కర్నాటక ధర్మస్థల శ్రీ మంజునాథేశ్వర స్వామి క్షేత్రం

కర్ణాటకలోని దక్షిణ కన్నడ జిల్లాలో పశ్చిమ కనుమల పచ్చని ప్రకృతి మధ్య, నేత్రావతి నదికి సమీపంలో వెలసిన ధర్మస్థల శ్రీ మంజునాథేశ్వర స్వామి క్షేత్రం దక్షిణ భారతదేశంలోని ప్రముఖ పుణ్యక్షేత్రాలలో ఒకటి. మంగళూరుకు తూర్పున సుమారు 75 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న ఈ క్షేత్రం ఒకవైపు ఆధ్యాత్మిక మహిమను, మరోవైపు ప్రకృతి ప్రశాంతతను కలిగి ఉంది. పచ్చని కొండలు, నదీప్రవాహం, కొబ్బరి మరియు అరటి తోటలు, పశ్చిమ కనుమల వాతావరణం ధర్మస్థల యాత్రకు ప్రత్యేకమైన అందాన్ని అందిస్తాయి. అయితే ఈ క్షేత్రం యొక్క అసలు విశిష్టత ప్రకృతిలో మాత్రమే లేదు. శైవ ఆలయానికి మాధ్వ వైష్ణవ సంప్రదాయానికి చెందిన అర్చకులు పూజలు నిర్వహించడం, ఆలయ పరిపాలనను జైన సంప్రదాయానికి చెందిన హెగ్గడే కుటుంబం నిర్వహించడం, హిందూ మరియు జైన ఆరాధనా సంప్రదాయాలు ఒకే పవిత్ర ప్రాంగణంలో సహజీవనం చేయడం ధర్మస్థలాన్ని భారతీయ మతసామరస్యానికి అరుదైన ప్రతీకగా నిలబెడుతున్నాయి.

ధర్మస్థల చరిత్ర సుమారు ఎనిమిది శతాబ్దాల నాటిదిగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ప్రాచీన కాలంలో ఈ ప్రాంతాన్ని కుడుమ అని పిలిచేవారు. ఇక్కడ బిర్మన్న పెర్గడే అనే జైన నాయకుడు తన భార్య అమ్ము బల్లాళ్తితో కలిసి నివసించేవాడు. వారి ఇల్లు నేళ్యాడి బీడు అని పిలువబడేది. అతిథి సత్కారం, ధర్మబద్ధమైన జీవనం, దానధర్మాలు వారి జీవితంలో ముఖ్యమైన భాగాలుగా ఉండేవని సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఒక సందర్భంలో ధర్మదైవాలు మానవ రూపంలో వారి ఇంటికి వచ్చి ఆతిథ్యం స్వీకరించాయని, వారి ధర్మనిష్ఠకు సంతోషించి తమ ఆరాధనకు ఆ ప్రదేశాన్ని అంకితం చేయాలని బిర్మన్న పెర్గడేకు దైవసూచన ఇచ్చాయని క్షేత్రపురాణం వివరిస్తుంది.

ఆ దైవసూచనను అనుసరించి పెర్గడే తన నివాసాన్ని విడిచి, అక్కడ నాలుగు ధర్మదైవాలైన కలరాహు, కలర్కాయి, కుమారస్వామి మరియు కన్యాకుమారి సన్నిధులను ఏర్పాటు చేశాడని సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఈ దైవాల ఆరాధనకు తగిన పూజారులను నియమించి, ధర్మాన్ని పరిరక్షించడం మరియు ప్రజలకు సేవ చేయడం తన జీవిత ధ్యేయంగా స్వీకరించాడు. తరువాత బ్రాహ్మణ పూజారులు అక్కడ శివలింగాన్ని ప్రతిష్ఠించి నిత్యపూజలు నిర్వహించాలని సూచించారు. ధర్మదైవాల ఆదేశంతో అన్నప్ప స్వామి కద్రి నుంచి శివలింగాన్ని తీసుకువచ్చాడని, ఆ లింగాన్ని మంజునాథేశ్వరునిగా ప్రతిష్ఠించి ఆలయాన్ని నిర్మించారని క్షేత్ర సంప్రదాయం చెబుతుంది.

కద్రి ప్రాంతం నుంచి తీసుకువచ్చిన ఆ శివలింగం కారణంగా ఇక్కడి శివుడు మంజునాథేశ్వరుడు అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందాడు. మంజునాథుడు పరమశివుని స్వరూపంగా ఆరాధించబడుతున్నప్పటికీ, ఆలయ ఆరాధనా వ్యవస్థలో మాధ్వ సంప్రదాయానికి చెందిన వైష్ణవ బ్రాహ్మణులు పూజలు నిర్వహించడం ధర్మస్థల ప్రత్యేకత. శైవ దేవతకు వైష్ణవ పద్ధతికి చెందిన అర్చకులు వైదిక ఆరాధన నిర్వహించడం భారతీయ ధార్మిక సమన్వయానికి అరుదైన ఉదాహరణ. ఆలయ పరిపాలన మాత్రం పెర్గడే వంశానికి చెందిన హెగ్గడే కుటుంబం చేతుల్లో కొనసాగుతోంది. ఈ విధమైన వ్యవస్థ అనేక శతాబ్దాలుగా కొనసాగడం ధర్మస్థల చరిత్రలో విశేషమైన అంశం.

పదహారవ శతాబ్దంలో ఉడుపికి చెందిన ద్వైత వేదాంత ఆచార్యుడు వాదిరాజ తీర్థులు ధర్మస్థలాన్ని సందర్శించినట్లు సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఆ సమయంలో మంజునాథ స్వామి ఆరాధనకు వైదిక పద్ధతిలో పునఃప్రతిష్ఠ అవసరమని ఆయన సూచించి, ఆచారాలను క్రమబద్ధీకరించారని విశ్వసిస్తారు. హెగ్గడే కుటుంబం నిర్వహిస్తున్న అన్నదానం, దానధర్మాలు మరియు ప్రజాసేవను చూసి వాదిరాజ తీర్థులు ఈ ప్రదేశాన్ని ధర్మస్థలంగా అభివర్ణించారని సంప్రదాయం చెబుతుంది. ధర్మానికి నిలయమైన ప్రదేశం అనే భావనతో ధర్మస్థల అనే పేరు మరింత స్థిరపడిందని క్షేత్ర చరిత్రలో పేర్కొంటారు.

ధర్మస్థలలో ప్రధానంగా కొలువైన మంజునాథేశ్వరుడు శివలింగ రూపంలో దర్శనమిస్తాడు. ప్రధాన గర్భగృహంలో స్వామివారి సన్నిధి అత్యంత ప్రశాంతమైన, గంభీరమైన వాతావరణాన్ని కలిగిస్తుంది. గర్భగృహానికి ఎదురుగా నంది సన్నిధి ఉండటం శైవ ఆలయ సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా ఉంది. ధ్వజస్తంభం, నంది మండపం, గర్భగృహం మరియు ప్రాకార నిర్మాణాలు ఆలయ ప్రధాన అక్షాన్ని రూపొందిస్తాయి. భక్తుడు బయటి ప్రాంగణం నుంచి గర్భగృహం వైపు సాగుతున్న కొద్దీ ఆలయ వాతావరణం మరింత నిశ్శబ్దంగా, ఆధ్యాత్మికంగా మారుతుంది.

ధర్మస్థల ఆలయ నిర్మాణంలో తీర కర్ణాటక మరియు దక్షిణ భారత దేవాలయ సంప్రదాయాల ప్రభావం కనిపిస్తుంది. వర్షపాతం అధికంగా ఉండే ప్రాంతం కావడంతో పైకప్పుల నిర్మాణంలో వాతావరణానికి అనుగుణమైన రూపకల్పన కనిపిస్తుంది. ప్రధాన ఆలయానికి గోపురం, రాతి గోడలు, ప్రాకారాలు, మండపాలు మరియు సంప్రదాయ అలంకరణలు ఉన్నాయి. ఆలయం అత్యంత విస్తారమైన శిల్పసంపదతో ప్రసిద్ధి చెందిన కట్టడం కాకపోయినా, దాని నిర్మాణంలో ఆరాధనకు అనుకూలమైన గంభీరత మరియు సరళత ప్రధానంగా కనిపిస్తాయి. ఆలయ ప్రాంగణంలోని శిల్పాలు, దీపస్తంభాలు మరియు పూజా నిర్మాణాలు క్షేత్రం యొక్క సంప్రదాయ స్వరూపాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి.

ధర్మస్థల ప్రత్యేకతను మరింత స్పష్టంగా చూపించేది ఒకే పవిత్ర ప్రాంతంలో వివిధ మత సంప్రదాయాలకు చెందిన దైవస్వరూపాలు ఉండటం. మంజునాథేశ్వరుడు శైవ సంప్రదాయానికి కేంద్రబిందువైతే, నాలుగు ధర్మదైవాలు స్థానిక దైవారాధనకు ప్రతీకలు. సమీపంలోని జైన బసదిలో చంద్రనాథ తీర్థంకరుని ఆరాధిస్తారు. ఈ విధంగా శైవం, వైష్ణవం మరియు జైన సంప్రదాయాలు పరస్పర గౌరవంతో కొనసాగడం ధర్మస్థల యొక్క ఆధ్యాత్మిక తత్త్వాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. మతాల మధ్య విభేదాల కంటే ధర్మం, సేవ, దానం మరియు మానవతకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం ఈ క్షేత్రపు ప్రధాన సందేశంగా కనిపిస్తుంది.

ధర్మస్థలలోని బాదినెదే బెట్ట కొండ కూడా ముఖ్యమైన ఆధ్యాత్మిక ప్రదేశం. కొండపై నాలుగు ధర్మదైవాలకు సంబంధించిన సన్నిధులు ఉన్నాయి. భక్తులు అక్కడికి చేరుకోవడానికి కొండపైకి ప్రయాణిస్తారు. ఈ ప్రదేశం నుంచి చుట్టుపక్కల పశ్చిమ కనుమల ప్రకృతి దృశ్యాలు ఎంతో అందంగా కనిపిస్తాయి. ప్రధాన ఆలయ దర్శనంతో పాటు ధర్మదైవాల ఆరాధనను కూడా పూర్తి చేయాలనుకునే భక్తులకు ఈ కొండయాత్ర ప్రత్యేకమైన భాగంగా ఉంటుంది.

ధర్మస్థల సమీపంలోని బాహుబలి విగ్రహం జైన సంప్రదాయానికి సంబంధించిన మరో విశిష్ట గుర్తింపు. 1980లో ప్రతిష్ఠించబడిన ఈ ఏకశిలా బాహుబలి విగ్రహం సుమారు 39 అడుగుల ఎత్తు కలిగి ఉంది. బాహుబలి జైన సంప్రదాయంలో త్యాగం, అహింస, ఆత్మవిజయం మరియు వైరాగ్యానికి ప్రతీక. మంజునాథేశ్వర ఆలయానికి సమీపంలో ఇంత భారీ జైన బాహుబలి విగ్రహం ఉండటం ధర్మస్థల మతసామరస్యాన్ని మరింత స్పష్టంగా చూపిస్తుంది. తరువాతి కాలంలో ఇక్కడ మహామస్తకాభిషేకాలు కూడా నిర్వహించబడ్డాయి.

ధర్మస్థలలో నిత్యపూజలు వైదిక మరియు మాధ్వ సంప్రదాయాలకు అనుగుణంగా జరుగుతాయి. ఉదయం నిర్మాల్య దర్శనంతో పూజా కార్యక్రమాలు ప్రారంభమవుతాయి. అనంతరం అభిషేకం, అలంకరణ, అర్చన, నైవేద్యం మరియు హారతులు నిర్వహిస్తారు. నీరు, పాలు, చందనం వంటి ద్రవ్యాలతో అభిషేకం చేయడం, బిల్వదళాలతో శివార్చన చేయడం వంటి పద్ధతులు భక్తి సంప్రదాయంలో ముఖ్యమైనవి. రోజులో వివిధ సమయాలలో మహాపూజ, నిత్యబలి మరియు ఇతర సేవలు నిర్వహించబడతాయి. వేదమంత్రాలు, స్తోత్రపఠనం, గంటానాదం మరియు హారతి దీపాల మధ్య జరిగే ఈ పూజా క్రమం ఆలయ ఆధ్యాత్మిక వాతావరణాన్ని మరింత గంభీరంగా చేస్తుంది.

భక్తులు తమ సంకల్పాలకు అనుగుణంగా వివిధ సేవలను చేయించుకోవచ్చు. అభిషేకాలు, అర్చనలు మరియు తులాభారం వంటి సేవలకు ప్రత్యేకమైన ప్రాధాన్యం ఉంది. తులాభారంలో భక్తుడు తన బరువుకు సమానమైన పదార్థాలను తూకం వేసి సమర్పిస్తాడు. బియ్యం, కొబ్బరికాయలు, పండ్లు లేదా ఇతర వస్తువులను సంకల్పానుసారం సమర్పించే విధానం ఉంది. ఈ సేవలో ప్రధాన భావన దైవానికి కృతజ్ఞతతో సమర్పణ చేయడం. భక్తుడు తనకు లభించినదాన్ని తిరిగి ధర్మకార్యానికి అర్పించాలనే భావన తులాభారం ద్వారా వ్యక్తమవుతుంది.

ధర్మస్థలలో అన్నదానం అత్యంత విశిష్టమైన సేవ. ఇక్కడ భక్తులకు కులం, మతం, ప్రాంతం లేదా ఆర్థిక స్థితితో సంబంధం లేకుండా ఉచితంగా భోజనం అందించడం శతాబ్దాలుగా కొనసాగుతున్న సంప్రదాయం. ఆలయానికి వచ్చిన యాత్రికుడు ముందుగా తన సామాజిక స్థానం లేదా ఆర్థిక స్థోమతను నిరూపించుకోవాల్సిన అవసరం లేదు. అందరికీ సమానంగా భోజనం అందుతుంది. ఈ సంప్రదాయం అన్నదానాన్ని కేవలం ప్రసాదంగా కాకుండా ధర్మాచరణగా భావించే ధర్మస్థల తత్త్వాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.

భారీ సంఖ్యలో భక్తులకు భోజనం అందించేందుకు ధర్మస్థలలో ప్రత్యేకమైన అన్నదాన వంటశాలలు, భోజనశాలలు మరియు సేవా వ్యవస్థలు ఉన్నాయి. ప్రతిరోజూ పెద్ద సంఖ్యలో ప్రజలకు భోజనం వడ్డించబడుతుంది. సాధారణంగా అన్నం, పప్పు, కూరలు, సాంబారు, మజ్జిగ మరియు ఇతర సాత్విక వంటకాలు వడ్డిస్తారు. భక్తులు వరుసగా కూర్చుని భోజనం చేసే విధానం సమానత్వాన్ని స్పష్టంగా చూపిస్తుంది. ఒకే వరుసలో సాధారణ యాత్రికుడు, ధనికుడు, పేదవాడు, వివిధ ప్రాంతాల నుంచి వచ్చిన వ్యక్తులు కలిసి భోజనం చేయడం అన్నదానంలోని మానవతా భావనను ప్రత్యక్షంగా అనుభూతి చేయిస్తుంది.

ధర్మస్థల అన్నదానంలో భోజనం వడ్డించే సేవ కూడా ఒక ధార్మిక సేవగానే భావించబడుతుంది. వంట చేయడం, పాత్రలు సిద్ధం చేయడం, భోజనం వడ్డించడం, శుభ్రపరచడం వంటి అనేక పనుల్లో సేవకులు పాల్గొంటారు. ఈ సేవా వ్యవస్థలో వ్యక్తిగత ప్రతిఫలం కంటే భక్తి మరియు ధర్మానికి ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. అన్నం వృథా చేయకపోవడం, అందరికీ సమానంగా వడ్డించడం, అవసరమైనంత మాత్రమే తీసుకోవడం వంటి విలువలు కూడా ఈ వ్యవస్థలో అంతర్భాగాలు. అన్నపూర్ణ తత్త్వాన్ని ప్రత్యక్షంగా ఆచరించే భారతీయ సంప్రదాయానికి ధర్మస్థల అన్నదానం ఒక గొప్ప ఉదాహరణ.

ధర్మస్థలలో అన్నదానంతో పాటు దానం మరియు సేవకు విస్తృతమైన స్థానం ఉంది. వైద్యసేవ, విద్యాసేవ, పేదలకు సహాయం, సామూహిక వివాహాలు మరియు ఇతర సామాజిక కార్యక్రమాలు ధర్మస్థల సంస్థల ద్వారా నిర్వహించబడుతున్నాయి. అన్నదానం, ఔషధదానం, అభయదానం మరియు విద్యాదానం అనే నాలుగు సేవా భావనలు ధర్మస్థల సామాజిక కార్యకలాపాలకు పునాదిగా నిలిచాయి. ఆలయం ఒక పూజా కేంద్రంగా మాత్రమే కాకుండా సమాజ సేవకు కేంద్రంగా కూడా అభివృద్ధి చెందడానికి ఈ ధార్మిక దృష్టి కారణమైంది.

ధర్మస్థలలో జరిగే లక్ష దీపోత్సవం అత్యంత వైభవమైన వార్షిక ఉత్సవాలలో ఒకటి. కార్తీక మాసం చివరి ఐదు రోజులలో జరిగే ఈ ఉత్సవంలో లక్ష దీపాలను వెలిగిస్తారు. దీపం భారతీయ సంప్రదాయంలో జ్ఞానం మరియు ధర్మానికి ప్రతీక. ఈ సందర్భంగా మంజునాథేశ్వరుని ఉత్సవమూర్తిని ప్రత్యేక ఊరేగింపులతో ఆలయ పరిసరాలలో తీసుకువెళతారు. క్షేత్రపాల పూజ, వివిధ సేవలు, ధార్మిక ప్రసంగాలు మరియు సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలు ఉత్సవానికి మరింత వైభవాన్ని అందిస్తాయి.

లక్ష దీపోత్సవ సమయంలో జరిగే ఊరేగింపులు ధర్మస్థల భక్తి సంప్రదాయానికి ప్రత్యేకమైన రూపాన్ని ఇస్తాయి. ఉత్సవమూర్తిని ఆలయ ప్రదక్షిణ చేయించి, తరువాత వెండి రథంలో గౌరీమారు కట్టె ప్రాంతానికి తీసుకువెళ్లి ప్రత్యేక పూజలు నిర్వహించే సంప్రదాయం ఉంది. వేలాది దీపాల కాంతిలో ఆలయ పరిసరాలు ప్రకాశిస్తూ ఉండటం భక్తులకు మరపురాని దృశ్యాన్ని అందిస్తుంది. దీపాల వెలుగుతో పాటు వేదపఠనం, భజనలు మరియు ధార్మిక కార్యక్రమాలు సాగడం వల్ల ఉత్సవం ఆధ్యాత్మిక, సాంస్కృతిక మహోత్సవంగా మారుతుంది.

మహాశివరాత్రి కూడా మంజునాథేశ్వర ఆలయంలో అత్యంత ముఖ్యమైన పర్వదినం. శివలింగానికి ప్రత్యేక అభిషేకాలు, రుద్రపఠనం, అర్చనలు మరియు రాత్రివేళ ప్రత్యేక పూజలు నిర్వహిస్తారు. భక్తులు ఉపవాసం పాటించి శివనామస్మరణలో పాల్గొంటారు. శివరాత్రి రాత్రి జాగరణ, అభిషేకం మరియు దీపారాధన ద్వారా భక్తులు శివతత్త్వాన్ని స్మరించుకుంటారు. ఇతర పర్వదినాలలో కూడా నవరాత్రులు, దీపావళి, గణేశ చతుర్థి వంటి ఉత్సవాలు ఆలయంలో భక్తిశ్రద్ధలతో జరుగుతాయి.

ధర్మస్థలలోని మంజూషా మ్యూజియం క్షేత్రం యొక్క సాంస్కృతిక వైభవాన్ని పరిచయం చేసే మరో ముఖ్యమైన ప్రదేశం. ఇక్కడ తాళపత్ర గ్రంథాలు, పురాతన శాసనాలు, వెండి ఆభరణాలు, ఆయుధాలు, లోహ విగ్రహాలు మరియు పాతకాలపు గృహోపకరణాలు వంటి అనేక చారిత్రక వస్తువులను సంరక్షిస్తున్నారు. ఆలయ దర్శనంతో పాటు ఈ మ్యూజియాన్ని సందర్శించడం ద్వారా దక్షిణ కన్నడ ప్రాంతంలోని సామాజిక, ధార్మిక మరియు కళా చరిత్రను తెలుసుకునే అవకాశం లభిస్తుంది.

ధర్మస్థల ఆలయానికి సమీపంలో ఉన్న శ్రీ చంద్రనాథ స్వామి బసది కూడా విశేషమైనది. తెల్లని పాలరాతితో నిర్మించబడిన ఈ జైన బసది జైన సంప్రదాయానికి ప్రతీకగా నిలుస్తుంది. ఒకే తీర్థక్షేత్ర పరిధిలో శైవ మంజునాథేశ్వర ఆలయం, స్థానిక ధర్మదైవాల సన్నిధులు మరియు జైన చంద్రనాథ బసది ఉండటం భారతదేశ ఆధ్యాత్మిక సంస్కృతిలోని సహజ సమన్వయాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. ధర్మస్థలలో మతసామరస్యం ఒక సిద్ధాంతంగా మాత్రమే కాకుండా రోజువారీ జీవనంలో కనిపించే ఆచరణగా నిలిచింది.

ధర్మస్థల క్షేత్రంలోని మరొక ప్రత్యేకత ధర్మదైవాల ఆరాధన. కలరాహు, కలర్కాయి, కుమారస్వామి మరియు కన్యాకుమారి స్థానిక రక్షక దైవాలుగా భావించబడతారు. వీరి ఆరాధనకు ప్రత్యేకమైన సంప్రదాయాలు, పూజా విధానాలు మరియు ఆచారాలు ఉన్నాయి. మంజునాథేశ్వరుని వైదిక ఆరాధనతో పాటు ధర్మదైవాల స్థానిక సంప్రదాయం కొనసాగడం ద్వారా ధర్మస్థలలో శాస్త్రపరమైన దేవతా ఆరాధన మరియు ప్రజల స్థానిక విశ్వాసాలు పరస్పరం కలిసిన ప్రత్యేక ధార్మిక వ్యవస్థ ఏర్పడింది.

ధర్మస్థల ఆలయానికి సంబంధించిన నిర్మాణాలు మరియు సేవా సంస్థలు కాలక్రమంలో విస్తరించినప్పటికీ, ప్రధాన ఆధ్యాత్మిక భావన మాత్రం మారలేదు. ధర్మం అంటే కేవలం పూజ చేయడం కాదు, సమాజానికి ఉపయోగపడే విధంగా జీవించడం అనే భావన ఇక్కడ బలంగా కనిపిస్తుంది. ఆలయంలో దేవునికి పూజ జరుగుతూనే బయట అన్నదానం జరుగుతుంది; ఒకవైపు వేదపఠనం సాగుతుంటే మరోవైపు విద్యాసంస్థలు, వైద్యసేవలు మరియు సామాజిక కార్యక్రమాలు కొనసాగుతాయి. ఆధ్యాత్మికతను సేవతో అనుసంధానించడం ధర్మస్థల ప్రత్యేకత.

ధర్మస్థల మహిమను మంజునాథేశ్వర స్వామి దర్శనం మాత్రమే పూర్తిగా వివరించదు. ఎనిమిది శతాబ్దాల చరిత్ర, పెర్గడే కుటుంబ ధర్మసేవ, మంజునాథేశ్వరుని శైవ ఆరాధన, మాధ్వ వైష్ణవ అర్చక సంప్రదాయం, జైన హెగ్గడే కుటుంబ పరిపాలన, నాలుగు ధర్మదైవాల ఆరాధన, బాహుబలి విగ్రహం, జైన బసది, లక్ష దీపోత్సవం, నిత్య అన్నదానం మరియు విస్తృతమైన సామాజిక సేవలు అన్నీ కలిసి ఈ క్షేత్రానికి అసాధారణమైన స్వరూపాన్ని ఇచ్చాయి.

ధర్మస్థల శ్రీ మంజునాథేశ్వర స్వామి క్షేత్రం అందుకే ఒక సాధారణ దేవాలయంగా కాకుండా ధర్మం జీవన విధానంగా మారిన పుణ్యభూమిగా నిలుస్తోంది. నేత్రావతి నది తీరంలోని ప్రశాంత ప్రకృతి మధ్య మంజునాథేశ్వరుని దర్శనం భక్తికి ఆధ్యాత్మిక పరిపూర్ణతను అందిస్తే, అన్నదానం ప్రతి మనిషిలో సమానత్వాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. శైవ దేవతకు వైష్ణవ పూజారులు, జైన కుటుంబ పరిపాలన, జైన బాహుబలి సన్నిధి, స్థానిక ధర్మదైవాల ఆరాధన అన్నీ కలిసి భారతీయ సంస్కృతిలోని సమన్వయ స్వభావాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. దేవుని దర్శనంతో పాటు ఆకలితో వచ్చినవారికి అన్నం పెట్టడం, అవసరమైనవారికి సహాయం చేయడం, విద్య మరియు వైద్యాన్ని అందించడం వంటి సేవలను ధర్మంగా స్వీకరించినందువల్ల ధర్మస్థలం దక్షిణ భారతదేశంలోని అత్యంత విశిష్టమైన ఆధ్యాత్మిక మరియు మానవతా క్షేత్రాలలో ఒకటిగా చిరస్థాయిగా నిలిచింది.