తి, సేవాభావం అనే లక్షణాలు హనుమంతుని మహిమను ప్రకాశింపజేస్తాయని వ్యాఖ్యాన భావం.

ಚೌపాయి 30

సాధు సంత కే తుమ రఖవారే।
అసుర-నికందన రామ-దులారే॥

సాధారణార్థం: హనుమంతుడు సాధుసంతులను రక్షించేవాడు, రాక్షసులను సంహరించేవాడు, శ్రీరామునికి అత్యంత ప్రియమైనవాడు.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: ఈ చౌపాయిలో సాధు, సంత అనే పదాలకు వ్యాఖ్యాత ప్రత్యేకమైన భేదాన్ని వివరిస్తారు. సాధు అంటే ఆధ్యాత్మిక సాధనలో ఉన్న భక్తుడు. సంత అంటే సాధనలో పరిపక్వతను పొంది భగవద్భక్తిలో స్థిరపడిన మహనీయుడు. ఈ రెండు స్థాయిలలోని భక్తులకూ హనుమంతుని రక్షణ అవసరం. సుగ్రీవుని సాధకునికి, విభీషణుని భక్తిలో స్థిరపడిన సంతునికి ఉదాహరణలుగా పేర్కొంటారు. ఇద్దరికీ హనుమంతుని అనుగ్రహం వల్ల శ్రీరాముని సాన్నిధ్యం లభించింది.

అసురనికందన అనే పదం హనుమంతుని దుష్టశిక్షణశక్తిని తెలియజేస్తుంది. హనుమాన్ బాహుకంలోని పద్యాలను ఉదహరిస్తూ దుష్టులకు భయంకరుడైన హనుమంతుడు సజ్జనులకు రక్షకుడని వివరిస్తారు. రామదులారే అనే సంబోధన ఆయనపై శ్రీరామునికి ఉన్న అపారమైన ప్రేమను సూచిస్తుంది. ధర్మరక్షణ, దుష్టనిగ్రహం, రామభక్తి అనే మూడు లక్షణాలు హనుమంతునిలో సమన్వయమయ్యాయని వ్యాఖ్యాన భావం.

చౌపాయి 31

అష్ట సిద్ధి నవ నిధి కే దాతా।
అస బర దీన్హ జానకీ మాతా॥

సాధారణార్థం: హనుమంతుడు ఎనిమిది సిద్ధులను, తొమ్మిది నిధులను ప్రసాదించగలవాడు. ఈ వరాన్ని సీతామాత ఆయనకు ప్రసాదించింది.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: అశోకవనంలో హనుమంతుని వాక్చాతుర్యం, వినయం, రామభక్తి చూసి సీతామాత ఎంతో సంతోషించిందని వ్యాఖ్యాత వివరిస్తారు. హనుమంతుని మాటల ద్వారా శ్రీరాముని క్షేమసమాచారం తెలుసుకున్న సీతామాత ఆయనను ఆశీర్వదించింది. అష్టసిద్ధులు, నవనిధులను ప్రసాదించగల శక్తి హనుమంతునికి సీతామాత అనుగ్రహం వల్ల లభించిందని సంప్రదాయ భావం. అణిమ, మహిమ, గరిమ, లఘిమ, ప్రాప్తి, ప్రాకామ్య, ఈశిత్వం, వశిత్వం అనే అష్టసిద్ధులు అసాధారణమైన యోగశక్తులను సూచిస్తాయి. నవనిధులు విశిష్టమైన సంపదలకు ప్రతీకలు.

ఈ సందర్భంలో సీతామాత స్వరూపానికి సంబంధించిన ఒక ముఖ్యమైన తాత్త్విక అంశాన్ని వ్యాఖ్యాత ప్రస్తావిస్తారు. రామచరితమానసంలో వర్ణించబడిన మాయాసీతను కేవలం అవిద్యారూపమైన అసత్యమాయగా భావించరాదని వివరిస్తారు. ఆమె శ్రీరాముని లీలాశక్తి స్వరూపిణి. అలా కాకుండా మాయాసీతను అసత్యంగా భావిస్తే హనుమంతునికి ఆమె ప్రసాదించిన వరాల ప్రామాణికత కూడా ప్రశ్నార్థకమవుతుందని వ్యాఖ్యాత అభిప్రాయపడతారు. అందువల్ల సీతామాత అనుగ్రహం సత్యమైన దివ్యశక్తిగా హనుమంతునిలో వ్యక్తమైందని భావం.

చౌపాయి 32

రామ-రసాయన తుమ్హరే పాసా।
సాదర హౌ రఘుపతి కే దాసా॥

సాధారణార్థం: హనుమంతుని వద్ద రామభక్తి అనే అమృతరసాయనం ఉంది. ఆయన ఎల్లప్పుడూ గౌరవభావంతో శ్రీరాముని దాసుడిగా ఉంటాడు.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: రామరసాయనం అనే పదానికి వ్యాఖ్యాత అత్యంత విశిష్టమైన ఆధ్యాత్మిక అర్థాన్ని వివరిస్తారు. హనుమంతుడు రామభక్తిరసానికి ఆచార్యుడు. ఆయన వద్ద ఉన్న అమూల్యమైన సంపద రామనామం, రామకథ, రామభక్తి. సుందరకాండలో హనుమంతుడు శ్రీరాముని వద్ద అనపాయినీ భక్తిని కోరిన సందర్భాన్ని వ్యాఖ్యాత ఉదహరిస్తారు. అనపాయినీ భక్తి అంటే ఎన్నటికీ తొలగిపోని, పరిస్థితులకు అతీతమైన, నిరంతరమైన భగవదనురక్తి. హనుమంతునికి అష్టసిద్ధులు, నవనిధులకంటే ఈ భక్తియే అత్యంత ప్రియమైనది.

ఈ గ్రంథంలో సాదర హౌ రఘుపతి కే దాసా అనే పాఠం ఉంది. ఇది సాధారణంగా వినిపించే సదా రహో రఘుపతి కే దాసా అనే పాఠానికి భిన్నమైనది. వ్యాఖ్యాత హనుమంతుని రామభక్తిరసానికి అధిపతిగా, శ్రీరాముని దాస్యభావంలో స్థిరపడినవాడిగా వివరిస్తారు. హనుమంతుడు అపారమైన శక్తులను కలిగి ఉన్నప్పటికీ తనకు అత్యున్నతమైన స్థానం శ్రీరాముని సేవకుడిగా ఉండటమేనని భావిస్తాడు. భగవంతునిపై ప్రేమతో కూడిన దాస్యభక్తి ఆయన జీవితానికి పరమలక్ష్యం. రామభక్తిని ఇతరులకు ప్రసాదించగల సామర్థ్యం హనుమంతుని అత్యంత గొప్ప ఆధ్యాత్మిక సంపద.

చౌపాయి 33

తుమ్హరే భజన రామ కో పావై।
జనమ జనమ కే దుఖ బిసరావై॥

సాధారణార్థం: హనుమంతుని భజించడం ద్వారా శ్రీరాముని అనుగ్రహాన్ని పొందవచ్చు. అనేక జన్మల నుంచి కొనసాగుతున్న దుఃఖాలు తొలగిపోతాయి.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: భగవంతుని దర్శనానికి జ్ఞానం, వైరాగ్యం అనే రెండు నేత్రాలు అవసరమని వ్యాఖ్యాత వివరిస్తారు. రామచరితమానసంలోని జ్ఞాన బిరాగ నయన అనే భావాన్ని ఇందుకు ప్రమాణంగా చూపిస్తారు. హనుమంతుడు స్వయంగా జ్ఞానవైరాగ్యసంపన్నుడు. సుందరకాండ మంగళాచరణంలో ఆయనను జ్ఞానులలో అగ్రగణ్యుడిగా స్తుతించారు. తులసీదాసు కవితావళిలో ఆయన వైరాగ్యాన్ని కూడా ప్రశంసించారు. అందువల్ల హనుమంతుని భజించడం ద్వారా భక్తునికి జ్ఞానం, వైరాగ్యం కలిగి శ్రీరాముని దర్శించగల ఆధ్యాత్మిక అర్హత ఏర్పడుతుందని వ్యాఖ్యాత భావం.

శ్రీరాముడు సుఖసముద్రుడు. ఆయనను పొందిన తరువాత అనేక జన్మల నుంచి జీవుని వెంటాడుతున్న సంసారదుఃఖాలు తొలగిపోతాయని వ్యాఖ్యాత వివరిస్తారు. ఇక్కడ దుఃఖనివృత్తి కేవలం లౌకికమైన కష్టాలు తొలగిపోవడం కాదు. జననమరణాలకు కారణమైన అవిద్య, విషయాసక్తి, భగవద్విముఖత తొలగిపోవడం. హనుమంతుని భజన స్వతంత్రంగా ముగిసే ఉపాసన కాకుండా రామప్రాప్తికి దారితీసే సాధన. ఈ విధంగా హనుమంతుడు భక్తునికి జ్ఞానవైరాగ్యాలను ప్రసాదించి పరమాత్మసాన్నిధ్యానికి నడిపించే గురుస్వరూపుడని వ్యాఖ్యాన భావం.

చౌపాయి 34

అంత-కాల రఘుబర-పుర జాఈ।
జహాఁ జన్మ హరి-భగత కహాఈ॥

సాధారణార్థం: జీవితాంతంలో భక్తుడు శ్రీరాముని దివ్యధామాన్ని చేరుకుంటాడు. తిరిగి జన్మించినా హరిభక్తుడిగా ప్రసిద్ధి పొందుతాడు.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: ఈ చౌపాయిలో సగుణభక్తుని పరమగతిని వ్యాఖ్యాత విశేషంగా వివరిస్తారు. హనుమంతుని అనుగ్రహంతో సాధకుడు ఈ జీవితంలోనే తన కళ్లతో శ్రీరాముని దివ్యమంగళవిగ్రహాన్ని దర్శించగలడని భక్తిసంప్రదాయ భావాన్ని పేర్కొంటారు. శ్రీరాముని సగుణసాకారస్వరూపం మేఘశ్యామలమైనది, కోటి మన్మథుల సౌందర్యాన్ని అధిగమించేది. అటువంటి శ్రీరాముని దర్శించిన భక్తుడు కేవలం సంసారవిముక్తిని మాత్రమే కోరుకోడు. రామచరితమానసంలో సగుణోపాసకులు మోక్షాన్ని కూడా కోరుకోరని చెప్పిన భావాన్ని వ్యాఖ్యాత ఉదహరిస్తారు.

భక్తునికి భగవంతుని సేవ, ఆయన లీలలలో పాల్గొనడం మోక్షానికంటే ప్రియమైనవి. శరీరాంతంలో భక్తుడు సాకేతధామాన్ని చేరుకొని శ్రీరాముని సాన్నిధ్యాన్ని పొందుతాడు. తరువాత భగవల్లీలలను అనుభవించాలనే కోరికతో శ్రీరాముని అవతారకాలంలో తిరిగి జన్మించి భక్తుడిగా సేవచేయవచ్చని వ్యాఖ్యాత వివరిస్తారు. అందువల్ల జహాఁ జన్మ హరి భగత కహాఈ అనే వాక్యం మోక్షప్రాప్తికి విరుద్ధమైనది కాదు. భగవంతుని నిత్యసేవను కోరుకునే ప్రేమభక్తికి ప్రతీక. హనుమంతుని భక్తిలో సేవకు ఉన్న అత్యున్నతమైన ప్రాధాన్యం ఈ చౌపాయిలో వ్యక్తమవుతుంది.

చౌపాయి 35

ఔర దేవతా చిత్త న ధరఈ।
హనుమత సేఇ సర్బ సుఖ కరఈ॥

సాధారణార్థం: ఇతర దేవతలపై మనస్సును నిలపకుండా హనుమంతుని అనన్యభక్తితో సేవించేవాడు సకల సుఖాలను పొందుతాడు.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: ఈ చౌపాయిని వ్యాఖ్యాత రెండు విధాలుగా వివరిస్తారు. మొదటి అర్థంలో ఇతర దేవతలను ఆశ్రయించని వ్యక్తి కూడా హనుమంతుని అనుగ్రహంతో సర్వసుఖాలను పొందగలడని పేర్కొంటారు. భగవద్గీతలో దేవతలు యజ్ఞభావంతో ఆరాధించబడినప్పుడు ఇష్టమైన భోగాలను ప్రసాదిస్తారని చెప్పిన సందర్భాన్ని ఉదహరిస్తారు. అయితే హనుమంతుని మహిమ ఎంత గొప్పదంటే దేవతలు కూడా ఆయన కరుణను కోరుకుంటారని హనుమాన్ బాహుకంలోని వర్ణనను ప్రస్తావిస్తారు. అందువల్ల హనుమంతుని ఆశ్రయించిన భక్తునికి ఇతర దేవతల అనుగ్రహం కూడా అనుకూలమవుతుందని వ్యాఖ్యాత భావం.

రెండవ అర్థంలో ఈ చౌపాయి అనన్యభక్తిని బోధిస్తుంది. భక్తుడు తన మనస్సును అనేక ఆరాధనలలో చంచలం చేయకుండా హనుమంతునిపై స్థిరపరచుకోవాలి. హనుమంతుని ఉపాసనలో రామభక్తి అంతర్భవించి ఉంటుంది. ఆయనను సేవించడం ద్వారా శ్రీరాముని అనుగ్రహం లభిస్తుంది. అందువల్ల ఇతర దేవతలను అవమానించడం ఈ పద్యం ఉద్దేశం కాదు. హనుమంతునిపై ఏకాగ్రతతో కూడిన భక్తిని పెంపొందించుకోవడమే ప్రధానమైన సందేశం. ఆయన అనుగ్రహం లౌకిక, పారమార్థిక శ్రేయస్సులను ప్రసాదిస్తుందని వ్యాఖ్యాన భావం.

చౌపాయి 36

సంకట కటై మిటై సబ పీరా।
జో సుమిరై హనుమత బలబీరా॥

సాధారణార్థం: అపారమైన బలం, పరాక్రమం కలిగిన హనుమంతుని స్మరించేవారి సంకటాలు, బాధలు తొలగిపోతాయి.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: ఈ చౌపాయిలో హనుమంతుని స్మరణ వల్ల కలిగే అనుగ్రహాన్ని వ్యాఖ్యాత వివరిస్తారు. హనుమంతుని స్మరించిన భక్తునిపై శివపార్వతులు, సీతారామలక్ష్మణులు ప్రసన్నులవుతారని హనుమాన్ బాహుకంలోని పద్యాన్ని ఉదహరిస్తారు. ఈ దైవానుగ్రహం వల్ల అవిద్య, అస్మిత, రాగ, ద్వేష, అభినివేశాలనే ఐదు క్లేశాలు తొలగిపోతాయని వివరిస్తారు. అందువల్ల ఇక్కడ సంకటాలు అంటే కేవలం బాహ్యమైన ఆపదలు మాత్రమే కాదు. జీవుని బంధిస్తున్న ఆధ్యాత్మిక క్లేశాలు కూడా.

హనుమంతుని బలవీర్యాలను స్మరించడం భక్తునికి నిర్భయత్వాన్ని, అంతరంగస్థైర్యాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. ఆయన శ్రీరాముని పరమసేవకుడు కనుక ఆయన స్మరణ భక్తుని రామభక్తిలో స్థిరపరుస్తుంది. హనుమంతుని అనుగ్రహంతో దేవతల కరుణ కూడా లభిస్తుందని వ్యాఖ్యాత భావం. ఈ విధంగా హనుమన్నామస్మరణ భక్తుని లోకపరమైన కష్టాల నుంచి మాత్రమే కాకుండా అవిద్యాది ఆధ్యాత్మిక బంధాల నుంచి కూడా విముక్తికి దారితీస్తుందని మహావీరీ వ్యాఖ్యానం తెలియజేస్తుంది.

చౌపాయి 37

జయ జయ జయ హనుమాన గోసాఈఁ।
కృపా కరహు గురుదేవ కీ నాఈఁ॥

సాధారణార్థం: హనుమంతుడా! నీకు ముమ్మారు జయము. ఓ ప్రభూ! గురుదేవునివలె నాపై కరుణ చూపించమని ప్రార్థిస్తున్నాను.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: జయ అనే పదాన్ని మూడుసార్లు ప్రయోగించడానికి వ్యాఖ్యాత ప్రత్యేకమైన ఆధ్యాత్మిక అర్థాన్ని వివరిస్తారు. హనుమంతుడు సచ్చిదానందస్వరూపుడు కనుక సత్, చిత్, ఆనంద అనే మూడు స్వరూపలక్షణాలకు అనుగుణంగా మూడు జయకారాలను సమర్పిస్తున్నారని భావం. చాలీసా మొదటి చౌపాయిలో జయ హనుమాన అనే పదాలతో ప్రారంభమైన స్తుతి చివరి భాగంలో మళ్లీ జయకారాలతో పరిపూర్ణతను పొందుతుంది. హనుమంతుని జ్ఞానం, పరాక్రమం, సేవాభక్తిని వర్ణించిన తరువాత తులసీదాసు ఆయన కరుణను కోరుతున్నారు.

కృపా కరహు గురుదేవ కీ నాఈఁ అనే వాక్యానికి వ్యాఖ్యాత అత్యంత సున్నితమైన అర్థాన్ని వివరిస్తారు. భక్తునిపై గురువు, భగవంతుడు ఇద్దరూ అనుగ్రహం చూపగలరు. భగవంతుని అనుగ్రహంలో సందర్భానుసారంగా దుష్టశిక్షణ వంటి కఠినత్వం కూడా ఉండవచ్చు. కానీ గురువు యొక్క అనుగ్రహం శిష్యుని శ్రేయస్సును కోరుకునే నిరంతరమైన మృదుత్వంతో కూడి ఉంటుంది. అందువల్ల హనుమంతుడు తనపై గురుదేవునివలె కోమలమైన కరుణను చూపించాలని తులసీదాసు ప్రార్థిస్తున్నారని వ్యాఖ్యాత వివరిస్తారు. హనుమంతుని గురుస్వరూపం ఈ చౌపాయిలో ప్రత్యేకంగా వ్యక్తమవుతుంది.

చౌపాయి 38

జో శత బార పాఠ కర కోఈ।
ఛూటహిఁ బంది మహా సుఖ హోఈ॥

సాధారణార్థం: హనుమాన్ చాలీసాను నూరుసార్లు పఠించేవాడు బంధనాల నుంచి విముక్తి పొంది గొప్ప సుఖాన్ని పొందుతాడని తులసీదాసు పేర్కొంటున్నారు.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: ఈ చౌపాయిలో శత బార అనే పదబంధానికి రామభద్రాచార్యులు విశిష్టమైన అనుష్ఠానార్థాన్ని వివరిస్తారు. శత అనే పదాన్ని 108 అనే సంఖ్యకు అన్వయిస్తారు. బార అనే పదానికి పఠనసంఖ్య, దినసంఖ్య అనే రెండు అర్థాలను సూచిస్తారు. ఈ విధంగా రోజుకు 108 సార్లు చొప్పున 108 రోజులపాటు హనుమాన్ చాలీసా పారాయణం చేయడాన్ని వ్యాఖ్యాత ప్రత్యేకమైన అనుష్ఠానంగా వివరిస్తారు. ఇది ఆయన వ్యాఖ్యానంలో సూచించిన సంప్రదాయ సాధనావిధానం. శత అనే పదానికి సాధారణమైన నూరు అనే అర్థంతో పాటు వ్యాఖ్యాత ఇచ్చిన ఈ అనుష్ఠానార్థాన్ని వేరుగా గుర్తించాలి.

కోఈ అనే పదానికి వ్యాఖ్యాత విశేషమైన ప్రాధాన్యం ఇస్తారు. హనుమాన్ చాలీసా పారాయణానికి కులం, వర్ణం, లింగం, మతం అనే భేదాలు అడ్డంకులు కావని వివరిస్తారు. బ్రాహ్మణుడు, క్షత్రియుడు, వైశ్యుడు, శూద్రుడు, స్త్రీ, ఇతర మతానికి చెందిన వ్యక్తి ఎవరైనా ఈ స్తోత్రాన్ని పఠించవచ్చని స్పష్టంగా పేర్కొంటారు. తులసీదాసు ఈ స్తోత్రాన్ని సమస్త మానవాళికి తులసీదళ ప్రసాదంవలె అందించాడని వ్యాఖ్యాత భావం. బంధనవిముక్తి, మహాసుఖప్రాప్తి ఈ పారాయణానికి సంప్రదాయం పేర్కొనే ఫలాలు. ఈ విధంగా హనుమాన్ చాలీసా సర్వజనసులభమైన భక్తిసాధనగా నిలుస్తుంది.

చౌపాయి 39

జో యహ పఢై హనుమాన-చలీసా।
హోయ సిద్ధి సాఖీ గౌరీసా॥

సాధారణార్థం: హనుమాన్ చాలీసాను పఠించేవారికి కార్యసిద్ధి కలుగుతుంది. ఈ విషయానికి పార్వతీపతియైన పరమశివుడే సాక్షి.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: ఈ చౌపాయిలో హనుమాన్ చాలీసా పారాయణఫలాన్ని తులసీదాసు ప్రకటిస్తున్నారని వ్యాఖ్యాత వివరిస్తారు. హనుమంతుని స్తోత్రం లౌకికమైన కార్యసిద్ధితో పాటు పారమార్థికమైన ఆధ్యాత్మిక సాఫల్యాన్ని కూడా ప్రసాదిస్తుందని ఆయన భావం. ఇక్కడ సిద్ధి అనే పదానికి కేవలం భౌతికమైన కోరికల నెరవేర్పు మాత్రమే కాకుండా భగవత్సేవ, భక్తి, ఆధ్యాత్మిక సాధనలో కలిగే సాఫల్యం అనే అర్థాన్ని కూడా అన్వయిస్తారు. ఈ ఫలప్రతిజ్ఞకు పరమశివుని సాక్షిగా పేర్కొనడం విశేషమైనది.

గౌరీసా అంటే గౌరీదేవి పతియైన పరమేశ్వరుడు. తులసీదాసు తన వినయపత్రికలో శ్రీరామనామమహిమను ప్రకటించేటప్పుడు శంకరుని సాక్షిగా పేర్కొన్న సందర్భాన్ని వ్యాఖ్యాత ఉదహరిస్తారు. అదే విధంగా హనుమాన్ చాలీసా మహిమకు కూడా శివుని సాక్షిగా నిలుపుతున్నారు. హనుమంతుని శంకరస్వరూపంగా భావించే సంప్రదాయంలో ఈ సాక్ష్యానికి ప్రత్యేకమైన ప్రాధాన్యం ఉంది. ఈ విధంగా హనుమాన్ చాలీసా పారాయణం లౌకిక, పారమార్థిక సిద్ధులను ప్రసాదిస్తుందని తులసీదాసు ప్రకటిస్తున్నారని వ్యాఖ్యాన భావం.

చౌపాయి 40

తులసీదాస సదా హరి-చేరా।
కీజై నాథ హృదయ మహఁ డేరా॥

సాధారణార్థం: తులసీదాసు ఎల్లప్పుడూ శ్రీహరికి దాసుడు. ఓ హనుమంతుడా! నా హృదయంలో శాశ్వతంగా నివసించమని ప్రార్థిస్తున్నాడు.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: ఈ చౌపాయిలోని పదాలను వివిధ విధాలుగా అన్వయించడం ద్వారా వ్యాఖ్యాత విశిష్టమైన అర్థాలను వివరిస్తారు. మొదటి అర్థంలో తులసీదాసు తనను శ్రీహరి దాసుడిగా ప్రకటించుకొని హనుమంతుని తన హృదయంలో నివసించమని ప్రార్థిస్తున్నాడు. రెండవ అర్థంలో హనుమంతుని నాథుడిగా సంబోధిస్తూ హరిదాసుడైన తులసీదాసుని హృదయంలో నివసించమని కోరుతున్నాడు. పదాల అన్వయాన్ని మార్చడం ద్వారా హనుమంతుని సాన్నిధ్యం, తులసీదాసుని దాస్యభావం పరస్పరం అనుసంధానమవుతాయని వ్యాఖ్యాత వివరిస్తారు.

ఈ ప్రార్థనను కేవలం తులసీదాసుని వ్యక్తిగతమైన కోరికగా మాత్రమే కాకుండా వైష్ణవభక్తులందరి తరఫున చేసిన ప్రార్థనగా కూడా అర్థం చేసుకోవచ్చని వ్యాఖ్యాత సూచిస్తారు. హనుమంతుడు భక్తుని హృదయంలో నివసించడం అంటే ఆ హృదయం రామభక్తికి, రామస్మరణకు, రామసేవకు నిలయంగా మారడం. హనుమంతుని స్తుతించిన తరువాత ఆయన సాన్నిధ్యాన్నే కోరుకోవడం తులసీదాసుని భక్తిలోని పరిపక్వతను తెలియజేస్తుంది. ఈ చౌపాయి తరువాత వచ్చే ముగింపు దోహాలో ఈ ప్రార్థన మరింత సంపూర్ణమైన రూపాన్ని పొందుతుంది.

ముగింపు దోహా

పవనతనయ సంకట-హరన మంగళ-మూరతి-రూప।
రామ లఖన సీతా సహిత హృదయ బసహు సుర-భూప॥

సాధారణార్థం: ఓ పవనకుమారా! సంకటాలను తొలగించేవాడా! మంగళస్వరూపుడా! దేవశ్రేష్ఠుడా! శ్రీరాముడు, లక్ష్మణుడు, సీతామాతతో సహా నా హృదయంలో శాశ్వతంగా నివసించు.

మహావీరీ వ్యాఖ్యాన సారాంశం: ఈ ముగింపు దోహాలో హనుమంతునికి నాలుగు విశేషణాలను ప్రయోగించడంలో వ్యాఖ్యాత విశిష్టమైన ఆధ్యాత్మిక భావాన్ని వివరిస్తారు. పవనతనయ, సంకటహరణ, మంగళమూర్తిరూప, సురభూప అనే నాలుగు సంబోధనలను మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారం, చిత్తం అనే అంతఃకరణ చతుష్టయశుద్ధితో అనుసంధానిస్తారు. హనుమంతుని అనుగ్రహం వల్ల జీవుని అంతరంగంలోని మలినాలు తొలగి భగవత్సాన్నిధ్యానికి అనుకూలమైన స్థితి ఏర్పడుతుందని భావం. మొదటి దోహాలో గురుపాదధూళితో మనస్సనే అద్దాన్ని శుభ్రపరచుకున్న తులసీదాసు, చివరి దోహాలో ఆ నిర్మలమైన హృదయంలో సీతారామలక్ష్మణ సమేతుడైన హనుమంతుని నివాసాన్ని కోరుతున్నాడు.

హనుమంతుని సీతారామలక్ష్మణులతో సహా హృదయంలో నివసించమని కోరడంలో ఆయన భక్తిలోని అత్యంత ముఖ్యమైన లక్షణం వ్యక్తమవుతుంది. హనుమంతుడు శ్రీరాముని నుంచి వేరైన స్వతంత్ర ఆనందాన్ని కోరుకోడు. ఆయనకు రామసేవయే పరమానందం. అందువల్ల హనుమంతుని సాన్నిధ్యం అంటే శ్రీరాముని సాన్నిధ్యమే. హనుమంతుని శరణాగతి ద్వారా రామభక్తిని పొందడం, రామభక్తి ద్వారా అంతఃకరణశుద్ధిని సాధించడం, చివరకు నిరంతర రామసేవలో నిలవడం ఈ స్తోత్రంలోని పరమార్థమని వ్యాఖ్యాత వివరిస్తారు. ఈ విధంగా హనుమాన్ చాలీసా హనుమంతుని పాదపద్మాల వద్ద సంపూర్ణమైన శరణాగతితో ముగుస్తుంది.

మూలగ్రంథం: గోస్వామి తులసీదాసు విరచిత శ్రీహనుమాన్ చాలీసా — మహావీరీ వ్యాఖ్యా సహిత్. వ్యాఖ్యాత జగద్గురు రామానందాచార్య స్వామి రామభద్రాచార్యులు. నాలుగవ ముద్రణ, విక్రమ సంవత్ 2078, జగద్గురు రామభద్రాచార్య దివ్యాంగ విశ్వవిద్యాలయం, చిత్రకూట్.