గీతగోవిందం పన్నెండు సర్గలు, ఇరవై నాలుగు గేయాలతో నిర్మితమైన కావ్యం. కథను అనుసంధానించే శ్లోకాల మధ్య పాత్రల భావాలను తెలిపే పాటలు వస్తాయి. ఈ గేయాలే అష్టపదులుగా ప్రసిద్ధి చెందాయి. ప్రధానంగా ఎనిమిది చరణాలతో సాగే గేయనిర్మాణం వాటి ప్రత్యేకత. రాధ, కృష్ణుడు, సఖి అనే మూడు పాత్రల ద్వారా జయదేవుడు విస్తృతమైన భావప్రపంచాన్ని సృష్టించాడు. కథలోని బాహ్య సంఘటనలు పరిమితమైనా, పాత్రల అంతరంగంలో జరిగే పరిణామాలు సమృద్ధిగా ఉంటాయి. అందువల్ల ఒక్కో గేయం స్వతంత్రంగా ఆస్వాదించదగినదిగా ఉంటూనే, మొత్తం కావ్యంలోని భావక్రమానికి దోహదం చేస్తుంది.
కావ్యం ముందుకు సాగేకొద్దీ ప్రేమలోని వేర్వేరు దశలు కనిపిస్తాయి. మొదట కృష్ణుని ఇతర గోపికలతో చూసిన రాధ అసూయతో దూరమవుతుంది. ఆమె లేనితనాన్ని గుర్తించిన కృష్ణుడు పశ్చాత్తాపంతో తపిస్తాడు. సఖి ఇద్దరి వద్దకూ వెళ్లి వారి స్థితిని వివరిస్తుంది. ఎదురుచూపు, అనుమానం, నిరాశ, ఆగ్రహం దాటిన తరువాత ప్రేమికుల మధ్య సయోధ్య ఏర్పడుతుంది. చివరి భాగంలో కలయికతో కథ పూర్తవుతుంది. ఈ భావపరిణామమే గీతగోవిందానికి నాటకీయ చలనాన్ని ఇస్తుంది. సఖి సందేశవాహికగా మాత్రమే కాక, ఇద్దరి మనసులను అర్థం చేసుకుని కలిపే సున్నితమైన పాత్రగా నిలుస్తుంది.
ప్రారంభంలోని దశావతార స్తోత్రం కావ్యానికి విశాలమైన దైవనేపథ్యాన్ని కల్పిస్తుంది. మత్స్య, కూర్మ మొదలైన అవతారాల కార్యాలను సంక్షిప్తమైన చిత్రాలుగా చూపుతూ, ప్రతి భాగాన్ని “జయ జగదీశ హరే” అనే పునరావృత్తితో అనుసంధానిస్తుంది. బుద్ధుని అవతారవర్ణనలో యజ్ఞాల పేరుతో జరిగే పశుహింస పట్ల నిరసన, జీవులపట్ల కరుణ వ్యక్తమవుతాయి. ఈ స్తోత్రంలో ధర్మరక్షణ, దుష్టశిక్షణతోపాటు దయకూ స్థానం ఉంది. తరువాత రాధకు ప్రియుడిగా కనిపించే కృష్ణుణ్ణి, ఆరంభంలోనే విశ్వవ్యాప్త దైవస్వరూపంతో అనుసంధానించడం కావ్యనిర్మాణంలోని ముఖ్యమైన అంశం.
“లలితలవంగలతాపరిశీలన” అష్టపదిలో వసంతఋతువు ఒక సజీవమైన అనుభూతిగా రూపుదిద్దుకుంటుంది. మలయమారుతం, పూల సువాసనలు, తుమ్మెదల ఝంకారం, కోయిలల కూతలు ప్రేమకు అనుకూలమైన వాతావరణాన్ని సృష్టిస్తాయి. అయితే ప్రియునికి దూరమైన రాధకు ఇదే ప్రకృతి విరహాన్ని మరింత తీవ్రం చేస్తుంది. ఆనందాన్నిచ్చే ఋతువు కూడా మనసులోని స్థితిని బట్టి బాధను పెంచగలదని కవి చూపిస్తాడు. ఈ పాటలోని మృదువైన ధ్వనులు, పదాల కదలిక వసంతపు సున్నితత్వాన్ని వినిపిస్తాయి. దృశ్యవర్ణన గానానుభూతిగా మారే జయదేవుని నైపుణ్యానికి ఇది ఉదాహరణ.
“చందనచర్చితనీలకలేవర” గేయంలో చందనం పూసుకున్న నీలవర్ణ కృష్ణుడు, పీతాంబరం, వనమాల, గోపికలతో విహారం రంగుల చిత్రంలా కనిపిస్తాయి. కవి ఎంపిక చేసిన పదాలే గాయకునికీ నర్తకునికీ సూచనలుగా పనిచేస్తాయి. స్వరంతో సౌందర్యాన్ని వ్యక్తం చేయవచ్చు; అభినయంతో వస్త్రం, అలంకారం, చూపులు, కదలికలను చూపవచ్చు. రాధ దృష్టిలో ఈ దృశ్యం ఆనందంతోపాటు అసూయనూ రేకెత్తిస్తుంది. అందువల్ల ఒకే వర్ణనలో బాహ్య సౌందర్యమూ అంతరంగ కలతా కలిసి ఉంటాయి.
“ధీరసమీరే యమునాతీరే” అనే పల్లవితో ప్రసిద్ధమైన అష్టపదిలో సఖి రాధను కృష్ణుని వద్దకు వెళ్లమని ప్రోత్సహిస్తుంది. యమునాతీరంలో ఆమె కోసం ఎదురుచూస్తున్న ప్రియుని స్థితిని వివరిస్తుంది. పరిసరాల నిశ్శబ్దం, మెల్లగా వీచే గాలి, కలుసుకోవాలనే తపన పాటకు ప్రత్యేకమైన భావాన్ని ఇస్తాయి. ఇక్కడ సఖి మాటల్లో ఆహ్వానమూ ఆతురతా కలిసి ఉంటాయి. గాయకుడు స్వరంలోని సున్నితమైన మార్పులతో, నర్తకి సంకోచం నుంచి ముందడుగు వేసే భావంతో ఈ సందర్భాన్ని విస్తరించగలరు. ఒక చిన్న సన్నివేశానికి విస్తృతమైన ప్రదర్శనా అవకాశాన్ని జయదేవుడు కల్పించాడు.
“యాహి మాధవ, యాహి కేశవ” గేయంలో రాధ స్వరం పూర్తిగా మారుతుంది. ఆమె తన బాధను దాచుకోకుండా కృష్ణుణ్ణి నిలదీస్తుంది; ఆయన వివరణలను వెంటనే అంగీకరించదు. ప్రేమతోపాటు ఆత్మగౌరవం ఉన్న నాయికగా నిలుస్తుంది. తరువాత “వదసి యది కించిదపి” గేయంలో కృష్ణుడు ఆమెను ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి మృదువుగా మాట్లాడతాడు. రాధ చిరునవ్వునూ మాటలనూ కోరుతూ తన ఆరాటాన్ని వ్యక్తం చేస్తాడు. ఈ రెండు గేయాలను కలిపి చూస్తే ఆగ్రహం, పశ్చాత్తాపం, ప్రేమలోని వినయం స్పష్టమవుతాయి. పాత్రల మనస్తత్వాన్ని వారి మాటల ద్వారానే వెలికితీయడం ఇక్కడి కవితా విశేషం.
రాధకు ఇంత విస్తృతమైన అంతరంగాన్ని ఇవ్వడం జయదేవుని ముఖ్యమైన సాహిత్య సాధన. ఆమె కోరిక, నిరీక్షణ, నిరాకరణ, క్షమ, ఆనందం కావ్యగమనాన్ని నిర్ణయిస్తాయి. కృష్ణుడూ ఆమె ప్రేమను పొందడానికి ప్రయత్నించవలసి వస్తుంది. దీని వల్ల ప్రేమ పరస్పర స్పందనగా రూపుదిద్దుకుంటుంది. భక్తి దృష్టితో చూస్తే, దైవాన్ని కోరుకునే భక్తుని తపనతోపాటు భక్తుని ప్రేమకు స్పందించే భగవంతుని ఆత్మీయత కూడా ఇందులో వ్యక్తమవుతుంది. శృంగారంలోని మానవ అనుభూతిని కాపాడుతూనే, దానిలో ఆధ్యాత్మిక అర్థాన్ని అనుభవించే అవకాశం కల్పించడం ఈ కావ్యపు విశేషం.
భాషాపరంగా గీతగోవిందానికి శబ్దమాధుర్యం ప్రాణం. కథనశ్లోకాలలో సంప్రదాయ సంస్కృత ఛందస్సులను ఉపయోగించిన జయదేవుడు, గేయాలలో సంగీత ప్రవాహానికి అనువైన లయను సాధించాడు. మాత్రల అమరిక, పదమధ్య ప్రాసలు, చరణాంత ధ్వనిసామ్యాలు, దీర్ఘ హ్రస్వాల క్రమం పాటకు ఊపునిస్తాయి. పదానికి అర్థం ఎంత ముఖ్యమో, పలికినప్పుడు వినిపించే నాదం కూడా అంతే ముఖ్యమవుతుంది. గేయాల మధ్య తిరిగి వచ్చే ధ్రువపదం భావాన్ని స్థిరపరుస్తుంది. గాయకుని చరణాల మధ్య శ్రోతలు కూడా పల్లవిని అందుకునే సామూహిక గానానికి ఈ నిర్మాణం అనుకూలమైంది.
సంగీతరంగంలో ఈ గేయాలు రాగం, తాళం, సాహిత్యం, భావం సమన్వయానికి ఉదాహరణలయ్యాయి. మాళవ, గుజ్జరి, వసంత, రామకేరి, దేశవరాడి, భైరవి వంటి రాగసూచనలు గీతగోవింద సంప్రదాయంలో కనిపిస్తాయి. ఒక్కో సందర్భంలోని భావానికి అనుగుణంగా స్వరగతినీ లయనూ ఉపయోగించే అవకాశం వాటిలో ఉంది. జయదేవుని కాలపు సంపూర్ణ స్వరలిపి భద్రపడకపోయినా, గేయాల నిర్మాణం వాటి సంగీత స్వభావాన్ని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది. తరువాతి తరాలు తమ ప్రాంతాల రాగపద్ధతులకు అనుగుణంగా కొత్త బాణీలను కూర్చాయి. అందువల్ల ఒకే అష్టపది వేర్వేరు ప్రాంతాలలో భిన్నమైన సంగీతరూపాలతో జీవించింది.
గానం, వాద్యం, నృత్యం కలిసి కథను వ్యక్తం చేసే భారతీయ సంగీత నాటక వికాసంలో గీతగోవిందానికి ముఖ్యమైన స్థానం ఉంది. దీర్ఘ సంభాషణల స్థానంలో పాత్రల గేయాలు కథను ముందుకు తీసుకువెళ్తాయి. రాధలోని విరహోత్కంఠ, ఖండిత భావం, కలయికలోని ఆనందం వంటి స్థితులు నర్తకులకు విస్తృతమైన అభినయ అవకాశాలనిచ్చాయి. ఒడిశాలో ఆలయ నృత్య సంప్రదాయానికి ఈ గేయాలు సన్నిహితమయ్యాయి. పూరీ జగన్నాథాలయంలో వాటి గానానికి ప్రత్యేక స్థానం ఏర్పడింది. పదిహేనో శతాబ్దం చివరలో ప్రతాపరుద్రదేవుని ఆదేశం ఆలయ గాయకులు, నర్తకుల సేవల్లో గీతగోవింద ప్రాధాన్యాన్ని స్థిరపరిచింది.
బెంగాల్‌లో పదావళి కీర్తన వికాసానికి గీతగోవిందం భావపరంగానూ నిర్మాణపరంగానూ ప్రేరణనిచ్చింది. రాధాకృష్ణుల అలక, విరహం, అభిసారం, కలయికలను విడివిడిగా గేయసందర్భాలుగా విస్తరించే విధానం తరువాతి కీర్తనల్లో అభివృద్ధి చెందింది. విద్యాపతి, చండీదాస్ వంటి కవులు ఈ భావప్రపంచాన్ని తమ భాషల్లో వ్యక్తం చేశారు. చైతన్యుడు గీతగోవింద గానంలో భక్తిపారవశ్యాన్ని అనుభవించాడు. తరువాత నరోత్తమదాసు వంటి ఆచార్యుల కాలంలో కీర్తనకు ప్రత్యేకమైన గానరీతులు ఏర్పడ్డాయి. ఈ ప్రక్రియలో సంస్కృత గేయకావ్యంలోని అనుభూతులు ప్రాంతీయ భాషల సామూహిక భక్తిగానంలోకి ప్రవేశించాయి.
దక్షిణ భారతదేశంలో యాత్రికులు, భక్తులు, సంగీతకారుల ద్వారా అష్టపదులు విస్తరించాయి. కర్ణాటక సంగీత రాగాలలో వాటిని ఆలపించే సంప్రదాయం బలపడింది. తిరుమలరాజపట్నానికి చెందిన రాముడు భాగవతార్ అష్టపదులకు దక్షిణ భారత సంగీత బాణీలు సమకూర్చినట్లు సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఆయనకు కామకోటి పీఠాధిపతి ఆదరణ లభించింది. ఈ స్వరానుసంధానం వల్ల జయదేవుని సంస్కృత పదాలు దక్షిణాది శ్రోతలకు మరింత చేరువయ్యాయి. ప్రాంతాన్ని బట్టి గానపద్ధతి మారినా, గేయంలోని ప్రేమ, విరహం, సమర్పణ ప్రధాన భావాలుగా కొనసాగాయి.
గీతగోవిందం చుట్టూ ఏర్పడిన వ్యాఖ్యాన సంప్రదాయం దాని బహుముఖ స్వభావాన్ని తెలియజేస్తుంది. నారాయణదాసుని సర్వాంగసుందరి, రాణా కుంభుని రసికప్రియ, శంకరమిశ్రుని రసమంజరి వంటి వ్యాఖ్యానాలు పదార్థం, రసం, ఆధ్యాత్మిక భావం, సంగీత అంశాలను పరిశీలించాయి. ముఖ్యంగా మేవార్ పాలకుడైన రాణా కుంభుని ఆసక్తి, ఈ రచనకు తూర్పు భారతదేశాన్ని దాటి లభించిన ఆదరణను చూపిస్తుంది. దాని నిర్మాణాన్ని అనుసరించి రాముడు, శివుడు, ఇతర ఆరాధ్యమూర్తులపై గేయకావ్యాలు రచించబడ్డాయి. గీతరాఘవం, గీతగిరీశం, గీతవీతరాగం వంటి రచనలు ఆ ప్రభావ విస్తృతికి ఉదాహరణలు.
చిత్రకళలోనూ ఈ కావ్యం సృజనకు ఆధారమైంది. జమ్మూ, కాంగ్రా ప్రాంతాల చిత్రకారులు రాధాకృష్ణుల భావాలను, వసంతప్రకృతిని, యమునాతీర దృశ్యాలను చిత్రించారు. కవి పదాలతో వ్యక్తం చేసిన ఎదురుచూపును చూపులతో, విరహాన్ని శరీరభంగిమతో, ఆనందాన్ని రంగులతో ఆవిష్కరించారు. సంస్కృతంతోపాటు ప్రాంతీయ భాషల్లో వచ్చిన అనువాదాలు, తరువాత యూరోపియన్ భాషల్లో వెలిసిన అనువాదాలు గీతగోవిందానికి విస్తృతమైన పాఠకవర్గాన్ని సమకూర్చాయి. గాయకుడు, నర్తకి, చిత్రకారుడు, వ్యాఖ్యాత తమ కళకు తగిన అంశాన్ని ఇందులో కనుగొనగలిగారు.
జయదేవుని సామాజిక ప్రభావం ప్రధానంగా భక్తిని పంచుకునే కళాసంస్కృతిలో కనిపిస్తుంది. సంస్కృతంలో రచించిన కావ్యం పాటగా వినిపించడం వల్ల చదువుకున్న పండితుల పరిధిని దాటి వ్యాపించింది. ఆలయ సేవకులు, నర్తకులు, యాత్రికులు, గ్రామీణ గాయకులు దాని ప్రసారంలో భాగమయ్యారు. ప్రాంతీయ భాషలలో రూపాంతరం చెందిన గేయాలు మరింత విస్తృతమైన ప్రజలకు చేరాయి. ప్రేమ, బాధ, ఆశ, క్షమ వంటి అందరికీ తెలిసిన అనుభూతులను దైవారాధనతో అనుసంధానించడం ఈ వ్యాప్తికి తోడ్పడింది. జన్మస్థితి, పాండిత్యం, సంపదలకతీతంగా ప్రేమతో భగవంతుణ్ణి చేరుకోవచ్చనే భక్తిభావానికి ఆయన కళ శక్తినిచ్చింది.
ఈ ప్రభావంలో కరుణకూ ప్రత్యేకమైన స్థానం ఉంది. దశావతార స్తోత్రంలోని జీవదయ, జీవితకథలలోని క్షమాగుణం, సాధారణ గాయనికి లభించే దైవాదరణ ఒకే విలువను సూచిస్తాయి: వ్యక్తిలోని ప్రేమకు, సహృదయతకు ప్రాధాన్యం. రాధ భావాలకు ఇచ్చిన కేంద్రస్థానం స్త్రీ అనుభూతిని సాహిత్య, సంగీత, నృత్యాల ద్వారా తరతరాలకు వినిపించింది. భారతదేశంలోని భిన్న ప్రాంతాలు గీతగోవిందాన్ని తమ కళాసంప్రదాయాలలో స్వీకరించడం సాంస్కృతిక పరస్పర సంబంధాలను పెంచింది. కవిత్వాన్ని పాడదగినదిగా, సంగీతాన్ని భావపూర్ణమైనదిగా, భక్తిని పంచుకోదగిన అనుభూతిగా మలచిన సృష్టికర్తగా జయదేవుడు చిరస్థాయిగా నిలిచాడు.
