అన్నపూర్ణాదేవి అర్చింతునమ్మా

అన్నపూర్ణాదేవి అర్చింతునమ్మా నా మనవి ఆలించి నను బ్రోవుమమ్మా

విశ్వైకనాథుడే విచ్చేయునంట నీ ఇంటి ముంగిట నిలుచుండునంట

నా తనువు ఓ తల్లి నీ సేవ కొరకు అర్పింతునోయమ్మ పై జన్మ వరకు

నా ఒడలి అచలాంశ నీ పురము జేరి నీ పాదముద్రతో నెగడాలి తల్లి

నా ఒడలి ఉదకాంశ నీ వీడు చేరి నీ పాదపద్మాలు కడగాలి తల్లి

నా తనువు తేజోంశ నీ గుడికి చేరి నీ ముందు దివ్వెగా నిలవాలి తల్లి

నా తనువు మరుదంశ నీ గుడికి చేరి వీచోపు కొసలలో విసరాలి తల్లి

నా తనువు గగనాంశ నీ మనికి చేరి నీ నామగానాలు మోయాలి తల్లి

అన్నపూర్ణాదేవిని స్తుతిస్తూ రచయిత బేతవోలు రామబ్రహ్మం గారు ఎంత భావగర్భితమైన గీతాన్ని రాశారో!

మానవ జన్మకు సంబంధించిన అంశాలన్నిటినీ ఆ తల్లి సేవకు ఎలా సమర్పించదలచుకున్నాడో రచయిత ఈ గీతంలో వివరిస్తున్నారు.

ఓ తల్లీ! అన్నపూర్ణాదేవి! నిన్ను అర్చిస్తున్నాను! నా మనవిని ఆలకించి నన్ను కాపాడు! విశ్వనాథుడే వచ్చి నీ ఇంటి వాకిట భిక్ష కోసం నించుంటాడట! ఓ తల్లీ! నా శరీరం మళ్లీ జన్మ వరకు నీ సేవకు అర్పిస్తున్నాను. నా శరీరములోని పృథివీ తత్త్వము నీవు నివసించే పురం చేరి నీ పాదముద్రతో కలిసి వర్ధిల్లాలి. నా శరీరంలోని జల తత్త్వము నీవు ఉండే ఇల్లు చేరి నీ పదకమలాలను కడగాలి. నా శరీరములోని తేజో తత్త్వము నీ గుడి ముంగిట దీపంలా వెలగాలి. నాలోని వాయు తత్త్వము నీ గుడికి చేరి వింజామరల కోసలలో నిలిచి నీకు గాలి విసరాలి. నా శరీరంలోని ఆకాశ తత్త్వము నీ నివాసానికి చేరి నీ నామాలను నుతించే గానాలను మోయాలి తల్లీ!

దేహానికి సంబందించిన ఐదు తత్త్వాలను - పృథివ్యాపస్తేజోవాయురాకాశాలను - తల్లి సేవకు సమర్పించటం ఈ భక్తుని పరిపూర్ణమైన మనోవికాసానికి, జన్మ కారణ జ్ఞాన వికాసానికి ప్రతీక. ఈ అంశాలను దుర్వినియోగం చేయకుండా దేహాన్ని దేవాలయం చేయటం ఈ గీత లక్షణ సంపద. జగన్మాత కరుణానిధి. ఆ తల్లి తనను శరణన్న వారిని కరుణించి కన్నబిడ్డలలా కాపాడుతుంది. మానవ జన్మకు ఇంతకు మించి సేవ ఏమున్నది? మనలోని ప్రతి అంశాన్నీ ఆ దివ్యత్వానికి సమర్పిస్తే ఇక మాయకు, తద్సంభూతమైన అహంకారాది వికారములకు స్థానమే లేదు.

ఇటువంటి గీతాన్ని రచించాలంటే పదకారుడు ఎంతటి ఆధ్యాత్మిక వికాసాన్ని పొంది ఉంటాడో ఊహిస్తేనే తనువు పులకరిస్తుంది. ఆయా అంశాలను మన తల్లికి అర్చనా విధులలో వినియోగించటం జీవాత్మ పరమాత్మల మధ్య భేదాన్ని ఛేదించి అద్వైతము వైపు వడి వడిగా అడుగులు వేయటాన్ని సూచిస్తోంది. భక్తి, భావం ఒకటైతే పదాలు అవే కలిసొస్తాయి. వీడు అన్నది తమిళ పదం. అలాగే మని అన్నది సంస్కృతనుండి జనించి కన్నడ భాషలో నివాసానికి వాడే పదం. ఇలా ఈ గీతంలో భావానికి వేర్వేరు భాషల పదాలు ఎంతో అందంగా ఒదిగిపోయాయి. అన్నపూర్ణమ్మకు హారంగా పొదిగి ప్రకాశిస్తున్నాయి. అంశలకు సంబంధించిన పదాలను పరిశీలిస్తే కృతికర్త భాషా పటిమ మనకు అర్థమవుతుంది. అచలాంశ అన్న పదం ఆయనకు దేహం గురించిన లోతైన జ్ఞానాన్ని తెలియజేస్తుంది. అలాగే ఉదకాంశ, మరుదంశ, తేజోంశ మరియు గగనాంశ. ఆలోచించండి! శరీరం ఎంతటి అద్భుతమైన పంచ భూతముల కలయికో? మరి ఆది పరాశక్తి ప్రకృతి రూపిణి కదా? ఆమెకు ఈ పాంచభౌతిక మూలాలను సమర్పిస్తే మనలను మనం పూర్తిగా అర్పించినట్లేగా? ఈ విశ్వైకజనని అనబడే అనంత శక్తితో ఈ చిరు శక్తి అనుసంధానమై ఉజ్జ్వల తేజో తరంగంగా భాసిల్లినట్లేగా? అనంతమైన విశ్వంలో అశాశ్వతమైన శరీరానికి ఇంతకన్నా సార్థకత ఏముంది. నా మనసుకు హత్తుకొని సాహిత్యం చదువుతుంటే కళ్లలో నీళ్లు తెప్పించిన ఈ గీత రచయిత మనోవికాసానికి నా జోహార్లు.

సుశీలమ్మ గళంలో ఈ పాట వినండి.

శీతాద్రి శిఖరాన - మంగళ హారతి

శీతాద్రి శిఖరాన పగడాలు తాపించు మా తల్లి లత్తుకకు నీరాజనం

కెంపైన నీరాజనం భక్తి పెంపైన నీరాజనం

యోగీంద్ర హృదయాల మ్రోగేటి మా తల్లి బాగైన అందెలకు నీరాజనం

బంగారు నీరాజనం భక్తి పొంగారు నీరాజనం

నెలకొల్పు డెందాన వలపు వీణలు మీటు మా తల్లి గాజులకు నీరాజనం

రాగాల నీరాజనం భక్తి తాళాల నీరాజనం

మనుజాళి హృదయాల తిమిరాలు తొలగించు మా తల్లి నవ్వులకు నీరాజనం

ముత్యాల నీరాజనం భక్తి నృత్యాల నీరాజనం

చెక్కిళ్ల కాంతితో క్రిక్కిరిసి అలరారు మా తల్లి ముంగెరకు నీరాజనం

రతనాల నీరాజనం భక్తి జతనాల నీరాజనం

పసిబిడ్డలను చేసి ప్రజలెల్ల పాలించు మాతల్లి చూపులకు నీరాజనం

అనురాగ నీరాజనం భక్తి కనరాగ నీరాజనం

పగడాల మరిపించు ఇనబింబమనిపించు మాతల్లి కుంకుమకు నీరాజనం

నిండైన నీరాజనం భక్తి మెండైన నీరాజనం

తేటిపిల్లలవోలె గాలికల్లలలలాడు మా తల్లి కురులకు నీరాజనం

నీరాల నీరాజనం భక్తి భావాల నీరాజనం

జగదేక మోహినీ సర్వేశు గేహిని మాతల్లి రూపునకు

భక్తి నిలువెత్తు నీరాజనం భక్తి నిలువెత్తు నీరాజనం

బేతవోలు రామబ్రహ్మం గారు తెలుగు భాషలో ప్రావీణ్యం పొంది ఆచార్యులుగా కూడా ఎన్నో ఏళ్లు పని చేశారు. భాషపై పట్టుతో పాటు ఆధ్యాత్మికోన్నతి కూడా వారికి భగవంతుని అనుగ్రహంగా వచ్చింది. తెలుగు మరియు సంస్కృత భాషలలో ఉభయ భాషా ప్రవీణులు వీరు. దేవీభాగవతంపై వీరు విస్తృత పరిశోధన చేశారు. యూనివర్సిటీ ఆఫ్ హైదరబాద్ లో తెలుగు విభాగంలో ఎన్నో ఏళ్లు ఆచార్యునిగా భాషాసేవ చేశారు.

వీరి రచన ఈ శీతాద్రి శిఖరాన భక్తి గీతం.

లోకమాతకు ఇలా నీరాజనం ఇస్తున్నాడు కవి.

హిమవత్పర్వత శిఖరంపై పగడాలతో తాపినట్లుగా ఉన్న మా తల్లి కాళ్ల పారాణికి కెంపువంటి ఎరుపైన, భక్తితో నిండిన నీరాజనం. యోగుల హృదయాలలో చక్కగా మ్రోగే తల్లి అందెలకు బంగారు, భక్తి రంగరించిన నీరాజనం. హృదయంలో నిలిపిన వారికి ప్రేమ వీణలు మ్రోగించే తల్లి గాజులకు రాగాలతో, భక్తి భావములతో నీరాజనం. మానవాళి హృదయాలలోని అంధకారాన్ని తొలగించే తల్లి నవ్వులకు ముత్యాల మరియు భక్తితో కూడిన నృత్యాల నీరజనం. బుగ్గలపై గల వెలుగుతో క్రిక్కిరిసి అలరారే తల్లి ముక్కు పోగుకు రతనాల, భక్తి ప్రయత్నాలతో కూడిన నీరాజనం. ప్రజలందరినీ పసిబిడ్డలను చేసి పాలించే తల్లి చూపులకు అనురాగంతో, భక్తి కనబరుస్తూ నీరాజనం. పగడాలను మరపించేలా, సూర్యబింబంవలె అనిపించే తల్లి కుంకుమకు నిండైన, భక్తి మెండుగా గల నీరాజనం. తేనేటీగ పిల్లల వలే గాలికి అటు ఇటూ ఊగే తల్లి కురులకు నీటితో మరియు భక్తి భావములతో నీరాజనం. జగములోకెల్ల అతి సౌందర్యవతి, సర్వేశ్వరుని పత్ని అయిన తల్లి రూపమునకు భక్తితో నిలువెత్తు నీరాజనం.

కేవలం ప్రాస కోసం పదాలు కాకుండా మంచి భావ సంపద కూడా ఈ గీతంలో ఉన్నాయి. భక్తి విశ్వాసాలతో కూడిన నీరాజనాలు అమ్మ తప్పకుండా స్వీకరించి అనుగ్రహిస్తుంది.

వేదవతీ ప్రభాకర్ గారు ఈ మంగళహారతిని ఆలపించారు. 

ముందు తెలిసెనా ప్రభూ ఈ మందిరమిటులుంచేనా

ముందు తెలిసెనా ప్రభూ ఈ మందిరమిటులుంచేనా

మందమతిని నీవు వచ్చు మధుర క్షణమేదో.. కాస్త ముందు తెలిసెనా ప్రభూ..

అందముగా నీ కనులకు విందులుగా వాకిటనే

సుందర మందార కుంద సుమదళములు పరువనా

దారి పొడుగునా తడిసిన పారిజాతములపై

నీ అడుగుల గురుతులే నిలిచినా చాలును

ముందు తెలిసెనా ప్రభూ

ఈ మందిరమిటులుంచేనా

మందమతిని నీవు వచ్చు

మధుర క్షణమేదో.. కాస్త ముందు తెలిసెనా ప్రభూ..

బ్రతుకంతా ఎదురుచూతు పట్టున రానే రావు

ఎదుర రయని వేళ వచ్చి ఇట్టే మాయమౌతావు

కదలనీక నిముషము నను వదలిపోక నిలుపగ

నీ పదముల బంధింపలేను హృదయము సంకెల చేసి

ముందు తెలిసెనా ప్రభూ ఈ మందిరమిటులుంచేనా

మందమతిని నీవు వచ్చు మధుర క్షణమేదో.. కాస్త ముందు తెలిసెనా ప్రభూ..

శ్రీకృష్ణుని కోసం వేచి ఉన్న గోపిక భావనను దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రిగారు తమ కవితాఝరిగా ఇలా ఆవిష్కరించారు.

ప్రభూ! నీవు వచ్చే వేళ ముందే తెలిస్తే ఈ మందిరాన్ని ఈ మందమతి ఇలా ఉంచేనా! నీవు వచ్చే మధుర క్షణమేదో ముందు తెలిస్తే బాగుండు!

నీ  కనులకు విందుగా ఇంటి ముంగిట అందమైన మందార పూవుల రేకులతో పరచి అలంకరించనా? నీ అడుగు జాడలు నిలిచినా చాలు ప్రభూ! నీవు వచ్చే వేళ ముందే తెలిస్తే ఈ మందిరాన్ని ఈ మందమతి ఇలా ఉంచేనా! నీవు వచ్చే మధుర క్షణమేదో ముందు తెలిస్తే బాగుండు!

జీవితమంతా ఎదురుచూస్తునే ఉన్నాను ఒక పట్టున రానే రావు! ఎదురు చూడని సాయం వేళ వచ్చి చిటికెలో మాయమవుతావు! నా హృదయముతో నీ పాదాలను బంధించి, నన్ను వదిలి వెళ్లకుండా, కదలకుండా ఒక్క నిమిషం కూడా నిన్నుంచలేను ప్రభూ! నీవు వచ్చే వేళ ముందే తెలిస్తే ఈ మందిరాన్ని ఈ మందమతి ఇలా ఉంచేనా! నీవు వచ్చే మధుర క్షణమేదో ముందు తెలిస్తే బాగుండు!

కృష్ణశాస్త్రి కవితలా అని దేవులపల్లి వారి సాహితీసంపదను ఒక కొలబద్దగా సాహిత్యకారులు గౌరవించారు. దానికి కారణం లలితమైన, భావయుక్తమైన, హృదయాన్ని తాకే సాహిత్యాన్ని ఆయన తన రచనలలో గుప్పించారు. హృదయం ఎంత సున్నితంగా ఉండగలదో ఆయన సాహిత్యం మనకు నిరూపిస్తుంది. ఈ గీతంలో నాయిక స్వామికోసం పరితపించి, వేచి వేసారి, ఆయన వచ్చి క్షణంలో మటుమాయమైపోతే కలిగే భావనను ఒక సుందరసుమంలా నిలిపారు. పదధూళి, అడుగుల గురుతులు వంటి పదాలు ఆయన సాహిత్యంలో కోకొల్లలు.  తాను స్వామి వేరు అన్న భావనలో ఉన్న నాయిక నవరసాలను ఒలికిస్తుంది. రానంత కాలము విరహము, రాగానే కలహము, వెళ్లిపోగానే దిగులు...ఇలా ఎన్ని మధుర భావనలో ఆ నాయికలో. ఈ గీతంలో స్వామి తన వద్ద ఉన్న కొద్ది సమయం చాలక నిరాశ, ఆయన వచ్చే విషయం ముందే తెలిస్తే కలయికను మరింత మధురంగా చేద్దామనే తపన..అమితమైన ప్రేమ మరియు భక్తి....హృదయంతో పాదాలకు సంకెలలు వేయలేను అన్న సున్నితమైన సందేశం...దేవులపల్లివారికే చెల్లు.

భాషకు భావం ప్రాణం. భావానికి కవి హృదయంలోని నిర్మలత్వం పునాది. నిర్మలత్వానికి భక్తి, తదనుగుణ జనిత పారవశ్యానుభూతులు ఉచ్ఛ్వాస నిశ్వాసలు. వీటన్నిటికీ పరిపూర్ణమైన ప్రతిబింబం దేవులపల్లి వారి సాహిత్యం. అందుకే ఆయన ఆధునిక తెలుగు కవులలో అగ్రగణ్యుడు. మరే కవికీ అందనంత దూరంలో నిలించిన ధృవతార.

ఈ గీతాన్ని మేఘసందేశం చిత్రంలో ఒక అద్భుతమైన సన్నివేశంలో నాయికా-నాయకులపై చిత్రీకరించారు. గోదావరి ఒడ్డు, నాయిక కుటీరం, నాయకుని పడవ ప్రయాణం, తదుపరి భావావేశం, నాయిక నృత్య స్పందన...ఇదీ ఆ మధుర చిత్రంలోని ఈ గీతానికి గల ఘట్టం. సుశీలమ్మ గొంతులో తెలుగుదనం తేనెతో కలిసి రంగరించి పోసినట్లుగా జాలువారింది ఈ గీతం. రమేష్ నాయుడు గారి సంగీతం అజరామరం.

ఎంతెంత దయ నీది ఓ సాయీ

ఎంతెంత దయ నీది ఓ సాయీ నిను ఏమని పొగడను సర్వాంతర్యామీ

తొలగించినావు వ్యాధులు ఊదితో వెలిగించినావు దివ్వెలు నీటితో

నుడులకు అందవు నుతులకు పొంగవు పాపాలు కడిగేసే పావన గంగవు

భక్త కబీరే నీ మతమన్నావు భగవానుడే నీ కులమన్నావు

అణువున నిండిన బ్రహ్మాండంలా అందరిలో కొలువున్నావు

ప్రభవించినావు మానవ మూర్తివై ప్రసరించినావు ఆరని జ్యోతివై

మారుతి నీవే గణపతి నీవే సర్వ దేవతల నవ్యాకృతి నీవే

బాబా సాయిబాబా! బాబా మా సాయిబాబా! బాబా షిర్డి సాయిబాబా! బాబా షిర్డి బాబా!

- డాక్టర్ సి. నారాయణ రెడ్డి గారు

ధర్మ సంస్థాపనార్థాయ సంభవామి యుగే యుగే అన్న శ్రీకృష్ణుని పలుకుల ఫలితంగా 19వ శతాబ్దపు చివర హిందూ-ముస్లిం ఘర్షణలతో ఆశాంతికి గురవుతున్న మహారాష్ట్రలోని అహ్మద్ నగర్ ప్రాంతంలో గోదావరీ నదీ తీరాన షిర్డీ సాయి అవతరించాడు. దత్తావతారునిగా కొలువబడ్డాడు. మతాలకు అతీతంగా మనుషులను ఏకం చేశాడు సాయి. డబ్బుకు అతీతంగా, బైరాగిగా జీవించి ఈనాడు కోట్లాది భక్తులకు సమర్థ సద్గురువుగా, దైవంగా నిలిచాడు. శ్రద్ధ మరియు సబురీ అన్న రెండు సిద్ధాంతాలతో నమ్మిన వారికి ఎన్నెన్నో మహిమలను చూపించాడు. అంధకారంలో ఉన్నవారి కన్నులు తెరిపించాడు. ఆయన జీవితంలో ప్రతి రోజూ ఒక అద్భుతమే. ఎంత మాత్రమున ఎవ్వరు తలచిన అంత మాత్రమే నీవు అని చెప్పిన అన్నమయ్య మాటను అక్షరాలా నిజం చేశాడు. మహళ్సా మరియు శ్యామాకు మారుతిగాను, కొందరికి పాండురంగనిగా, కొందరికి శివునిగా, కొందరికి రామునిగా, కొందరికి గణపతిగా, ఎందరికో దత్తాత్రేయునిగా ఏ విధమున కొలిస్తే ఆ రూపంలో కనిపించి కరుణించాడు. యద్భావం తద్భవతని దర్శనమిచ్చాడు ధన్యుల జేశాడు. 

అహంకారం వీడి శరణన్న వారిని అనుగ్రహించాడు. చూపులేని వారికి చూపు ఇచ్చి, క్షయ కలిగిన వానికి క్షయరహితునిగా చేసి, పాము కాటుకు గురైన వారికి క్రోధంతో ఉపశమనం, పొయ్యిలో పడుతున్న బిడ్డను సిద్ధ శక్తులతో తన చేయి కాల్చుకొని రక్షిచాడు. ఊదీతో నిండు చూలాలి ప్రాణాలు కాపాడాడు, ఎన్నో రోగాలనుండి ఉపశమనం కలిగించాడు. ఇలా అగణితం సాయి మహిమలు. దురాశతో దీపాలకు నూనెను ఇవ్వను అని చెప్పిన వ్యాపారి కళ్లు తెరిపించటానికి నీటితో దీపాలు వెలిగిస్తాడు సాయి. సబ్ కా మాలిక్ ఏక్ హై అని పైకి చూపేవాడు. తాను దైవమని ఎన్నడూ చెప్పలేదు. కానీ, తన పాదాల వద్ద గంగాయమునల ధారలను సృష్టించాడు. 

సాయి పొగడ్తలకు లొంగలేదు, మాటలకు అందలేదు. భక్తుల పాపాలను కడిగే పావన గంగలా అవతరించాడు. ఇస్లాం మతస్థుడైనా కబీరు రామభక్తుడు. ఆతని సిద్ధాంతమే తన మతంగా, ఫకీరుగానే ఉంటూ రామనవమి ఉత్సవాలను నిర్వహించాడు సాయి. జ్ఞాన చక్షువులు తెరచి చూస్తే అందరిలోను తానే ఉండి బ్రహ్మాండమంతా నిండి ఉన్న పరమాత్మే సాయి. 

ఈ భావాన్ని డాక్టర్ సి. నారాయణ రెడ్డి గారు ఈ గీతంలో ఎంతో రమ్యంగా, భక్తిపూరితమైన పదాలతో పొందుపరచారు. సాయి భక్తులకు నియమ నిష్ఠలకన్నా భక్తి విశ్వాసాలు ఆయుధాలు. ఆచారాల కన్నా శ్రద్ధ, ఓర్పు మార్గాలు. అదే భావాన్ని, భిన్నత్వంలో ఏకత్వాన్ని, సర్వ మానవ సౌభ్రాతృత్వాన్ని నారాయణ రెడ్డి గారు ఈ గీతంలో సంపూర్ణంగా వ్యక్తపరచారు. 

ఎస్. జానకి గారి గళంలో ఈ గీతం వినండి. 

రంగనాథుడే అంతరంగనాథుడే అంతా రంగనాథుడే

రంగనాథుడే అంతరంగనాథుడే అంతా రంగనాథుడే

మంగళప్రదంబులిచ్చు మహనీయ గుణాఢ్యుడే

సతతము వాని నామమే సంకీర్తనములు జేసిన జనుల హృదయకమలమందు జెలగుచునున్నాడే

పతితపావనుడను బిరుదు బట్టి యున్నాడే సద్గతి ఇచ్చు వాడు ఇతడే గరుడగమన దొరయితడే

పదియారు వేల స్త్రీలకు ప్రాణనాథుడితడే పరశురామ గర్వమెల్ల భంగపరచినాడే

ముదము మీర పాండవులకు మోక్షమిచ్చినాడే పరమదయాకరుడే శ్రీప్రహ్లాదవరదుడే

పొన్నయ్య పిళ్లై రచించిన ఈ కృతి సౌరాష్ట్ర రాగంలో కూర్చబడింది.

శ్రీరంగనాథుని నుతిస్తూ కృతి కర్త ఇలా అంటున్నారు:

అంతా ఆ రంగనాథుడే! అంతరంగానికి కూడా నాథుడే!  శుభాలు కలిగించే గొప్ప గుణాలు కలవాడే!

ఎల్లప్పుడూ ఆతని నామమును సంకీర్తనమును చేసే జనుల హృదయాలలో నివసించియున్నాడే! పతితపావనుడనే బిరుదు కలవాడే! మంచి గతిని ఇచ్చేవాడి ఇతడే! గరుత్మంతునిపై అధిరోహించే దొర ఇతడే! ఈ రంగనాథుడే!

పదహారువేల మంది స్త్రీలకు విభుడు ఇతడే! పరశురాముని గర్వమంతా అణచినవాడితడే! సంతోషముతో పాండవులకు మోక్షాన్ని ప్రసాదించిన వాడితడే! అపారమైన దయస్వరూపుడే! ప్రహ్లాదుని కాపాడిన వాడే! ఈ రంగనాథుడే!

పొన్నయ్య పిళ్లై మంచి సంగీత విద్వాంసుల కుటుంబంలో 19వ శతాబ్దం చివరలో జన్మించారు. కర్ణాటక సంగీత త్రయంలో ఒక్కరైన ముత్తుస్వామి దీక్షితుల వద్ద సంగీత విద్యనభ్యసించారు. 15 ఏళ్ల పాటు సంగీతము, నృత్యము, మృదంగము మీనాక్షీ సుందరం పిళ్లై అనే గురువు వద్ద నేర్చుకున్నారు. తంజావూర్ మహారాజా శరభోజి వారి ఆస్థానంలో విద్వాంసులుగా పేరు పొందారు. ఎన్నో అద్భుతమైన కృతులను రచించారు. కర్ణాటక సంగీతంతో భరతనాట్యశాస్త్ర ధర్మాలను నిర్వచించారు. ఎన్నో జతిస్వరాలు, పదవర్ణాలు, శబ్దాలు, జావళులు, తిల్లానలు మరియు కృతులను రచించారు. రాజా అన్నామలై చెట్టియార్ సంగీత కళాశాలలో ఉపన్యాసకులుగా పని చేశారు. తన శిష్య బృదంతో కలిసి తంజావూర్ ప్రాంతంలో ప్రదర్శనలను ఇప్పించారు. ప్రాచుర్యం పొందిన ఆయన రచనలు - మాయాతీత స్వరూపిణీ (మాయామాళవ గౌళ), అంబా నీలాంబరీ (నీలాంబరి), మహాదేవ మనోహరి (దేవమనోహరి) మొదలైనవి. 1932లో వీరికి సంగీత కళానిధి బిరుదునిచ్చి సత్కరించారు.

హైదరబాద్ సోదరులుగా ప్రసిద్ధి పొందిన కర్ణాటక సంగీత విద్వాంసులు శ్రీ రాఘవాచార్యులు, శేషాచార్యుల గళంలో ఈ రంగనాథుడే కృతిని వినండి. 

మరి వేరే గతి యెవరమ్మా మహిలోన బ్రోచుటకు

మరి వేరే గతి యెవరమ్మా మహిలోన బ్రోచుటకు

శరణాగత రక్షకి నీవే యని
సదా నమ్మితి నమ్మితి మీనాక్షి

మధురాపురి నిలయ వాణి రమా సేవిత పద కమల

మధుకైటభ భంజని కాత్యాయిని మరాళ గమన నిగమాంత వాసిని

వరమిచ్చి శీఘ్రమె బ్రోవు శివాంబా! ఇది నీకు బరువా!

నెర దాటవు నీవు గదా! శంకరి!సరోజభవాది సురేంద్ర పూజితే

శుకశ్యామల ఘనశ్యామకృష్ణుని సోదరి కౌమారి

అకళంక కళాధరి బింబాధరి అపార కృపానిధి నీవే రక్షింప

పాదయుగము మదిలో దలచి కోరితి వినుము మదగజగమని
పరుల నుతింపగనే వరమొసగు నిను సతతము మది మరవకనే
మదనరిపుసతి నిను హృదయములో గతియని దలచి స్తుతి సలిపితే
ముదముతో ఫలమొసగుటకు ధరలో నతావన కుతూహల నీవేగా

కర్ణాటక సంగీత త్రిమూర్తులుగా ప్రసిద్ధి పొందిన సమకాలీకులు కాకర్ల త్యాగరాజు, శ్యామశాస్త్రి, ముత్తుస్వామి దీక్షితులు. శ్యామ శాస్త్రులు వీరి మువ్వురిలో పెద్దవారు. ఈయన సంగీతానికి పుట్టిల్లైన తంజావూరు దగ్గరి తిరువారూరులో విశ్వనాథ అయ్యరు, వేంగలక్ష్మి దంపతులకు 1762 (కొన్ని మూలాల్లో 1763గా ఉంది) జన్మించాడు. వేంకటసుబ్రహ్మణ్య అయ్యరుగా నామకరణం చేయబడినా, శ్యామకృష్ణ అన్న ముద్దు పేరుతో పిలువబడ్డాడు.వీరి కులదైవము తంజావూరులో ఉన్న బంగారు కామాక్షీ దేవి. శ్యామకృష్ణులు పసిప్రాయంలోనే తెలుగు, సంస్కృతము, తమిళ భాషలలో ప్రావీణ్యం సంపాదించారు. చిన్నతనంలోనే నారదులు ఈయనపై అనుగ్రహించి సంగీతస్వామి అనే సన్యాసి రూపంలో వీరి ఇంటికి వచ్చి, ఈ బాలునిలో ఉన్న దైవత్వాన్ని గుర్తించి, శ్యామకృష్ణునికి సంగీత జ్ఞానాన్ని ప్రసాదిస్తారు. తంజావూరు శరభోజీ మహారాజు మన్ననలు పొందినా శ్యామశాస్త్రులు పెద్దగా శిష్యవారసత్వాన్ని సమకూర్చుకునే ఆసక్తి చూపలేదు. మదురై మీనాక్షి, తంజావూరు బంగారు కామాక్షిలపై శ్యామశాస్త్రులు ఎన్నో కీర్తనలు రచించారు. త్యాగయ్య కూడా తంజావూరు ప్రాంతంలోనే ఉండటం చేత శ్యామయ్యకు,త్యాగయ్యకు సాన్నిహిత్యం ఏర్పడింది. సంగీత శాస్త్రమే కాకుండా, శ్యామశాస్త్రులు జ్యోతిష్య శాస్త్రంలో కూడా ప్రావీణ్యం సంపాదించి తంజావూర్ సంస్థానంలో పేరుగాంచారు. శ్యామశాస్త్రులు చాలా మటుకు కృతులు తెలుగు, సంస్కృత భాషలో రచించారు.

చిన్నతనంలోనే బంగారు కామాక్షిని కొలుస్తూ మంత్రాలను వేర్వేరు రాగాలలో ఆలపించి అమ్మకు హారంగా వేశారు శ్యామశాస్త్రి. ఆ కామాక్షి తల్లి అతని హృదయంలో నిలచి పాడించుకునేదట. ఆతని ప్రజ్ఞను మరింత పెంపొందించటానికి ఆ తల్లి స్వయంగా కాశీనుండి ఒక సంగీత ప్రావీణ్యమున్న యోగిని శ్యామశాస్త్రుల తండ్రి విశ్వనాథ అయ్యరు ఇంటికి పంపిస్తుంది. ఇంటికి వచ్చిన ఆ యోగిని తండ్రి భక్తి ప్రపత్తులతో సేవిస్తాడు. అప్పుడు ఆ యోగి శ్యమశాత్రికి సంగీతంలో మంచి భవిష్యత్తు ఉంది, అతనికి శిక్షణ మంచి గురువు వద్ద ఇప్పించమని ఆదేశిస్తాడు. ఆ యోగి వద్దే శ్యామశాస్త్రికి సాధన మొదలవుతుంది. గురువుల అనుగ్రహంతో, తల్లి కృపతో శ్యామశాస్త్రి కేవలం నాలుగు నెలల వ్యవధిలోనే సంగీత ప్రావీణ్యం పొందుతాడు. యోగి అతన్ని సంగీత సామ్రాజ్యంలో ధృవతారగా నిలుస్తావని మనసారా ఆశీర్వదించి కాశీకి వెళ్లిపోతాడు. పచ్చిమిరియం అడియప్పయ్యర్ అనే విద్వాంసుడు శ్యామకృష్ణుని ఆ కామాక్షి అవతారంగా గ్రహించి ఆప్యాయంగా కామాక్షీ అని పిలిచేవాడట. ఒకసారి తంజావూరు రాజా శరభోజీ ఆస్థానంలో కేశవయ్య అనే పండితుడు శ్యామశాస్త్రిని సంగీత పోటీకి ఆహ్వానిస్తాడు. మొదట కేశవయ్య అద్భుతంగా పాడతాడు. తరువాత శ్యామశాస్త్రి కామాక్షి అమ్మను తలచుకొని 'దేవీ బ్రోవ సమయమిదే' అని చింతామణి రాగంలో అత్యుత్తమమైన స్వర సంచారంతో గానం చేస్తాడు. ఆ సంగీతం విని కేశవయ్య తన అజ్ఞానాన్ని తెలుసుకుంటాడు. రాజా శరభోజీ శ్యామశాస్త్రి ప్రతిభకు ముగ్ధులై 'మహావిద్వాన్' అనే బిరుదుతో సత్కరించి అనేక కానుకలిస్తాడు. శ్యామశాస్త్రులు ఆ కానుకలన్నీ కామాక్షీ తల్లికి సమర్పిస్తాడు. ఎప్పుడూ ధనము, పదవుల ప్రలోభానికి లొంగకుండా శ్యామశాస్త్రులు జీవితమంతా కామాక్షీ ఉపాసనలో తరించారు.


శ్యామశాస్త్రులు మదురై మీనాక్షి అమ్మవారిపై రచించిన తొమ్మిది కృతులు నవరత్న మాలికగా  పేరు పొందాయి. వీటిలో ఆనందభైరవిలో 'మరివేరేగతి యెవ్వరమ్మా', శంకరాభరణంలో 'సరోజదళనేత్రి హిమగిరిపుత్రి' ఆ ఆదిపరాశక్తి వర్ణనలో ప్రత్యేకతను చాటుకున్నాయి. అలాగే, తిరుచిరాపల్లి సమీపంలోని జంబుకేశ్వరంలో పంచభూత లింగాలలో ఒకటైన జలలింగ స్వరూపుడైన శివుని నాయికగా ఉన్న అమ్మ అఖిలాండేశ్వరిని స్తుతిస్తూ ద్విజావంతి రాగంలో 'అఖిలాండేశ్వరి రక్షమాం' అని అద్భుతమైన రచన చేశారు. కులదైవమైన కామాక్షిపై మధ్యమావతిలో 'పాలించు కామాక్షి పావని పాపశమని', చింతామణి రాగంలో 'దేవి బ్రోవ సమయ మిదే', పున్నాగవరాళిలో 'కనకశైలవిహారిణి', తంజావూరు బృహదీశ్వరుని నాయికయైన బృహన్నాయకీ దేవిపై ఆనందభైరవిలో 'హిమాచల తనయ బ్రోచుటకిది మంచి సమయము', మధ్యమావతిలో 'బృహన్నాయకి నన్ను బ్రోవు వేగమే', నాట రాగంలో 'పాహిమాం శ్రీ రాజరాజేశ్వరి' మొదలైన ఎన్నో కీర్తనలను రచించారు. తంజావూరు పరిసర ప్రాంతాలైన వైదీశ్వరన్ కోయిల్, పుదుక్కోటై మొదలైన క్షేత్రాలలోని ఆరాధ్య దైవాలను తన కీర్తనలలో నుతించారు శ్యామశాస్త్రులు. దాదాపు 300కు కృతులను రచించిన శ్యామ శాస్త్రి 1867 సంవత్సరములో పరమపదించారు. ఈయన కుమారుడైన సుబ్బరాయ శాస్త్రి కూడా ప్రముఖ కృతి కర్త. రీతిగౌళలో 'జననీ నినువినా' అనే కీర్తన సుబ్బరాయ శాస్త్రి రచించినదే.  కృతులలో శ్యామయ్య వారి ముద్ర 'శ్యామకృష్ణ సోదరి'.

శ్యామశాస్త్రుల వారి 'మరివేరే గతి యెవరమ్మా' అనే కృతిలో మదురై మీనాక్షి అమ్మవారిని అనుగ్రహించమని వేడుకుంటున్నారు.

తల్లీ మీనాక్షీ! నన్ను బ్రోచుటకు నీవు తప్ప ఈ భూమిపై వేరే దిక్కెవ్వరు? శరణన్న వారిని కాపాడే తల్లివని నేను ఎల్లప్పుడూ నమ్ముతున్నాను! మదురైలో నివసించే తల్లీ! నీ పదకమలములను సరస్వతి మరియు లక్ష్మి సేవిస్తారు. మధుకైటభులను సంహరించినావు, కాత్యాయనివి. హంసవలే నడచే నీవు సర్వ వేదముల సారము. శీఘ్రముగా వరమిచ్చి నన్ను బ్రోవుము. ఇది నీకొక బరువా? నీ మాట ఎప్పుడు నిష్ఫలము కాదు శంకరీ! బ్రహ్మేంద్రాదులచే పూజించ బడిన తల్లీ! చేతిలో చిలుకను కలిగిన శ్యామలదేవీ! నీవు నల్లని కృష్ణుని సోదరివి! కుమారివి! మచ్చలేని చంద్రుడుని శిరసుపై ధరించినావు, దొండపండువంటి ఎర్రని పెదవుల కలదానవు! అపారమైన కృపకు నిధి నీవు! నీవే నన్ను రక్షించాలి! ఏనుగు వలె మెల్లగా నడిచే తల్లీ! నీ పాదములను మదిలో తలచి కోరుతున్నాను వినుము! ప్రార్థించగానే వరాలిచ్చే నిను ఎల్లప్పుడూ మదిలో మరవకనే యున్నాను. కాముని దహించిన శివుని పత్నివి నీవు! హృదయములో నీవె గతియని స్తుతించితే నీ భక్తులకు ఆనందంతో ఫలములొసగుటకు కుతుహలముగా ఉండే తల్లివి నీవేగా? నాకు వేరే గతి ఎవరమ్మా ఈ భువిలో బ్రోచుటకు?

శ్యామశాస్త్రులవారికి ఆనందభైరవి రాగం అంటే ప్రీతి అని వారి వారసులు వ్రాశారు. భక్తి, శరణాగతితో వేడుకునే భావాన్ని ఈ రాగం అద్భుతంగా పండిస్తుంది. రాగ లక్షణాలకు అనుగుణంగా శ్యామశాస్త్రుల వారు సాహిత్యంలో భావాన్ని గుప్పించారు. కృతి ప్రతి అడుగులోనూ ఈ భావం ప్రస్ఫుటిస్తుంది. శ్యామశాత్రుల వారు మహా శ్రీవిద్యా ఉపాసకులు. తంజావూరులోని బంగారు కామాక్షిని, అటుతరువాత మదురై మీనాక్షిని ఉపాసన చేసి ఆధ్యాత్మికోన్నతిని పొందారు. వారి మాట అక్షరాల నిజమయ్యేదట. అమ్మ వారి నాలికపై నిలిచి పలికేదని అప్పటి వారి అనుభవాలు తెలుపుతున్నాయి. ఈ మరివేరే గతి అనే కృతిలో సంపూర్ణ శరణాగతి, భక్తి, తల్లిపై గల అవ్యాజమైన విశ్వాసము మనకు తేటతెల్లమవుతాయి.

మరివేరే గతి యెవరమ్మా రాధ-జయలక్ష్మి గార్ల గాత్రంలో వినండి. 

నన్ను విడచి కదలకురా రామయ్య

నన్ను విడచి కదలకురా! రామయ్య రామా! కోదండ రామా! కళ్యాణ రామా! పట్టాభిరామా! రామయ్య వదలకురా! కదలకురా! వదలకురా!

నిన్ను బాసి అరనిమిష మోర్వనురా ||నన్ను విడచి||

అబ్దిలో మునిగి శ్వాసమును బట్టి ఆణిముత్యము గన్నట్లాయె శ్రీరమణ ||నన్ను విడచి||

తరముగాని యెండవేళ కల్పతరు నీడ దొరికినట్లాయెనీ వేళ ||నన్ను విడచి||

వసుధను ఖననము చేయ ధన భాండనమబ్బిన రీతి కనుగొంటి డాసి ||నన్ను విడచి||

బాగుగ నన్నేలుకోరా వర త్యాగరాజనుత తనువు నీదేరా ||నన్ను విడచి||

సందర్భము:

త్యాగరాజస్వామి రచించిన ప్రహ్లాద భక్తి విజయమనే యక్షగానంలో (సంగీత నాటకం) ఈ సంకీర్తన పొందుపరచబడినది. ప్రహ్లాదుడు ఎంతో కాలానికి శ్రీహరి దర్శనము లభించటంతో భగవంతునితో నన్ను విడచి కదలకురా అని ప్రార్థించాడు.

అర్థము:

ఓ శ్రీహరీ! సముద్రములో మునిగి శ్వాస బిగబట్టినప్పుడు ఆణిముత్యము కనిపించనట్లాయె. సహించలేని ఎండ ఉన్న వేళలో కోరిన కోర్కెలను తీర్చే వృక్షపు నీడ దొరికినట్లు దొరికినావు. భూమిని తవ్వుచుండగా లంకె బిందెలు దొరికినట్లు నిన్ను కనుగొన్నాను. నా శరీరము నీకే సమర్పిస్తున్నాను. నన్ను బాగా ఏలుకో!

వివరణ:

సర్వస్య శరణాగతితో ప్రహ్లాదుడు ప్రార్థించిన రీతిని త్యాగరాజస్వామి ప్రహ్లాద భక్తి విజయంలో వివరించారు. ఆర్తితో కూడిన ఈ సంకీర్తనను త్యాగయ్య అదే రాగ లక్షణాలు కలిగిన రీతిగౌళ రాగంలో కూర్చారు. భావానికి రాగానికి అద్భుతమైన కలయిక సద్గురువులు అందించారు. హరి భక్తిలో ప్రహ్లాదుని ప్రత్యేక లక్షణం అచంచలమైన విశ్వాసం, నిరంతర నామస్మరణ అనే సుధావృష్టిలో ఓలలాడటం. ఆ హరి భక్తి వల్లనే నరహరి రూపంలో వెలసిన ఆ శ్రీహరిని తనను వదలి వెళ్లవద్దు అని పాడినట్లుగా త్యాగరాజస్వామి అద్భుతంగా పలికారు. తానే ప్రహ్లాదుడైనట్లు సుందరమైన భావనలను ఒలికించారు.

దానవ వంశంలో జన్మించిన ప్రహ్లాదుడు పుట్టుకతోనే హరిభక్తుడు. శాపవశాత్తు హరిద్వేషియైన అతని తండ్రి హిరణ్యకశిపుడు హరి నామ స్మరణ మానమని ఎంత చెప్పినా వినలేదు ప్రహ్లాదుడు. ఫలితంగా ఆ దానవేంద్రుడు పెట్టిన బాధలన్నీ శ్రీహరి భక్తితో దాటగలుగుతాడు. క్రోధాగ్నిలో రగిలిన హిరణ్యకశిపుడు స్థంభంలో హరిని చూపించమని ప్రహ్లాదుని అడుగగా, ప్రహ్లాదుని ప్రార్థన విని హరి నరహరియై అవతరిస్తాడు. ఆ దానవరాజును సంహరించి ప్రహ్లాదునికి అభయమిస్తాడు.

శ్రీహరి భక్తులలో ప్రహ్లాదుడు అగ్రగణ్యుడు. ఆతని చరిత్రను సంగీత నాటక రూపంలో త్యాగరాజు శ్రీగణపతిని సేవింపరారే అనే సంకీర్తనతో మొదలుపెట్టి నీ నామ రూపములకు అనే సంకీర్తనతో ముగిస్తాడు. ఈ యక్షగానంలో 45 కృతులు ఉన్నాయి. వాసు దేవయని వెడలిన, వందనము రఘునందన, ఎన్నగ మనసుకు రాని, రారా మాయింటి దాక, జయమంగళం నిత్య శుభమంగళం వంటి ఎన్నో అద్భుతమైన భక్తి ప్రధానమైన సంకీర్తనలను రచించారు త్యాగరాజ స్వామి. ఇది వారి రచనలలో ఒక తలమానికంగా నిలిచింది.

నిత్యశ్రీ మహదేవన్ గారి గాత్రంలో ఈ కీర్తన వినండి.