సంత్ సూరదాస్ ఉత్తర భారతదేశ భక్తి ఉద్యమంలో అత్యంత ప్రసిద్ధులైన కృష్ణభక్త కవులలో ఒకరు. శ్రీకృష్ణుని బాలలీలలు, యశోద మాతృప్రేమ, గోపికల భక్తి, రాధాకృష్ణుల ప్రేమభావం, కృష్ణవిరహం వంటి భావాలను అసాధారణమైన కవిత్వంతో ప్రజల హృదయాలకు చేరువ చేసిన మహాకవిగా ఆయనకు హిందీ సాహిత్యంలో విశిష్టమైన స్థానం ఉంది. ముఖ్యంగా బ్రజభాషను అత్యున్నతమైన భక్తి కవిత్వ భాషగా తీర్చిదిద్దిన వారిలో సూరదాస్ అగ్రగణ్యుడు. ఆయన రచనలను చదివినప్పుడు లేదా పాడినప్పుడు కృష్ణుడు పురాణాలలోని దూరమైన దేవుడిగా కాకుండా, ఇంటి ప్రాంగణంలో అల్లరి చేసే చిన్నపిల్లవాడిగా, యశోద ఒడిలో పెరిగే కుమారుడిగా, గోపబాలులతో ఆడుకునే స్నేహితుడిగా, గోపికల హృదయాలను ఆకర్షించే మురళీధరుడిగా మన కళ్లముందు నిలుస్తాడు. ఈ కారణంగానే ఐదు శతాబ్దాల తరువాత కూడా ఉత్తర భారతదేశంలో సూరదాస్ పేరు కృష్ణభక్తికి, ముఖ్యంగా వాత్సల్యభక్తికి ప్రతీకగా నిలిచింది.
సూరదాస్ జీవితానికి సంబంధించిన ఖచ్చితమైన చారిత్రక వివరాలు చాలా పరిమితంగా ఉన్నాయి. ఆయన జనన, మరణ సంవత్సరాల విషయంలో పండితుల మధ్య భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. సాధారణంగా ఆయనను పదిహేనవ శతాబ్దం చివరి భాగం నుంచి పదహారవ శతాబ్దం రెండవ భాగం వరకు జీవించిన కవిగా భావిస్తారు. 1478–1583 అనే సంవత్సరాలు సంప్రదాయంలో విస్తృతంగా చెప్పబడుతున్నప్పటికీ, ఇవి పూర్తిగా నిర్ధారితమైన తేదీలుగా భావించకూడదు. ఆయన జన్మస్థలం విషయంలో కూడా భిన్నమైన సంప్రదాయాలు ఉన్నాయి. ఢిల్లీ సమీపంలోని సీహీ గ్రామాన్ని ఒక సంప్రదాయం ఆయన జన్మస్థలంగా పేర్కొంటుంది. మరొక ప్రసిద్ధ సంప్రదాయం ఆగ్రా–మథుర మార్గంలోని రునకతా ప్రాంతంతో ఆయన బాల్యాన్ని అనుసంధానిస్తుంది. అందువల్ల సూరదాస్ జీవితచరిత్రలో సంప్రదాయం ద్వారా వచ్చిన వివరాలను, చారిత్రకంగా నిర్ధారించగలిగిన అంశాలను వేరు చేసి చూడటం అవసరం.
సూరదాస్ జన్మతః అంధుడా అనే విషయంపైనా స్పష్టమైన చారిత్రక నిర్ధారణ లేదు. ప్రజలలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన రూపంలో ఆయనను జన్మాంధుడైన మహాభక్తుడిగా చిత్రిస్తారు. “బయటి ప్రపంచాన్ని కళ్లతో చూడలేకపోయినా, అంతరంగ నేత్రంతో శ్రీకృష్ణుని లీలలను దర్శించాడు” అనే భావన ఆయన చుట్టూ ఏర్పడిన భక్తి సంప్రదాయంలో చాలా బలంగా ఉంది. అయితే ఆయన కవిత్వంలో రంగులు, వస్త్రాలు, ఆభరణాలు, ప్రకృతి, బాలకృష్ణుని శరీర కదలికలు, యశోద ముఖభావాలు వంటి దృశ్యాలు అత్యంత సూక్ష్మంగా వర్ణించబడటం వల్ల ఆయన జీవితాంతం పూర్తిగా అంధుడేనా అనే ప్రశ్నను కొందరు పరిశోధకులు లేవనెత్తారు. దీనికి తుది సమాధానం లేదు. సూరదాస్ భక్తి సంప్రదాయంలో మాత్రం ఆయన అంధత్వం ఒక ముఖ్యమైన ఆధ్యాత్మిక ప్రతీకగా మారింది.
సూరదాస్ జీవితాన్ని మలిచిన అత్యంత ముఖ్యమైన వ్యక్తిగా వల్లభాచార్యులను సంప్రదాయం పేర్కొంటుంది. వల్లభాచార్యులు పుష్టిమార్గాన్ని స్థాపించిన గొప్ప వైష్ణవ ఆచార్యులు. వారి తత్త్వంలో శ్రీకృష్ణుడు పరిపూర్ణ పరబ్రహ్మ స్వరూపుడు. భగవంతుని కృపను ఆశ్రయించి ప్రేమతో ఆయనకు సేవ చేయడమే పుష్టిమార్గంలో ప్రధానమైన సాధన. సంప్రదాయం ప్రకారం సూరదాస్ యమునా తీరంలోని గౌఘాట్ ప్రాంతంలో భక్తిగీతాలు పాడుతూ ఉండగా వల్లభాచార్యులు ఆయనను కలిశారు. సూరదాస్ గానంలోని భక్తిని గుర్తించిన వల్లభాచార్యులు, కేవలం తన దుఃఖాన్ని, దీనత్వాన్ని పాడకుండా శ్రీకృష్ణుని లీలామాధుర్యాన్ని గానం చేయమని ప్రోత్సహించారని కథనం. ఆ తరువాత సూరదాస్ కృష్ణలీలలను తన కవిత్వానికి ప్రధాన విషయంగా స్వీకరించినట్లు పుష్టిమార్గ సంప్రదాయం చెబుతుంది.
వల్లభాచార్యుల తరువాత ఆయన కుమారుడు విఠ్ఠలనాథుడు పుష్టిమార్గాన్ని మరింత వ్యవస్థీకరించాడు. శ్రీనాథ్‌జీ ఆలయ సేవలో కీర్తనలు పాడే ఎనిమిది మంది ప్రముఖ కవులను “అష్టఛాప్” అని పిలిచే సంప్రదాయం ఏర్పడింది. సూరదాస్ ఈ అష్టఛాప్ కవులలో అత్యంత ప్రసిద్ధుడు. కుంభన్‌దాస్, పరమానందదాస్, కృష్ణదాస్ తదితరులతో పాటు సూరదాస్ కూడా శ్రీకృష్ణుని లీలలను పదాల రూపంలో గానం చేశారు. ఆలయంలో రోజులో వివిధ సమయాలలో జరిగే సేవలకు అనుగుణంగా కృష్ణుని మేల్కొలుపు, అలంకారం, భోజనం, గోచారణం, సాయంకాలం తిరిగి రావడం, శయనం వంటి సందర్భాలను గీతాలుగా పాడే సంప్రదాయంలో సూరదాస్ కవిత్వానికి గొప్ప స్థానం లభించింది.
సూరదాస్ పేరు వినగానే గుర్తుకు వచ్చే ప్రధాన గ్రంథం “సూరసాగర్”. పేరుకు తగ్గట్టుగానే అది సూరదాస్ కవిత్వమనే అపారమైన సముద్రంగా భావించబడింది. నేటి సూరసాగర్ అనేక శతాబ్దాలపాటు మౌఖిక సంప్రదాయం, చేతివ్రాత ప్రతులు, వివిధ సంకలనాల ద్వారా రూపుదిద్దుకుంది. సంప్రదాయం సూరదాస్ లక్షకు పైగా పదాలు రచించారని చెబుతున్నప్పటికీ, ప్రస్తుతం ఆయన పేరుతో లభించే పదాలన్నీ స్వయంగా సూరదాస్ రచించినవేనని చెప్పడం సాధ్యం కాదు. పాత ప్రతుల మధ్య కూడా గణనీయమైన తేడాలు ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ సూరసాగర్‌లోని ప్రాచీనమైన, విశ్వసనీయమైన కవితా సంప్రదాయం సూరదాస్ ప్రతిభను స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది.
సూరసాగర్‌కు శ్రీమద్భాగవత పురాణంలోని దశమ స్కంధం ప్రధాన ప్రేరణ. అయితే సూరదాస్ భాగవత కథను కేవలం అనువదించలేదు. భాగవతంలో సంక్షిప్తంగా ఉన్న అనేక కృష్ణలీలలను ఆయన తన కవితా ప్రతిభతో విస్తరించి, మానవ భావోద్వేగాలతో నింపాడు. ముఖ్యంగా బాలకృష్ణుని జీవితాన్ని ఆయన చిత్రించిన తీరు అసాధారణమైనది. చిన్న కృష్ణుడు వెన్న దొంగిలించడం, యశోదకు తెలియకుండా అల్లరి చేయడం, గోపికలు వచ్చి ఫిర్యాదు చేయడం, తాను ఏమీ చేయలేదని అమాయకంగా వాదించడం, అన్న బలరాముడితో గొడవపడటం, తల్లి ఒడిలో చేరడం వంటి చిన్న చిన్న సంఘటనలు సూరదాస్ చేతిలో అపూర్వమైన కవిత్వంగా మారాయి.
“మయ్యా మోరీ, మై నహీ మాఖన్ ఖాయో” అనే భావంతో ప్రసిద్ధమైన పదం సూరదాస్ బాలకృష్ణ చిత్రణకు చిహ్నంగా ప్రజలలో నిలిచింది. వెన్న తిన్నాడని యశోద ప్రశ్నిస్తే చిన్న కృష్ణుడు తాను తినలేదని అమాయకంగా తప్పించుకోవడానికి ప్రయత్నించే దృశ్యం ఇందులో కనిపిస్తుంది. ఇక్కడ భగవంతుడు విశ్వాన్ని సృష్టించిన పరమాత్మ అన్న భావం వెనుకకు వెళ్లిపోతుంది; తల్లి ముందు అల్లరి చేసి పట్టుబడిన చిన్నపిల్లవాడే మనకు కనిపిస్తాడు. ఇదే సూరదాస్ కవిత్వంలోని గొప్ప మాయ. పరబ్రహ్మను భయంతో కాకుండా ప్రేమతో చేరుకునే మార్గాన్ని ఆయన కవిత్వం ప్రజలకు అనుభవింపజేస్తుంది.
యశోద–కృష్ణ సంబంధాన్ని వర్ణించడంలో సూరదాస్ సాధించిన స్థానం భారతీయ భక్తి సాహిత్యంలో అసాధారణమైనది. కృష్ణుడు మొదటిసారి పాకడం, నడవడానికి ప్రయత్నించడం, మాటలు నేర్చుకోవడం, తన ప్రతిబింబాన్ని చూసి ఆశ్చర్యపడటం, చంద్రుణ్ణి కావాలని అడగడం వంటి బాల్యంలోని సూక్ష్మమైన సంఘటనలను ఆయన ఎంతో సహజంగా చిత్రించారు. ఒక తల్లి తన బిడ్డను చూసే చూపును అంత సున్నితంగా ఒక పురుష కవి ఎలా గ్రహించగలిగాడనే ఆశ్చర్యం సూరదాస్ కవిత్వాన్ని చదివినప్పుడు కలుగుతుంది. అందుకే హిందీ సాహిత్య విమర్శలో ఆయనను “వాత్సల్య రస సామ్రాట్” అని ప్రశంసించడం సాధారణం.
సూరదాస్ కవిత్వంలో బాలకృష్ణుడు మాత్రమే కాదు, రాధాకృష్ణుల ప్రేమ కూడా ముఖ్యమైన అంశం. బాల్యం నుంచి యౌవనానికి చేరిన కృష్ణుడు గోపికలతో చేసే లీలలు, రాధతో ప్రేమ, మురళీనాదం, వృందావనంలోని వసంతం, యమునా తీరం, గోవర్ధన పర్వతం వంటి దృశ్యాలు ఆయన పదాలలో సజీవంగా కనిపిస్తాయి. అయితే ఈ ప్రేమను కేవలం మానవ ప్రేమగా చూడకూడదు. భక్తి సంప్రదాయంలో రాధ, గోపికలు జీవాత్మకు ప్రతీకలు; కృష్ణుడు పరమాత్మ. జీవాత్మ పరమాత్మను పొందాలని పడే తపన ప్రేమగా, విరహంగా వ్యక్తమవుతుంది.
కృష్ణుడు మథురకు వెళ్లిపోయిన తరువాత గోపికలు అనుభవించే విరహాన్ని సూరదాస్ అత్యంత గాఢంగా వర్ణించారు. ముఖ్యంగా “భ్రమరగీత”కు సంబంధించిన పదాలు ఆయన కవిత్వంలో అత్యున్నత స్థానం పొందాయి. కృష్ణుడు పంపిన ఉద్ధవుడు వ్రజానికి వచ్చి గోపికలకు జ్ఞానయోగం, నిర్గుణ తత్త్వం గురించి చెప్పడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. కానీ కృష్ణునిపై సంపూర్ణ ప్రేమలో మునిగిపోయిన గోపికలకు ఆ తాత్త్విక బోధన సంతృప్తి ఇవ్వదు. వారికి కృష్ణుడి రూపం, మురళి, చిరునవ్వు, సాన్నిధ్యమే కావాలి. ఈ సంభాషణలో ప్రేమభక్తి యొక్క గొప్పతనాన్ని సూరదాస్ అపూర్వంగా ప్రతిపాదించారు. జ్ఞానం గొప్పదైనా, భగవంతునిపై సంపూర్ణమైన ప్రేమ జీవాత్మను మరింత నేరుగా ఆయన దగ్గరకు తీసుకెళ్తుందనే భావం ఇందులో వ్యక్తమవుతుంది.
సూరదాస్‌కు ఆపాదించబడే మరో రచన “సూరసారావళి”. ఇందులో కృష్ణభక్తి, సృష్టి, ఆధ్యాత్మిక భావాలకు సంబంధించిన విషయాలు కనిపిస్తాయి. “సాహిత్య లహరి” అనే రచన కూడా ఆయన పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇందులో కవిత్వం, అలంకారాలు, నాయికాభేదాలు మొదలైన అంశాలతో కూడిన పదాలు ఉన్నాయి. అయితే సూరసాగర్ మాదిరిగానే ఈ గ్రంథాల పాఠచరిత్ర, రచయితృత్వం గురించి కూడా పరిశోధకుల మధ్య చర్చ ఉంది. అందువల్ల సంప్రదాయంగా సూరదాస్‌కు చెందినవిగా గౌరవించబడుతున్న రచనలని చెప్పడం మరింత సముచితం.
సూరదాస్ గొప్పతనంలో మరో ప్రధాన అంశం ఆయన ఉపయోగించిన బ్రజభాష. మథుర, వృందావన ప్రాంతాలలో మాట్లాడే బ్రజభాషకు ఆయన కవిత్వం అపూర్వమైన మాధుర్యాన్ని ఇచ్చింది. సంస్కృతంలోని భాగవత తత్త్వాన్ని పండితులకు మాత్రమే పరిమితం చేయకుండా ప్రజలు మాట్లాడే భాషలో పాటలుగా అందించాడు. పదాలు పాడటానికి అనుకూలంగా ఉండటం వల్ల అవి ఆలయాలలో, భజనలలో, కీర్తనలలో, శాస్త్రీయ సంగీతంలో విస్తృతంగా వ్యాపించాయి. ఈ విధంగా సూరదాస్ కేవలం కవి మాత్రమే కాకుండా ఉత్తర భారత సంగీత–భక్తి సంస్కృతిలో భాగమయ్యాడు.
ఆయన కవిత్వంలో సంగీతానికి ఉన్న ప్రాధాన్యం ఎంతో గొప్పది. సూరదాస్ పదాలు చదవడానికి మాత్రమే రచించబడిన కవితలు కావు; వాటిలో చాలా గానం చేయడానికి ఉద్దేశించినవి. పుష్టిమార్గంలోని హవేలీ సంగీత సంప్రదాయంలోనూ, తరువాత హిందుస్థానీ సంగీతంలోనూ సూరదాస్ పదాలు ప్రముఖ స్థానం సంపాదించాయి. శతాబ్దాలుగా అనేక గాయకులు ఆయన కృష్ణభక్తి పదాలను వివిధ రాగాలలో ఆలపిస్తున్నారు. ఈ కారణంగా చదవలేని ప్రజలకూ సూరదాస్ కవిత్వం సంగీతం ద్వారా చేరింది.
సూరదాస్ జీవితంతో అక్బర్, తాన్‌సేన్‌లకు సంబంధించిన ప్రసిద్ధ కథలు కూడా ఉన్నాయి. సూరదాస్ గానాన్ని విన్న తాన్‌సేన్ ఆయన మహిమను అక్బర్‌కు చెప్పాడని, అక్బర్ స్వయంగా సూరదాస్‌ను కలిశాడని తరువాతి సంప్రదాయం చెబుతుంది. చక్రవర్తిని స్తుతిస్తూ పదాలు రచించమని కోరినప్పుడు సూరదాస్ తన హృదయంలో శ్రీకృష్ణునికి తప్ప మరెవరికీ స్థానం లేదనే భావంతో నిరాకరించాడని కథలు ప్రచారంలో ఉన్నాయి. ఈ కథల చారిత్రక వివరాలను పూర్తిగా నిర్ధారించడం కష్టం. అయినప్పటికీ సూరదాస్‌ను రాజాశ్రయం కోసం కాకుండా కృష్ణభక్తికే అంకితమైన కవిగా తరువాతి తరాలు ఎలా చూశాయో ఇవి తెలియజేస్తాయి.
సూరదాస్ చివరి జీవితానికి సంబంధించిన వివరాలు కూడా స్పష్టంగా లేవు. సంప్రదాయం ప్రకారం ఆయన బ్రజమండలంలోని పారసౌలి ప్రాంతంలో తన చివరి రోజులు గడిపారని చెబుతారు. గోవర్ధన సమీపంలోని ఈ ప్రాంతం సూరదాస్ జ్ఞాపకాలతో ముడిపడి ఉంది. ఆయన మరణ సంవత్సరంగా 1583ను తరచుగా పేర్కొంటారు; ఇతర తేదీలు కూడా పండితుల రచనల్లో కనిపిస్తాయి. కాబట్టి ఆయన జీవితానికి సంబంధించిన ఖచ్చితమైన తేదీలకంటే, ఆయన కవిత్వం ద్వారా స్పష్టంగా కనిపించే ఆధ్యాత్మిక వ్యక్తిత్వమే మనకు మరింత విశ్వసనీయమైన ఆధారం.
సూరదాస్‌ను ఉత్తర భారతదేశం ఎందుకు ఇంత గొప్ప సంతుగా గౌరవిస్తుందో ఆయన కవిత్వాన్ని చూస్తే అర్థమవుతుంది. ఆయన ప్రజలకు ఒక కొత్త దేవుణ్ణి పరిచయం చేయలేదు; అందరికీ తెలిసిన శ్రీకృష్ణుడినే ప్రజలకు మరింత దగ్గర చేశాడు. భాగవతంలోని కృష్ణుడు ఆయన పదాలలో ఇంటి బిడ్డగా మారాడు. యశోదకు ఆయన కుమారుడు; గోపబాలులకు స్నేహితుడు; గోపికలకు ప్రాణప్రియుడు; రాధకు ఆత్మస్వరూపుడు; భక్తుడికి పరమాత్మ. ఒకే కృష్ణునిలో ఈ అన్ని సంబంధాలను అనుభవింపజేయగలిగిన కవితా శక్తి సూరదాస్ ప్రత్యేకత.
ముఖ్యంగా సూరదాస్ భక్తిలో భగవంతుణ్ణి భయపడాల్సిన అధిపతిగా కాకుండా ప్రేమించగలిగే వ్యక్తిగా చూడటం ప్రధానమైనది. తల్లి తన బిడ్డను ప్రేమించినట్లు దేవుణ్ణి ప్రేమించవచ్చు; స్నేహితుడిలా మాట్లాడవచ్చు; ప్రియునిగా తలచవచ్చు; ఆయన దూరమైతే కన్నీరు పెట్టుకోవచ్చు. భక్తి అనేది కఠినమైన తాత్త్విక సాధన మాత్రమే కాదు, మానవ హృదయంలోని అత్యంత సహజమైన ప్రేమను భగవంతుని వైపు మళ్లించడం కూడా అని ఆయన పదాలు తెలియజేస్తాయి. అందుకే చదువులేని గ్రామీణుడి నుంచి గొప్ప సంగీత విద్వాంసుడి వరకు అందరూ సూరదాస్ కవిత్వంలో తమకు దగ్గరైన కృష్ణుణ్ణి కనుగొనగలిగారు.
మీరాబాయి కృష్ణుణ్ణి తన ప్రియుడిగా పిలిచి భక్తి పరవశంలో పాడితే, సూరదాస్ కృష్ణుని బాల్యం నుంచి రాధాగోపికల విరహం వరకు మొత్తం బ్రజ ప్రపంచాన్ని తన పదాలలో నిర్మించాడు. తులసీదాస్ రామభక్తిని ఉత్తర భారత ప్రజల జీవితంలో లోతుగా స్థాపించినట్లే, సూరదాస్ కృష్ణుని బాలలీలలను, వాత్సల్యాన్ని, మాధుర్యభక్తిని ప్రజల హృదయాలలో శాశ్వతంగా నిలిపాడు. అందుకే హిందీ భక్తి సాహిత్యంలో సూరదాస్, తులసీదాస్ వంటి పేర్లు అత్యున్నత స్థాయిలో గౌరవించబడుతున్నాయి.
సూరదాస్ గొప్పతనం ఆయన అంధుడా కాదా అనే ప్రశ్నలో లేదు; ఆయన జీవితానికి సంబంధించిన అద్భుత కథలలో కూడా లేదు. కృష్ణుని బాల్యంలో దైవత్వాన్ని, యశోద ప్రేమలో భక్తిని, గోపికల విరహంలో జీవాత్మ తపనను, రాధ ప్రేమలో పరమాత్మతో ఏకత్వాన్ని చూసిన కవితా దృష్టిలో ఆయన నిజమైన మహిమ ఉంది. సంస్కృత భాగవతంలోని కృష్ణుని బ్రజభాషలో పాడుతూ ప్రతి ఇంటి బిడ్డగా మార్చిన మహాకవి ఆయన. అందుకే శతాబ్దాలు గడిచినా “సూరదాస్” అనే పేరు వినగానే మనసులో యమునా తీరం, వృందావనం, గోపికలు, యశోద, వెన్న దొంగిలించే బాలకృష్ణుడు, మురళి వాయించే శ్యామసుందరుడు సజీవంగా ప్రత్యక్షమవుతారు. భారత భక్తి సాహిత్యంలో సూరదాస్‌కు లభించిన చిరస్థాయి స్థానం ఇదే.
కామెంట్‌లు లేవు:
కామెంట్‌ను పోస్ట్ చేయండి