పండరిపూర్ తీర్థయాత్ర మొదటి భాగం: విఠల రుక్మిణి మందిరం

సోలాపూర్‌లో రాత్రి బస చేసి మరునాడు తెల్లవారుఝామున 5 గంటల ప్రాంతంలో పండరిపూర్ బయలుదేరాము. దాదాపు గంట పది నిమిషాల ప్రయాణం తరువాత పండరిపూర్ క్షేత్రం పార్కింగుకు చేరుకున్నాము. అక్కడి నుండి దేవాలయ ప్రవేశద్వారం దాదాపుగా 300 మీటర్ల దూరం. మేము ముందుగా స్పర్శదర్శనం పాస్ ఆన్లైన్లో బుక్ చేసుకోలేకపోవటంతో అక్కడికి వెళ్లి స్పర్శదర్శనం క్యూలో వెళ్లే ప్రయత్నం చేశాము. కానీ, అది దాదాపుగా కిలోమీటరుకు పైగా దాటి ఉంది, తిరుమల లాగా క్యూకాంప్లెక్సు కాదు, ఇనుప బ్రిడ్జి మీద నిలబడాలి. 3-4 గంటల సమయం పడుతుంది అన్నారు. అందుకే, ముఖ దర్శనం (అనగా తిరుమలలో లఘుదర్శనం లాగా దూరం నుండి అయ్యవారు, అమ్మవార్ల దర్శనం) చేసుకోవాలని నిర్ణయించుకున్నాము. మేము వెళ్లినప్పుడు దీనికి ఎవ్వరూ లేరు, నేరుగా గర్భాలయంలోకి వెళ్లి విఠలుడు, రుక్మిణి అమ్మవార్ల దర్శనం చేసుకున్నాము. సరిగ్గా కనబడకపోవటంతో ఇదే దర్శనం మరోమారు చేసుకున్నాము. ఈ దర్శనాలు నామదేవ్ పాయరి నుండి వెళ్లాలి. బయటకు వచ్చి పశ్చిమ ద్వారం వైపు నుండి పార్కింగుకు వెళ్లాలి. అక్కడి సంస్థాన్ వారి తుకారాం భవన్‌లో పాసులు, వసతి మొదలైన విషయాల గురించి సమాచారం తెలియజేస్తారు. 

క్షేత్ర వివరాలు క్రింద:

మహారాష్ట్రలోని సోలాపూర్ జిల్లాలో చంద్రభాగా నదీ తీరాన ఉన్న పండరిపురం శ్రీ విఠల రుక్మిణీ మందిరం భారతదేశంలోని ప్రముఖ వైష్ణవ పుణ్యక్షేత్రాలలో ఒకటి. మహారాష్ట్ర భక్తి సంప్రదాయానికి ఇది హృదయస్థానం.  ఇక్కడి ప్రధాన దైవమైన శ్రీ విఠలుడు శ్రీమహావిష్ణువు లేదా శ్రీకృష్ణుని స్వరూపంగా పూజలందుకుంటున్నాడు. విఠోబా, పాండురంగ, విఠల, విఠలనాథ అనే పేర్లతో కూడా స్వామిని భక్తులు ఆరాధిస్తారు. ఆయన దేవేరి రుక్మిణీదేవిని ఇక్కడ రఖుమాయి అని ప్రేమగా పిలుస్తారు.

ఈ క్షేత్రానికి సంబంధించిన అత్యంత ప్రసిద్ధ గాథ పుండరీకునిది. తల్లిదండ్రులకు అపారమైన భక్తితో సేవ చేస్తున్న పుండరీకుని చూడటానికి శ్రీకృష్ణుడు వచ్చినప్పుడు, తల్లిదండ్రుల సేవలో ఉన్న పుండరీకుడు వెంటనే లేవకుండా స్వామి నిలబడేందుకు ఒక ఇటుకను ఆయన వైపు నెట్టాడని క్షేత్రగాథ. భక్తుని మాతాపితృ సేవకు సంతోషించిన శ్రీకృష్ణుడు ఆ ఇటుకపై నిలబడి అతనికి దర్శనమిచ్చాడు. అందుకే పండరిపురంలోని విఠలుడు ఇటుకపై నిలబడి, రెండు చేతులను నడుముపై ఉంచుకుని దర్శనమిస్తాడు. ఈ ప్రత్యేకమైన రూపమే పండరిపుర విఠలుని ప్రధాన గుర్తింపు.

ప్రధాన గర్భగృహంలో నల్లని శిలతో రూపొందిన శ్రీ విఠలుని దివ్యమంగళ విగ్రహం ఉంటుంది. నడుముపై రెండు చేతులు ఉంచుకుని, ఇటుకపై నిలబడిన స్వామి రూపం నిరాడంబరంగా కనిపించినప్పటికీ ఎంతో ఆకర్షణీయంగా ఉంటుంది. స్వామికి కిరీటం, కుండలాలు, హారాలు, తులసీమాలలు, పీతాంబరంతో అందమైన అలంకరణ చేస్తారు. పండరిపురంలో అత్యంత విశిష్టమైన సంప్రదాయం పాదస్పర్శ దర్శనం. సాధారణ సందర్భాలలో భక్తులు గర్భగృహంలోకి వెళ్లి విఠలుని పాదాలపై తల ఉంచి నమస్కరించే అవకాశం ఉంటుంది. భగవంతుని పాదాలను స్వయంగా స్పృశించి దర్శించుకోవడం పండరిపుర భక్తులకు అత్యంత విలువైన అనుభూతి.

శ్రీ రుక్మిణీదేవికి ప్రధాన విఠల సన్నిధికి సమీపంలో ప్రత్యేకమైన ఆలయం ఉంది. రఖుమాయి నిలుచున్న భంగిమలో దర్శనమిస్తుంది. ఆమెకు ప్రత్యేక గర్భగృహం, అంతరాళం, మండపం ఉన్నాయి. విఠలుడు, రుక్మిణీదేవి ఒకే గర్భగృహంలో కాకుండా వేర్వేరు సన్నిధులలో ఉండటం ఈ ఆలయ ప్రత్యేకతలలో ఒకటి. క్షేత్రగాథ ప్రకారం శ్రీకృష్ణునిపై అలిగి రుక్మిణీదేవి పండరిపురానికి వచ్చి తపస్సు చేసిందని, అందువల్ల ఆమెకు ప్రత్యేక సన్నిధి ఏర్పడిందని చెబుతారు.

ఆలయ సముదాయం చాలా పురాతనమైనది. ప్రస్తుతం కనిపించే నిర్మాణం ఒకే కాలంలో నిర్మించబడింది కాదు. అనేక శతాబ్దాలుగా జరిగిన నిర్మాణాలు, విస్తరణలు, పునరుద్ధరణలతో నేటి రూపాన్ని పొందింది. ఆలయానికి సంబంధించిన 12వ, 13వ శతాబ్దాల నాటి శాసన ఆధారాలు ఉన్నాయి. నల్లరాతితో నిర్మించిన పురాతన భాగాలతో పాటు తరువాతి కాలాలలో నిర్మించిన మండపాలు, చెక్క నిర్మాణాలు, వెండి అలంకరణలు కనిపిస్తాయి. ఎత్తైన రాతి ప్రాకారాల మధ్య ఉన్న ఆలయంలోకి అనేక ద్వారాలు ఉన్నాయి.

ప్రధాన ప్రవేశద్వారాన్ని మహాద్వారం లేదా నామదేవ ద్వారం అంటారు. ఇక్కడే ప్రసిద్ధమైన “నామదేవ పాయరి” ఉంది. మహాభక్తుడైన సంత్ నామదేవుడు విఠలుని దర్శించడానికి వచ్చే భక్తుల పాదధూళి తనకు ఎప్పటికీ తగులుతూ ఉండాలని కోరుకున్నాడనే సంప్రదాయంతో ఈ మెట్టుకు గొప్ప పవిత్రత ఏర్పడింది. అందువల్ల భక్తులు ఆలయంలోకి ప్రవేశించేటప్పుడు నామదేవ పాయరికి నమస్కరిస్తారు. సంత్ చోఖామేళాతో సంబంధం ఉన్న పవిత్ర స్థలం కూడా ఈ ప్రవేశ ప్రాంతంలోనే ఉంది. పండరిపుర క్షేత్రం కులభేదాలకు అతీతమైన వార్కరీ భక్తి సంప్రదాయానికి ప్రతీకగా నిలవడంలో ఈ మహాభక్తుల పాత్ర ఎంతో గొప్పది.

ఆలయంలో ముందుకు సాగితే ముక్తి మండపం, విశాలమైన సభామండపం కనిపిస్తాయి. తరువాత పదహారు స్తంభాలతో నిర్మించిన “సోళఖాంబీ” మండపం వస్తుంది. ఇందులోని గరుడ స్తంభానికి ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యం ఉంది. దాని తరువాత నాలుగు స్తంభాలతో కూడిన “చౌఖాంబీ” మండపం ఉంటుంది. అక్కడి నుంచి ప్రధాన గర్భగృహంలోకి ప్రవేశించి శ్రీ విఠలుని దర్శించుకుంటారు. ఈ మండపాలు, పురాతన రాతి స్తంభాలు, చెక్క పైకప్పులు, ప్రాకారాలు, చిన్న చిన్న దేవతా సన్నిధులు కలిసి ఆలయానికి ప్రత్యేకమైన మహారాష్ట్ర–దక్కన్ ఆలయ నిర్మాణ స్వరూపాన్ని ఇస్తాయి.

ఆలయ సముదాయంలో విఠలుడు, రఖుమాయితో పాటు అనేక దేవతలను దర్శించవచ్చు. గణపతి, గరుడుడు, హనుమంతుడు, దత్తాత్రేయుడు, కాశీ విశ్వనాథుడు, రామేశ్వరుడు, శ్రీరామ–లక్ష్మణులు, కాలభైరవుడు, నరసింహస్వామి తదితర దేవతలకు సంబంధించిన సన్నిధులు ఉన్నాయి. మహాలక్ష్మి, సత్యభామ, రాధాదేవి మొదలైన దేవతల సన్నిధులు కూడా క్షేత్రంలో కనిపిస్తాయి. అందువల్ల ప్రధాన విఠల–రుక్మిణీ దర్శనంతో పాటు ఆలయ సముదాయంలోని ఇతర సన్నిధులను కూడా ప్రశాంతంగా దర్శించడానికి తగిన సమయం కేటాయించడం మంచిది.

పండరిపురం అంటే విఠలునితో పాటు చంద్రభాగా నది కూడా గుర్తుకు వస్తుంది. భీమా నది ఇక్కడ అర్ధచంద్రాకారంగా ప్రవహించడం వల్ల దీనిని చంద్రభాగా అని పిలుస్తారు. ఆలయ దర్శనానికి ముందు చంద్రభాగలో పవిత్ర స్నానం చేయడం పురాతన సంప్రదాయం. నదీతీరంలో అనేక ఘాట్లు ఉన్నాయి. పుండరీకునితో సంబంధం ఉన్న పుండలీక మందిరం కూడా చంద్రభాగా తీరంలో ముఖ్యమైన దర్శనీయ స్థలం. నదిలో ఉన్న విష్ణుపాద క్షేత్రంలో శ్రీకృష్ణుని పాదముద్రలుగా భావించే పవిత్ర పాదచిహ్నాలను దర్శిస్తారు.

పండరిపురానికి ప్రాణం వార్కరీ సంప్రదాయం. జ్ఞానేశ్వర్ మహారాజ్, నామదేవ్, ఏకనాథ్, తుకారామ్, చోఖామేళా, జనాబాయి వంటి మహాభక్తుల భక్తి ప్రవాహం పండరిపురంతో విడదీయరాని విధంగా ముడిపడి ఉంది. “విఠల విఠల”, “పాండురంగ హరి” అనే నామస్మరణతో భక్తులు నడుచుకుంటూ పండరిపురం చేరే “వారీ” ప్రపంచంలోనే విశిష్టమైన భక్తి యాత్రలలో ఒకటి. ముఖ్యంగా ఆషాఢ ఏకాదశి, కార్తీక ఏకాదశి సందర్భాలలో మహారాష్ట్ర నలుమూలల నుంచి సంతుల పాదుకల పల్లకీలతో లక్షలాది మంది వార్కరీలు పండరిపురానికి చేరుకుంటారు.

యాత్రికుల కోసం పండరిపురంలో విస్తృతమైన సదుపాయాలు ఉన్నాయి. ఆలయానికి సంబంధించిన దర్శన మండపాలు, క్యూలైన్లు, తాగునీరు, ప్రసాదం, భక్తుల అవసరాలకు సంబంధించిన ఏర్పాట్లు ఉన్నాయి. ఎక్కువ సమయం క్యూలో నిలబడలేని భక్తులకు దూరం నుంచి స్వామిని దర్శించుకునే ముఖదర్శనం సదుపాయం కూడా ఉంటుంది. సాధారణ రోజులలో పాదస్పర్శ దర్శనానికి కూడా అవకాశం ఉంటుంది; అయితే ఏకాదశి, వారీ, ఇతర ప్రత్యేక ఉత్సవాలలో దర్శన విధానం, సమయాలు, భక్తుల రద్దీని బట్టి ఏర్పాట్లు మారవచ్చు.

పండరిపురంలో యాత్రికుల బస కోసం అనేక ధర్మశాలలు, మఠాలు, భక్త నివాసాలు, ప్రైవేటు లాడ్జీలు, హోటళ్లు ఉన్నాయి. వివిధ ప్రాంతాలకు చెందిన వార్కరీ సంస్థలు, మఠాలు కూడా యాత్రికులకు వసతి కల్పిస్తాయి. సాధారణ రోజులలో బస సులభంగా లభించినప్పటికీ ఆషాఢ, కార్తీక ఏకాదశులు, వారీ సమయంలో ముందుగానే వసతి ఏర్పాటు చేసుకోవడం చాలా అవసరం. ఆలయ పరిసరాలలో భోజనశాలలు, ప్రసాదం, పూజాసామగ్రి వంటి యాత్రికులకు అవసరమైన సదుపాయాలు విస్తృతంగా లభిస్తాయి.

పండరిపుర యాత్రను చంద్రభాగా స్నానంతో ప్రారంభించి, పుండలీకుని దర్శించి, నామదేవ పాయరికి నమస్కరించి, తరువాత శ్రీ విఠలుని పాదస్పర్శ లేదా ముఖదర్శనం చేసుకుని, రఖుమాయి సన్నిధిని దర్శించడం సంప్రదాయబద్ధమైన అనుభూతిని ఇస్తుంది. అనంతరం ఆలయంలోని ఇతర దేవతా సన్నిధులు, చంద్రభాగా ఘాట్లు, విష్ణుపాదం వంటి ప్రదేశాలను దర్శించవచ్చు. అయితే పండరిపురం గొప్పతనం కేవలం ఆలయ నిర్మాణంలోనో, పురాతన చరిత్రలోనో లేదు. భగవంతుడిని చేరడానికి కఠినమైన ఆచారాలకంటే నామస్మరణ, ప్రేమ, సేవ, సమానత్వం, సంపూర్ణ భక్తి ముఖ్యమని శతాబ్దాలుగా చాటుతున్న వార్కరీ సంప్రదాయమే ఈ క్షేత్రానికి అసలైన అస్తిత్వం. ఇటుకపై చేతులు నడుముపై ఉంచుకుని తన భక్తుల కోసం ఎదురుచూస్తున్న విఠలుని రూపమే ఆ నిరాడంబర భక్తితత్త్వానికి శాశ్వతమైన ప్రతీక.