1963 మార్చి 29న విడుదలైన లవకుశ తెలుగు చలనచిత్ర చరిత్రలో ఒక అపూర్వమైన మైలురాయి. రామాయణంలోని ఉత్తరకాండను ఆధారంగా చేసుకుని రూపొందిన ఈ చిత్రం కేవలం ఒక పౌరాణిక కథను తెరపై ఆవిష్కరించిన సినిమా కాదు; రంగు, కళా దర్శకత్వం, ఛాయాగ్రహణం, నటన, సంగీతం, నృత్యం, సంభాషణ, శబ్దం వంటి అనేక విభాగాలను ఒక సమగ్ర కళారూపంగా మలిచిన మహత్తర ప్రయత్నం. సి. పుల్లయ్య దర్శకత్వంలో ప్రారంభమైన ఈ చిత్రాన్ని ఆయన కుమారుడు సి. ఎస్. రావు తరువాత పూర్తి చేశారు. శంకరరెడ్డి నిర్మించిన ఈ చిత్రంలో ఎన్.టి. రామారావు శ్రీరాముడిగా, అంజలీదేవి సీతగా, కాంతారావు లక్ష్మణుడిగా, నాగయ్య వాల్మీకిగా, శోభన్బాబు శత్రుఘ్నుడిగా, కైకాల సత్యనారాయణ భరతుడిగా, రేలంగి వీరన్నగా, ఎస్. వరలక్ష్మి భూదేవిగా, మాస్టర్ నాగరాజు లవుడిగా, మాస్టర్ సుబ్రహ్మణ్యం కుశుడిగా నటించారు. సుమారు మూడు గంటల నిడివి గల ఈ చిత్రం తెలుగు సినిమా వాణిజ్య చరిత్రలో అపూర్వమైన విజయాన్ని సాధించి, 75 వారాల పాటు ప్రదర్శితమైంది. అదే సమయంలో జాతీయ స్థాయిలో ఉత్తమ తెలుగు చిత్రంగా రాష్ట్రపతి రజత పతకాన్ని అందుకుంది.
లవకుశ ఆవిర్భావం వెనుక ఉన్న ఆలోచనే ఆసక్తికరమైనది. నిర్మాత ఎ. శంకరరెడ్డి, చరణదాసి చిత్రంలో ఎన్.టి. రామారావు, అంజలీదేవి రామసీతలుగా నటించిన మురిసెను లోకము కనుమా పాటను చూసిన తరువాత, వారిద్దరినీ రామసీతలుగా పెట్టి రామాయణాన్ని తెరకెక్కించాలనే సంకల్పానికి వచ్చారు. అదే సమయంలో సి. పుల్లయ్య తన 1934 నాటి విజయవంతమైన లవకుశను మళ్లీ నిర్మించాలనే ఆలోచనలో ఉన్నారు. ఈ రెండు ఆలోచనలు కలవడంతో కొత్త లవకుశ రూపుదిద్దుకుంది. 1934లో స్వయంగా పుల్లయ్య రూపొందించిన చిత్రాన్ని దాదాపు మూడు దశాబ్దాల తరువాత అదే దర్శకుడు పునర్నిర్మించడం భారతీయ సినిమా చరిత్రలోనే అరుదైన సందర్భం. అయితే ఇది కేవలం పాత చిత్రాన్ని రంగుల్లో మళ్లీ తీసిన ప్రయత్నం కాదు. కొత్త తరం ప్రేక్షకులకు అనుగుణంగా కథనం, నటన, సంగీతం, సాంకేతిక రూపకల్పన, దృశ్య వైభవం అన్నింటినీ కొత్త స్థాయికి తీసుకెళ్లిన పునర్నిర్మాణం.
కథా పరంగా లవకుశ రామాయణంలోని అత్యంత విషాదభరితమైన, మానవీయమైన అధ్యాయాన్ని ఎంచుకుంది. పట్టాభిషిక్తుడైన రాముడు ప్రజాభిప్రాయాన్ని గౌరవిస్తూ గర్భిణి అయిన సీతను అరణ్యానికి పంపడం, వాల్మీకి ఆశ్రమంలో ఆమెకు లవకుశలు జన్మించడం, వారిని వాల్మీకి పెంచడం, వారు రామాయణాన్ని నేర్చుకుని గానం చేయడం, అశ్వమేధ యాగం సందర్భంలో రాముడితోనే తెలియక యుద్ధానికి సిద్ధపడటం, చివరికి సీత తన కుమారులను తండ్రితో కలిపి భూమిలో లీనమవడం కథకు మూలం. ఈ కథలో బాహ్యంగా రాజసభలు, యాగాలు, యుద్ధాలు ఉన్నప్పటికీ అసలు నాటకీయ శక్తి కుటుంబ సంబంధాల్లోనే ఉంది. తండ్రి తన కుమారులను గుర్తించలేని విషాదం, కుమారులు తమ తండ్రిని తెలియక ఎదిరించే పరిస్థితి, సీత తన జీవితంలోని అన్యాయాన్ని మౌనంగా భరించే స్థితి – ఇవే చిత్రానికి భావోద్వేగ కేంద్రాలు.
వెంపటి సదాశివబ్రహ్మం కథా నిర్మాణం, సంభాషణలలో 1934 నాటి చిత్రానికి ఉన్న పునాదిని గౌరవిస్తూ, భాషను మరింత సరళంగా, శ్రావ్యంగా తీర్చిదిద్దారు. పాత చిత్రంలోని కథన నిర్మాణం, బలిజేపల్లి లక్ష్మీకాంత కవి సంభాషణల ప్రభావం కొత్త చిత్రంలో ఉన్నప్పటికీ, వాటిని యథాతథంగా అనుసరించకుండా సమకాలీన ప్రేక్షకుడికి సులభంగా అర్థమయ్యేలా మార్చారు. పౌరాణిక చిత్రానికి కావాల్సిన గాంభీర్యాన్ని కోల్పోకుండా, సంభాషణలు పాత్రల భావోద్వేగాలను నేరుగా ప్రేక్షకుడికి చేరేలా ఉండటం ఈ చిత్ర రచనలోని ప్రధాన బలం.
ఈ చిత్ర నిర్మాణంలో అత్యంత పెద్ద సాహసం రంగును ఎంచుకోవడం. అప్పటివరకు తెలుగు సినిమాల్లో కొన్ని పాటలు, కొన్ని సన్నివేశాలు మాత్రమే రంగులో చిత్రీకరించబడిన సందర్భాలు ఉన్నా, పూర్తి నిడివి గల చిత్రాన్ని రంగులో నిర్మించడం పూర్తిగా భిన్నమైన సాంకేతిక సవాలు. నిర్మాత శంకరరెడ్డి మొదటి నుంచీ చిత్రాన్ని రంగులో నిర్మించాలని నిర్ణయించడంతో నిర్మాణ వ్యయం గణనీయంగా పెరిగింది. 1958లో నిర్మాణం ప్రారంభమై, దాదాపు మూడో వంతు పూర్తయిన తరువాత ఆర్థిక సమస్యల కారణంగా సినిమా నిలిచిపోయింది. దాదాపు ఐదేళ్ల విరామం తరువాత సుందర్లాల్ నహతా ఆర్థిక సహాయం చేయడం, బి. నాగిరెడ్డి స్టూడియో సౌకర్యాలు కల్పించడం వంటి సహకారాలతో నిర్మాణం మళ్లీ కొనసాగింది.
ఇక్కడ లవకుశ నిర్మాణ చరిత్రలో మరో అసాధారణమైన అంశం కనిపిస్తుంది. సి. పుల్లయ్య అనారోగ్యానికి గురైన సమయంలో మిగిలిన చిత్రాన్ని ఎవరు పూర్తి చేయాలనే ప్రశ్న వచ్చింది. బి.ఎన్. రెడ్డి సి. పుల్లయ్య కుమారుడు సి. ఎస్. రావును సూచించారు. మొదట సి. ఎస్. రావుకు సంకోచం కలిగింది. వాల్మీకి ఆశ్రమానికి సంబంధించిన ముఖ్యమైన ఘట్టాలను తన తండ్రి ఇప్పటికే చిత్రీకరించారని, మిగిలిన భాగంలో అంత నాటకీయత లేదని ఆయన భావించారు. అయితే సి. పుల్లయ్య రాముడి రాజభవనంలోని భావోద్వేగ సన్నివేశాలు కూడా కథలో అంతే ముఖ్యమని కుమారుడికి వివరించి ప్రోత్సహించారు. చివరకు సి. ఎస్. రావు మిగిలిన భాగాన్ని పూర్తి చేశారు. తండ్రి దర్శకత్వంలో మొదలై, కుమారుడి దర్శకత్వంలో పూర్తయిన ఈ చిత్రం నిర్మాణ చరిత్రలోనే ఒక ప్రత్యేకమైన ఉదాహరణ.
ఈ రెండు దర్శకుల మధ్య శైలీ భేదం ఉన్నప్పటికీ చిత్రం విభిన్న భాగాలుగా విడిపోయినట్లు అనిపించకపోవడం గొప్ప దర్శకత్వ నైపుణ్యం. సి. పుల్లయ్యకు పౌరాణిక కథనంపై ఉన్న అనుభవం, సి. ఎస్. రావుకు ఉన్న సమకాలీన చలనచిత్ర అవగాహన కలిసి చిత్రానికి ఒక నిరంతర దృశ్యభాషను ఇచ్చాయి. ముఖ్యంగా రాముడి రాజభవనంలోని భావోద్వేగ సన్నివేశాలను సి. ఎస్. రావు ఎంతో శ్రద్ధతో చిత్రీకరించారు. కథలో యుద్ధం ఎంత ముఖ్యమో, రాముడి అంతరంగ సంఘర్షణ కూడా అంతే ముఖ్యమని ఆయన గ్రహించారు. అందువల్ల చివరి భాగం కేవలం అశ్వమేధ యుద్ధంగా కాకుండా కుటుంబ విరహం, గుర్తింపు, పశ్చాత్తాపం, ధర్మసంకటంతో కూడిన నాటకంగా మారింది.
లవకుశలో ఎన్.టి. రామారావు రాముడిగా కనిపించిన తీరు తెలుగు సినీ చరిత్రలో ఒక ప్రత్యేక అధ్యాయం. సీతారామ కల్యాణం చిత్రంలో రావణుడిగా నటించిన రెండేళ్లకే ఆయన లవకుశలో శ్రీరాముడిగా కనిపించారు. ఈ రెండు పాత్రల మధ్య ఆయన ప్రదర్శించిన వ్యత్యాసం ఆయన నటనా పరిధిని తెలియజేస్తుంది. రావణుడిలోని అహంకారం, శక్తి, రాజసం ఒక వైపు ఉంటే, రాముడిలోని నిగ్రహం, ధర్మబద్ధత, కరుణ, రాజధర్మం మరో వైపు ఉన్నాయి. లవకుశలో రాముడు దేవుడిగా మాత్రమే కనిపించడు; రాజధర్మం మరియు వ్యక్తిగత జీవితానికి మధ్య చిక్కుకున్న ఒక బాధ్యతాయుతమైన మనిషిగా కూడా కనిపిస్తాడు.
ఎన్.టి.ఆర్. రాముడి పాత్రలో చూపిన నిగ్రహమే చిత్రానికి ఆధ్యాత్మిక వాతావరణాన్ని ఇచ్చింది. సాధారణంగా పౌరాణిక పాత్రల్లో గంభీరమైన సంభాషణలు, పెద్ద హావభావాలు కనిపించవచ్చు. కానీ లవకుశలో రాముడి బాధ ఎక్కువగా చూపుల్లోనూ, స్వరంలోని మృదుత్వంలోనూ వ్యక్తమవుతుంది. సీతను అరణ్యానికి పంపించే నిర్ణయంలో ఆయనకు ఉన్న అంతర్గత సంఘర్షణ, లవకుశలను మొదటిసారి చూసినప్పుడు కలిగే అనుభూతి, చివర్లో సీతను కోల్పోయే సమయంలోని విషాదం – ఇవన్నీ అతిశయోక్తి లేకుండా ప్రదర్శించబడ్డాయి.
ఎన్.టి. రామారావు రాముడిగా అంతగా ప్రేక్షకుల మనస్సులో స్థిరపడటానికి నటనతో పాటు రూపకల్పన కూడా కారణం. కిరీటం, ఆభరణాలు, విల్లు, దుస్తులు, ముఖ అలంకరణ అన్నీ కలిసి ఒక ఆదర్శ రాజు రూపాన్ని నిర్మించాయి. ఒక సందర్భంలో రాముడి పాత్ర కోసం తయారు చేసిన కిరీటాలు ఏవీ సరిపోకపోవడంతో, చరణదాసి చిత్రంలో రాముడి పాత్రకు ఉపయోగించిన కిరీటాన్నే తిరిగి ఉపయోగించినట్లు చిత్ర నిర్మాణ చరిత్ర చెబుతుంది. అప్పట్లో దాని ధర కేవలం రూ.140. ఇది చిన్న సంఘటనలా కనిపించినప్పటికీ, ఆ కాలపు సినిమా నిర్మాణంలో వస్తువులను ఎంత జాగ్రత్తగా వినియోగించేవారో తెలియజేస్తుంది.
అంజలీదేవి సీత పాత్రలో ఇచ్చిన నటన చిత్రానికి భావోద్వేగ ఆత్మ. ఆమె సీతలో దైవత్వం ఉంది, కానీ దానికి మించి మానవీయమైన బాధ ఉంది. రాజమహిషిగా ఉన్న సమయంలో కనిపించే గౌరవం, అరణ్యానికి పంపబడినప్పుడు కనిపించే నిశ్శబ్ద వేదన, వాల్మీకి ఆశ్రమంలో తల్లిగా మారిన తరువాత కనిపించే మమత, చివర్లో తన కుమారులను తండ్రితో కలిపి తాను భూమిలోకి వెళ్లే సమయంలో కనిపించే ఆత్మగౌరవం – ఈ నాలుగు దశల్లోనూ అంజలీదేవి పాత్రను వేర్వేరు భావస్థాయుల్లో మలిచారు.
ప్రత్యేకంగా గర్భిణి సీతను అరణ్యానికి పంపించే ఘట్టం చిత్రంలోని అత్యంత బాధాకరమైన దృశ్యాల్లో ఒకటి. గర్భిణి సీత వాల్మీకి ఆశ్రమం వైపు పరుగెత్తడం దృశ్యపరంగా అసహజంగా కనిపించవచ్చని చిత్రబృందంలోని జి.వి.ఆర్. శేషగిరిరావు సూచించడంతో ఆ సన్నివేశాన్ని మరుసటి రోజు మళ్లీ చిత్రీకరించారు. ఇలాంటి చిన్న సాంకేతిక పరిశీలనలు కూడా పాత్ర యొక్క విశ్వసనీయతను ఎంతగా ప్రభావితం చేస్తాయో ఈ సంఘటన తెలియజేస్తుంది.
లవకుశ పాత్రల్లో మాస్టర్ నాగరాజు, మాస్టర్ సుబ్రహ్మణ్యం నటన చిత్రానికి కొత్త శక్తిని ఇచ్చింది. లవుడిగా మాస్టర్ నాగరాజు అప్పటికే బాలనటుడిగా గుర్తింపు పొందినవాడు. కుశుడి పాత్రకు కాకినాడకు చెందిన మాస్టర్ సుబ్రహ్మణ్యాన్ని లవకుశ నాటకంలో అతని నటన చూసి ఎంపిక చేశారు. అతను ఎంపికైనప్పుడు తొమ్మిదేళ్ల వయసులో ఉండగా, సినిమా విడుదలయ్యే సమయానికి పద్నాలుగేళ్ల వయసుకు చేరుకున్నాడు. అందువల్ల కొన్ని సన్నివేశాల్లో బాలుర ఎత్తులో వ్యత్యాసం కనిపించింది. కానీ వారి అసాధారణమైన నటన ప్రేక్షకులను అంతగా ఆకట్టుకోవడంతో ఈ సాంకేతిక అసమానత పెద్ద సమస్యగా అనిపించలేదు.
లవకుశుల నటనలో ముఖ్యమైనది వారి అమాయకత్వం మాత్రమే కాదు, రామాయణాన్ని గానం చేసే ఋషికుమారులుగా కనిపించగలిగిన గంభీరత. వారు రాముడిని తండ్రిగా తెలియకుండా అతని ఎదుట నిలబడాలి. మరోవైపు ప్రేక్షకుడికి వారు రామసీతల కుమారులని ముందే తెలుసు. ఈ నాటకీయ వ్యత్యాసాన్ని పిల్లల ముఖాల్లోని అమాయకత్వం, సంభాషణలోని ధైర్యం, గానంలో కనిపించే ఆత్మవిశ్వాసం ద్వారా సినిమా అద్భుతంగా నిర్మించింది.
వాల్మీకిగా నాగయ్య నటన కూడా చిత్రానికి ఆధ్యాత్మిక గంభీరతను ఇచ్చింది. వాల్మీకి పాత్ర కేవలం సీతకు ఆశ్రయం ఇచ్చే ఋషి కాదు; లవకుశలకు రామాయణాన్ని నేర్పే గురువు, సీతకు సంరక్షకుడు, రామకథను తదుపరి తరానికి అందించే మాధ్యమం. ఆయన స్వరంలోని గాంభీర్యం, ముఖంలోని ప్రశాంతత పాత్రకు తగిన ఆధ్యాత్మికతను అందించాయి. కాంతారావు లక్ష్మణుడిగా, శోభన్బాబు శత్రుఘ్నుడిగా, సత్యనారాయణ భరతుడిగా తమ పాత్రలకు తగిన రాజసాన్ని, కుటుంబ అనుబంధాన్ని అందించారు. రేలంగి వీరన్నగా కథలోని గంభీరతకు మధ్యలో సామాజిక వ్యాఖ్యను, హాస్యాన్ని తీసుకొచ్చారు.
లవకుశ సాంకేతిక వైభవంలో కళా దర్శకుడు టి.వి.ఎస్. శర్మకు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. రంగు చిత్రానికి కావాల్సిన దృశ్య వైభవం సాధారణ నలుపు తెలుపు పౌరాణిక చిత్రం కంటే పూర్తిగా భిన్నమైనది. అయోధ్య రాజభవనాలు, వాల్మీకి ఆశ్రమం, యాగశాలలు, అరణ్య ప్రాంతాలు, దేవతా దృశ్యాలు, రాజసభలు – ప్రతిదానికీ రంగు, ఆకృతి, పరిమాణం, అలంకరణలో ప్రత్యేక శ్రద్ధ అవసరం. శర్మ రూపొందించిన సెట్లు చిత్రానికి కేవలం అందాన్ని ఇవ్వలేదు; కథ జరుగుతున్న ప్రపంచాన్ని ప్రేక్షకుడి ముందు నిర్మించాయి.
ఛాయాగ్రహణంలో పి.ఎల్. రాయ్, ఆయన సహాయకుడు విశ్వనాథ్ రాయ్ చేసిన పని ఈ రంగు ప్రపంచాన్ని తెరపై సజీవంగా నిలబెట్టింది. నేటి డిజిటల్ కెమెరాల సౌలభ్యం లేని కాలంలో రంగు ఫిల్మ్పై కాంతి నియంత్రణ, ఎక్స్పోజర్, సెట్ల రంగు సమతుల్యత వంటి అంశాలు అత్యంత జాగ్రత్తగా నిర్వహించాల్సి వచ్చేది. రాజసభల వైభవం, ఆశ్రమంలోని సహజత్వం, యాగశాలల గంభీరత, అరణ్య దృశ్యాల ప్రశాంతత – ఒక్కొక్కదానికి వేర్వేరు దృశ్య స్వభావం కల్పించడం ఛాయాగ్రహణ ప్రణాళికలోని నైపుణ్యాన్ని తెలియజేస్తుంది.
ట్రిక్ ఫోటోగ్రఫీలో రవికాంత్ నాగాయిచ్ సహకారం కూడా చిత్ర సాంకేతిక వైభవానికి తోడైంది. రామాయణంలోని దైవిక అంశాలను తెరపై నమ్మదగిన రీతిలో చూపించడానికి ఆ కాలంలో ప్రత్యేక దృశ్య ప్రభావాలు అవసరమయ్యేవి. దేవతా దర్శనాలు, ఆకాశ సంబంధిత దృశ్యాలు, యుద్ధ సన్నివేశాలు, అశ్వమేధ యాగం వంటి సందర్భాల్లో ట్రిక్ ఫోటోగ్రఫీ కథకు అవసరమైన మహత్తును పెంచింది. ఇక్కడ సాంకేతికత కథను మింగకుండా, కథలోని అద్భుతత్వాన్ని బలపరిచింది.
లవకుశలో రంగు కేవలం సాంకేతిక ప్రదర్శన కాదు. రంగును కథన భాషగా ఉపయోగించడం చిత్రానికి ఉన్న గొప్ప విజయాల్లో ఒకటి. రాముడి రాజసభలోని క్రమబద్ధమైన రంగుల ప్రపంచం, సీత వాల్మీకి ఆశ్రమంలోకి వెళ్లిన తరువాత కనిపించే సహజమైన ఆకుపచ్చ, భూమి రంగుల ప్రపంచం, యాగశాలలోని వైభవం, లవకుశల అరణ్య జీవితానికి సంబంధించిన సహజ వాతావరణం – వీటి మధ్య రంగు ద్వారా భావవ్యత్యాసం సృష్టించబడింది. ఈ విధంగా చూస్తే లవకుశ తెలుగు సినిమాకు తొలి పూర్తి నిడివి రంగు చిత్రంగా నిలిచిన చిత్రం మాత్రమే కాదు; రంగును కథన సౌందర్యంలో భాగం చేసిన ముఖ్యమైన ప్రయోగం.
సంగీతం విషయానికి వస్తే లవకుశను తెలుగు సినీ సంగీత చరిత్రలో ప్రత్యేక అధ్యాయంగా పరిగణించాలి. ఘంటసాల స్వరపరిచిన ఈ చిత్రంలో పాటలు, పద్యాలు, శ్లోకాలు కలిపి విస్తృతమైన సంగీత ప్రపంచాన్ని నిర్మించాయి. రామకథను వినరయ్యా, వినుడు వినుడు రామాయణ గాథ, శ్రీరాముని చరితమును తెలిపెదమమ్మా, రామ సుగుణధామ, లేరు కుశలవుల సాటి, ఏ నిమిషానికి ఏమి జరుగునో, జయ జయ రామా, రామన్న రాముడు కోదండ రాముడు, విరిసె చల్లని వెన్నెలా వంటి గీతాలు చిత్రానికి అపారమైన ప్రజాదరణను తెచ్చాయి.
రామకథను వినరయ్యా, వినుడు వినుడు రామాయణ గాథ వంటి గీతాలు లవకుశల సంగీత నిర్మాణంలో అసాధారణమైన కథన పద్ధతిని సూచిస్తాయి. లవకుశలు తమ తండ్రి రాముడి కథనే అతని ఎదుట గానం చేసే సందర్భం కథలో అత్యంత శక్తివంతమైన నాటకీయ పరిస్థితి. ప్రేక్షకుడికి నిజం తెలుసు; రాముడికి తెలియదు. ఈ వ్యంగ్య విషాదాన్ని పాటల ద్వారా మరింతగా పెంచారు. పి. లీల, పి. సుశీల గాత్రాల్లోని స్పష్టత, మృదుత్వం, భక్తి భావం ఈ గీతాలకు ప్రత్యేకమైన శ్రావ్యతను ఇచ్చాయి. రామకథను వినిపించే సందర్భంలో పాట కేవలం వినోదం కాదు; కథను ముందుకు తీసుకువెళ్లే సంభాషణగా మారింది.
శ్రీరాముని చరితమును తెలిపెదమమ్మా గీతం సంగీతపరంగా కూడా ప్రత్యేకమైనది. ఈ గీతానికి శివరంజని రాగ ఛాయను ఆధారంగా తీసుకుని, ఘంటసాల కొన్ని అన్యస్వరాలను ఉపయోగించడం ద్వారా దానికి మరింత విస్తృతమైన భావరంగాన్ని ఇచ్చారు. శివరంజని సాధారణంగా కరుణ, విషాదం వంటి భావాలకు అనుకూలమైన రాగంగా భావించబడుతుంది. కానీ లవకుశలో దానిని కేవలం విషాదానికి పరిమితం చేయకుండా రామకథను ఉత్సాహంతో, భక్తితో, మాధుర్యంతో చెప్పే విధంగా ఉపయోగించడం ఘంటసాల స్వరకల్పనలోని సృజనాత్మకతకు ఉదాహరణ.
పి. లీల, పి. సుశీల కలిసి పాడిన రామకథను వినరయ్యా, వినుడు వినుడు రామాయణ గాథ, శ్రీరాముని చరితమును తెలిపెదమమ్మా వంటి గీతాల్లో రెండు స్వరాల మాధుర్యం ప్రత్యేకంగా వినిపిస్తుంది. వారి గాత్రాలు పాత్రలకు మాత్రమే కాకుండా కథలోని భక్తి వాతావరణానికి కూడా స్వరం ఇచ్చాయి. ముఖ్యంగా లవకుశలు రామాయణాన్ని గానం చేసే సందర్భాల్లో బాలల అమాయకత్వానికి తగిన సరళత, ఋషికుమారులకు తగిన శాస్త్రీయ శిక్షణ, రామకథకు తగిన భక్తి – ఈ మూడు లక్షణాలను సంగీతం ఒకేసారి సాధించింది.
ఏ నిమిషానికి ఏమి జరుగునో అనే గీతం చిత్రంలోని తాత్విక భావాన్ని ముందుకు తెస్తుంది. మనిషి జీవితంలో ఏ క్షణంలో ఏ మార్పు సంభవిస్తుందో ఎవరికీ తెలియదనే భావన రామాయణ కథకు సరిగ్గా సరిపోతుంది. రాముడు రాజ్యాన్ని పొందిన క్షణంలోనే సీతను కోల్పోతాడు; సీత అరణ్యంలో ఒంటరిగా ఉన్న సమయంలో లవకుశలకు తల్లవుతుంది; చివరికి తన కుమారులను తండ్రితో కలిపిన తరువాత భూమిలో లీనమవుతుంది. ఘంటసాల స్వరకల్పనలో ఈ పాటకు విషాదం ఉన్నా అది నిరాశగా మారదు. విధి ముందు మనిషి అసహాయతను తాత్వికంగా స్వీకరించే భావం దానిలో ఉంటుంది.
జయ జయ రామా శ్రీరామా వంటి గీతాలు భక్తి, ఉత్సవం, సామూహిక ఆరాధనను తెరపైకి తెచ్చాయి. రాముడి పట్టాభిషేకం వంటి సందర్భాల్లో సంగీతం వ్యక్తిగత భావాన్ని దాటి సామూహిక భక్తి అనుభూతిని సృష్టిస్తుంది. బృందగానం, లయ, వాద్య విన్యాసం, ఘంటసాల స్వర నిర్మాణం కలిసి రాజసభ వాతావరణాన్ని విస్తరించాయి.
రామన్న రాముడు కోదండ రాముడు పాటలో భక్తి గీతానికి మరో సరళమైన, ప్రజలకు దగ్గరైన రూపం కనిపిస్తుంది. పి. సుశీల, కె. జమునారాణి గాత్రాలు పాటను ఉత్సాహభరితమైన ప్రజా గీతంలా మలిచాయి. మరోవైపు విరిసె చల్లని వెన్నెలా వంటి గీతంలో సీతారాముల అనుబంధం, కుటుంబ ఆనందం, ఉత్సవ భావం మృదువైన మెలోడీగా వ్యక్తమవుతుంది. ఈ పాటలను పక్కపక్కన వింటే ఘంటసాల ఒకే చిత్రంలో భక్తి సంగీతాన్ని ఎన్నో రూపాల్లో ఎలా మలిచారో అర్థమవుతుంది.
అశ్వమేధయాగానికి జయము వంటి బృందగీతాలు భారీ యాగసన్నివేశానికి అవసరమైన సామూహిక శక్తిని అందించాయి. రాజ్యం, యాగం, ప్రజాక్షేమం, ధర్మం వంటి భావాలను వ్యక్తిగత గాత్రం కంటే బృంద స్వరం మరింత సమర్థంగా మోసుకెళ్తుంది. ఘంటసాల ఈ అవసరాన్ని గుర్తించి, వాద్యాలు, బృందగానం, లయను కలిపి ఒక విస్తృతమైన శబ్ద ప్రపంచాన్ని సృష్టించారు. ఈ విధంగా సంగీతం తెరపై కనిపించే వైభవానికి శబ్దరూపాన్ని ఇచ్చింది.
లవకుశలో పద్యాలకు కూడా ప్రత్యేకమైన స్థానం ఉంది. పూర్వ కవుల పద్యాలను కథకు అనుగుణంగా ఉపయోగించడం వల్ల చిత్రానికి సాహిత్యపరమైన గంభీరత వచ్చింది. పద్యాలను సినిమాటిక్ గమనానికి అనుగుణంగా పాడించడం సులభం కాదు. ఛందస్సు, అర్థం, భావం, నటుడి అభినయం, దృశ్య నిడివి అన్నీ సమన్వయం కావాలి. ఘంటసాల స్వర, గాత్ర ప్రతిభ ఈ పద్యాలను కేవలం పఠనంగా కాకుండా సంగీతాత్మకమైన నాటకీయ వ్యక్తీకరణగా మార్చింది.
లవకుశ సంగీతంలో ఘంటసాల ప్రత్యేకత ఏమిటంటే ఆయన భక్తిని ఒకే రకమైన గంభీర స్వరంలో బంధించలేదు. కొన్ని పాటల్లో భక్తి ఉత్సాహంగా వినిపిస్తుంది; మరికొన్నింటిలో అది తల్లిదండ్రుల ప్రేమగా మారుతుంది; మరికొన్ని పాటల్లో విరహం, విషాదం, తాత్వికతగా రూపాంతరం చెందుతుంది. రామాయణం వంటి విస్తృతమైన ఇతిహాసానికి సంగీతం కూడా విస్తృతమైన భావపరిధిని కలిగి ఉండాలి. లవకుశలో అది సాధ్యమైంది.
చిత్ర నిర్మాణంలో ఒక చిన్న సంఘటన కూడా ఆ కాలపు సినిమా బృందాల నిబద్ధతను తెలియజేస్తుంది. ఒల్లనోరి మామా నీ పిల్లనీ అనే పాటను చిత్రానికి అవసరమైన నిడివి కోసం చేర్చారు. రేలంగి, గిరిజ అప్పట్లో రోజుకు మూడు షిఫ్టుల్లో ఇతర చిత్రాల షూటింగ్లో బిజీగా ఉండటంతో, ఈ పాట చిత్రీకరణను అర్ధరాత్రి తరువాత ప్రారంభించి తెల్లవారుజామున పూర్తి చేశారు. నిర్మాత అదనపు పారితోషికం ఇవ్వాలని చెప్పినా, ఇలాంటి మహాకావ్య చిత్రంలో నటించడం తమకు గౌరవమని చెప్పి వారు నిరాకరించారు. ఇది ఆ కాలపు కళాకారుల వృత్తిపట్ల ఉన్న నిబద్ధతకు ఒక అందమైన ఉదాహరణ.
లవకుశను సాంకేతికంగా మరో స్థాయికి తీసుకెళ్లిన అంశం దాని ద్విభాషా నిర్మాణం. తెలుగు, తమిళ భాషల్లో దాదాపు ఏకకాలంలో రూపొందించిన ఈ చిత్రంలో ప్రధాన పాత్రల్లో ఎన్.టి. రామారావు, అంజలీదేవి, నాగయ్య వంటి నటులను కొనసాగిస్తూ, ఇతర పాత్రల్లో ఆయా భాషలకు చెందిన నటులను ఉపయోగించారు. ఒకే కథను రెండు భాషల ప్రేక్షకుల సాంస్కృతిక భావజాలానికి అనుగుణంగా రూపొందించడం నిర్మాణ పరంగా పెద్ద సవాలు. తమిళ రూపం కూడా ఘన విజయం సాధించింది. తరువాత హిందీలోకి అనువదించబడింది.
లవకుశ వాణిజ్య విజయం కూడా దాని చారిత్రక ప్రాధాన్యాన్ని పెంచింది. 1963 మార్చి 29న విడుదలైన ఈ చిత్రం అప్పటి వరకు ఉన్న అనేక వసూళ్ల రికార్డులను అధిగమించింది. 75 వారాలపాటు ప్రదర్శించబడిన ఈ చిత్రం అనేక కేంద్రాల్లో శతదినోత్సవాన్ని, మరికొన్ని కేంద్రాల్లో 150, 175 రోజుల ప్రదర్శనను సాధించింది. అప్పటి టికెట్ ధరలు చాలా తక్కువగా ఉన్న కాలంలో కోటి రూపాయలకు పైగా వసూలు చేసిన తొలి తెలుగు చిత్రంగా దీనికి ప్రత్యేకమైన గుర్తింపు లభించింది. ప్రేక్షకుల ఆదరణ ఎంత తీవ్రంగా ఉందో చెప్పడానికి మరో ఉదాహరణ ఏమిటంటే, చాలామంది ఎన్.టి. రామారావు రాముడి చిత్రపటాన్ని తమ పూజా గదుల్లో ఉంచి ఆరాధించారు. అంజలీదేవిని కూడా సీతగా ప్రజలు అత్యంత గౌరవంతో చూసి, ఆమె బహిరంగంగా కనిపించినప్పుడు హారతి ఇచ్చిన సందర్భాలు నమోదయ్యాయి.
లవకుశకు లభించిన అధికారిక గుర్తింపుల్లో అత్యంత ముఖ్యమైనది జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారం. ఉత్తమ తెలుగు చిత్రంగా ఈ చిత్రం రాష్ట్రపతి రజత పతకాన్ని అందుకుంది. ఆ కాలంలో జాతీయ స్థాయిలో తెలుగు చిత్రానికి లభించిన ఈ గౌరవం చిత్ర నాణ్యతకు మాత్రమే కాదు, తెలుగు పౌరాణిక చిత్ర నిర్మాణం దేశవ్యాప్తంగా గుర్తింపు పొందినదానికి కూడా సంకేతం. వాణిజ్యంగా 75 వారాల అపూర్వ విజయాన్ని సాధించడంతో పాటు జాతీయ పురస్కారం పొందడం లవకుశను ప్రజాదరణ, కళాత్మకత రెండింటినీ సమానంగా సాధించిన చిత్రంగా నిలబెట్టింది.
లవకుశ సాంకేతికంగా ఒక సంధికాల చిత్రంగా కూడా చూడవచ్చు. భారతీయ సినిమా నలుపు తెలుపు యుగం నుంచి రంగు చిత్రాల వైపు కదులుతున్న సమయంలో ఇది వచ్చింది. కానీ రంగును కేవలం కొత్త సాంకేతిక ఆకర్షణగా ఉపయోగించకుండా, పౌరాణిక ప్రపంచ నిర్మాణంలో భాగం చేసింది. సెట్ల వైభవం, దుస్తుల రంగులు, ఆభరణాల మెరుపు, ప్రకృతి, యాగసన్నివేశాలు, దేవతా దృశ్యాలు అన్నింటినీ ఒకే రంగు సౌందర్యశాస్త్రంలో కూర్చడం కళా విభాగం, ఛాయాగ్రహణం, మేకప్, దుస్తుల రూపకల్పన, లైటింగ్ విభాగాల సమన్వయానికి నిదర్శనం.
అదే సమయంలో చిత్రంలో కనిపించే కొన్ని సాంకేతిక పరిమితులను కూడా దాని కాలానికి అనుగుణంగా చూడాలి. లవకుశల వయసులో కనిపించే వ్యత్యాసం, పెద్ద సెట్లలో పాత్రల కదలికలు, ట్రిక్ ఫోటోగ్రఫీకి ఉన్న పరిమితులు వంటి అంశాలు నేటి సాంకేతిక ప్రమాణాలతో పోలిస్తే కనిపించవచ్చు. కానీ ఆ పరిమితుల మధ్య దర్శకులు, నటులు, సాంకేతిక నిపుణులు సాధించిన విశ్వసనీయతే అసలు విషయం. ప్రేక్షకుడు కథలో లీనమైపోయినప్పుడు ఆ చిన్న అసమానతలు కనిపించకుండా పోయాయి. ఇదే మంచి కళా దర్శకత్వం, నటన, కథనం కలిపి సృష్టించే మాయ.
లవకుశలో దర్శకత్వం యొక్క అత్యున్నత విజయాన్ని చివరి భాగంలో చూడవచ్చు. లవకుశలు రాముడి ఎదుట నిలబడే సన్నివేశాలు కేవలం యుద్ధానికి దారి తీసే ఘట్టాలు కావు. ప్రేక్షకుడికి వారు రాముడి కుమారులని తెలుసు. రాముడికి తెలియదు. ఈ సమాచార అసమానతను దర్శకుడు సంగీతం, సంభాషణ, నటన, ఎడిటింగ్ ద్వారా క్రమంగా పెంచుతాడు. పిల్లల ధైర్యం పెరిగే కొద్దీ ప్రేక్షకుడి ఆందోళన పెరుగుతుంది. రాముడి ముఖంలో మొదట ఆశ్చర్యం, తరువాత గౌరవం, చివరకు అనుమానం కనిపిస్తుంది. సీత నిజం బయటపెట్టే దశకు చేరుకునే సరికి కథ భావోద్వేగ శిఖరాన్ని చేరుతుంది.
సీత భూమిలోకి వెళ్లే ముగింపు లవకుశకు ఆధ్యాత్మికమైన విషాదాన్ని ఇస్తుంది. సాధారణంగా వాణిజ్య చిత్రం ప్రేక్షకుడికి పూర్తిస్థాయి సంతోషకర ముగింపును అందించవచ్చు. కానీ రామాయణంలోని ఈ ఘట్టాన్ని మార్చకుండా, సీత తన భౌతిక జీవితాన్ని ముగించి భూమాతలో లీనమయ్యే విధంగా చూపించడం కథ యొక్క మూలభావాన్ని గౌరవించింది. అంజలీదేవి నటన, ఎన్.టి. రామారావు నిగ్రహం, సంగీతం, సంభాషణ, దృశ్య నిర్మాణం కలిసి ఈ ముగింపును విషాదభరితమైనప్పటికీ గంభీరమైన అనుభూతిగా మలిచాయి.
లవకుశను గొప్ప చిత్రంగా నిలబెట్టిన అసలు కారణం దాని ఒక్కో విభాగం ప్రత్యేకంగా అద్భుతంగా ఉండటమే కాదు; ఆ విభాగాలన్నీ ఒకే భావకేంద్రం చుట్టూ పనిచేయడం. సి. పుల్లయ్యకు ఉన్న పౌరాణిక అనుభవం, సి. ఎస్. రావు అందించిన తరువాతి దశ దర్శకత్వ శక్తి, టి.వి.ఎస్. శర్మ కళా వైభవం, పి.ఎల్. రాయ్ ఛాయాగ్రహణం, రవికాంత్ నాగాయిచ్ ట్రిక్ ఫోటోగ్రఫీ, ఘంటసాల సంగీతం, సాహిత్యరచన, ఎన్.టి. రామారావు–అంజలీదేవి నటన, బాలనటుల సహజత్వం – ఇవన్నీ కలసి ఒక సమగ్ర చలనచిత్ర అనుభవాన్ని సృష్టించాయి.
ముఖ్యంగా ఘంటసాల సంగీతం లేకుండా లవకుశను ఊహించడం దాదాపు అసాధ్యం. ఈ చిత్రంలో సంగీతం కథకు అలంకారం కాదు; కథను చెప్పే మరో భాష. రామకథను వినరయ్యా, వినుడు వినుడు రామాయణ గాథ వంటి గీతాలు కథను గానంగా ముందుకు తీసుకెళ్లాయి. శ్రీరాముని చరితమును తెలిపెదమమ్మా వంటి పాటలు భక్తిని శాస్త్రీయ మాధుర్యంతో కలిపాయి. ఏ నిమిషానికి ఏమి జరుగునో జీవితం మీద తాత్విక వ్యాఖ్యగా నిలిచింది. రామ సుగుణధామ భక్తి, మమతలను కలిపింది. అశ్వమేధయాగానికి జయము సామూహిక ఉత్సవాన్ని నిర్మించింది. పద్యాలు కథకు సాహిత్య గంభీరతను అందించాయి. ఈ సమగ్రతే లవకుశ సంగీతాన్ని తరతరాలకు నిలిచేలా చేసింది.
అందువల్ల లవకుశను కేవలం 1963లో వచ్చిన విజయవంతమైన పౌరాణిక చిత్రం అని చెప్పడం దాని స్థాయిని తగ్గించడం అవుతుంది. ఇది తెలుగు సినిమా రంగు యుగానికి ఒక శక్తివంతమైన ఆరంభం, పౌరాణిక చిత్ర నిర్మాణంలో సాంకేతిక సామర్థ్యానికి ఒక నిదర్శనం, ఎన్.టి. రామారావు రాముడి రూపానికి శాశ్వతమైన దృశ్య రూపం ఇచ్చిన చిత్రం, అంజలీదేవి సీత పాత్రకు మానవీయ గౌరవాన్ని అందించిన చిత్రం, ఘంటసాల సంగీతానికి ఒక శిఖరస్థానం, తెలుగు సాహిత్యం మరియు సినిమా సంగీతాన్ని ప్రజల దైనందిన స్మృతిలో భాగం చేసిన చిత్రం.
కాలం మారిపోయింది. రంగు చిత్ర సాంకేతికత ఎన్నో దశలను దాటింది. కంప్యూటర్ గ్రాఫిక్స్, డిజిటల్ కెమెరాలు, అధునాతన శబ్ద సాంకేతికత, భారీ దృశ్య ప్రభావాలు ఇప్పుడు సాధారణమయ్యాయి. అయినప్పటికీ లవకుశను తిరిగి చూసినప్పుడు దాని ప్రభావం తగ్గదు. కారణం సాంకేతికత కంటే ముందు దానికి ఉన్న కళాత్మక దృష్టి. ప్రేక్షకుడికి తెలిసిన రామాయణాన్ని మళ్లీ చెప్పేటప్పుడు కూడా కొత్త భావోద్వేగాన్ని కలిగించడం, పాత్రలను దేవతలుగా మాత్రమే కాకుండా మానవులుగా చూపించడం, పాటను కథలో భాగం చేయడం, రంగును దృశ్యకథనంగా మార్చడం, నటనను ఆధ్యాత్మిక అనుభూతికి తీసుకెళ్లడం – ఇవన్నీ కలిసి లవకుశను తెలుగు సినిమా చరిత్రలో ఒక శాశ్వతమైన మహాకావ్యంగా నిలబెట్టాయి.
కామెంట్లు లేవు:
కామెంట్ను పోస్ట్ చేయండి