బమ్మెర పోతన జీవిత విశేషాలు

తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో భక్తికి, కవిత్వానికి, వినయానికి, ఆత్మగౌరవానికి ప్రతీకగా నిలిచిన మహాకవి బమ్మెర పోతన. సంస్కృతంలో వేదవ్యాస మహర్షి రచించిన శ్రీమద్భాగవత మహాపురాణాన్ని సరళమైన, మధురమైన తెలుగు పద్యాలలో అందించి తెలుగు ప్రజల హృదయాలలో శాశ్వత స్థానం సంపాదించుకున్న గొప్ప కవి ఆయన. పోతన రచించిన ఆంధ్ర మహాభాగవతం కేవలం సాహిత్య గ్రంథం మాత్రమే కాదు. అది భక్తికి మార్గదర్శి, ధర్మానికి బోధకుడు, మానవ జీవితానికి ఆధ్యాత్మిక దిక్సూచి. రాజుల మెప్పుకోసం కాకుండా భగవంతుని ప్రీతి కోసం కవిత్వాన్ని సృష్టించిన పోతన జీవితం తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో ఒక విశిష్టమైన అధ్యాయం.

బమ్మెర పోతన పదిహేనవ శతాబ్దానికి చెందినవారని సాహిత్య పరిశోధకుల అభిప్రాయం. ఆయన జనన మరణ సంవత్సరాల విషయంలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. కొందరు క్రీ.శ. 1450 నుంచి 1510 వరకు జీవించారని పేర్కొనగా, మరికొందరు ఆయన కాలాన్ని పదిహేనవ శతాబ్దపు పూర్వార్ధానికి చెందినదిగా భావిస్తున్నారు. నేటి తెలంగాణ రాష్ట్రంలోని జనగామ జిల్లా పాలకుర్తి సమీపంలోని బమ్మెర గ్రామం ఆయన జన్మస్థలంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఆయన తండ్రి కేసన, తల్లి లక్కమాంబ. అన్న పేరు తిప్పన. వ్యవసాయ కుటుంబంలో జన్మించిన పోతన చిన్నతనం నుంచే తెలుగు, సంస్కృత భాషలపై మంచి పట్టు సంపాదించారు. సహజంగా కవిత్వం చెప్పగల ప్రతిభ కలిగి ఉండటంతో ఆయనకు సహజకవి, సహజపండితుడు అనే పేర్లు వచ్చాయి. పోతనామాత్యుడు, పోతరాజు అనే పేర్లతో కూడా ఆయన ప్రసిద్ధి చెందారు.

పోతన జీవితం అత్యంత నిరాడంబరమైనది. గొప్ప పండితుడైనా, అసాధారణ కవితా ప్రతిభ కలిగినవాడైనా వ్యవసాయాన్ని విడిచిపెట్టలేదు. పొలంలో కష్టపడి పనిచేస్తూ కుటుంబాన్ని పోషించుకున్నారు. ఆయన దృష్టిలో వ్యవసాయం జీవనోపాధి కాగా, కవిత్వం భగవంతుని ఆరాధన. తన ప్రతిభను సంపద సంపాదించడానికి ఉపయోగించుకోవాలనే ఆశ ఆయనకు లేదు. ఆనాటి కవులలో చాలామంది రాజుల ఆశ్రయాన్ని పొంది, వారి విజయాలను వర్ణిస్తూ కావ్యాలు రచించేవారు. కానీ పోతన తన జీవితంలో భక్తికి, స్వతంత్ర భావానికి ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. కష్టపడి సంపాదించిన ఆహారంతో సంతృప్తిగా జీవించడమే గొప్పదని ఆయన జీవితం తెలియజేస్తుంది.

పోతన తొలి రచనగా భోగినీ దండకాన్ని పేర్కొంటారు. రాచకొండను పరిపాలించిన సర్వజ్ఞ సింగభూపాలుని కాలానికి సంబంధించిన భోగిని అనే స్త్రీని వర్ణిస్తూ ఈ దండకాన్ని రచించారు. తెలుగు సాహిత్యంలో లభిస్తున్న తొలి దండక రచనలలో భోగినీ దండకం ప్రత్యేక స్థానం పొందింది. ఇందులో పోతన పదప్రయోగ నైపుణ్యం, వర్ణనా చాతుర్యం, ఛందస్సుపై పట్టు కనిపిస్తాయి. ఆయన ప్రారంభ రచనలలో లౌకికమైన వర్ణనలకు ప్రాధాన్యం ఉండటం గమనించవచ్చు. తరువాత ఆయన కవిత్వం క్రమంగా భక్తి, వైరాగ్యం, ఆధ్యాత్మిక చింతన వైపు మళ్లింది.

పోతన రచించిన మరో ముఖ్యమైన కావ్యం వీరభద్ర విజయము. దక్షప్రజాపతి నిర్వహించిన యజ్ఞం, సతీదేవి ఆత్మత్యాగం, శివుని ఆగ్రహం, వీరభద్రుని ఆవిర్భావం, దక్షయజ్ఞ ధ్వంసం వంటి పురాణ ఘట్టాలను ఈ కావ్యంలో వర్ణించారు. పోతనకు శివభక్తి కూడా గాఢంగా ఉండేదని ఈ రచన తెలియజేస్తుంది. ఆయన భక్తి ఒకే దేవతా రూపానికి పరిమితం కాలేదు. శివకేశవుల మధ్య భేదాన్ని చూడని సమన్వయ దృష్టి ఆయన రచనలలో కనిపిస్తుంది. నారాయణ శతకం కూడా ఆయన రచనగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ రచనలన్నింటిలోనూ పోతన కవిత్వం లౌకిక వర్ణనల నుంచి భగవదారాధన వైపు సాగిన పరిణామాన్ని గమనించవచ్చు.

పోతన జీవితంలో అత్యంత ముఖ్యమైన ఘట్టం ఆంధ్ర మహాభాగవత రచన. సంప్రదాయ కథనం ప్రకారం, ఒక పుణ్యకాలంలో గోదావరి నదిలో స్నానం చేసి ధ్యానంలో ఉన్న పోతనకు శ్రీరామచంద్రుడు దర్శనమిచ్చి భాగవతాన్ని తెలుగులో రచించమని ఆదేశించాడు. ఈ దివ్యానుభూతిని భగవంతుని అనుగ్రహంగా భావించిన పోతన భాగవత రచనకు పూనుకున్నారు. ఈ దర్శన ఘట్టం చారిత్రకంగా నిర్ధారించబడిన సంఘటన కాకపోయినా, పోతన భక్తి సంప్రదాయంలో అత్యంత ప్రాధాన్యం పొందింది. తన కవిత్వానికి మూలకర్త తాను కాదని, తనచేత పలికించేవాడు శ్రీరాముడేనని పోతన ప్రకటించడం ఆయన వినయానికి, భక్తికి నిదర్శనం.

పలికెడిది భాగవతమట
పలికించెడి వాడు రామభద్రుండట
నే పలికిన భవహరమగునట
పలికెద వేరొండు గాథ పలుకగనేలా

అనే ప్రసిద్ధ పద్యం పోతన కవిత్వపు ఆత్మను తెలియజేస్తుంది. తాను చెప్పేది భాగవతమని, దానిని తనచేత పలికించేవాడు శ్రీరాముడని, ఆ భాగవతాన్ని పలకడం వల్ల సంసార దుఃఖాలు తొలగుతాయని ఆయన భావం. ఈ ఒక్క పద్యంలోనే భక్తి, శరణాగతి, వినయం, మోక్షాకాంక్ష అనే నాలుగు ఆధ్యాత్మిక భావాలు అందంగా వ్యక్తమయ్యాయి. కవిత్వాన్ని తన వ్యక్తిగత ప్రతిభకు గుర్తింపుగా కాకుండా భగవంతుని ప్రసాదంగా భావించడం పోతన ప్రత్యేకత.

ఆంధ్ర మహాభాగవత రచనకు సంబంధించి పోతన జీవితంలో మరొక ప్రసిద్ధ సంఘటన ఉంది. ఆయన భాగవత కావ్యాన్ని తనకు అంకితం చేయాలని ఒక రాజు కోరినట్లు సంప్రదాయ కథనం. అందుకు పోతన అంగీకరించకుండా తన రచనను శ్రీరామచంద్రునికే సమర్పించారని చెబుతారు. ఈ కథలోని రాజు ఎవరనే విషయంలో భిన్నమైన అభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. అయితే ఈ కథ పోతన వ్యక్తిత్వంలోని ఆత్మగౌరవాన్ని, భగవంతుని పట్ల అచంచలమైన విశ్వాసాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. ఆయన రచించిన ప్రసిద్ధ పద్యం ఈ భావాన్ని మరింత స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది.

ఇమ్మనుజేశ్వరాధముల కిచ్చి పురంబులు వాహనంబులున్
సొమ్ములు గొన్ని పుచ్చుకొని సొక్కి శరీరము వాసి కాలుచే
సమ్మెటవేటులంబడక సమ్మతి శ్రీహరికిచ్చి చెప్పె నీ
బమ్మెర పోతరాజొకడు భాగవతంబు జగద్ధితంబుగన్

రాజులకు కావ్యాన్ని అంకితం చేసి సంపదలు, వాహనాలు, భోగాలు పొందడం కంటే, శ్రీహరికి సమర్పించి లోకకల్యాణానికి ఉపయోగపడేలా చేయడమే ఉత్తమమని ఈ పద్యం తెలియజేస్తుంది. సాహిత్యం వ్యక్తిగత లాభం కోసం కాకుండా సమాజ శ్రేయస్సు కోసం ఉండాలనే ఉన్నతమైన ఆదర్శాన్ని పోతన ఆచరించారు.

పోతన భాగవతం సంస్కృత మూలానికి కేవలం పదానువాదం కాదు. మూలంలోని ఆధ్యాత్మిక భావాన్ని కాపాడుతూ, తెలుగు భాషకు సహజమైన సౌందర్యంతో, అవసరమైన చోట భావవిస్తరణతో ఆయన రచించారు. వేదవ్యాస మహర్షి భాగవతంలోని భక్తి, జ్ఞాన, వైరాగ్య తత్త్వాలను తెలుగు ప్రజలకు సులభంగా అర్థమయ్యేలా అందించారు. సంస్కృత సమాసాల గాంభీర్యాన్ని, అచ్చతెలుగు పదాల మాధుర్యాన్ని సందర్భానికి తగిన విధంగా కలిపి ఉపయోగించారు. అందువల్ల ఆయన పద్యాలు పండితులకు సాహిత్యానందాన్ని, సామాన్యులకు భక్తిరసాన్ని అందిస్తాయి.

పోతన భాగవతంలోని గజేంద్రమోక్షం, ప్రహ్లాద చరిత్ర, ధ్రువోపాఖ్యానం, వామనావతారం, రుక్మిణీ కల్యాణం, శ్రీకృష్ణ జననం, గోపికల భక్తి, కుచేలోపాఖ్యానం వంటి ఘట్టాలు తెలుగు ప్రజలలో ఎంతో ప్రసిద్ధి పొందాయి. గజేంద్రుడు మొసలి బారినపడి తన శక్తి అంతా కోల్పోయిన తరువాత భగవంతుని శరణు కోరడం ద్వారా సంపూర్ణ శరణాగతి తత్త్వాన్ని పోతన అద్భుతంగా చిత్రించారు. ప్రహ్లాదుని కథలో భగవంతుడు సర్వాంతర్యామి అనే సత్యాన్ని బోధించారు. ధ్రువుని కథలో పట్టుదలతో కూడిన భక్తిని, రుక్మిణీ కల్యాణంలో పరమాత్మను చేరుకోవాలనే జీవాత్మ తపనను, కుచేలుని కథలో నిష్కామ భక్తిని హృద్యంగా వర్ణించారు.

భాగవతంలోని ప్రహ్లాద చరిత్ర పోతన ఆధ్యాత్మిక దృష్టికి చక్కని ఉదాహరణ. భగవంతుడు ఒక నిర్దిష్ట ప్రదేశంలో మాత్రమే ఉండడని, సమస్త విశ్వంలో వ్యాపించి ఉన్నాడని ప్రహ్లాదుని ద్వారా తెలియజేశారు. హిరణ్యకశిపుని అహంకారానికి ఎదురుగా ప్రహ్లాదుని అచంచల విశ్వాసాన్ని నిలిపి, భక్తి ముందు అధికారబలం ఎంత చిన్నదో చూపించారు. అలాగే గజేంద్రమోక్షంలో భక్తుని ఆర్తిని విని భగవంతుడు రక్షించడానికి పరుగెత్తివచ్చే ఘట్టాన్ని ఎంతో హృదయస్పర్శిగా వర్ణించారు. పోతన పద్యాలలో భగవంతుడు కేవలం దూరంగా ఉండే పరమాత్మ కాదు. భక్తుని బాధకు స్పందించే కరుణామూర్తి.

పోతన కవిత్వంలో భక్తితో పాటు ప్రకృతి సౌందర్యం, మానవ మనస్తత్వం, కుటుంబ అనుబంధాలు, ధర్మబోధ కూడా కనిపిస్తాయి. ఒక సందర్భంలో సున్నితమైన పదాలతో మనసును కదిలిస్తే, మరొక సందర్భంలో గంభీరమైన పదాలతో వీరరసాన్ని పండిస్తారు. ఆయన పద్యాలలో అనుప్రాస, యమకం, శబ్దాల లయ, భావాల సహజత్వం అద్భుతంగా కలిసిపోతాయి. ముఖ్యంగా పద్యాన్ని చదివినప్పుడు వినిపించే సంగీతాత్మకత పోతన రచనలకు ప్రత్యేక ఆకర్షణ. అందుకే ఆయన పద్యాలను కేవలం చదవడమే కాకుండా రాగయుక్తంగా పఠించే సంప్రదాయం కూడా ఏర్పడింది.

పోతన సాహిత్య దృష్టిని తెలియజేసే మరో ముఖ్యమైన అంశం తెలుగు, సంస్కృత భాషల పట్ల ఆయనకు ఉన్న సమాన గౌరవం. కొందరికి తెలుగు నచ్చుతుందని, మరికొందరికి సంస్కృతం నచ్చుతుందని, ఇంకొందరికి రెండూ ఇష్టమని గుర్తించి, అందరికీ ఆమోదయోగ్యంగా తన కవిత్వాన్ని తీర్చిదిద్దారు. ఆయన పద్యాలలో సంస్కృత పదాల గాంభీర్యం ఉన్నప్పటికీ భావవ్యక్తీకరణలో తెలుగుదనం తగ్గదు. ఇదే పోతనను ప్రజాకవిగా నిలబెట్టిన ప్రధాన కారణాలలో ఒకటి. నన్నయ, తిక్కన, ఎర్రన మహాభారతాన్ని తెలుగులో అందించినట్లే, పోతన భాగవతాన్ని తెలుగు ప్రజల ఆధ్యాత్మిక జీవితంలో భాగం చేశారు.

పోతన జీవితానికి సంబంధించిన కొన్ని ప్రసిద్ధ కథలు తరతరాలుగా ప్రచారంలో ఉన్నాయి. భాగవత రచనలో ఒక పద్యాన్ని పూర్తిచేయలేక పోతన బయటకు వెళ్లినప్పుడు శ్రీరాముడే ఆయన రూపంలో వచ్చి ఆ పద్యాన్ని పూర్తిచేశాడని ఒక కథ చెబుతుంది. అలాగే సరస్వతీదేవి ప్రత్యక్షమై తనను రాజులకు అంకితం చేయవద్దని వేడుకున్నట్లు మరొక కథ ప్రచారంలో ఉంది. ఈ కథలను చారిత్రక సంఘటనలుగా కాకుండా పోతన భక్తిని, సాహిత్య పవిత్రతను వివరించే సంప్రదాయ గాథలుగా అర్థం చేసుకోవాలి. పోతనకు శ్రీనాథ మహాకవితో బంధుత్వం ఉన్నదనే కథ కూడా ప్రసిద్ధి చెందినప్పటికీ, దానిని నిర్ధారించే స్పష్టమైన చారిత్రక ఆధారాలు లేవు.

పోతన ఆంధ్ర మహాభాగవతంలోని పన్నెండు స్కంధాలన్నింటినీ స్వయంగా రచించారా అనే విషయంలో కూడా సాహిత్య పరిశోధకుల మధ్య చర్చ ఉంది. సంప్రదాయంగా కొన్ని స్కంధాల రచనను బొప్పరాజు గంగన, వెలిగందల నారయ, ఏర్చూరి సింగన వంటి ఇతర కవులకు ఆపాదిస్తారు. అయినప్పటికీ ఆంధ్ర మహాభాగవతానికి ప్రధాన కర్తగా, దాని భక్తి సాహిత్య సంప్రదాయానికి మూలపురుషుడిగా పోతనకు ఉన్న స్థానం అపూర్వమైనది. ఈ రచనలోని అత్యంత ప్రసిద్ధమైన భక్తి పద్యాలు తెలుగు సాహిత్యానికి ఆయన అందించిన అమూల్యమైన సంపద.

పోతన వ్యక్తిగత జీవితానికి సంబంధించిన సమగ్ర చారిత్రక ఆధారాలు పరిమితంగానే ఉన్నాయి. ఆయన చివరి సంవత్సరాలు, మరణించిన ఖచ్చితమైన తేదీ వంటి వివరాలు నిర్ధారణ కాలేదు. అయితే బమ్మెర గ్రామంలో ఆయన వ్యవసాయం చేసినట్లు సంప్రదాయంగా గుర్తించే పొలం, బావి, సమాధిగా భావించే ప్రదేశం ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతాన్ని పోతన స్మృతివనంగా అభివృద్ధి చేసి ఆయన సాహిత్య వారసత్వాన్ని కాపాడేందుకు తెలంగాణ ప్రభుత్వం, కాకతీయ హెరిటేజ్ ట్రస్ట్ వంటి సంస్థలు కృషి చేశాయి. పోతన జన్మస్థలం తెలుగు భాషాభిమానులకు, సాహిత్య పరిశోధకులకు, భక్తులకు ఒక సాంస్కృతిక స్మృతికేంద్రంగా నిలిచింది.

తెలుగు సమాజంపై పోతన భాగవత ప్రభావం అసాధారణమైనది. శతాబ్దాలుగా తెలుగు కుటుంబాలలో భాగవత పద్యాలను పఠించడం, పిల్లలకు నేర్పించడం, హరికథలలో వినిపించడం, పురాణ ప్రవచనాలలో వివరించడం కొనసాగుతోంది. ముఖ్యంగా గజేంద్రమోక్షం, ప్రహ్లాద చరిత్ర, రుక్మిణీ కల్యాణం వంటి ఘట్టాలు భక్తి కార్యక్రమాలలో విశేష ప్రాధాన్యం పొందాయి. ఆయన పద్యాలలోని భాషా సౌందర్యం సాహిత్యాభిమానులను ఆకర్షిస్తే, వాటిలోని ఆధ్యాత్మిక భావాలు భక్తులను ఆకట్టుకుంటాయి. అందువల్ల పోతన భాగవతం ఆలయాలలోనే కాకుండా తెలుగు ఇళ్లలో కూడా గౌరవప్రదమైన స్థానం పొందింది.

పోతన జీవితం మనకు అనేక విలువలను బోధిస్తుంది. విద్య ఉన్నవాడు వినయంతో ఉండాలని, ప్రతిభ ఉన్నవాడు దానిని సమాజానికి ఉపయోగించాలని, సంపద కంటే ఆత్మగౌరవం గొప్పదని, కష్టపడి పనిచేయడం గౌరవప్రదమైనదని ఆయన జీవితం తెలియజేస్తుంది. శివుని ఆరాధించినా, శ్రీరాముని భజించినా, శ్రీకృష్ణుని లీలలను వర్ణించినా ఆయన దృష్టిలో ప్రధానమైనది భగవంతుని పట్ల నిష్కల్మషమైన భక్తి. మానవుని అహంకారాన్ని తొలగించి, హృదయాన్ని పవిత్రం చేసి, పరమాత్మ వైపు నడిపించడమే భక్తి సాహిత్య పరమార్థమని ఆయన రచనలు చాటిచెబుతాయి.

తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో నన్నయ ఆదికవిగా, తిక్కన కవిబ్రహ్మగా, శ్రీనాథుడు కవిసార్వభౌముడిగా ప్రసిద్ధి చెందినట్లే, పోతన భక్తకవిగా, సహజకవిగా చిరస్థాయిగా నిలిచారు. ఆయన కవిత్వం రాజభవనాల గోడలను దాటి సామాన్య ప్రజల హృదయాలలోకి ప్రవేశించింది. ఆయనకు రాజులు ఇచ్చిన బిరుదుల కంటే ప్రజల ప్రేమ గొప్ప గుర్తింపుగా నిలిచింది. ఐదు శతాబ్దాలకు పైగా గడిచినా ఆయన పద్యాల మాధుర్యం తగ్గలేదు. పొలంలో నాగలి పట్టిన చేతులతోనే అమరమైన భాగవత పద్యాలను రచించిన ఈ మహాకవి, శ్రమకు భక్తి తోడైతే మానవ జీవితం ఎంత ఉన్నతమైనదిగా మారుతుందో నిరూపించారు. తెలుగు భాష ఉన్నంతకాలం పోతన భాగవతం పఠించబడుతూనే ఉంటుంది. భక్తి సాహిత్యం ఉన్నంతకాలం బమ్మెర పోతన పేరు చిరస్మరణీయంగా నిలిచిపోతుంది.