ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు – తెలుగు సినీ సంగీత గానగంధర్వులు - భాగం 3

ఘంటసాల సినీ ప్రయాణాన్ని దాదాపు మూడు దశాబ్దాలుగా పరిశీలిస్తే అది క్రమంగా ఎదిగిన ఒక అసాధారణ సంగీత ప్రస్థానం. 1940లలో చిన్న అవకాశాలతో ప్రారంభమైన ఆయన ప్రయాణం 1950లలో తెలుగు సినిమా ప్రధాన గాయకుడిగా, సంగీత దర్శకుడిగా స్థిరపడింది. పాతాళ భైరవి, షావుకారు, పెళ్లి చేసి చూడు వంటి చిత్రాలు ఆయనను అగ్రస్థానానికి చేర్చాయి. 1950ల చివర, 1960లలో మాయాబజార్, లవకుశ, జయభేరి, జగదేకవీరుని కథ, శ్రీ వేంకటేశ్వర మహాత్మ్యం, గుండమ్మ కథ, పాండవ వనవాసం, నర్తనశాల వంటి చిత్రాలు ఆయన గాన, సంగీత దర్శకత్వ ప్రతిభకు విస్తృతమైన వేదికగా నిలిచాయి. ఈ కాలంలోనే ఆయన స్వరం దాదాపు ప్రతి ప్రముఖ తెలుగు కథానాయకుడి తెర వ్యక్తిత్వంతో ముడిపడింది. 1960ల చివరలో కూడా రహస్యం వంటి చిత్రాల ద్వారా శాస్త్రీయ సంగీతంలోని తన పట్టు కొనసాగించారు. 1970ల ప్రారంభంలో ఆరోగ్య సమస్యలు ఎదురైనా పాటలు పాడటం, సంగీత కార్యక్రమాలు నిర్వహించడం కొనసాగించారు. 1974లో ఆయన మరణించినప్పుడు తెలుగు సినీ సంగీతంలో ఒక యుగం ముగిసినట్లుగా భావించబడింది.

ఘంటసాల గానంలోని అత్యంత గొప్ప లక్షణాల్లో ఒకటి శుభ్రమైన ఉచ్చారణ. ఆయన పాడిన పాటలో ఒక్క పదం కూడా అనవసరంగా మింగిపోదు. తెలుగు అచ్చులు, హల్లులు స్పష్టంగా వినిపిస్తాయి. సంస్కృత పదాలను పాడేటప్పుడు ఉచ్చారణలోని శుద్ధిని కాపాడుతారు. జానపద పదాల్లో భాష సహజత్వాన్ని నిలబెడతారు. ప్రేమగీతంలో స్వరాన్ని మృదువుగా చేస్తారు. వీరగీతంలో అదే స్వరం శక్తివంతంగా మారుతుంది. భక్తిగీతంలో ప్రశాంతంగా, పద్యంలో గంభీరంగా, హాస్యగీతంలో చలాకీగా మారుతుంది. ఈ స్వరరూపాంతరం కృత్రిమంగా అనిపించదు. నటుడి ముఖం, పాత్ర స్వభావం, సన్నివేశం, సాహిత్యం అన్నింటినీ అర్థం చేసుకుని గాత్రాన్ని అందించేవారు.

ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వంలోని గొప్పతనం కూడా ఇదే. ఆయన పాటను విడిగా ఆలోచించేవారు కాదు; కథలో పాటకు ఉన్న స్థానాన్ని ముందుగా గ్రహించేవారు. అందుకే పౌరాణిక చిత్రంలో గంభీరమైన రాగాలు, జానపద నేపథ్యంలోని చిత్రంలో సులభమైన లయలు, ప్రేమకథలో మృదువైన స్వరాలు, హాస్య చిత్రంలో చలాకీ బాణీలు సహజంగా కనిపిస్తాయి. ఆయన వాద్య విన్యాసం గాత్రాన్ని కప్పివేయదు. గాయకుడి స్వరానికి, సాహిత్యానికి, భావానికి స్థలం ఇచ్చే విధంగా ఉంటుంది. నేపథ్య సంగీతంలో కూడా దృశ్యంలోని భావాన్ని బలపరచే స్వరాలను ఉపయోగించారు. ఈ కారణంగానే ఆయన సంగీత దర్శకత్వం పాటలకే పరిమితం కాకుండా మొత్తం సినిమా అనుభూతిలో భాగమైంది.

ఘంటసాల శాస్త్రీయ సంగీత విద్వత్తు ఆయనను ఇతర నేపథ్య గాయకుల నుంచి ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టింది. శివశంకరి, రసికరాజ, శ్యామలా దండకం వంటి గీతాలు ఆయన కేవలం శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని తెలుసుకున్న గాయకుడు కాదని, దానిని సినిమా సందర్భానికి అనుగుణంగా మలచగల సృజనాత్మక కళాకారుడని నిరూపించాయి. ఆయన పాడిన అనేక పద్యాలు, సంస్కృత శ్లోకాలు కూడా ఇదే విషయాన్ని తెలియజేస్తాయి. ముఖ్యంగా ఒక్కోసారి సంక్లిష్టమైన శాస్త్రీయ గీతాలను ఒకే టేక్‌లో రికార్డు చేసిన సందర్భాలు ఆయన స్వర నియంత్రణ, సాధన స్థాయిని తెలియజేస్తాయి.

ఘంటసాల గానంలో మాధుర్యానికి, గంభీరతకు మధ్య ఉన్న సమతూకం ఆయనను ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టింది. ప్రేమగీతాల్లో ఆయన స్వరం వినిపించినప్పుడు అది ప్రేమికుడి స్వరంలా అనిపిస్తుంది. భక్తిగీతాల్లో అదే స్వరం భక్తుడి ప్రార్థనగా మారుతుంది. పౌరాణిక పద్యంలో అది పాత్ర యొక్క అంతరంగ స్వరంగా మారుతుంది. జానపద గీతంలో పల్లె మనిషి సహజత్వాన్ని సంతరించుకుంటుంది. శాస్త్రీయ కృతిలో మాత్రం ఒక సంగీత విద్వాంసుడి స్వరశక్తి బయటపడుతుంది. గాయకుడిగా ఇంత విస్తృతమైన భావప్రపంచాన్ని ఒకే స్వరంలో మోసుకెళ్లడం అరుదైన ప్రతిభ.

ఆయనకు లభించిన పురస్కారాలు, గౌరవాలు కూడా ఈ మహత్తర ప్రతిభకు అధికారిక గుర్తింపుగా నిలిచాయి. 1970లో భారత ప్రభుత్వం ఆయనకు పద్మశ్రీ పురస్కారాన్ని ప్రదానం చేసింది. తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం ఆయనను ఆస్థాన విద్వాంసుడిగా గౌరవించింది. ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ఆయన 25 ఏళ్ల సినీ ప్రస్థానాన్ని ప్రత్యేకంగా సత్కరించింది. దేశంలోనే కాకుండా విదేశాల్లో కూడా ఆయనకు ఘనమైన గౌరవం లభించింది; అమెరికా, ఇంగ్లాండ్, జర్మనీ వంటి దేశాల్లో సంగీత ప్రదర్శనలు ఇచ్చారు. ఐక్యరాజ్యసమితి వేదికపై కూడా తన గానాన్ని వినిపించిన ఘనత ఆయనకు దక్కింది. ఆయన మరణానంతరం కూడా భారత తపాలా శాఖ ఆయన జ్ఞాపకార్థం తపాలా బిళ్లను విడుదల చేసింది. అయితే పురస్కారాలు, బిరుదులు, సత్కారాలన్నింటికంటే ఆయనకు లభించిన గొప్ప గుర్తింపు తెలుగు ప్రజల హృదయాల్లో ఆయన స్వరానికి లభించిన స్థానం.

ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు గానాన్ని గుర్తుచేసుకున్నప్పుడు ఒకే పాట లేదా ఒకే శైలి గుర్తుకు రావు. పాతాళ భైరవిలోని ఎంత ఘాటు ప్రేమయోలో ప్రేమతీవ్రత, మాయాబజార్‌లోని లాహిరి లాహిరిలో మధురమైన పరవశం, జయభేరిలోని రసికరాజ తగువారము కామాలో శాస్త్రీయ వైభవం, జగదేకవీరుని కథలోని శివశంకరిలో స్వరపాండిత్యం, లవకుశలోని పౌరాణిక గంభీరత, శ్రీ వేంకటేశ్వర మహాత్మ్యంలో శేషశైలావాస శ్రీ వేంకటేశలో భక్తి, పుష్పవిలాపంలో కరుణ, భగవద్గీతలో ఆధ్యాత్మిక ప్రశాంతత, యుగళగీతాల్లోని మాధుర్యం, జానపద గీతాల్లోని సహజత్వం – ఇవన్నీ కలిసి ఆయన సంపూర్ణ గాన వ్యక్తిత్వాన్ని నిర్మించాయి.

తెలుగు సినిమా సంగీతానికి ఘంటసాల ఇచ్చిన గొప్ప కానుక కేవలం వేలాది పాటలు కాదు. తెలుగు భాషను పాటలో ఎలా పలకాలి, పద్యాన్ని ప్రజల హృదయాలకు ఎలా తీసుకెళ్లాలి, శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని సినిమా సందర్భంలో ఎలా సరళంగా వినిపించాలి, భక్తిని ఆర్భాటం లేకుండా ఎలా వ్యక్తం చేయాలి, ప్రేమను మాధుర్యంతో ఎలా పాడాలి, ఒక నటుడి తెర వ్యక్తిత్వానికి గాత్రాన్ని ఎలా సరిపోల్చాలి అనే విషయాల్లో ఆయన ఒక సంప్రదాయాన్ని ఏర్పరచారు. అందుకే ఘంటసాల స్వరం ఒక కాలానికి చెందిన రికార్డు కాదు. అది తెలుగు భాష యొక్క మాధుర్యాన్ని, కర్ణాటక సంగీతపు శాస్త్రీయతను, పౌరాణిక సాహిత్యపు గంభీరతను, జానపద జీవితపు సహజత్వాన్ని, భక్తి యొక్క ప్రశాంతతను ఒకేసారి మోసుకెళ్లిన అమర గానధార. ఆయన జీవితం మూడు దశాబ్దాలకే పరిమితమైనా, ఆయన స్వరం మాత్రం తరతరాల తెలుగు ప్రజల సంగీత జ్ఞాపకాల్లో ఎప్పటికీ కొనసాగుతూనే ఉంటుంది.