సంత్ ఏకనాథ్ మహారాజ్ మహారాష్ట్ర భక్తి ఉద్యమంలో అత్యంత గొప్ప సంత్ కవులలో ఒకరు. జ్ఞానేశ్వర్, నామదేవ్‌ల తరువాత, తుకారాం కంటే ముందు జీవించిన ఆయన వార్కరీ సంప్రదాయంలోని నాలుగు ప్రధాన సంత్ కవులలో ఒకరిగా పరిగణించబడతారు. జ్ఞానేశ్వరుడు నిర్మించిన భక్తి–జ్ఞాన మార్గాన్ని కొన్ని శతాబ్దాల తరువాత తిరిగి ప్రజలలో బలంగా నిలబెట్టి, దానిని తుకారాం కాలానికి అందించిన వారధిగా ఏకనాథుని చూడవచ్చు. ఆయన కేవలం విఠల భక్తుడు మాత్రమే కాదు; గొప్ప పండితుడు, వేదాంతవేత్త, మరాఠీ కవి, కీర్తనకారుడు, గృహస్థుడు, ప్రజాబోధకుడు. భక్తి అంటే కేవలం పూజలు, తీర్థయాత్రలు కాదని, మనిషిలో దయ, సహనం, సమానత్వం, అహంకార రాహిత్యం ఉండాలని తన రచనల ద్వారా, తన జీవితానికి సంబంధించిన సంప్రదాయ కథల ద్వారా బోధించారు. అందుకే మహారాష్ట్రలో ఆయనను ప్రేమతో “సంత్ ఏకనాథ్ మహారాజ్” అని, ఆయన ప్రశాంత స్వభావాన్ని గుర్తుచేస్తూ “శాంతిబ్రహ్మ” అని కూడా స్మరిస్తారు.
ఏకనాథుని జీవితకాలం గురించి పాత ఆధారాలలో కొంత భేదం ఉంది. ఆధునిక పరిశోధకులు సాధారణంగా ఆయన కాలాన్ని క్రీ.శ. 1533–1599గా అంగీకరిస్తారు. కొన్ని పాత మహారాష్ట్ర గ్రంథాలు జనన సంవత్సరాన్ని భిన్నంగా పేర్కొన్నప్పటికీ 1533 సంవత్సరం ప్రస్తుతం విస్తృతంగా ఉపయోగించబడుతోంది. ఆయన మహారాష్ట్రలో గోదావరి నది ఒడ్డున ఉన్న ప్రాచీన ప్రతిష్ఠానపురమైన పైఠణ్‌లో జన్మించారు. తండ్రి సూర్యనారాయణ, తల్లి రుక్మిణీబాయి. చిన్నతనంలోనే తల్లిదండ్రులను కోల్పోవడంతో ఆయన తాత చక్రపాణి సంరక్షణలో పెరిగారు. ఏకనాథుని కుటుంబానికి పండరీపుర విఠోబా భక్తితో పాత సంబంధం ఉంది. ఆయన ముత్తాత సంత్ భానుదాస్ మహారాజ్ కూడా ప్రసిద్ధ విఠల భక్తుడు. విజయనగరానికి తీసుకువెళ్లబడిన విఠోబా విగ్రహాన్ని భానుదాస్ తిరిగి పండరీపురానికి తీసుకొచ్చారని వార్కరీ సంప్రదాయంలో ప్రసిద్ధమైన కథ ఉంది. ఈ కథలోని వివరాల చారిత్రకతపై పరిశోధకుల మధ్య చర్చ ఉన్నప్పటికీ, ఏకనాథుని కుటుంబంలో విఠల భక్తికి బలమైన సంప్రదాయం ఉండేదనేది స్పష్టం.
చిన్న వయస్సులోనే ఏకనాథునికి ఆధ్యాత్మిక విషయాలపై తీవ్రమైన ఆసక్తి ఏర్పడింది. సుమారు పన్నెండేళ్ల వయస్సులో ఆయన దేవగిరి, నేటి దౌలతాబాద్ ప్రాంతంలో నివసించిన జనార్దన స్వామిని ఆశ్రయించి ఆయన శిష్యుడయ్యారు. జనార్దన స్వామి ఏకనాథుని జీవితంలో అత్యంత ముఖ్యమైన వ్యక్తి. ఆయన వద్ద ఏకనాథుడు సంస్కృత గ్రంథాలు, వేదాంతం, పురాణాలు, భక్తి తత్త్వం, జ్ఞానేశ్వరి వంటి ఆధ్యాత్మిక రచనలను అధ్యయనం చేశారు. గురువుపై ఏకనాథునికి అపారమైన భక్తి ఉండేది. తన రచనలలో “ఏకా జనార్దనీ” అనే ముద్రను ఉపయోగించడం ద్వారా తన గురువును నిరంతరం స్మరించుకున్నారు. తనకు వచ్చిన జ్ఞానం తనది కాదని, గురుకృప వల్ల వచ్చినదనే వినయభావం ఇందులో కనిపిస్తుంది.
జనార్దన స్వామి దత్తాత్రేయ భక్తుడు. అందువల్ల ఏకనాథుని ఆధ్యాత్మిక దృష్టిలో దత్త సంప్రదాయం ప్రభావం కూడా కనిపిస్తుంది. గురువు వద్ద విద్యాభ్యాసం, సాధన పూర్తయిన తరువాత ఏకనాథుడు తీర్థయాత్రలు చేసినట్లు సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఉత్తర భారతదేశంలోని అనేక పుణ్యక్షేత్రాలను సందర్శించి తిరిగి పైఠణ్‌కు వచ్చారు. ముఖ్యంగా గమనించాల్సిన విషయం ఏమిటంటే ఆయన సన్యాసిగా మారలేదు. గురువు ఆదేశంతో గృహస్థాశ్రమాన్ని స్వీకరించి గిరిజాబాయిని వివాహం చేసుకున్నారు. కుటుంబాన్ని పోషిస్తూ, పిల్లలను పెంచుతూ, సమాజంలో జీవిస్తూనే అత్యున్నతమైన భక్తి, జ్ఞానం సాధించవచ్చని ఆయన జీవితం చూపించింది. అందుకే వార్కరీ సంప్రదాయంలో ఆదర్శ గృహస్థ సంతుగా ఏకనాథునికి ప్రత్యేక గౌరవం ఉంది.
ఏకనాథుని సాహిత్య సేవ అపారమైనది. ఆయన అత్యంత ప్రసిద్ధమైన రచన “ఏకనాథీ భాగవత్”. ఇది భాగవత పురాణంలోని పదకొండవ స్కంధానికి మరాఠీలో విస్తృతమైన వ్యాఖ్యానం. పదకొండవ స్కంధంలో శ్రీకృష్ణుడు ఉద్ధవునికి ఇచ్చే ఆధ్యాత్మిక ఉపదేశం ప్రధానమైనది. జ్ఞానేశ్వర్ భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణుడు అర్జునునికి చేసిన ఉపదేశాన్ని జ్ఞానేశ్వరి ద్వారా మరాఠీ ప్రజలకు అందించినట్లే, ఏకనాథుడు కృష్ణుడు ఉద్ధవునికి చెప్పిన తత్త్వాన్ని ఏకనాథీ భాగవత్ ద్వారా ప్రజలకు అందించారు. వేదాంతం, భక్తి, వైరాగ్యం, సద్గురువు, ఆత్మజ్ఞానం, భగవంతునిపై ప్రేమ వంటి లోతైన విషయాలను సామాన్యులు అర్థం చేసుకునే మరాఠీలో వివరించారు. ఈ గ్రంథం వార్కరీ సంప్రదాయంలో జ్ఞానేశ్వరితో పాటు అత్యంత గౌరవంగా చదివే రచనలలో ఒకటిగా నిలిచింది.
ఏకనాథుని మరో ప్రసిద్ధ రచన “భావార్థ రామాయణం”. రామకథను కేవలం కథగా చెప్పకుండా అందులోని ఆధ్యాత్మిక, నైతిక భావాలను ప్రజలకు చేరువ చేయాలనే ప్రయత్నం ఇందులో కనిపిస్తుంది. అయితే ఏకనాథుడు ఈ గ్రంథాన్ని పూర్తిచేయకముందే మరణించారు; తరువాతి భాగం ఆయన కుటుంబ సంప్రదాయంతో సంబంధం ఉన్న కవి చేత పూర్తయిందని సాహిత్య చరిత్ర చెబుతుంది. “రుక్మిణీ స్వయంవరం” ఆయన మరో ప్రసిద్ధ రచన. శ్రీకృష్ణుడు–రుక్మిణి కథను భక్తిరసంతో అందంగా వివరించారు. అభంగాలు, ఓవీలు, ఆధ్యాత్మిక పద్యాలు కూడా ఆయన విస్తారంగా రచించారు.
అయితే సామాన్య మహారాష్ట్ర ప్రజల మధ్య ఏకనాథునికి ప్రత్యేకమైన ప్రజాదరణ తెచ్చిన రూపం “భారుడ్”. భారుడ్ అనేది పైకి చూస్తే సరదాగా, నాటకీయంగా, సామాన్యుల మాటలతో కూడిన పాటలా కనిపిస్తుంది; కానీ లోపల లోతైన ఆధ్యాత్మిక లేదా సామాజిక సందేశం ఉంటుంది. భిక్షగాడు, వాసుదేవుడు, జోషి, గారుడీ, సాధారణ గ్రామీణుడు, స్త్రీ, వివిధ వృత్తులవారు వంటి అనేక పాత్రలను ఉపయోగించి ఏకనాథుడు ప్రజలకు బోధించారు. నవ్విస్తూ ఆలోచింపజేయడం భారుడ్ ప్రత్యేకత. కీర్తనలో వినేవారు పండితులు కాకపోయినా సందేశం వెంటనే అర్థమయ్యేలా ఆయన రచించారు. అందువల్ల ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం ఆలయాలలో లేదా పండితుల సభలలో మాత్రమే ఉండకుండా గ్రామ వీధుల్లోకి, సామాన్య ప్రజల జీవితంలోకి వచ్చింది. నేటికీ మహారాష్ట్ర జానపద, కీర్తన సంప్రదాయంలో ఏకనాథుని భారుడ్‌లకు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది.
మరాఠీ భాష పట్ల ఏకనాథునికి ఉన్న గౌరవం కూడా ఎంతో ముఖ్యమైనది. ఆధ్యాత్మిక తత్త్వాన్ని చెప్పడానికి సంస్కృతమే గొప్ప భాష, ప్రజలు మాట్లాడే మరాఠీ తక్కువ స్థాయి భాష అనే భావనను ఆయన అంగీకరించలేదు. పరమాత్మ సత్యాన్ని ఏ భాషలో చెప్పినా దాని విలువ తగ్గదనే దృక్పథంతో మరాఠీలో గొప్ప ఆధ్యాత్మిక సాహిత్యాన్ని సృష్టించారు. జ్ఞానేశ్వర్ ప్రారంభించిన ఈ ప్రజాభాషా ఆధ్యాత్మిక విప్లవాన్ని ఏకనాథుడు మరింత బలపరిచారు. తరువాత తుకారాం అభంగాల ద్వారా అది మహారాష్ట్ర అంతటా మరింత విస్తరించింది. అందుకే మరాఠీ సాహిత్య చరిత్రలో జ్ఞానేశ్వర్ నుంచి తుకారాం వరకు సాగిన గొప్ప సంత్ సాహిత్య పరంపరలో ఏకనాథుడు అత్యంత కీలకమైన మధ్యస్థంభంగా కనిపిస్తారు.
జ్ఞానేశ్వరి పరిరక్షణలో కూడా ఏకనాథునికి ముఖ్యమైన స్థానం ఉంది. జ్ఞానేశ్వర్ కాలం తరువాత దాదాపు మూడు శతాబ్దాలపాటు చేతివ్రాత ప్రతుల ద్వారా జ్ఞానేశ్వరి వ్యాపించింది. ఆ ప్రక్రియలో పాఠభేదాలు, తప్పులు చేరినట్లు భావించి, ఏకనాథుడు అందుబాటులో ఉన్న ప్రతులను పరిశీలించి జ్ఞానేశ్వరి పాఠాన్ని శుద్ధి చేసినట్లు మహారాష్ట్ర సాహిత్య సంప్రదాయం చెబుతుంది. దీనివల్ల జ్ఞానేశ్వర్ బోధనలను తరువాతి తరాలకు మరింత సమగ్రంగా అందించడంలో ఆయన పాత్ర ఎంతో ముఖ్యమైనదిగా భావించబడుతుంది. ఒక మహాసంతుని రచనను మరొక మహాసంతుడు శతాబ్దాల తరువాత సంరక్షించడం మహారాష్ట్ర భక్తి సాహిత్యంలో ప్రత్యేకమైన సంఘటన.
ఏకనాథుని జీవితంతో సామాజిక సమానత్వాన్ని తెలియజేసే అనేక ప్రసిద్ధ కథలు ముడిపడి ఉన్నాయి. వీటిని చారిత్రకంగా పూర్తిగా నిర్ధారించడం సాధ్యం కాకపోయినా, మహారాష్ట్ర ప్రజలు ఏకనాథుని ఎలా అర్థం చేసుకున్నారో అవి తెలియజేస్తాయి. ఒకసారి తీవ్రమైన ఎండలో దాహంతో బాధపడుతున్న సామాజికంగా అణగారిన వర్గానికి చెందిన చిన్నబిడ్డను చూసి ఏకనాథుడు ఎత్తుకుని ఆదరించాడని ఒక ప్రసిద్ధ కథ ఉంది. మరో కథలో తన ఇంట్లో పితృకార్యానికి సిద్ధం చేసిన భోజనాన్ని ఆకలితో ఉన్న అణగారినవారికి పెట్టారని చెబుతారు. ఆ కాలంలో కుల నియమాలు అత్యంత కఠినంగా ఉన్న నేపథ్యంలో ఇటువంటి కథలు ఏకనాథుని కరుణ, సమానత్వ దృష్టికి ప్రతీకలుగా మారాయి.
ఆయన సహనాన్ని తెలియజేసే మరో అత్యంత ప్రసిద్ధ కథ పైఠణ్‌లోని గోదావరి ఘాట్‌తో సంబంధం కలిగి ఉంది. ఏకనాథుడు నదిలో స్నానం చేసి తిరిగి వస్తుండగా ఒక వ్యక్తి ఆయనపై ఉమ్మివేశాడని, ఏకనాథుడు కోపపడకుండా తిరిగి గోదావరిలో స్నానం చేసి వచ్చాడని చెబుతారు. అతడు మళ్లీ అదే పని చేయగా ఏకనాథుడు మళ్లీ స్నానం చేశాడని, ఇలా అనేకసార్లు జరిగినా ఆయన కోపం చూపలేదని కథ. చివరకు ఆ వ్యక్తి తన తప్పును గ్రహించి ఆయన పాదాలపై పడ్డాడని చెబుతారు. ఈ సంఘటనకు సంబంధించిన సంఖ్యలు, వివరాలు తరువాతి సంత్ జీవితచరిత్రలలో మారుతూ కనిపిస్తాయి; అందువల్ల దీనిని నిర్ధారిత చరిత్రగా కాకుండా ఆయన సహనానికి ప్రతీకగా నిలిచిన భక్తి కథగా చూడాలి. కానీ “ఏకనాథుని శాంతి” అనే భావన మహారాష్ట్ర ప్రజల మనస్సులో ఎంత బలంగా స్థిరపడిందో ఈ కథ తెలియజేస్తుంది.
ఏకనాథుని జీవితంలో మానవ సేవ, భగవద్భక్తి రెండూ వేరు కావు. దేవుడు ప్రతి జీవిలో ఉన్నాడంటే ఆకలితో ఉన్నవాడికి అన్నం పెట్టడం కూడా భగవంతునికి చేసిన సేవే. దాహంతో ఉన్నవాడికి నీరు ఇవ్వడం పూజే. ఒక మనిషిని అతని జన్మ ఆధారంగా అవమానించి తరువాత ఆలయంలో దేవుణ్ణి పూజించడం నిజమైన భక్తి కాదనే భావం ఆయన జీవిత కథలలో పదేపదే కనిపిస్తుంది. ఆయన సమాజంలోని అన్ని వ్యవస్థలను పూర్తిగా తిరస్కరించిన ఆధునిక అర్థంలోని సామాజిక సంస్కర్త అని చెప్పడం చారిత్రకంగా అతిశయోక్తి అవుతుంది. కానీ భక్తి విషయంలో కులగర్వాన్ని తగ్గించి, మానవత్వం, కరుణ, ఆధ్యాత్మిక సమానత్వానికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చిన సంతుగా ఆయన ప్రభావం చాలా గొప్పది.
ఏకనాథుని విఠల భక్తి కూడా అత్యంత మధురమైనది. ఆయనకు పండరీపుర విఠోబా పరబ్రహ్మ స్వరూపం. అయితే దేవుడు పండరీపురంలోని విగ్రహంలో మాత్రమే ఉన్నాడని ఆయన భావించలేదు. ప్రతి జీవిలోనూ అదే పరమాత్మ ఉన్నాడనే అద్వైత దృష్టిని భక్తితో సమన్వయం చేశారు. జ్ఞానం వల్ల భక్తి తగ్గదు; నిజమైన జ్ఞానం భక్తిని మరింత లోతుగా చేస్తుందని ఆయన చూపించారు. అందుకే ఆయన రచనలలో ఒకవైపు వేదాంతంలోని గంభీరమైన తత్త్వం కనిపిస్తే, మరోవైపు విఠలునిపై చిన్నపిల్లవాడి వంటి ప్రేమ కనిపిస్తుంది. గురుభక్తి, విఠల భక్తి, దత్త సంప్రదాయం, భాగవత ధర్మం, అద్వైత భావన—ఇవన్నీ ఆయన ఆధ్యాత్మిక జీవితంలో సహజంగా కలిసిపోయాయి.
ఏకనాథుని గురించి ప్రసిద్ధమైన మరో భక్తి కథ “శ్రీఖండ్యా” కథ. ఏకనాథుని ఇంటికి ఒక యువకుడు వచ్చి సేవకుడిగా ఉండి నీరు తేవడం, ఇంటి పనులు చేయడం, పూజకు సహాయం చేయడం వంటి సేవలు చేశాడని, చాలాకాలం తరువాత అతడు స్వయంగా శ్రీకృష్ణుడేనని తెలిసిందని సంప్రదాయం చెబుతుంది. భక్తుని సేవ చేయడానికి భగవంతుడే సేవకుని రూపంలో వచ్చాడనే ఈ కథ పైఠణ్‌లో ఎంతో ప్రసిద్ధి చెందింది. దీనిని చారిత్రక సంఘటనగా కాకుండా ఏకనాథుని భక్తి మహిమను చెప్పే పవిత్ర సంప్రదాయంగా చూడాలి. “భక్తుడు దేవుని సేవిస్తాడు; భక్తి పరిపక్వమైతే దేవుడే భక్తుని సేవిస్తాడు” అనే మధురమైన భావాన్ని ఈ కథ వ్యక్తం చేస్తుంది.
ఏకనాథుడు సుమారు క్రీ.శ. 1599లో తన జీవితాన్ని ముగించినట్లు సాధారణంగా అంగీకరించబడుతుంది. సంప్రదాయం ప్రకారం ఫాల్గుణ బహుళ షష్ఠి రోజున పైఠణ్‌లో గోదావరిలో ప్రవేశించి దేహాన్ని విడిచారని చెబుతారు. ఈ రోజును “ఏకనాథ షష్ఠి”గా పైఠణ్‌లో ఎంతో వైభవంగా జరుపుకుంటారు. ఆయన సమాధి, ఆయన నివసించిన ప్రాంతాలు, ఆయనతో సంబంధం ఉన్న గోదావరి ఘాట్లు భక్తులకు పవిత్ర స్థలాలుగా ఉన్నాయి. ప్రతి సంవత్సరం పెద్ద సంఖ్యలో భక్తులు పైఠణ్‌కు వచ్చి ఏకనాథ్ మహారాజ్‌ను స్మరిస్తారు. ఆయన వారసుల సంప్రదాయంతో ముడిపడిన పాళఖీ కూడా పండరీపుర వారీలో పాల్గొంటుంది.
మహారాష్ట్రలో ఏకనాథుని ఇంత గొప్ప సంతుగా ఎందుకు భావిస్తారో ఆయన జీవితాన్ని మొత్తం చూస్తే అర్థమవుతుంది. జ్ఞానేశ్వర్ అందించిన తత్త్వాన్ని ఆయన సంరక్షించారు; భాగవత తత్త్వాన్ని మరాఠీలో ప్రజలకు అందించారు; రామకథను ప్రజల భాషలో వివరించారు; అభంగాల ద్వారా భక్తిని పాడారు; భారుడ్‌ల ద్వారా నవ్విస్తూ సమాజాన్ని ఆలోచింపజేశారు; కీర్తన ద్వారా ఆధ్యాత్మికతను వీధుల్లోకి తీసుకువచ్చారు. పండితుడైనా పాండిత్య గర్వం చూపకుండా సామాన్యులతో కలిసిపోయిన సంతుగా ప్రజల జ్ఞాపకంలో నిలిచారు. గృహస్థుడిగా ఉంటూనే అత్యున్నత ఆధ్యాత్మిక జీవితం సాధ్యమని చూపించారు. భక్తి, జ్ఞానం, కుటుంబ బాధ్యత, సమాజ సేవ పరస్పరం విరుద్ధమైనవి కావని తన జీవితం ద్వారా నిరూపించారు.
జ్ఞానేశ్వర్, నామదేవ్, ఏకనాథ్, తుకారాం అనే పేర్లు మహారాష్ట్ర వార్కరీ సంప్రదాయంలో ఒక గొప్ప ఆధ్యాత్మిక పరంపరను సూచిస్తాయి. జ్ఞానేశ్వర్ ఆ పరంపరకు తాత్త్వికమైన పునాది వేస్తే, నామదేవ్ నామసంకీర్తనను విస్తరించారు; ఏకనాథ్ ఆ వారసత్వాన్ని పునరుజ్జీవింపజేసి సాహిత్యం, కీర్తన, భారుడ్, సామాజిక కరుణ ద్వారా ప్రజల మధ్య బలపరిచారు; తరువాత తుకారాం దానిని మరింత విస్తృతమైన ప్రజాభక్తి ఉద్యమంగా తీర్చిదిద్దారు. ఈ పరంపరలో ఏకనాథుడు నిజమైన వారధి. ఆయన గొప్పతనం అద్భుత కథలలో మాత్రమే లేదు; గంభీరమైన వేదాంతాన్ని సామాన్యుడి భాషలో చెప్పగలిగిన పాండిత్యంలో, అవమానానికి కోపంతో కాక సహనంతో సమాధానం చెప్పాలనే ఆదర్శంలో, కులగర్వం కంటే మానవత్వానికి విలువ ఇచ్చిన భక్తిలో, గృహస్థ జీవితాన్నే ఆధ్యాత్మిక సాధనగా మార్చిన జీవన విధానంలో ఉంది. అందుకే నాలుగు శతాబ్దాలకు పైగా గడిచినా గోదావరి తీరంలోని పైఠణ్‌లోనే కాదు, మహారాష్ట్ర అంతటా సంత్ ఏకనాథ్ మహారాజ్ పేరు భక్తి, జ్ఞానం, సహనం, కరుణ, సమానత్వం మరియు గురుభక్తికి ప్రతీకగా నిలిచిపోయింది.
కామెంట్‌లు లేవు:
కామెంట్‌ను పోస్ట్ చేయండి