సంత్ జ్ఞానేశ్వర్ మహారాజ్ జీవిత విశేషాలు

సంత్ జ్ఞానేశ్వర్ మహారాజ్, జ్ఞానదేవ్ లేదా ద్న్యానేశ్వర్ అని కూడా పిలువబడే ఈ మహనీయుడు మహారాష్ట్ర ఆధ్యాత్మిక చరిత్రలో అత్యున్నత స్థానాన్ని పొందిన సంత్, తత్త్వవేత్త, యోగి, కవి. మహారాష్ట్రలో ఆయనను ప్రేమతో “జ్ఞానేశ్వర్ మౌలీ” అని పిలుస్తారు. “మౌలీ” అంటే తల్లి అనే ఆత్మీయమైన భావం. ఒక సంతును గురువుగా మాత్రమే కాకుండా తమను ప్రేమతో ఆదరించే తల్లిగా ప్రజలు భావించడం ఆయనపై మహారాష్ట్ర ప్రజలకు ఉన్న అపారమైన ప్రేమకు నిదర్శనం. కేవలం ఇరవై ఒక్క సంవత్సరాల స్వల్ప జీవితంలోనే ఆయన చేసిన ఆధ్యాత్మిక, సాహిత్య కృషి అనేక శతాబ్దాల తరువాత కూడా మహారాష్ట్ర ప్రజాజీవితంపై ప్రభావం చూపుతోంది. భగవద్గీతలోని గంభీరమైన తత్త్వాన్ని సామాన్య ప్రజలకు అర్థమయ్యే మరాఠీ భాషలో అందించిన “జ్ఞానేశ్వరి”, అద్వైతానుభూతిని వివరించిన “అమృతానుభవ్”, నామస్మరణ ప్రాధాన్యాన్ని తెలియజేసే “హరిపాఠ్” వంటి రచనల వల్ల ఆయన భారతీయ భక్తి ఉద్యమంలోనే విశిష్టమైన స్థానాన్ని పొందారు.

సాధారణంగా అంగీకరించబడిన కాలనిర్ణయం ప్రకారం జ్ఞానేశ్వర్ క్రీ.శ. 1275లో మహారాష్ట్రలోని పైఠణ్ సమీపంలోని ఆపేగావ్ ప్రాంతంలో జన్మించారు. ఆయన తండ్రి విఠ్ఠల్‌పంత్, తల్లి రుక్మిణీబాయి. ఆయనకు అన్న నివృత్తినాథ్, తమ్ముడు సోపానదేవ్, చెల్లెలు ముక్తాబాయి. ఈ నలుగురూ తరువాత మహారాష్ట్ర భక్తి సంప్రదాయంలో గౌరవనీయులైన ఆధ్యాత్మిక వ్యక్తులుగా నిలిచారు. జ్ఞానేశ్వర్ కుటుంబ జీవితం విషాదకరమైన పరిస్థితులతో ముడిపడి ఉంది. ఆయన తండ్రి విఠ్ఠల్‌పంత్ విద్యావంతుడు, ఆధ్యాత్మిక చింతన కలిగిన వ్యక్తి. గృహస్థ జీవితంపై విరక్తి కలిగి కాశీకి వెళ్లి సన్యాసం స్వీకరించారని సంప్రదాయం చెబుతుంది. అయితే ఆయనకు అప్పటికే వివాహమైందని తెలుసుకున్న గురువు, గృహస్థ ధర్మాన్ని తిరిగి స్వీకరించి భార్య వద్దకు వెళ్లాలని ఆదేశించారని చెబుతారు. గురువు ఆజ్ఞను అనుసరించి విఠ్ఠల్‌పంత్ తిరిగి వచ్చి రుక్మిణీబాయితో గృహస్థ జీవితం ప్రారంభించారు.

అప్పటి సామాజిక నియమాల ప్రకారం ఒకసారి సన్యాసం స్వీకరించిన వ్యక్తి తిరిగి గృహస్థుడిగా మారడాన్ని స్థానిక సాంప్రదాయ సమాజం అంగీకరించలేదు. ఫలితంగా విఠ్ఠల్‌పంత్ కుటుంబం సామాజిక బహిష్కరణను ఎదుర్కొంది. దాని ప్రభావం ఏ తప్పూ చేయని వారి నలుగురు పిల్లలపైనా పడింది. తల్లిదండ్రుల విషాదకరమైన మరణం గురించి వివిధ సంప్రదాయ కథనాలు ఉన్నాయి. తమ పిల్లలకు సామాజిక అంగీకారం లభించాలనే ఆశతో తల్లిదండ్రులు ప్రాయశ్చిత్తంగా ప్రాణత్యాగం చేశారని ప్రసిద్ధ సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఈ వివరాలన్నింటినీ ఖచ్చితమైన చారిత్రక సంఘటనలుగా నిర్ధారించడం సాధ్యం కాకపోయినా, జ్ఞానేశ్వర్ మరియు ఆయన తోబుట్టువులు చిన్న వయస్సులోనే తీవ్రమైన సామాజిక తిరస్కరణను, కష్టాలను ఎదుర్కొన్నారనే అంశం ఆయన జీవిత సంప్రదాయంలో ప్రధానంగా కనిపిస్తుంది.

జ్ఞానేశ్వర్ ఆధ్యాత్మిక జీవితానికి ఆయన అన్న నివృత్తినాథ్ గురువుగా నిలిచారు. నివృత్తినాథ్ నాథ సంప్రదాయానికి చెందిన గహినీనాథ్ వద్ద దీక్ష పొందారని సంప్రదాయం చెబుతుంది. తరువాత నివృత్తినాథ్ జ్ఞానేశ్వరునికి ఆధ్యాత్మిక మార్గదర్శకత్వం చేశారు. అందువల్ల జ్ఞానేశ్వర్ ఆలోచనలలో నాథ యోగ సంప్రదాయం, అద్వైత భావన, భక్తి మార్గం అద్భుతంగా కలిసిపోయాయి. ఆయనకు పరమాత్మ అంటే ప్రపంచానికి దూరంగా ఉన్న ఒక శక్తి కాదు. సమస్త సృష్టిలోనూ, ప్రతి జీవిలోనూ అదే పరమ చైతన్యం వ్యాపించి ఉందని ఆయన భావించారు. అదే సమయంలో పండరీపురంలోని విఠోబాపై అపారమైన భక్తి కలిగి ఉన్నారు. అందువల్ల జ్ఞానం, యోగం, భక్తి పరస్పరం విరుద్ధమైన మార్గాలు కావని, అవన్నీ ఒకే పరమసత్యానికి తీసుకువెళతాయని ఆయన జీవితం తెలియజేస్తుంది.

జ్ఞానేశ్వర్ జీవితంలో అత్యంత గొప్ప ఘట్టం “జ్ఞానేశ్వరి” రచన. దీనిని “భావార్థదీపిక” అని కూడా అంటారు. ఇది భగవద్గీతకు మరాఠీ భాషలో ఆయన ఇచ్చిన విస్తృతమైన వ్యాఖ్యానం. క్రీ.శ. 1290 ప్రాంతంలో నేవాసా అనే ప్రదేశంలో, ప్రవారా నది తీరంలో, తన గురువైన నివృత్తినాథుని ఆదేశంతో జ్ఞానేశ్వర్ ఈ మహాగ్రంథాన్ని చెప్పారని సంప్రదాయం. అప్పటికి ఆయన వయస్సు సుమారు పదిహేను లేదా పదహారు సంవత్సరాలు మాత్రమే. ఇంత చిన్న వయస్సులో భగవద్గీత వంటి గంభీరమైన గ్రంథంలోని వేదాంతం, యోగం, భక్తి, కర్మ, ఆత్మజ్ఞానం వంటి విషయాలను అసాధారణమైన కవిత్వంతో వివరించడం భారతీయ ఆధ్యాత్మిక సాహిత్యంలో ఒక అద్భుతమైన సంఘటనగా భావించబడుతుంది.

జ్ఞానేశ్వరి గొప్పతనం కేవలం భగవద్గీతను అనువదించడంలో లేదు. సంస్కృత శ్లోకంలోని భావాన్ని తీసుకుని దానిని సాధారణ జీవితంలోని అందమైన ఉదాహరణలు, ప్రకృతి దృశ్యాలు, ఉపమానాలు, ఆధ్యాత్మిక అనుభూతులతో విస్తరించి చెప్పడం దాని ప్రత్యేకత. రైతు, కూలీ, గ్రామీణ మహిళ, వ్యాపారి వంటి సాధారణ వ్యక్తి కూడా భగవద్గీతలోని భావాన్ని గ్రహించగలిగేలా ఆయన వివరించారు. ఆయన ఉపయోగించిన “ఓవీ” అనే మరాఠీ ఛందస్సు ప్రజల మాటకు దగ్గరగా ఉంటుంది. ఈ విధంగా అప్పటివరకు ప్రధానంగా సంస్కృత పండితుల పరిధిలో ఉన్న గీతా తత్త్వాన్ని ప్రజల భాషలోకి తీసుకువచ్చారు. అందుకే జ్ఞానేశ్వరి మరాఠీ సాహిత్యంలో ఒక గ్రంథం మాత్రమే కాదు; మరాఠీ భాషకు ఆధ్యాత్మిక, సాహిత్య గౌరవాన్ని తెచ్చిన మహాగ్రంథంగా భావించబడుతుంది.

జ్ఞానేశ్వర్ మరో గొప్ప రచన “అమృతానుభవ్”. జ్ఞానేశ్వరి భగవద్గీత ఆధారంగా రచించబడితే, అమృతానుభవ్ ఆయన స్వతంత్ర తాత్త్విక అనుభూతికి మరింత దగ్గరగా ఉంటుంది. పరమసత్యం, జ్ఞానం, ఆత్మానుభూతి, ద్వైతం–అద్వైతం వంటి లోతైన విషయాలను ఇందులో చర్చించారు. అలాగే “హరిపాఠ్” పేరుతో ప్రసిద్ధమైన అభంగాల సమాహారం హరినామ స్మరణ గొప్పతనాన్ని తెలియజేస్తుంది. భగవంతుని నామాన్ని ప్రేమతో నిరంతరం స్మరించడం ద్వారా మనస్సు పరిశుద్ధమవుతుందని, భక్తుడు పరమాత్మకు దగ్గరవుతాడని ఆయన బోధించారు. జ్ఞానేశ్వర్ రచనలలో గొప్ప తత్త్వజ్ఞానం ఉన్నప్పటికీ అవి శుష్కమైన తర్కంగా ఉండవు; ప్రేమ, కరుణ, భక్తి వాటిలో నిరంతరం ప్రవహిస్తాయి.

జ్ఞానేశ్వర్ జీవితంతో అనేక అద్భుత కథలు ముడిపడి ఉన్నాయి. పైఠణ్‌లో వేదాలను పఠించే హక్కు గురించి ఆయనను అవమానించినప్పుడు, ఒక దున్నపోతుతో వేదమంత్రాలు పలికించారని ప్రసిద్ధ కథ ఉంది. మరో ప్రసిద్ధ కథ చాంగ్‌దేవ్ అనే గొప్ప యోగికి సంబంధించినది. చాంగ్‌దేవ్ అనేక యోగసిద్ధులు పొందినవాడని, తన శక్తిని ప్రదర్శిస్తూ పులిపై కూర్చుని, పామును కొరడాగా పట్టుకుని జ్ఞానేశ్వరుని వద్దకు వచ్చాడని సంప్రదాయం చెబుతుంది. అప్పుడు జ్ఞానేశ్వర్ తన తోబుట్టువులతో కూర్చున్న గోడనే నడిపిస్తూ అతనికి ఎదురుగా వెళ్లారని కథ. తన యోగసిద్ధులకంటే ఈ బాలసంతుని ఆత్మజ్ఞానం ఎంతో గొప్పదని గ్రహించిన చాంగ్‌దేవ్ అహంకారాన్ని విడిచి నమస్కరించాడని చెబుతారు. జ్ఞానేశ్వర్ అతనికి ఇచ్చిన ఆధ్యాత్మిక ఉపదేశమే “చాంగ్‌దేవ్ పాసష్టీ”గా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ అద్భుత సంఘటనలను చారిత్రకంగా నిర్ధారించడం సాధ్యం కాదు; అవి సంత్ సంప్రదాయంలో తరతరాలుగా వచ్చిన కథలు. అయితే వాటి అంతరార్థం స్పష్టమైనది—అద్భుత శక్తుల కంటే అహంకార రహితమైన ఆత్మజ్ఞానమే గొప్పదని అవి తెలియజేస్తాయి.

జ్ఞానేశ్వర్ జీవితంలో సంత్ నామదేవునితో ఉన్న అనుబంధానికి కూడా ఎంతో ప్రాముఖ్యం ఉంది. వారిద్దరూ సమకాలికులు. వార్కరీ సంప్రదాయం ప్రకారం జ్ఞానేశ్వర్, నామదేవ్ మరియు ఇతర సంతులు కలిసి భారతదేశంలోని అనేక పుణ్యక్షేత్రాలను సందర్శించారు. ఈ యాత్రల వివరాలలో చారిత్రక అంశాలతో పాటు తరువాతి భక్తి సంప్రదాయ కథలు కూడా ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ జ్ఞానేశ్వర్–నామదేవుల అనుబంధం మహారాష్ట్ర భక్తి చరిత్రలో అత్యంత ముఖ్యమైనదిగా నిలిచింది. జ్ఞానేశ్వర్ లోతైన తత్త్వాన్ని ప్రజల భాషలో అందిస్తే, నామదేవ్ నామసంకీర్తన, అభంగాల ద్వారా విఠల భక్తిని ప్రజలలో విస్తరించారు. తరువాత ఏకనాథ్, తుకారాం వంటి సంతులు ఇదే వార్కరీ భక్తి ప్రవాహాన్ని మరింత ముందుకు తీసుకువెళ్లారు.

జ్ఞానేశ్వర్ బోధనలో సమానత్వం, సర్వజీవులలో ఒకే పరమాత్మను చూడటం ప్రధానమైన అంశాలు. తన కుటుంబం స్వయంగా సామాజిక బహిష్కరణ బాధను అనుభవించినందువల్ల కావచ్చు, ఆయన ఆధ్యాత్మిక దృష్టిలో జన్మ ఆధారంగా మనుషుల విలువను నిర్ణయించడానికి స్థానం లేదు. భగవంతుడు అందరిలోనూ ఉన్నప్పుడు ఒక మనిషిని ఉన్నతుడిగా, మరొకరిని హీనుడిగా ఎలా చూడగలమనే భావం ఆయన తత్త్వంలో అంతర్లీనంగా ఉంటుంది. ఆయనకు ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం అంటే ప్రపంచాన్ని విడిచిపెట్టడం కాదు; ప్రపంచమంతటిలో పరమాత్మను దర్శించడం. భక్తి అంటే కేవలం ఆలయానికి వెళ్లడం కాదు; ప్రతి జీవిపట్ల కరుణతో వ్యవహరించడం. ఈ విశాలమైన దృష్టే ఆయనను కేవలం ఒక మతగురువుగా కాకుండా ప్రజలందరికీ “మౌలీ”గా చేసింది.

జ్ఞానేశ్వర్ రచనలలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన ప్రార్థన “పసాయదాన్”. జ్ఞానేశ్వరి చివరలో వచ్చే ఈ ప్రార్థనలో ఆయన తనకోసం వ్యక్తిగతమైన వరాలను కోరుకోరు. దుష్టత్వం తొలగిపోవాలని, జీవుల మధ్య స్నేహం పెరగాలని, అజ్ఞానాంధకారం తొలగాలని, ప్రతి ఒక్కరికీ తనకు కావలసిన శ్రేయస్సు లభించాలని, సజ్జనులు ప్రపంచానికి మంగళాన్ని కలిగించాలని కోరుకుంటారు. ఒక యువసంతుని ఆధ్యాత్మిక దృష్టి తన వ్యక్తిగత మోక్షంతో ముగియకుండా సమస్త ప్రపంచ శ్రేయస్సును కోరుకునే స్థాయికి చేరిందని పసాయదాన్ తెలియజేస్తుంది. మహారాష్ట్రలో నేటికీ అనేక ధార్మిక, సాంస్కృతిక కార్యక్రమాల చివర పసాయదాన్ పాడటం ఒక సంప్రదాయంగా ఉంది.

జ్ఞానేశ్వర్ జీవితం ఎంత అసాధారణమో ఆయన చివరి ఘట్టం కూడా అంతే విశిష్టమైనది. సంప్రదాయం ప్రకారం క్రీ.శ. 1296లో, కేవలం ఇరవై ఒక్క సంవత్సరాల వయస్సులో, ఆలందీలో ఆయన “సంజీవన్ సమాధి” స్వీకరించారు. అంటే మరణించిన తరువాత సమాధి చేయబడటం కాకుండా, సంపూర్ణ యోగస్థితిలో స్వచ్ఛందంగా సమాధిలో ప్రవేశించారని వార్కరీల విశ్వాసం. ఆలందీలోని ఆయన సమాధి నేటికీ మహారాష్ట్రలో అత్యంత పవిత్రమైన యాత్రాస్థలాలలో ఒకటి. ఈ సంఘటనను ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయ విశ్వాసంగా చూడాలి; అయినప్పటికీ 13వ శతాబ్దం చివరలోనే ఆయన జీవితం ముగిసిందని సాధారణంగా అంగీకరించబడుతుంది.

మహారాష్ట్రలో జ్ఞానేశ్వరుని ప్రభావాన్ని అత్యంత స్పష్టంగా చూపేది పండరీపుర వారి. ప్రతి సంవత్సరం ఆలందీలోని జ్ఞానేశ్వర్ మహారాజ్ సమాధి మందిరం నుండి ఆయన పాదుకలను పాళఖీలో ఉంచి పండరీపురానికి తీసుకువెళతారు. వేలాది మంది వార్కరీలు తెల్లని వస్త్రాలు ధరించి, తులసీమాలలు వేసుకుని, చేతుల్లో తాళాలు, జెండాలు పట్టుకుని, అభంగాలు పాడుతూ వందల కిలోమీటర్లు నడుస్తారు. దేహూ నుండి తుకారాం మహారాజ్ పాళఖీ కూడా బయలుదేరుతుంది. ఈ రెండు మహా భక్తి ప్రవాహాలు పండరీపురం వైపు సాగుతాయి. “జ్ఞానోబా మౌలీ తుకారాం” అనే నినాదం మహారాష్ట్ర అంతటా వినిపిస్తుంది. దాదాపు ఏడు శతాబ్దాల క్రితం జీవించిన యువసంతుని పేరు నేటికీ లక్షలాది మంది యాత్రికుల అడుగులకు లయగా మారడం ఆయన ప్రభావానికి గొప్ప నిదర్శనం.

జ్ఞానేశ్వరుని మహారాష్ట్ర ప్రజలు ఇంతగా ఆరాధించడానికి అనేక కారణాలు ఉన్నాయి. అత్యంత చిన్న వయస్సులోనే అపారమైన ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానాన్ని పొందడం ఒక కారణమైతే, ఆ జ్ఞానాన్ని తనకే పరిమితం చేయకుండా ప్రజల భాషలో అందించడం మరింత ముఖ్యమైన కారణం. సమాజం తన కుటుంబాన్ని తిరస్కరించినప్పటికీ ఆయన సమాజంపై ద్వేషాన్ని పెంచుకోలేదు; దానికి బదులుగా సర్వజీవుల మధ్య ప్రేమను కోరుకున్నారు. వేదాంతంలోని అద్వైతాన్ని, నాథ సంప్రదాయంలోని యోగాన్ని, పండరీపుర విఠోబాపై ప్రేమభక్తిని ఒకే జీవనదృష్టిలో సమన్వయం చేశారు. పాండిత్యాన్ని సామాన్యుడికి చేరువ చేశారు. జ్ఞానాన్ని కరుణతో కలిపారు. భక్తిని సమానత్వంతో కలిపారు. అందుకే ఆయన కేవలం “సంత్ జ్ఞానేశ్వర్” కాదు, మహారాష్ట్రకు “జ్ఞానేశ్వర్ మౌలీ”.

జ్ఞానేశ్వర్ జీవితం కేవలం ఇరవై ఒక్క సంవత్సరాలే అయినప్పటికీ ఆయన ప్రభావం ఏడు శతాబ్దాలకు పైగా కొనసాగుతోంది. ఆలందీలోని సమాధి, నేవాసాలో జ్ఞానేశ్వరి రచనతో ముడిపడిన ప్రదేశం, పండరీపురంలోని విఠోబా, ప్రతి సంవత్సరం జరిగే పాళఖీ యాత్ర, వార్కరీలు పాడే అభంగాలు—ఇవన్నీ ఆయనను నేటికీ సజీవమైన ఆధ్యాత్మిక శక్తిగా నిలబెడుతున్నాయి. తుకారాం మహారాజ్ వంటి తరువాతి మహాసంతులపై కూడా జ్ఞానేశ్వరుని వారసత్వం లోతైన ప్రభావం చూపింది. మరాఠీ భాషకు ఆయన ఇచ్చిన జ్ఞానేశ్వరి ఒక సాహిత్య మహాగ్రంథమైతే, ఆయన ఇచ్చిన అసలు సందేశం మరింత సరళమైనది—పరమాత్మను ప్రతి జీవిలో చూడాలి, జ్ఞానం అహంకారాన్ని కాక కరుణను పెంచాలి, భక్తి మనుషులను విడదీయకుండా కలపాలి. ఈ విశ్వజనీనమైన సందేశమే బాలయోగి జ్ఞానేశ్వరుని శతాబ్దాలు గడిచినా మహారాష్ట్ర ప్రజల హృదయాలలో “మౌలీ”గా నిలిపింది.