కర్ణాటక సంగీత విదుషీమణులు రాధ–జయలక్ష్మి

కర్ణాటక సంగీత చరిత్రలో జంటగా పాడిన గాయనీమణులలో రాధ–జయలక్ష్మికి ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. రాధ, జయలక్ష్మి కజిన్స్. ఇద్దరూ 1932లో జన్మించారు. చిన్ననాటి నుంచే కలిసి పెరిగారు. సంగీతం పట్ల సహజమైన ఆసక్తి వారిని ఒకే మార్గంలో నడిపించింది. తరువాత వేదికపై జంటగా పాడి దేశవ్యాప్తంగా పేరు పొందారు.

వారి సంగీత విద్య కుటుంబ వాతావరణంలోనే ప్రారంభమైంది. జయలక్ష్మి తల్లి ఆర్. పట్టమ్మాళ్ వీణ విద్వాంసురాలు. ఆమె వద్ద రాధ, జయలక్ష్మి ప్రాథమిక సంగీత శిక్షణ పొందారు. తరువాత జి.ఎన్. బాలసుబ్రహ్మణ్యం యొక్క ప్రధాన శిష్యుడైన టి.ఆర్. బాలసుబ్రహ్మణ్యం వద్ద కర్ణాటక సంగీతాన్ని అభ్యసించారు.  ఆ తరువాత మహాగాయకుడు జి.ఎన్. బాలసుబ్రహ్మణ్యం స్వయంగా వారికి మార్గదర్శకత్వం వహించారు. వారు తరచుగా ఆయన వద్దకు వెళ్లి తమ గానాన్ని సరిదిద్దించుకునేవారు. జి.ఎన్.బి. వారిని ఎంతో ఆప్యాయంగా చూసేవారని సమకాలీన సంగీత స్మృతులు తెలియజేస్తాయి.

ఈ గురుపరంపర వారి గానశైలిపై గాఢమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. జి.ఎన్. బాలసుబ్రహ్మణ్యం గానంలో రాగాలాపనకు ప్రత్యేక స్థానం ఉండేది. వేగవంతమైన స్వరాలు, శ్రుతిశుద్ధి, స్వరాల స్పష్టత, కృతుల వేగవంతమైన గానం, నిరవల్, స్వరకల్పన ఆయన శైలిలో ప్రధాన లక్షణాలు. రాధా–జయలక్ష్మి ఈ లక్షణాలను తమ జంట గానానికి అనుగుణంగా స్వీకరించారు. అందువల్ల వారి గానం జి.ఎన్.బి. బాణీకి ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రతిరూపంగా నిలిచింది.

వారు సుమారు పద్నాలుగు సంవత్సరాల వయసు నుంచే సంగీత ప్రదర్శనలు ప్రారంభించారు. అంటే వారి వేదిక జీవితం 1940ల మధ్యకాలంలోనే ప్రారంభమైందని చెప్పవచ్చు. అయితే వారి తొలి కచేరీకి ఖచ్చితమైన సంవత్సరాన్ని నిర్ధారించే ఆధారం లభించనందున ఒక నిర్దిష్ట సంవత్సరాన్ని పేర్కొనడం సముచితం కాదు. చిన్న వయసులోనే వేదికపై పాడటం వారికి గాన అనుభవాన్ని పెంచింది. తరువాత వారి కచేరీలు క్రమంగా విస్తరించాయి.

1940ల చివర్లో జయలక్ష్మి చిత్రగానంలోకి ప్రవేశించారు. 1948లో వచ్చిన ఇదు నిజమా అనే తమిళ చిత్రంలో ఆమె పాడిన పాట ఆమె సినీ ప్రయాణానికి తొలి ముఖ్యమైన గుర్తింపుగా నమోదైంది. ఆ తరువాత 1950లలో ఆమె తమిళం, తెలుగు, మలయాళం, కన్నడ భాషల చిత్రాలలో అనేక పాటలు పాడారు. ఆమె స్వరంలో శాస్త్రీయ సంగీత శిక్షణ స్పష్టంగా వినిపించేది. అందువల్ల శాస్త్రీయ సంగీత ఆధారితమైన, భక్తి ప్రధానమైన, భావగంభీరమైన పాటలకు ఆమె స్వరం ఎంతో అనుకూలంగా ఉండేది.

తెలుగు చిత్రరంగంలో కూడా జయలక్ష్మి మంచి గుర్తింపు పొందారు. 1950లో వచ్చిన బీదల పాట్లు చిత్రంలో ఆమె పాటలు నమోదయ్యాయి. అదే కాలంలో తమిళంలో ఏழై పడుం పాడు, మలయాళంలో ప్రసన్న వంటి చిత్రాలలో కూడా పాడారు. 1950ల ప్రారంభంలో ఆమె సినీగానం వేగంగా విస్తరించింది. వివిధ సంగీత దర్శకులతో పనిచేసి తన స్వర వైవిధ్యాన్ని చూపించారు.

1954లో వచ్చిన మనోహర చిత్రం వారి సినీ ప్రయాణంలో మరో ముఖ్యమైన ఘట్టం. ఈ చిత్రం తమిళం, తెలుగు భాషల్లో రూపొందింది. ఇందులో రాధా–జయలక్ష్మి పేరుతో పలు పాటలు నమోదయ్యాయి. తెలుగులో ప్రణయ విలాసములే, వేచితినిన్నినాళ్లు వంటి పాటలు వారి గానానికి ఉదాహరణలు. వన మహోత్సవం పాటలో కూడా రాధా–జయలక్ష్మి భాగస్వామ్యం నమోదైంది. తమిళ రూపంలో సింగార పైంగిలియే పేసు అనే పాటను ఎ.ఎం. రాజాతో కలిసి పాడారు. ఈ పాటలు వారి శాస్త్రీయ శిక్షణకు అనుగుణమైన స్వరసౌందర్యాన్ని చూపిస్తాయి.

ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన విషయాన్ని గుర్తించాలి. సినీ రంగంలో రాధా–జయలక్ష్మి అనే పేరు ప్రధానంగా జయలక్ష్మి గానానికి ఉపయోగించబడింది. రాధ ఎక్కువగా కచేరీ వేదికపై జయలక్ష్మితో కలిసి పాడారు. 1973లో వచ్చిన దైవం చిత్రంలోని తిరుచ్చెందూరిల్ పోర్ పురిందు అనే భక్తిగీతం మాత్రం ఇద్దరూ కలిసి పాడిన అరుదైన సినీ గీతాలలో ఒకటి. అందువల్ల సినిమా రంగంలో వారి పేరును చూసినప్పుడు ఇద్దరూ ప్రతి పాటను కలిసి పాడారని భావించడం సరైంది కాదు.

1950లలో సినీ గానం కొనసాగుతుండగానే వారి కర్ణాటక సంగీత కచేరీ జీవితం కూడా బలపడింది. 1960లు, 1970లు వారి సంగీత జీవితంలో అత్యున్నత దశగా నిలిచాయి. దేశంలోని అనేక ప్రాంతాలలో కచేరీలు చేశారు. వారి కార్యక్రమాలు శ్రోతలను విశేషంగా ఆకర్షించేవి. జంటగా పాడుతున్నప్పటికీ ఇద్దరి స్వరాలు ఒకే భావాన్ని ఒకే సమయంలో వ్యక్తపరిచే విధంగా ఉండేవి. వారి గానంలో పరస్పర సమన్వయం అత్యంత సహజంగా కనిపించేది.

వారి గానంలో రాగాలాపనకు ప్రత్యేక స్థానం ఉండేది. వేగవంతమైన బ్రిగాలు వారి ప్రధాన ఆకర్షణలలో ఒకటి. నిరవల్‌లో సాహిత్యభావాన్ని కాపాడుతూ స్వరాలను విస్తరించేవారు. స్వరకల్పనలో లయను స్పష్టంగా చూపించేవారు. కృతుల పదాలను స్పష్టంగా పలికేవారు. రాగభావం, సాహిత్యభావం రెండింటినీ సమానంగా గౌరవించడం వారి గానానికి ప్రత్యేకతను ఇచ్చింది. జి.ఎన్.బి. ప్రభావం స్పష్టంగా ఉన్నప్పటికీ, ఇద్దరి స్వరాల సహజమైన సమన్వయం వారి గానాన్ని ప్రత్యేకంగా నిలిపింది.

వారి సంగీత సేవకు 1981లో సంగీత నాటక అకాడమీ పురస్కారం లభించింది. కర్ణాటక గాత్ర సంగీత విభాగంలో లభించిన ఈ జాతీయ పురస్కారం వారి దీర్ఘకాలిక సంగీత సేవకు వచ్చిన ముఖ్యమైన గౌరవం. ఆ సమయానికి వారు కచేరీ రంగంలో స్థిరపడిన ప్రముఖ గాయనీమణులుగా గుర్తింపు పొందారు.

తరువాతి కాలంలో వారి దృష్టి కచేరీల నుంచి సంగీత బోధన వైపు ఎక్కువగా మళ్లింది. వేదికపై సాధించిన అనుభవాన్ని తరువాతి తరానికి అందించడం తమ బాధ్యతగా భావించారు. వారి వద్ద శిక్షణ పొందిన ప్రముఖ శిష్యులలో షణ్ముఖప్రియ, హరిప్రియ అనే ప్రియా సిస్టర్స్ ప్రత్యేకంగా నిలిచారు. రాధా–జయలక్ష్మి నుంచి వారు జి.ఎన్.బి. బాణీలోని అనేక సూక్ష్మ అంశాలను అభ్యసించారు. ఈ విధంగా గురువుల నుంచి శిష్యులకు ఒక ముఖ్యమైన గాన పరంపర కొనసాగింది.

వారి శిష్య పరంపరను చూస్తే సంగీత వారసత్వం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. జి.ఎన్. బాలసుబ్రహ్మణ్యం నుంచి టి.ఆర్. బాలసుబ్రహ్మణ్యానికి, అక్కడి నుంచి రాధా–జయలక్ష్మికి, వారి నుంచి ప్రియా సిస్టర్స్ వంటి తరువాతి తరానికి ఈ సంగీత సంప్రదాయం చేరింది. ఈ పరంపరలో కేవలం కృతులు మాత్రమే కాదు. రాగాన్ని ఆవిష్కరించే విధానం, బ్రిగాలను ఉపయోగించే పద్ధతి, సాహిత్య స్పష్టత, శ్రుతిశుద్ధి, లయ నియంత్రణ వంటి గాన లక్షణాలు కూడా తరతరాలకు అందాయి.

జయలక్ష్మి 2014 మే 27న చెన్నైలో కన్నుమూశారు. రాధ 2025 సెప్టెంబరు 28న 93 సంవత్సరాల వయసులో కన్నుమూశారు. దాదాపు ఎనిమిది దశాబ్దాల కాలం పాటు వారి సంగీత ప్రయాణం కొనసాగింది.

రాధా–జయలక్ష్మి వారసత్వాన్ని కేవలం సినిమా పాటలతో లేదా కచేరీలతో మాత్రమే కొలవలేం. వారు కర్ణాటక సంగీతంలో జంట గానానికి ఒక ప్రత్యేక రూపాన్ని ఇచ్చారు. జి.ఎన్. బాలసుబ్రహ్మణ్యం బాణీని స్వీకరించి, దానికి తమ స్వరాల సహజ సమన్వయాన్ని జోడించారు. ఒకవైపు శాస్త్రీయ సంగీత వేదికపై ఉన్నత ప్రమాణాలను నిలబెట్టారు. మరోవైపు జయలక్ష్మి చిత్రగానంలో శాస్త్రీయ సంగీత శిక్షణ కలిగిన గాయనిగా ప్రత్యేక ముద్ర వేశారు. చివరకు తమ సంగీత జ్ఞానాన్ని శిష్యులకు అందించారు.