1951 మార్చి 15న విడుదలైన పాతాళ భైరవి తెలుగు చలనచిత్ర చరిత్రలో ఒక కీలక మలుపు. విజయా ప్రొడక్షన్స్ పతాకంపై బి. నాగిరెడ్డి, ఆలూరి చక్రపాణి నిర్మించిన ఈ చిత్రం కె.వి. రెడ్డి దర్శకత్వ ప్రతిభకు, పింగళి నాగేంద్రరావు రచనా వైభవానికి, ఘంటసాల సంగీత సృజనకు, మార్కస్ బార్ట్లే ఛాయాగ్రహణ నైపుణ్యానికి, ఎన్.టి. రామారావు, ఎస్.వి. రంగారావు నటనా శక్తికి అద్భుతమైన సమ్మేళనం. కేవలం జానపద కథను తెరపై చూపించడం కాకుండా, దాన్ని ఒక సంపూర్ణ దృశ్య వినోదంగా, మాయాజాలంతో కూడిన సాహసగాథగా, ప్రేమకథగా, హాస్యభరితమైన కుటుంబ వినోదంగా తీర్చిదిద్దడం ఈ చిత్రం ప్రత్యేకత. దాదాపు 195 నిమిషాల నిడివి ఉన్న ఈ చిత్రం తెలుగు, తమిళ భాషల్లో ఏకకాలంలో నిర్మించబడింది. ఈ చిత్రం నిర్మాణానికి దాదాపు ఒక సంవత్సరం సమయం పట్టడం, అప్పటి సాంకేతిక పరిమితులను దృష్టిలో పెట్టుకుంటే, నిర్మాణ బృందం చూపించిన శ్రద్ధకు నిదర్శనం. పాతాళ భైరవి కేవలం విజయవంతమైన సినిమా కాదు; తెలుగు జానపద చిత్రానికి ఒక ప్రమాణాన్ని నిర్దేశించిన చిత్రం.
విజయా ప్రొడక్షన్స్ తొలి చిత్రం షావుకారు విమర్శకుల ప్రశంసలు పొందినా ఆశించిన స్థాయిలో వాణిజ్య విజయం సాధించలేదు. ఆ అనుభవం తరువాత ప్రేక్షకులను విస్తృతంగా ఆకర్షించే కథ అవసరమని నాగిరెడ్డి, చక్రపాణి భావించారు. కె.వి. రెడ్డికి జానపద కథను తెరకెక్కించే బాధ్యత అప్పగించారు. పింగళి నాగేంద్రరావు రూపొందించిన కథకు కాశీ మజిలీ కథల ప్రభావం ఉండగా, అరేబియన్ నైట్స్లోని అలావుద్దీన్ కథా ప్రపంచం నుంచి కూడా ప్రేరణ పొందింది. అయితే పాతాళ భైరవి ఎక్కడా ఒక అనువాదం లేదా అనుకరణలా అనిపించదు. భారతీయ జానపద వాతావరణం, రాచరికం, ప్రేమ, మాయాజాలం, దేవతారాధన, హాస్యం, సాహసం వంటి అంశాలను స్థానిక సాంస్కృతిక ఊహాశక్తితో కలిపి ఒక స్వతంత్ర సినీ ప్రపంచాన్ని సృష్టించారు. పింగళి నాగేంద్రరావు కథ, సంభాషణలు, పాటలకు బలమైన పునాది వేశారు. కె.వి. రెడ్డి, కమలాకర కామేశ్వరరావు స్క్రీన్ప్లేను రూపొందించారు. కథను ముందుగా బలంగా నిర్మించి, తరువాత దృశ్యరూపాన్ని రూపొందించడం ఈ చిత్ర నిర్మాణంలోని ముఖ్యమైన లక్షణం.
పాతాళ భైరవి కథ పైకి చూస్తే చాలా సరళమైనది. ఉజ్జయిని రాజు కుమార్తె ఇందుమతిని ప్రేమించే తోట రాముడు ఒక సాధారణ మాలి కుమారుడు. సామాజికంగా తనకంటే ఉన్నతమైన కుటుంబానికి చెందిన రాజకుమార్తెను వివాహం చేసుకోవాలంటే తాను అపారమైన సంపదను సంపాదించాలి. అదే సమయంలో నేపాళ మాంత్రికుడు పాతాళ భైరవి దేవతను ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి ధైర్యవంతుడైన యువకుడిని బలిగా సమర్పించాలనుకుంటాడు. రాముడిలో ఆ ధైర్యాన్ని గుర్తించిన మాంత్రికుడు అతన్ని తన వెంట తీసుకెళ్తాడు. మొదట మాంత్రికుడి మాటలను నమ్మిన రాముడు తరువాత అతని కుట్రను గ్రహిస్తాడు. మాంత్రికుడిని జయించి పాతాళ భైరవి అనుగ్రహాన్ని పొందుతాడు. సంపదను సంపాదించి ఇంద్రుమతిని వివాహం చేసుకునే దిశగా కథ సాగుతుంది. కానీ మాంత్రికుడు తిరిగి రావడం, ఇందుమతిని అపహరించడం, రాముడు అతన్ని మరోసారి ఎదుర్కోవడం వంటి సంఘటనలతో కథ చివరి వరకు ఉత్కంఠ కొనసాగుతుంది.
ఈ కథను గొప్ప సినిమాగా మార్చింది కథలోని మౌలికత కంటే దాన్ని చెప్పిన విధానం. కె.వి. రెడ్డి ప్రేక్షకుడికి కథ ముగింపు ముందే తెలిసినా ఆసక్తి తగ్గకుండా కథనాన్ని నిర్మించారు. జానపద కథలో ఉండే అద్భుతాలు, మంత్రాలు, శాపాలు, దేవతలు, రాజ్యాలు అన్నీ ఉన్నాయి. కానీ వాటి మధ్య ప్రేమ, ఆశ, మోసం, ధైర్యం, హాస్యం, మానవ బలహీనతలను కూడా చేర్చారు. అందువల్ల పాతాళ భైరవి పిల్లలకు మాత్రమే నచ్చే అద్భుత కథగా మిగలలేదు; పెద్దలకు కూడా కథా ఆసక్తి, హాస్యం, సాహసం, భావోద్వేగం అందించే కుటుంబ వినోదంగా మారింది.
తోట రాముడి పాత్రకు ఎన్.టి. రామారావును ఎంపిక చేయడం ఈ చిత్ర చరిత్రలో అత్యంత కీలకమైన నిర్ణయాల్లో ఒకటి. కె.వి. రెడ్డి మొదట అక్కినేని నాగేశ్వరరావును హీరోగా ఆలోచించినట్లు చెప్పబడుతుంది. అయితే విజయా సంస్థకు ఎన్.టి. రామారావుపై అప్పటికే ఒప్పందం ఉండటంతో ఆయనను పరిశీలించారు. అదే సమయంలో సంసారం చిత్రంలో అక్కినేని నాగేశ్వరరావుతో కలిసి నటిస్తున్న రామారావు షూటింగ్ విరామంలో టెన్నిస్ ఆడుతున్నప్పుడు ఒక సంఘటన కె.వి. రెడ్డిని ఆకట్టుకుంది. బంతిని పలుమార్లు తప్పించిన తరువాత రామారావు రెండు చేతులతో రాకెట్ పట్టుకుని బలంగా కొట్టిన తీరు, ఆయనలోని శక్తి, ఉత్సాహం, దృఢత్వాన్ని దర్శకుడికి చూపించింది. తన జానపద హీరోకు కావాల్సిన శరీర భాష, సాహస స్వభావం రామారావులో ఉన్నాయని కె.వి. రెడ్డి భావించారు. ఆ ఎంపిక చివరకు తెలుగు సినీ చరిత్రనే మార్చింది. తోట రాముడిగా రామారావు తనలోని సాహసపరుడిని, ప్రేమికుడిని, హాస్యాన్ని అర్థం చేసుకునే యువకుడిని, ప్రమాదాన్ని ఎదుర్కొనే వీరుడిని ఒకే పాత్రలో చూపించారు.
తోట రాముడు ఎక్కడా అతిశయోక్తి చేసిన వీరుడిగా కనిపించడు. మొదట అతను ఒక సాధారణ యువకుడు. ప్రేమ కోసం సంపదను సంపాదించాలని కోరుకుంటాడు. మాంత్రికుడి కుట్రలో చిక్కుకున్నప్పుడు అతని తెలివి బయటపడుతుంది. ప్రమాదాలను ఎదుర్కొన్నప్పుడు ధైర్యం పెరుగుతుంది. చివరికి తన ప్రేమను, రాజ్యాన్ని, న్యాయాన్ని కాపాడే స్థాయికి ఎదుగుతాడు. ఈ పరిణామాన్ని రామారావు తన శరీరభాషలో కూడా చూపించారు. ప్రారంభంలో తేలికైన నడక, ప్రేమ సన్నివేశాల్లో సౌమ్యత, సాహస దృశ్యాల్లో ఉత్సాహం, క్లైమాక్స్లో దృఢత్వం – పాత్ర మార్పుకు అనుగుణంగా ఆయన నటనా శైలి మారుతుంది. ఈ చిత్రంతో ఆయనకు వచ్చిన విపరీతమైన ప్రజాదరణ తరువాత ఆయనను తెలుగు సినిమా అగ్రనటుడిగా స్థిరపరచడంలో కీలక పాత్ర పోషించింది.
ఎస్.వి. రంగారావు నేపాళ మాంత్రికుడిగా చేసిన నటన పాతాళ భైరవి యొక్క మరో ప్రధాన స్తంభం. మొదట ఈ పాత్రకు ముక్కామల కృష్ణమూర్తిని పరిశీలించినా, కె.వి. రెడ్డి చివరకు ఎన్.టి. రామారావుకు భిన్నమైన నటనా వ్యక్తిత్వం కలిగిన వ్యక్తి ఈ పాత్రలో ఉండాలని భావించి రంగారావును ఎంపిక చేశారు. ఈ నిర్ణయం అద్భుతంగా పనిచేసింది. మాంత్రికుడి పాత్ర కేవలం భయపెట్టే ప్రతినాయకుడిగా ఉంటే చిత్రం అంతగా గుర్తుండిపోయేది కాదు. రంగారావు దానిలో మేధస్సు, కుటిలత్వం, ఆత్మవిశ్వాసం, వ్యంగ్యం, మాయాజాలం అన్నీ కలిపారు.
ఎస్.వి. రంగారావు ముఖం ఈ పాత్రకు ప్రత్యేకమైన శక్తిని ఇచ్చింది. ఆయన కళ్లలోని చలనం, నెమ్మదిగా పలికే సంభాషణ, చిరునవ్వులోని మోసం, చేతి కదలికల్లోని నియంత్రణ – ఇవన్నీ కలిసి నేపాళ మాంత్రికుడిని ఒక భయంకరమైన కానీ ఆకర్షణీయమైన పాత్రగా మార్చాయి. ముఖ్యంగా సాహసం సేయరా డింభకా అనే పలుకు తరువాత తెలుగు ప్రజల సామూహిక జ్ఞాపకంలో భాగమైంది. ఆయన పాత్రలోని ప్రత్యేకమైన పదప్రయోగాలు, శరీర భాష, గంభీరమైన వ్యక్తిత్వం తరువాతి తరాల ప్రతినాయక పాత్రలకు కూడా ఒక మాదిరిగా నిలిచాయి. తోట రాముడి యౌవనోత్సాహానికి ఎదురుగా నేపాళ మాంత్రికుడి వయసు, అనుభవం, కుటిలత్వం నిలవడం వల్ల వారి మధ్య సంఘర్షణ మరింత ఆసక్తికరంగా మారింది.
కె. మాలతి ఇందుమతిగా చిత్రానికి అవసరమైన ప్రేమ, సౌందర్యం, రాజకుటుంబ గౌరవాన్ని అందించారు. ఆమె పాత్ర కేవలం కథానాయకుడి ప్రేమికురాలిగా మాత్రమే ఉండదు. తోట రాముడి సామాజిక స్థితి, ఆమె రాజకుటుంబ నేపథ్యం మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసం కథకు మొదటి సంఘర్షణను అందిస్తుంది. ఆమె పాత్రలోని రాజసాన్ని అతిశయోక్తి చేయకుండా, ప్రేమలోని సహజత్వాన్ని ముందుకు తెచ్చారు. తోట రాముడితో ఆమెకు ఏర్పడే అనుబంధం కథలోని మాయాజాలానికి మానవీయమైన కేంద్రాన్ని అందిస్తుంది.
రేలంగి, బాలకృష్ణ, పద్మనాభం వంటి నటులు చిత్రంలోని హాస్యాన్ని నిర్మించారు. అయితే ఈ హాస్యం ప్రధాన కథకు పూర్తిగా బయట ఉండదు. వీర సూర సేనగా రేలంగి, అంజిగా బాలకృష్ణ, సదాజపంగా పద్మనాభం పాత్రలు ప్రధాన కథా ప్రవాహానికి మధ్యలో ప్రేక్షకుడికి విశ్రాంతిని అందిస్తాయి. రేలంగి తన శరీర కదలికలు, మాటల వేగం, ముఖాభినయంతో హాస్యాన్ని సృష్టించగా, పద్మనాభం మాటలతోనే ప్రత్యేకమైన హాస్యాన్ని రాబట్టారు. బాలకృష్ణకు అంజి పాత్రతో వచ్చిన గుర్తింపు తరువాత ఆయన కెరీర్లోనూ వెంటాడింది. పాతాళ భైరవి యొక్క గంభీరమైన సాహస కథ మధ్య ఈ హాస్యపాత్రలు ఉండటం చిత్రాన్ని కుటుంబ ప్రేక్షకులకు మరింత చేరువ చేసింది.
పాతాళ భైరవి సాంకేతిక వైభవంలో కె.వి. రెడ్డి దర్శకత్వ దృష్టి అత్యంత ముఖ్యమైన అంశం. ఆయనకు కథ చెప్పడం మాత్రమే కాదు, ప్రేక్షకుడి కళ్ల ముందు ఒక ప్రపంచాన్ని నిర్మించడం తెలుసు. జానపద కథలోని రాజప్రాసాదాలు, మాయా లోకాలు, గుహలు, దేవతా ఆలయాలు, మాంత్రికుని స్థావరాలు, సాహస దృశ్యాలు అన్నీ ఒకే ప్రపంచానికి చెందినవిగా కనిపించేలా ఆయన నిర్మించారు. కథ ఎక్కడ జరిగినా దాని దృశ్యశైలి విచ్ఛిన్నం కాకుండా ఉండటం ఆయన దర్శకత్వ క్రమశిక్షణకు నిదర్శనం.
మాధవపెద్ది గోఖలే, కలాధర్ రూపొందించిన కళా దర్శకత్వం ఈ ప్రపంచానికి దృశ్యరూపం ఇచ్చింది. సెట్లు కేవలం నేపథ్యాలుగా ఉండవు. అవి కథలోని పాత్రల స్థాయిని, వాతావరణాన్ని సూచిస్తాయి. రాజప్రాసాదాలు వైభవాన్ని సూచిస్తే, మాంత్రికుడి ప్రపంచం భయం, రహస్యం, అసాధారణతను కలిగిస్తుంది. పాతాళ భైరవి దేవతకు సంబంధించిన దృశ్యాల్లో ఆధ్యాత్మికతతో పాటు భయానకమైన మాయాజాలాన్ని కూడా సృష్టించారు. దుస్తులు, ఆభరణాలు, ఆయుధాలు, సింహాసనాలు, శిల్పాకృతులు, నేపథ్య నిర్మాణాలు అన్నీ కలసి జానపద ప్రపంచాన్ని నమ్మదగినదిగా మార్చాయి.
ఈ చిత్రంలో మార్కస్ బార్ట్లే ఛాయాగ్రహణం ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించాల్సిన అంశం. 1951లో అందుబాటులో ఉన్న సాంకేతిక పరిజ్ఞానం నేటితో పోలిస్తే చాలా పరిమితమైనది. అయినప్పటికీ బార్ట్లే వెలుగు, నీడ, కెమెరా కోణాలు, ఫ్రేమ్ నిర్మాణం ద్వారా మాయాజాలాన్ని సృష్టించారు. ముఖ్యంగా మాయామహల్ చిన్న నమూనా గాల్లో ఎగురుతున్నట్లుగా కనిపించే దృశ్యం ఆయన సాంకేతిక ప్రతిభకు ప్రసిద్ధ ఉదాహరణ. ఇలాంటి దృశ్యాన్ని నేటి కంప్యూటర్ గ్రాఫిక్స్తో సృష్టించడం సులభం. కానీ అప్పట్లో మోడల్ నిర్మాణం, కెమెరా నియంత్రణ, లైటింగ్, మినియేచర్ ఫోటోగ్రఫీ, ఎడిటింగ్ వంటి పద్ధతుల సమన్వయంతో ప్రేక్షకుడిని నమ్మించడం అవసరం. ఈ దృశ్యం పాతాళ భైరవిలోని సాంకేతిక సృజనాత్మకతకు ప్రతీకగా నిలిచింది.
పాతాళ భైరవి యొక్క సాంకేతిక విలువను అంచనా వేయడానికి మరో ముఖ్యమైన అంశం దాని ప్రత్యేక ప్రభావాలు. మాంత్రికుడు చేసే మాయలు, పాతాళ భైరవి దేవతకు సంబంధించిన దృశ్యాలు, అద్భుత వస్తువులు, ప్రమాదకర సాహసాలు వంటి వాటిని సాధ్యమైనంత సహజంగా చూపించాల్సి వచ్చింది. వీటిలో చాలా వరకు కెమెరా ట్రిక్స్, మోడల్స్, మెకానికల్ పద్ధతులు, సెట్ల నిర్మాణం, ఎడిటింగ్, లైటింగ్ వంటి సంప్రదాయ సాంకేతికతలపై ఆధారపడ్డాయి. ఈ ప్రభావాలను కథతో అనుసంధానం చేయడం వల్ల అవి కేవలం సాంకేతిక విన్యాసాలుగా కాకుండా కథలో భాగంగా అనిపించాయి.
ధ్వని రూపకల్పన కూడా చిత్ర విజయానికి ఒక ముఖ్యమైన కారణం. ఎ. కృష్ణన్, వి. శివరాం ఆధ్వర్యంలో రూపొందిన ధ్వని పనికి కాశీనాథుని విశ్వనాథ్ సహకారం అందించారు. మాయాజాలం, యుద్ధం, సాహసం, దేవతా దృశ్యాలు వంటి సందర్భాల్లో శబ్దం దృశ్యానికి అదనపు పరిమాణాన్ని ఇచ్చింది. ఆ కాలంలో ధ్వని ప్రభావాలను నేటిలా డిజిటల్గా పొరలుగా నిర్మించే సౌకర్యం లేకపోయినా, శబ్దాన్ని దృశ్యానికి అనుగుణంగా ఉపయోగించడం ద్వారా భయం, ఉత్కంఠ, ఆశ్చర్యం వంటి భావాలను పెంచారు.
ఈ చిత్ర సాంకేతికతలో మరో ఆసక్తికరమైన అంశం హమ్మండ్ ఆర్గన్ను ప్రత్యేకంగా దిగుమతి చేసుకోవడం. అప్పట్లో అది ఖరీదైన పరికరం. ఈ వాద్యాన్ని మాస్టర్ వేణు వాయించారు. ఇది ఒక చిన్న వివరంలా కనిపించినప్పటికీ, విజయా సంస్థ సంగీతం విషయంలో చేసిన పెట్టుబడిని సూచిస్తుంది. సినిమా సంగీతంలో కొత్త వాద్యాలను ప్రయోగించడానికి, అవసరమైన పరికరాలను సమకూర్చడానికి నిర్మాతలు వెనుకాడలేదని ఇది తెలియజేస్తుంది. సంగీతం, ధ్వని, దృశ్యం అన్నీ ఒకే స్థాయి నాణ్యతతో ఉండాలన్న దృష్టి నిర్మాణంలో కనిపిస్తుంది.
పాతాళ భైరవి యొక్క సంగీతానికి ఘంటసాల ప్రధాన శిల్పి. ఆయన సంగీతం ఈ చిత్రానికి కేవలం పాటల విజయాన్ని ఇవ్వలేదు; కథకు భావోద్వేగ నిర్మాణాన్ని కూడా అందించింది. కలవరమాయే మదిలో, ఎంత ఘాటు ప్రేమయో, ప్రేమకోసమై వలలో పడెనే వంటి పాటలు ప్రేమ, ఆవేదన, ఆశ, విరహం వంటి భావాలను వ్యక్తం చేశాయి. పి. లీలతో కలిసి ఘంటసాల పాడిన పాటల్లో ఆయన గాత్రంలోని గంభీరతకు ఆమె స్వరంలోని మాధుర్యం సహజంగా జతకలిసింది. ప్రేమకథకు సంగీతం ఒక భావోద్వేగ నేపథ్యాన్ని సృష్టించింది.
కలవరమాయే మదిలో పాటలో ప్రేమతో పాటు అంతరంగ కలత ఉంది. కథానాయకుడు, కథానాయికల మధ్య ఉన్న అనుబంధం కేవలం దృశ్యాల ద్వారా కాకుండా సంగీతం ద్వారా కూడా ప్రేక్షకుడికి అనుభూతి అవుతుంది. ఘంటసాల గాత్రంలోని నిగ్రహం, పి. లీల స్వరంలోని మృదుత్వం కలిసి పాటను మెలోడీగా నిలబెట్టాయి. స్వరకల్పనలో అనవసరమైన ఆర్భాటం లేకుండా భావాన్ని ముందుకు తెచ్చడం ఘంటసాల సంగీత శైలికి నిదర్శనం.
ఎంత ఘాటు ప్రేమయో పాటలో ప్రేమకు మరింత ఉత్సాహభరితమైన రూపం కనిపిస్తుంది. శీర్షికలోనే ప్రేమ తీవ్రత వ్యక్తమవుతుంది. కానీ గానం మాత్రం అతిశయంగా కాకుండా మెలోడీకి దగ్గరగా ఉంటుంది. ప్రేమకోసమై వలలో పడెనే పాటలో ప్రేమను ఒక మానవ బలహీనతగా, ఒక ఆకర్షణగా, ఒక అనివార్య అనుభూతిగా వ్యక్తం చేశారు. ఈ పాటలు కథలో ప్రేమకథను నిలబెట్టడంతో పాటు సినిమాకు స్వతంత్ర సంగీత జీవితం ఇచ్చాయి.
పాతాళ భైరవి సంగీతంలో పాటలతో పాటు సంభాషణలు కూడా ఒక ప్రత్యేకమైన లయను సంతరించుకున్నాయి. పింగళి నాగేంద్రరావు పదజాలం ఈ చిత్రానికి ప్రత్యేకమైన భాషను సృష్టించింది. సాధారణంగా ఉపయోగంలో లేని కొన్ని పదాలను ఆయన పాత పదకోశాల నుంచి తీసుకువచ్చి పాత్రలకు అనుగుణంగా ఉపయోగించారు. డింగరి, ధింభక వంటి పదాలు ప్రేక్షకులకు కొత్తగా అనిపించినా, సందర్భానుసారంగా పదే పదే వినిపించడంతో ప్రజల నిత్య సంభాషణలోకి ప్రవేశించాయి. తప్పు తప్పు, మోసం గురూ, నిజం చెప్పమంటారా, అబద్ధం చెప్పమంటారా, సాహసం సేయరా డింభకా, నరుడా ఏమి నీ కోరిక వంటి మాటలు సినిమా బయట కూడా వినిపించే స్థాయికి చేరాయి. పాతాళ భైరవి విజయానికి సంభాషణలు, సంగీతం, నటన ఒకదానికొకటి ఎలా బలం చేకూర్చాయో దీనివల్ల అర్థమవుతుంది.
పింగళి రచనలోని ప్రత్యేకత ఏమిటంటే పౌరాణిక, జానపద భాషను హాస్యంతో, చమత్కారంతో, నాటకీయతతో కలిపారు. మాంత్రికుడి మాటల్లో అతని వ్యక్తిత్వం కనిపిస్తుంది. తోట రాముడి సంభాషణల్లో యువకుడి ధైర్యం, అమాయకత్వం కనిపిస్తుంది. రేలంగి పాత్రలో మాటలే హాస్యంగా మారతాయి. పద్మనాభం మాటలలో వ్యంగ్యం ఉంటుంది. ఈ భాషా వైవిధ్యం సినిమా ప్రపంచాన్ని ప్రేక్షకుడి రోజువారీ సంభాషణలోకి తీసుకువచ్చింది.
పాతాళ భైరవి నిర్మాణంలో మరో ముఖ్యమైన అంశం తెలుగు, తమిళ భాషల్లో ఏకకాలంలో చిత్రీకరించడం. ఇది కేవలం భాషా ప్రయోగం కాదు; నిర్మాతల వాణిజ్య దూరదృష్టికి నిదర్శనం. ఒకే కథను రెండు భాషల ప్రేక్షకులకు అందించడానికి నటీనటులు, సంభాషణలు, పాటలు, సన్నివేశాలు ముందుగానే సమన్వయం చేయాల్సి వచ్చింది. దాదాపు ఒక సంవత్సరం పాటు నిర్మాణం సాగడానికి ఇదొక కారణం. తరువాత హిందీ హక్కులను జెమినీ వాసన్ కొనుగోలు చేశారు. హిందీ రూపంలో కొన్ని పాటల సన్నివేశాలను ప్రత్యేకంగా రంగులో చిత్రీకరించారు. అంటే పాతాళ భైరవి ఒక ప్రాంతీయ విజయం నుంచి బహుభాషా చిత్రంగా విస్తరించే సామర్థ్యాన్ని అప్పుడే చూపించింది.
కె.వి. రెడ్డి దర్శకత్వంలో అత్యంత ప్రశంసించదగిన అంశం కథన వేగం. దాదాపు మూడు గంటల పదిహేను నిమిషాల నిడివి ఉన్నప్పటికీ చిత్రం ప్రేక్షకుడికి భారంగా అనిపించకుండా సాగుతుంది. కథలో ఒక ఘట్టం ముగిసిన వెంటనే తదుపరి సమస్య మొదలవుతుంది. ప్రేమ తరువాత సంపద సమస్య, దాని తరువాత మాంత్రికుడి కుట్ర, తరువాత పాతాళ భైరవి అనుగ్రహం, తరువాత మాంత్రికుడి పునరాగమనం, చివరకు ఇందుమతి అపహరణ – ఇలా సంఘటనలు పరస్పరం సహజంగా అనుసంధానమవుతాయి. ప్రతి ప్రధాన సంఘటనకు దృశ్యపరమైన ప్రత్యేకత ఉండటంతో ప్రేక్షకుడికి ఏకరూపత అనిపించదు.
కె.వి. రెడ్డి దర్శకత్వంలో ముందస్తు ప్రణాళికకు ఎంతో ప్రాధాన్యం ఉండేది. సెట్లోకి వెళ్లిన తరువాత కథను ఆలోచించడం కాకుండా, సన్నివేశం ఎలా ప్రారంభమవుతుంది, పాత్రలు ఎక్కడ నిలబడతాయి, కెమెరా ఎక్కడ ఉంటుంది, కాంతి ఎలా ఉండాలి, సెట్ ఎలా కనిపించాలి అనే విషయాలపై ముందుగానే ఆలోచించేవారు. పాతాళ భైరవిలో కనిపించే దృశ్య సమగ్రత దీనికి ఫలితం. కెమెరా, కళా దర్శకత్వం, నటన, ధ్వని, సంగీతం విడివిడిగా పనిచేసినట్లు అనిపించకుండా ఒకే దృశ్య ప్రపంచాన్ని నిర్మించాయి.
చిత్రం యొక్క నిర్మాణ నాణ్యతను మరో కోణంలో పరిశీలిస్తే విజయా ప్రొడక్షన్స్ సంస్థ స్థాపించుకున్న ప్రమాణాలు స్పష్టమవుతాయి. షావుకారు అనుభవం తరువాత ప్రేక్షకుల అభిరుచిని అర్థం చేసుకుని, పాతాళ భైరవిలో వినోదానికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. అయితే వినోదం కోసం కళాత్మక నాణ్యతను తగ్గించలేదు. పెద్ద సెట్లు, నాణ్యమైన దుస్తులు, ప్రత్యేక ప్రభావాలు, మంచి ఛాయాగ్రహణం, సంగీతం, హాస్యం, ప్రేమకథ – అన్నింటినీ ఒకే చిత్రంలో సమతుల్యం చేశారు. అందుకే పాతాళ భైరవి ఒకేసారి ప్రజాదరణ పొందిన సినిమా, సాంకేతికంగా ప్రశంసించదగిన సినిమా అయింది.
ఈ చిత్రానికి లభించిన గుర్తింపు కూడా దాని ప్రభావాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ముఖ్యమైనది. తెలుగు వెర్షన్ పది కేంద్రాల్లో శతదినోత్సవం జరుపుకుంది. విజయవాడ, బళ్లారి, నెల్లూరు, గుడివాడ, బెంగళూరు వంటి కేంద్రాల్లో రజతోత్సవ ప్రదర్శనలు జరిగాయి. తెలుగు చిత్రాల్లో ప్రత్యక్షంగా 200 రోజుల ప్రదర్శనను సాధించిన తొలి చిత్రంగా ఇది చరిత్ర సృష్టించింది. బళ్లారిలో శతదినోత్సవ వేడుకలకు చిత్రబృందం వెళ్తున్న సందర్భంలో అప్పటి కేంద్ర హోం మంత్రి సి. రాజగోపాలాచారి కూడా ఆ చిత్రబృందం వెళ్తున్న రైలును గమనించి, సినిమా నటీనటుల పట్ల ప్రజల్లో ఏర్పడిన విపరీతమైన ఆదరణ గురించి ఆసక్తి చూపిన సంఘటన ఆ కాలపు ప్రజాదరణకు ప్రతీకగా నిలిచింది. 1952లో తొలి అంతర్జాతీయ చలనచిత్రోత్సవం జరిగినప్పుడు దక్షిణ భారతదేశం నుంచి ఎంపికైన ఏకైక చిత్రంగా పాతాళ భైరవి నిలిచింది. హిందీ రూపం కూడా విజయవంతమైంది. తరువాతి తరాల్లో ఈ చిత్రం భారతీయ సినీ క్లాసిక్గా గుర్తింపు పొందుతూ వచ్చింది.
పాతాళ భైరవి సాధించిన గొప్ప విజయం ఎన్.టి. రామారావు, ఎస్.వి. రంగారావు ఇద్దరి కెరీర్లలోనూ ఒక మలుపు కావడం. తోట రాముడి పాత్ర రామారావును సాధారణ యువ నటుడి స్థాయి నుంచి ప్రజల ఊహల్లోని జానపద వీరుడిగా మార్చింది. తరువాతి కాలంలో పౌరాణిక, జానపద, చారిత్రక పాత్రల్లో ఆయనకు ఏర్పడిన అపారమైన ఆదరణకు ఈ చిత్రం ఒక బలమైన పునాది. మరోవైపు నేపాళ మాంత్రికుడిగా ఎస్.వి. రంగారావు ప్రతినాయక పాత్రను కేవలం దుష్టత్వానికి పరిమితం చేయకుండా వ్యక్తిత్వం, గాంభీర్యం, చమత్కారం కలిగిన పాత్రగా నిలబెట్టారు. ఇద్దరి మధ్య తెరపై ఏర్పడిన సంఘర్షణే సినిమాకు నాటకీయ శక్తిని ఇచ్చింది.
పాతాళ భైరవి తరువాత తెలుగు జానపద సినిమాకు కొత్త దిశ ఏర్పడింది. రాజకుమారి, పేద యువకుడు, మాంత్రికుడు, అద్భుత వస్తువు, సాహసయాత్ర, దేవత, అపహరణ, చివరి పోరాటం వంటి అంశాలను కలిపిన కథా నిర్మాణం తరువాత అనేక చిత్రాల్లో కనిపించింది. అయితే పాతాళ భైరవి ప్రభావం కేవలం కథా అంశాల్లోనే కాదు. పెద్ద స్థాయి సెట్లు, సాంకేతిక మాయాజాలం, హాస్యపాత్రలు, మెలోడీ పాటలు, గుర్తుండిపోయే సంభాషణలు, వీరనాయకుడి పాత్ర నిర్మాణం – ఈ సమగ్ర రూపమే తరువాతి జానపద చిత్రాలకు నమూనాగా మారింది.
నేటి సాంకేతిక ప్రమాణాలతో పాతాళ భైరవిని చూస్తే కొన్ని సెట్లు కృత్రిమంగా కనిపించవచ్చు; కొన్ని ప్రత్యేక ప్రభావాలు కూడా పరిమితంగా అనిపించవచ్చు. కానీ అదే పరిమితుల మధ్య సృష్టించిన ఊహాశక్తిని గుర్తించడం ముఖ్యం. నేటి కంప్యూటర్ గ్రాఫిక్స్తో ఒక మాయామహల్ను ఎగరేయడం సులభం. 1951లో అలాంటి దృశ్యాన్ని ప్రేక్షకుడు నిజమని నమ్మేలా చేయడానికి కెమెరా, మోడల్, కాంతి, దృశ్య నిర్మాణం, ఎడిటింగ్ అన్నింటినీ సమన్వయం చేయాలి. ఆ కాలపు సాంకేతిక పరిమితులను అధిగమించడానికి దర్శకుడు, ఛాయాగ్రాహకుడు, కళా దర్శకుడు, ధ్వని నిపుణులు కలిసి పనిచేశారు. అందువల్ల పాతాళ భైరవి యొక్క సాంకేతిక విలువ దాని ప్రభావాల వాస్తవికతలో మాత్రమే కాకుండా, పరిమిత వనరులతో ఊహాశక్తిని దృశ్యంగా మార్చిన సామర్థ్యంలో ఉంది.
సంగీతపరంగా కూడా ఇదే విషయం వర్తిస్తుంది. ఆధునిక రికార్డింగ్ సాంకేతికత, బహుళ ట్రాక్లు, డిజిటల్ మిక్సింగ్ వంటి సౌకర్యాలు లేకుండానే ఘంటసాల స్వరరచన, గానం, పి. లీల వంటి గాయనుల గాత్రం, వాద్య బృందం కలిసి పాటలను నిర్మించాయి. అయినప్పటికీ ఆ పాటలు ఇప్పటికీ వినసొంపుగా ఉండటానికి కారణం మెలోడీకి ఇచ్చిన ప్రాధాన్యం. పాట కథను ఆపదు; పాత్ర భావాన్ని విస్తరిస్తుంది. ప్రేమగీతాలు ప్రేమకథను బలపరుస్తాయి. హాస్యగీతం పాత్ర స్వభావాన్ని గుర్తుండిపోయేలా చేస్తుంది. నేపథ్య సంగీతం సాహసాన్ని పెంచుతుంది. ఈ సమగ్రతే ఘంటసాల సంగీతాన్ని చిత్ర కథనంలో అంతర్భాగంగా మార్చింది.
పాతాళ భైరవి యొక్క అసలైన దర్శకత్వ ప్రతిభ దాని సరళమైన కథను సంక్లిష్టమైన దృశ్య అనుభవంగా మార్చడంలో ఉంది. కథలోని ప్రధాన భావం చాలా సులభం – ప్రేమ కోసం ఒక సాధారణ యువకుడు అసాధారణ సాహసాలు చేస్తాడు. కానీ కె.వి. రెడ్డి దానిని ప్రేమకథగా మాత్రమే కాకుండా, మాయాజాలం, సాహసం, హాస్యం, సంగీతం, దృశ్య వైభవం, మానవ ఆశ, మోసం, ధైర్యం కలిసిన సంపూర్ణ వినోదంగా తీర్చిదిద్దారు. ప్రేక్షకుడికి కథ ముందే తెలిసినా తదుపరి దృశ్యం ఎలా ఉంటుందో తెలియని ఆసక్తిని సృష్టించారు. ఇదే మంచి కమర్షియల్ సినిమా దర్శకత్వానికి మూల సూత్రం.
మొత్తంగా పాతాళ భైరవి 1951 తెలుగు సినిమా చరిత్రలో ఒక అద్భుతమైన సమన్వయానికి ప్రతీక. విజయా ప్రొడక్షన్స్ నిర్మాణ దూరదృష్టి, కె.వి. రెడ్డి దర్శకత్వ క్రమశిక్షణ, పింగళి నాగేంద్రరావు రచనా చమత్కారం, మాధవపెద్ది గోఖలే–కలాధర్ కళా రూపకల్పన, మార్కస్ బార్ట్లే ఛాయాగ్రహణ మాయాజాలం, ధ్వని రూపకల్పన, ఘంటసాల సంగీత వైభవం, ఎన్.టి. రామారావు సాహసభరిత నటన, ఎస్.వి. రంగారావు ప్రతినాయక పాత్రకు ఇచ్చిన గంభీరత, మాలతి ప్రేమభావం, రేలంగి–బాలకృష్ణ–పద్మనాభం హాస్యనటన – ఇవన్నీ ఒకే లక్ష్యంతో పనిచేశాయి: ప్రేక్షకుడిని ఒక మాయా ప్రపంచంలోకి తీసుకెళ్లి, సినిమా ముగిసిన తరువాత కూడా ఆ ప్రపంచాన్ని అతని జ్ఞాపకంలో నిలబెట్టడం.
అందుకే పాతాళ భైరవి కేవలం 1951లో వచ్చిన విజయవంతమైన జానపద చిత్రం కాదు. తెలుగు సినిమా ఒక సమగ్ర వినోద మాధ్యమంగా ఎదుగుతున్న దశలో దాని కథ చెప్పే శక్తి, సాంకేతిక సామర్థ్యం, సంగీత సౌందర్యం, నటనా వైభవం ఎంత దూరం వెళ్లగలవో నిరూపించిన మైలురాయి. ప్రేక్షకుల ఊహాశక్తిని గౌరవిస్తూ, సాంకేతిక పరిమితులను సృజనాత్మక అవకాశాలుగా మార్చి, ఒక సాధారణ జానపద కథను చిరస్థాయి సినీ అనుభవంగా మార్చిన కె.వి. రెడ్డి దృష్టి, ఆయనతో పనిచేసిన ప్రతి సాంకేతిక నిపుణుడి నైపుణ్యం ఈ చిత్రంలో కనిపిస్తుంది. డెబ్బై ఐదు సంవత్సరాలకు చేరువైన తరువాత కూడా తోట రాముడు, నేపాళ మాంత్రికుడు, ఇందుమతి, పాతాళ భైరవి, మాయామహల్, సాహసం సేయరా డింభకా వంటి దృశ్యాలు, పాత్రలు, పలుకులు ప్రేక్షకుల జ్ఞాపకంలో జీవిస్తుండటం ఈ చిత్రానికి లభించిన అతి పెద్ద పురస్కారం.
కామెంట్లు లేవు:
కామెంట్ను పోస్ట్ చేయండి