శ్రీ లలితా త్రిపురసుందరీ దేవి – పరాశక్తి రూపం పరమార్థం

శరన్నవరాత్రి మహోత్సవాలలో ఐదవ రోజైన ఆశ్వయుజ శుద్ధ పంచమి నాడు విజయవాడ ఇంద్రకీలాద్రిపై శ్రీకనకదుర్గమ్మ శ్రీలలితా త్రిపురసుందరీ దేవిగా భక్తులకు దర్శనమిస్తుంది. శాక్తేయ సంప్రదాయంలో లలితాదేవి కేవలం ఒక దేవతామూర్తి మాత్రమే కాదు. సమస్త సృష్టికి మూలమైన పరాశక్తి, జగత్తును నడిపించే చైతన్యం, సృష్టి స్థితి లయలకు ఆధారమైన పరబ్రహ్మ స్వరూపిణి. శివశక్తుల అభేదాన్ని, భోగమోక్షాలను ప్రసాదించే జగన్మాత తత్త్వాన్ని పరిపూర్ణంగా తెలియజేసే ఆరాధన శ్రీలలితా త్రిపురసుందరీ ఉపాసన. బ్రహ్మాండ పురాణంలోని లలితోపాఖ్యానం, లలితా సహస్రనామం, త్రిపురా రహస్యం, శ్రీవిద్యా సంప్రదాయంలోని తంత్రగ్రంథాలు అమ్మవారి తత్త్వాన్ని విశేషంగా వివరిస్తాయి.

లలిత అంటే లీలామయి అని అర్థం. సమస్త విశ్వాన్ని తన సంకల్పమాత్రంతో సృష్టించి, పోషించి, తిరిగి తనలోనే లయం చేసుకునే పరాశక్తి ఆమె. త్రిపురసుందరి అనే నామానికి మూడు పురాలలో సుందరమైనది అనే సాధారణ అర్థంతోపాటు లోతైన ఆధ్యాత్మిక అర్థం ఉంది. జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తి అనే మూడు అవస్థలకు సాక్షిగా నిలిచే తురీయ చైతన్యం ఆమె. స్థూల, సూక్ష్మ, కారణ శరీరాలకు అతీతమైన ఆత్మస్వరూపం ఆమె. భూత, వర్తమాన, భవిష్యత్ కాలాలకు అతీతమైన నిత్యసత్యం ఆమె. సృష్టిలోని త్రిపుటులన్నింటికీ ఆధారంగా నిలిచే పరమచైతన్యమే త్రిపురసుందరి. అందువల్ల ఆమె సౌందర్యం కేవలం బాహ్యరూపానికి సంబంధించినది కాదు. సత్యం, జ్ఞానం, ఆనందం అనే పరమాత్మ లక్షణాల సమన్వయమే ఆమె దివ్యసౌందర్యం.

లలితా సహస్రనామం 'శ్రీమాతా శ్రీమహారాజ్ఞీ శ్రీమత్సింహాసనేశ్వరీ' అనే నామాలతో ప్రారంభమవుతుంది. శ్రీమాత అనే నామం సమస్త జీవరాశులకు ఆమె తల్లి అని తెలియజేస్తుంది. శ్రీమహారాజ్ఞి అనే నామం సమస్త బ్రహ్మాండాలకు ఆమె అధీశ్వరి అని సూచిస్తుంది. శ్రీమత్సింహాసనేశ్వరి అనే నామం సర్వశక్తులకూ అధిష్ఠాన దేవతగా ఆమె వైభవాన్ని వెల్లడిస్తుంది. 'చిదగ్నికుండ సంభూతా' అనే నామం ఆమె సాధారణ జన్మకు అతీతంగా జ్ఞానాగ్ని నుంచి ఆవిర్భవించిన చైతన్యస్వరూపిణి అని తెలియజేస్తుంది. 'దేవకార్య సముద్యతా' అనే నామం లోకరక్షణ కోసం ఆమె శక్తి వ్యక్తమవుతుందని వివరిస్తుంది. లలితోపాఖ్యానం ప్రకారం భండాసురుని సంహరించడానికి అమ్మవారు చిదగ్నికుండం నుంచి ఆవిర్భవించి, తన శక్తిసేనలతో అధర్మాన్ని నిర్మూలిస్తుంది. ఈ కథలో భండాసురుడు అజ్ఞానం, అహంకారం, దుష్టప్రవృత్తులకు ప్రతీకగా కూడా భావించబడతాడు. వాటిని నశింపజేసే జ్ఞానశక్తియే లలితాంబిక.

అమ్మవారి రూపవర్ణనలో కూడా గొప్ప ఆధ్యాత్మిక రహస్యం ఉంది. ఆమె అరుణవర్ణంతో ప్రకాశిస్తూ నాలుగు చేతులలో పాశం, అంకుశం, చెరకుగడ విల్లు, ఐదు పుష్పబాణాలను ధరించి ఉంటుంది. లలితా సహస్రనామం పాశాన్ని రాగస్వరూపంగా, అంకుశాన్ని క్రోధాకారంగా, చెరకువిల్లును మనస్సుగా, ఐదు బాణాలను పంచతన్మాత్రలుగా వర్ణిస్తుంది. సాధకుని దృష్టిలో ఈ ఆయుధాలు మనస్సును, ఇంద్రియాలను, కోరికలను నియంత్రించి వాటిని దైవానుభూతివైపు మళ్లించవలసిన అవసరాన్ని సూచిస్తాయి. అమ్మవారి అరుణకాంతి సృష్టిశక్తికి, ప్రేమకు, కరుణకు ప్రతీక. ఆమె చేతిలోని ఆయుధాలు సంహారానికి మాత్రమే కాక, జీవుని అంతరంగాన్ని శుద్ధి చేసి ఆత్మజ్ఞానానికి సిద్ధం చేసే శక్తులకు కూడా సంకేతాలు.

శాక్తేయ సంప్రదాయంలో శ్రీలలితా త్రిపురసుందరీ ఆరాధనకు శ్రీవిద్య అత్యంత ప్రధానమైన మార్గం. శ్రీవిద్యలో మంత్రం, యంత్రం, తంత్రం అనే మూడు అంశాలు పరస్పర సంబంధంతో ఉంటాయి. మంత్రం అమ్మవారి శబ్దస్వరూపం, శ్రీచక్రం ఆమె రేఖాగణిత స్వరూపం, ఉపాసన ఆమె చైతన్యాన్ని అనుభవించే సాధన. శ్రీచక్రంలో నాలుగు శివత్రికోణాలు, ఐదు శక్తిత్రికోణాలు పరస్పరం కలిసివుండి నలభై మూడు చిన్న త్రికోణాలను ఏర్పరుస్తాయి. ఈ నిర్మాణం శివశక్తుల అభేదాన్ని, సృష్టిలోని అనేకత్వానికి మూలమైన ఏకత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. శ్రీచక్రంలోని తొమ్మిది ఆవరణాలు సాధకుని ఆధ్యాత్మిక ప్రయాణంలోని వివిధ స్థాయులకు ప్రతీకలు. బాహ్య భూపురం నుంచి అంతర్గత బిందుస్థానం వరకు జరిగే నవావరణార్చన జీవుడు బాహ్య విషయాసక్తుల నుంచి అంతర్ముఖుడై పరమాత్మ చైతన్యాన్ని అనుభవించే ప్రయాణంగా భావించబడుతుంది. శ్రీచక్ర బిందుస్థానంలో కామేశ్వరునితో అభేదంగా విరాజిల్లే మహాత్రిపురసుందరి పరమశివశక్తి ఐక్యానికి ప్రతీక.

శ్రీవిద్యా సంప్రదాయంలో పంచదశాక్షరీ, షోడశాక్షరీ మంత్రాలకు అత్యంత విశిష్టమైన స్థానం ఉంది. పంచదశాక్షరీలోని వాగ్భవకూటం, కామరాజకూటం, శక్తికూటం అమ్మవారి జ్ఞాన, సంకల్ప, క్రియాశక్తులను వివిధ తాత్త్విక కోణాలలో తెలియజేస్తాయి. ఈ మంత్రాల ఉపాసన గురుపరంపర ద్వారా దీక్షతో ఆచరించవలసిన విశిష్టమైన సాధనగా పరిగణించబడుతుంది. లలితా సహస్రనామంలోని 'శ్రీమద్వాగ్భవకూటైక స్వరూపముఖపంకజా' మొదలైన నామాలు అమ్మవారి దివ్యశరీరాన్ని మంత్రస్వరూపంతో అనుసంధానిస్తాయి. అందువల్ల శ్రీవిద్యలో దేవత, మంత్రం, శ్రీచక్రం వేర్వేరు అంశాలు కాక, ఒకే పరాశక్తి యొక్క భిన్నమైన వ్యక్తీకరణలుగా భావించబడతాయి.

లలితాదేవి నివాసాన్ని శ్రీపురం లేదా శ్రీనగరం అని శాక్తేయ గ్రంథాలు వర్ణిస్తాయి. సుధాసముద్రం మధ్యలోని మణిద్వీపంలో, చింతామణి గృహంలో, పంచబ్రహ్మాసనంపై కామేశ్వరునితో కలిసి అమ్మవారు కొలువై ఉంటుందని సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఈ వర్ణనకు అంతరార్థం కూడా ఉంది. మణిద్వీపం నిర్మలమైన చైతన్యానికి, చింతామణి గృహం పరిపూర్ణ జ్ఞానానికి, పంచబ్రహ్మాసనం సృష్టి స్థితి సంహార తిరోధాన అనుగ్రహమనే పంచకృత్యాలకు ప్రతీకలుగా భావించబడతాయి. 'పంచకృత్య పరాయణా' అనే నామం ద్వారా అమ్మవారే ఈ ఐదు విశ్వకార్యాలకు మూలశక్తి అని లలితా సహస్రనామం తెలియజేస్తుంది. శివుడు శక్తితో కూడినప్పుడే సృష్టి కార్యాన్ని నిర్వహించగలడనే సౌందర్యలహరి ప్రారంభ భావం కూడా ఇదే శివశక్తి అభేద తత్త్వాన్ని ప్రతిపాదిస్తుంది.

శ్రీవిద్యా తత్త్వంలో మరో ముఖ్యమైన భావన మానవశరీరమే దేవాలయం, అంతరంగమే శ్రీచక్రం అనే అంతర్యాగ దృష్టి. 'శ్రీచక్రరాజనిలయా', 'చిదేకరసరూపిణీ', 'అంతర్ముఖ సమారాధ్యా', 'భక్తమానస హంసికా' వంటి లలితా సహస్రనామాలు అమ్మవారు కేవలం బాహ్య ఆలయంలోనే కాక, ప్రతి జీవుని హృదయంలో చైతన్యస్వరూపిణిగా ఉన్నారని తెలియజేస్తాయి. బాహ్యపూజ భక్తిని పెంపొందిస్తే, అంతర్యాగం మనస్సును శుద్ధి చేసి ఆత్మవిచారణకు దారితీస్తుంది. ఈ మార్గంలో ఉపాసకుడు తనలోని కామక్రోధలోభమోహమదమాత్సర్యాలను అధిగమించి, సమస్త జీవులలోనూ ఒకే పరాశక్తిని దర్శించే స్థితికి చేరుకోవాలని శాక్తేయ తత్త్వం బోధిస్తుంది.

లలితా త్రిపురసుందరీ ఆరాధనలో భుక్తి, ముక్తి అనే రెండు లక్ష్యాలకు సమానమైన ప్రాధాన్యం ఉంది. అమ్మవారు భక్తుల ధర్మబద్ధమైన కోరికలను నెరవేర్చే కామేశ్వరి మాత్రమే కాక, కోరికల బంధనాన్ని తొలగించి ఆత్మజ్ఞానాన్ని ప్రసాదించే మోక్షప్రదాయిని కూడా. 'భవానీ భావనాగమ్యా', 'భవారణ్య కుఠారికా', 'జ్ఞానదా', 'ముక్తిదా', 'కైవల్యపదదాయినీ' వంటి నామాలు ఈ ఆధ్యాత్మిక సత్యాన్ని తెలియజేస్తాయి. శాక్తేయ సంప్రదాయంలో స్త్రీశక్తిని కేవలం సృష్టికి సహాయకమైన శక్తిగా కాక, సృష్టికి మూలమైన పరతత్త్వంగా ఆరాధించడం ప్రత్యేకత. అందుకే అమ్మవారిని శ్రీమాతగా, మహారాజ్ఞిగా, పరమేశ్వరిగా, పరబ్రహ్మస్వరూపిణిగా స్తుతిస్తారు.

ఆశ్వయుజ శుద్ధ పంచమి నాడు లలితా పంచమి ఆరాధనకు కూడా ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉంది. ఈ పవిత్ర సమయంలో ఇంద్రకీలాద్రిపై కనకదుర్గమ్మను శ్రీలలితా త్రిపురసుందరీగా దర్శించడం ద్వారా భక్తులు అమ్మవారిలోని కరుణ, జ్ఞానం, ఐశ్వర్యం, సౌందర్యం, పరమచైతన్యం అనే దివ్యగుణాలను స్మరించుకుంటారు. లలితా సహస్రనామ పారాయణం, కుంకుమార్చన, శ్రీచక్రారాధన, అమ్మవారి నామస్మరణ శాక్తేయ సంప్రదాయంలో విశిష్టమైన సాధనలుగా భావించబడతాయి. మహాచండీ రూపంలో అధర్మాన్ని సంహరించే పరాశక్తియే లలితా రూపంలో ప్రేమ, కరుణ, జ్ఞానానందాలను ప్రసాదిస్తుంది. ఈ రెండు రూపాలు పరస్పర విరుద్ధమైనవి కావు; జగన్మాతలోని రక్షణశక్తి, అనుగ్రహశక్తులకు ప్రతీకలు. లలితా త్రిపురసుందరీ ఆరాధనలోని పరమార్థం బాహ్యసంపదలను పొందడంలో మాత్రమే లేదు. మనస్సును నిర్మలపరచుకుని, సమస్త జీవులలో అమ్మవారి చైతన్యాన్ని గుర్తించి, శివశక్తుల అభేదాన్ని అనుభవించడంలో ఉంది. భక్తుని హృదయమే శ్రీపురంగా, నిర్మలమైన మనస్సే చింతామణి గృహంగా, ఆత్మచైతన్యమే శ్రీచక్ర బిందువుగా అనుభూతి చెందే స్థితియే శ్రీవిద్యోపాసన యొక్క పరమలక్ష్యం.