పి. లీల – శాస్త్రీయత, మాధుర్యం కలబోసిన స్వరం - భాగం 2

మాయాబజార్ చిత్రంలోని లాహిరి లాహిరి లాహిరిలో పి. లీల స్వరం ఒక మధురమైన వెన్నెల రాత్రిని సృష్టిస్తుంది. ఘంటసాలతో కలిసి పాడిన ఈ యుగళగీతంలో ప్రేమ, పరవశం, ప్రశాంతత అన్నీ కలిసిపోయాయి. పునరావృతమయ్యే స్వరాలు పాటకు ఒక మత్తైన లయను ఇస్తాయి. పి. లీల ఆ మత్తును అతిగా నెమ్మదిగా కాకుండా, ఎంతో సహజమైన స్వరప్రవాహంతో అందించారు. ఘంటసాల గంభీరమైన స్వరానికి ఆమె స్వరం మృదువైన ప్రతిస్పందనగా నిలుస్తుంది. ఇద్దరి స్వరాలు కలిసినప్పుడు పాటలో ఒక ఆత్మీయ సంభాషణ వినిపిస్తుంది. ఈ పాట మోహన రాగ ఛాయలతో కూడిన స్వరకల్పనలో సాగడం, పి. లీల స్వరంలోని శాస్త్రీయ పునాదిని మరింత అందంగా బయటపెడుతుంది.

అదే మాయాబజార్‌లోని నీకోసమే నే జీవించునది పాటలో ప్రేమ మరింత గాఢమైన రూపాన్ని సంతరించుకుంటుంది. ప్రియుడి కోసం జీవితాన్ని అంకితం చేసే భావాన్ని పి. లీల ఎంతో నిగ్రహంతో పాడారు. స్వరాన్ని ఎక్కడా అతిగా విస్తరించకుండా, సాహిత్యంలోని ఆవేదనను మెల్లగా పెంచుతూ తీసుకెళ్లారు. లాహిరి లాహిరిలోని పరవశమైన ప్రేమకు భిన్నంగా ఈ పాటలో విరహం, అంకితభావం, అంతరంగ వేదన కనిపిస్తాయి. ఒకే చిత్రంలో ప్రేమకు చెందిన రెండు భిన్నమైన భావాలను తన స్వరంతో ఆవిష్కరించడం ఆమె భావవ్యక్తీకరణ సామర్థ్యానికి నిదర్శనం.

లవకుశ చిత్రంలోని వినుడు వినుడు రామాయణ గాథ, శ్రీరాముని చరితమును పి. లీల గానంలోని పౌరాణిక గంభీరతకు అద్భుతమైన ఉదాహరణ. రామాయణ కథను శ్రోతలకు వినిపించే ఈ గీతంలో పద్యభరితమైన సాహిత్యం, దీర్ఘమైన స్వరప్రవాహం, పౌరాణిక వాతావరణం అన్నీ అవసరం. పి. లీల ప్రతి పదాన్ని ఎంతో స్పష్టంగా పలికారు. కథను పాడుతున్న గాయనిగా మాత్రమే కాకుండా, రామాయణాన్ని వినిపిస్తున్న ఒక గానకథకురాలిలా ఆమె స్వరం అనిపిస్తుంది. స్వరంలోని గంభీరత, ఉచ్చారణలోని శుద్ధి, లయపై పట్టు ఈ పాటను ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టాయి. దీర్ఘమైన గీతాన్ని కూడా శ్రోతకు అలసట కలగకుండా ప్రవాహంలా తీసుకెళ్లడం ఆమె గానపాటవాన్ని తెలియజేస్తుంది.

రాజమకుటం చిత్రంలోని సడిసేయకో గాలి పి. లీల స్వరంలోని సున్నితమైన విరహభావానికి మంచి ఉదాహరణ. గాలిని ఉద్దేశించి తన అంతరంగ భావాలను చెప్పుకునే ఈ పాటలో ఎదురుచూపు, ప్రేమ, నిశ్శబ్దమైన ఆవేదన ఉన్నాయి. ఆమె స్వరం కూడా అదే విధంగా నిగ్రహంగా సాగుతుంది. బాధను బిగ్గరగా వ్యక్తం చేయకుండా, స్వరంలోని చిన్నపాటి కంపనాలతోనే ఆవేదనను తెలియజేస్తారు. ప్రతి పదాన్ని స్పష్టంగా పలుకుతూ, సాహిత్యంలోని భావాన్ని స్వరంతో ముడిపెట్టడం ఈ పాటలో ప్రత్యేకంగా వినిపిస్తుంది.

ఇలవేల్పు చిత్రంలోని చల్లని రాజా ఓ చందమామ పి. లీల స్వరంలోని ప్రశాంతమైన లాలిత్యానికి మరో ఉదాహరణ. చంద్రుడిని సంబోధిస్తూ సాగిపోయే ఈ పాటలో ప్రేమ, ప్రకృతి, వెన్నెల రాత్రి నిశ్శబ్దం కలిసివుంటాయి. ఆమె స్వరం కూడా ఆ వాతావరణంలాగే మృదువుగా, ప్రశాంతంగా సాగుతుంది. అనవసరమైన అలంకారాలు లేకుండా స్వరాన్ని శుభ్రంగా ఉంచి పాడటం ఈ పాటలోని ప్రధాన ఆకర్షణ. ప్రతి పదం స్పష్టంగా వినిపించడం వల్ల పాటలోని సాహిత్యం కూడా సంగీతంలో సమానమైన ప్రాధాన్యాన్ని పొందుతుంది.

గుండమ్మ కథ చిత్రంలోని అయినా మనిషి మారలేదు పి. లీల గానంలోని మరో భిన్నమైన భావవ్యక్తీకరణ. వ్యక్తిగత ప్రేమకన్నా మనిషి స్వభావం, జీవితంలోని మార్పులు, మారని మానవ లక్షణాలపై వ్యాఖ్యానించే ధోరణి ఈ పాటలో కనిపిస్తుంది. అందుకు తగినట్టుగా ఆమె స్వరం కొంత గంభీరంగా, పదబద్ధంగా వినిపిస్తుంది. సందేశాత్మకమైన పాటను కూడా స్వరంలోని మాధుర్యాన్ని కోల్పోకుండా పాడగలగడం ఆమె ప్రత్యేకత. భావాన్ని పాటలోని పదాల ద్వారా ముందుకు తెస్తూ, స్వరం వాటికి ఆధారంగా నిలిచేలా చేశారు.

శ్రీకృష్ణ పాండవీయం చిత్రంలోని చాంగురే బంగారురాజా పి. లీల గానంలోని జానపద సరసతకు మంచి ఉదాహరణ. పాటలోని పిలుపు, చలాకీతనం, గ్రామీణ భాషా ధోరణి, లయాత్మక ఉత్సాహం అన్నీ కలిసి ప్రత్యేకమైన వాతావరణాన్ని సృష్టిస్తాయి. పి. లీల స్వరం ఇక్కడ నిండుగా, ఉత్సాహంగా వినిపిస్తుంది. అయినప్పటికీ ఆమె ఉచ్చారణలోని స్పష్టత, లయపై ఉన్న పట్టు ఏమాత్రం తగ్గలేదు. జానపద గీతంలో కూడా శాస్త్రీయ శిక్షణతో వచ్చిన స్వరశుద్ధిని కోల్పోకుండా పాడగలిగిన సామర్థ్యం ఈ పాటలో కనిపిస్తుంది.

భక్తి, పౌరాణిక గీతాల్లో పి. లీలకు ప్రత్యేకమైన స్థానం ఉంది. గుణసుందరి కథలోని శ్రీ తులసి జయ తులసి నుంచి ప్రారంభమైన ఈ ధోరణి తరువాతి కాలంలో మరింత విస్తరించింది. శ్రీ లలిత శివజ్యోతి వంటి గీతాల్లో భక్తి, శాస్త్రీయత, పదాల స్పష్టత కలిసి కనిపిస్తాయి. అమ్మవారిని స్తుతించే ఈ గీతంలో ప్రతి పదానికి గౌరవం అవసరం. పి. లీల తన శాస్త్రీయ పునాదిని ఉపయోగిస్తూ, అవసరమైన చోట మాత్రమే గమకాలను ప్రయోగించి, పాటను గంభీరంగా కానీ భారంగా కాకుండా ఆలపించారు. భక్తిని గొంతు బలంతో వ్యక్తం చేయకుండా, స్వరంలోని ప్రశాంతతతో శ్రోత హృదయంలోకి తీసుకెళ్లడం ఆమె భక్తిగానంలోని ప్రత్యేకత.

కర్ణాటక సంగీతంతో ఆమెకున్న అనుబంధం సినిమా పాటలకే పరిమితం కాలేదు. కచేరీలు, భక్తిగీతాలు, స్తోత్రాలు, శ్లోకాలు, నారాయణీయం వంటి ఆధ్యాత్మిక గానరచనలను కూడా ఆమె ఆలపించారు. గురువాయూర్ శ్రీకృష్ణుడికి సంబంధించిన భక్తిగీతాల్లో ఆమె స్వరం ప్రత్యేకమైన గుర్తింపును పొందింది. గురువాయూర్ ఆలయంలో ఉదయం నిత్యసేవలో వినిపించే వాకచార్తు పారాయణంతో ఆమెకు చిరస్మరణీయమైన ఆధ్యాత్మిక అనుబంధం ఏర్పడింది. సినీ పాటలో భావాన్ని, కర్ణాటక సంగీతంలో శాస్త్రీయ క్రమశిక్షణను సమానమైన నిబద్ధతతో నిర్వహించగలగడం ఆమె ప్రత్యేకత.

తెలుగు పాటలతో పాటు పి. లీల ఇతర దక్షిణ భారతీయ భాషల్లోనూ విస్తృతంగా పాడారు. తమిళంలో ఆమె సినీ ప్రయాణం ప్రారంభమై, అక్కడి ప్రముఖ సంగీత దర్శకులతో కలిసి ఎన్నో పాటలు ఆలపించారు. తెలుగులో ఆమెకు ఘంటసాల, సాలూరి రాజేశ్వరరావు, పెండ్యాల నాగేశ్వరరావు, సుసర్ల దక్షిణామూర్తి, ఆదినారాయణరావు వంటి ప్రముఖులతో పనిచేసే అవకాశం వచ్చింది. మలయాళంలో ఆమెకు ప్రత్యేకమైన స్థానం ఏర్పడింది. కన్నడ చిత్రాల్లోనూ విస్తృతంగా పాడారు. హిందీ, బెంగాలీ, సింహళ తదితర భాషల్లో కూడా ఆమె స్వరం వినిపించింది. భాష మారినప్పుడల్లా ఆ భాష ఉచ్చారణను జాగ్రత్తగా నేర్చుకుని పాడడం ఆమె ప్రత్యేకత. అందువల్ల బహుభాషా గాయనిగా ఆమె ప్రయాణం కేవలం పాటల సంఖ్యలోనే కాదు, ప్రతి భాష యొక్క సంగీత స్వభావాన్ని అర్థం చేసుకుని పాడిన విధానంలోనూ కనిపిస్తుంది.

పి. లీల కెరీర్‌ను నాలుగు దశాబ్దాలకుపైగా పరిశీలిస్తే తొలి దశలోనే ఆమె తెలుగు, తమిళ చిత్రాల్లో గాయనిగా స్థిరపడ్డారు. 1949లో మనదేశం, కీలుగుర్రం, గుణసుందరి కథ వంటి చిత్రాలతో తెలుగులో ప్రవేశించిన ఆమె 1950లలో పాతాళ భైరవి, మిస్సమ్మ, ఇలవేల్పు, సువర్ణ సుందరి, చిరంజీవులు వంటి చిత్రాల్లో వరుసగా గుర్తుండిపోయే పాటలు పాడారు. 1950ల చివర, 1960లలో మాయాబజార్, జగదేక వీరుని కథ, గుండమ్మ కథ, జయం మనదే, లవకుశ, శ్రీకృష్ణ పాండవీయం, శ్రీ వేంకటేశ్వర మహాత్మ్యం వంటి చిత్రాల్లో ఆమె గానం మరింత విస్తరించింది. ఈ దశలో ప్రేమగీతాలతో పాటు పౌరాణిక, భక్తి, జానపద, శాస్త్రీయ ఛాయలున్న గీతాలు కూడా పాడారు. తరువాతి కాలంలో కొత్త తరపు గాయనులు రంగప్రవేశం చేయడంతో ఆమెకు లభించే సినిమా అవకాశాలు తగ్గినా, సంగీతంతో ఆమె అనుబంధం ఎప్పుడూ తెగిపోలేదు. కచేరీలు, భక్తిగీతాలు, శాస్త్రీయ సంగీత కార్యక్రమాల ద్వారా తన గానప్రస్థానాన్ని కొనసాగించారు. 1980లలో చిన్నారి పాపలు చిత్రానికి సంగీత దర్శకత్వం వహించడం ద్వారా సంగీత సృజనలో మరో కోణాన్ని కూడా పరిచయం చేశారు. చివరి దశ వరకు సంగీతంతో ఆమె అనుబంధం కొనసాగింది.

పి. లీలకు లభించిన గౌరవాల్లో 1969లో కేరళ ప్రభుత్వం అందించిన ఉత్తమ నేపథ్య గాయనిగా తొలి రాష్ట్ర చలనచిత్ర పురస్కారం ముఖ్యమైనది. 1983లో కేరళ సంగీత నాటక అకాడమీ పురస్కారం, 1992లో తమిళనాడు ప్రభుత్వం అందించిన కళైమామణి గౌరవం ఆమె కళా సేవకు లభించిన ముఖ్య గుర్తింపులు. వివిధ సంగీత, సాంస్కృతిక సంస్థల నుంచి ఆమెకు అనేక సత్కారాలు, బిరుదులు లభించాయి. ఆమె మరణానంతరం 2006లో భారత ప్రభుత్వం పద్మభూషణ్‌తో సత్కరించింది. అయితే పి. లీలకు లభించిన అతి పెద్ద గుర్తింపు ఆమె పాటలే. అనేక దశాబ్దాలు గడిచినా తెలవార వచ్చె తెలియక నా స్వామి, రావోయి చందమామ, ఎంత ఘాటు ప్రేమయో, లాహిరి లాహిరి లాహిరిలో, వినుడు వినుడు రామాయణ గాథ, జలకాలాటలలో, సడిసేయకో గాలి వంటి పాటలు ఇప్పటికీ శ్రోతల జ్ఞాపకాల్లో సజీవంగా ఉండటం ఆమె గాన వారసత్వానికి నిదర్శనం.

పి. లీల గానాన్ని ఒకే పదంతో నిర్వచించాలంటే అది నిర్మలత్వం. రొమాంటిక్ గీతంలో ఆమె స్వరం మృదువుగా ఉంటుంది; యుగళగీతంలో సహగాయకుడి స్వరానికి అద్భుతంగా స్పందిస్తుంది; జానపద గీతంలో ఉత్సాహంగా మారుతుంది; పౌరాణిక గీతంలో గంభీరతను సంతరించుకుంటుంది; భక్తిగీతంలో ప్రశాంతమైన ఆధ్యాత్మికతను అందిస్తుంది; శాస్త్రీయ ఛాయలున్న పాటలో స్వరశుద్ధి, గమక నియంత్రణను ప్రదర్శిస్తుంది. తెలవార వచ్చె తెలియక నా స్వామిలోని ఆత్మీయత నుంచి కలనైనా నీ వలపేలోని మాధుర్యం వరకు, రావోయి చందమామలోని సరసత నుంచి ఎంత ఘాటు ప్రేమయోలోని ప్రేమతీవ్రత వరకు, లాహిరి లాహిరిలోని పరవశం నుంచి సడిసేయకో గాలిలోని విరహం వరకు, వినుడు వినుడు రామాయణ గాథలోని పౌరాణిక గంభీరత నుంచి శ్రీ లలిత శివజ్యోతిలోని భక్తి వరకు ఆమె స్వరం ఎన్నో భావ ప్రపంచాలను ఆవిష్కరించింది. శాస్త్రీయ సంగీతపు క్రమశిక్షణను సినీ సంగీతపు మాధుర్యంతో కలిపి, ప్రతి పదాన్ని శుభ్రంగా పలికి, భావాన్ని నేరుగా శ్రోత హృదయానికి చేర్చిన గాయనిగా పి. లీల తెలుగు సినీ సంగీత చరిత్రలో తనకంటూ చెరగని స్థానాన్ని సంపాదించారు.