అన్నవరపు రామస్వామి గారి జీవిత విశేషాలు

అన్నవరపు రామస్వామి కర్ణాటక సంగీత ప్రపంచంలో ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందిన అత్యంత విశిష్టమైన వయోలిన్ విద్వాంసులలో ఒకరు. దాదాపు ఎనిమిది దశాబ్దాలకు పైగా సాగిన ఆయన సంగీత జీవితం కేవలం వయోలిన్ సంగీతానికే పరిమితం కాలేదు. గాయకుడిగా, సహవాద్యకారుడిగా, స్వరకర్తగా, సంగీత పండితుడిగా, గురువుగా, సంగీత ప్రచారకుడిగా ఆయన చేసిన సేవలు విశేషమైనవి. సంప్రదాయాన్ని కాపాడుతూ కొత్త రాగాలు, కొత్త తాళాలను సృష్టించిన ప్రయోగశీలి ఆయన. వందన రాగం, శ్రీదుర్గ రాగం వంటి కొత్త రాగాలతో పాటు తినేత్రాది తాళం, వేదాది తాళం వంటి తాళ నిర్మాణాలను రూపొందించడం ఆయన సృజనాత్మక సంగీత మేధస్సుకు నిదర్శనం. సోలో వాద్యకారుడిగానే కాకుండా గాన విద్వాంసులకు సహవాద్యకారుడిగా కూడా ఆయనకు అపారమైన పేరు వచ్చింది. భారతదేశంలోని ప్రముఖ గాయకులతో పాటు హిందుస్తానీ సంగీత విద్వాంసులతో కూడా ఆయన వేదిక పంచుకున్నారు.

అన్నవరపు రామస్వామి 1926 మార్చి 23న పశ్చిమ గోదావరి ప్రాంతంలోని ఏలూరు సమీపంలోని సోమవరప్పాడు గ్రామంలో జన్మించారు. సంగీత కుటుంబంలో జన్మించడం ఆయన జీవితానికి తొలి వరం. ఆయన తండ్రి పెంటయ్య నాదస్వర విద్వాంసుడు. పెద్దన్న అన్నవరపు గోపాలం అనేక వాద్యాలలో ప్రావీణ్యం కలిగిన కళాకారుడు. ఘటం, డోలు, మోర్సింగ్, తబల, కంజీర వంటి వాద్యాలను వాయించడమే కాకుండా ఆకాశవాణిలో ఘటం విద్వాంసుడిగా పనిచేశారు. చిన్నతనంలోనే ఇంట్లో వినిపించే నాదస్వర ధ్వనులు, వాద్య సంగీతం, కళాకారుల రాకపోకలు రామస్వామిలో సంగీతాభిరుచిని బలపరిచాయి.

రామస్వామి బాల్యంలో సాధారణ పాఠశాల విద్యకు పెద్దగా అవకాశం లభించలేదు. అయితే పాఠశాల విద్య తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ సంగీత విద్యలో ఆయన సాధించిన లోతు అసాధారణమైనది. కుటుంబ వాతావరణం, స్వయంకృషి, గురువుల కఠినమైన శిక్షణ, నిరంతర సాధన ఆయనకు ఒక ప్రత్యేకమైన సంగీత విద్యను అందించాయి.

సుమారు ఎనిమిదేళ్ల వయస్సులో ఆయన సంగీత విద్యకు అధికారికంగా శ్రీకారం చుట్టారు. సోమవరప్పాడుకు చెందిన మాగంటి జగన్నాథం చౌదరి ఆయన తొలి గురువు. చిన్న బాలుడిలోని సంగీత సామర్థ్యాన్ని గుర్తించిన ఆయన వయోలిన్ విద్యను ప్రారంభించారు. మొదట స్వరజ్ఞానం, గానాభ్యాసం, తాళ పరిచయం వంటి ప్రాథమిక అంశాలను నేర్పారు. రామస్వామి సంగీతాభ్యాసం మొదట గానంతోనే ప్రారంభమైంది. ముందుగా కంఠంతో స్వరాన్ని సరిగ్గా పలకడం నేర్చుకుని, ఆ తరువాత అదే స్వరాన్ని వయోలిన్‌పై పలికించడం ఆయన శిక్షణలో ముఖ్యమైన పద్ధతిగా నిలిచింది.

ఈ పద్ధతి ఆయన తరువాతి సంగీత వ్యక్తిత్వాన్ని నిర్ణయించింది. వయోలిన్‌ను కేవలం వేళ్లతో స్వరాలను పలికించే వాద్యంగా కాకుండా, గాత్రంలా పాడే వాద్యంగా ఆయన అభివృద్ధి చేశారు. ఒక స్వరం వయోలిన్‌పై సరిగ్గా రావాలంటే ముందు ఆ స్వరం మనసులో స్పష్టంగా వినిపించాలి అనే భావన ఆయన సాధనలో ప్రధానమైనది. గమకాలు, జారులు, స్వరసంధులు, రాగభావం అన్నీ గాత్రసంగీతానికి దగ్గరగా ఉండేలా వయోలిన్‌ను తీర్చిదిద్దారు.

తొలి గురువు మాగంటి జగన్నాథం చౌదరి వద్ద అభ్యసించిన తరువాత ఆయన జీవితంలో మహత్తరమైన మలుపు వచ్చింది. 1941లో పదిహేనేళ్ల వయస్సులో ఆయన విజయవాడకు వచ్చి గాయక సార్వభౌముడు పారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులు వద్ద గురుకులవాస పద్ధతిలో సంగీత విద్యను అభ్యసించడం ప్రారంభించారు. ఈ శిక్షణ ఆయన జీవితానికి అసలైన పునాది అయింది. అన్నవరపు రామస్వామి తన జీవితంలో తాను సాధించిన ప్రతిదానికీ పారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులు గురుకృపే ప్రధాన కారణమని జీవితాంతం భావించారు.

పారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులు సాధారణ సంగీత ఉపాధ్యాయుడు కాదు. త్యాగరాజు పరంపరతో అనుసంధానమైన మహావిద్వాంసుడు, గాయకుడు, గురువు, సంగీత పరిశోధకుడు. విజయవాడను ఒక ముఖ్యమైన కర్ణాటక సంగీత కేంద్రంగా తీర్చిదిద్దడంలో ఆయనకు విశేషమైన పాత్ర ఉంది. ఆయన వద్ద మంగళంపల్లి బాలమురళీకృష్ణ, అన్నవరపు రామస్వామి వంటి అనేక మంది ప్రముఖులు అభ్యసించారు. ఒకే గురువు వద్ద విద్యను అభ్యసించిన ఈ ఇద్దరు తరువాత ఆంధ్రప్రదేశ్ సంగీత చరిత్రలో చిరస్థాయిగా నిలిచిన మహానుభావులుగా ఎదిగారు.

పారుపల్లి గురుకులంలో రామస్వామి కేవలం వయోలిన్ వాయించడం నేర్చుకోలేదు. మొదట గాన సంగీతాన్ని అభ్యసించారు. తరువాత అదే సంగీతాన్ని వయోలిన్‌పై పలికించడం నేర్చుకున్నారు. ఈ పద్ధతిలో రాగభావం, సాహిత్యం, స్వరాల అంతరంగ సంబంధం, గమకాలు, లయ, తాళం అన్నీ సమగ్రంగా అభ్యసించాల్సి వచ్చేది. వయోలిన్‌కు వీణ మాదిరిగా స్థిరమైన మెట్లు లేకపోవడం వల్ల స్వరస్థానాలపై పూర్తి నియంత్రణ కోసం తీవ్రమైన సాధన అవసరం. ఈ క్రమశిక్షణ ఆయన వాద్యశైలికి జీవితాంతం పునాదిగా నిలిచింది.

1940ల మధ్యకాలంలో ఆయన ప్రజా ప్రదర్శనలు ప్రారంభించారు. విజయవాడలోని సంగీత వాతావరణం ఆయనకు కచేరీ అనుభవాన్ని పెంచుకోవడానికి, ప్రముఖ విద్వాంసుల గానాన్ని ప్రత్యక్షంగా వినడానికి అవకాశం కల్పించింది. అదే సమయంలో ఆయన వయోలిన్‌లో తన స్వంత గానబాణిని అభివృద్ధి చేసుకున్నారు.

1948లో ఆయన విజయవాడ ఆకాశవాణి కేంద్రంలో చేరారు. తరువాత దాదాపు నాలుగు దశాబ్దాలపాటు ఆకాశవాణితో అనుబంధం కొనసాగింది. 1986లో పదవీ విరమణ చేసే వరకు ఆయన ఆకాశవాణి స్టాఫ్ ఆర్టిస్టుగా పనిచేశారు. ఆకాశవాణి ఉద్యోగం ఆయనకు స్థిరమైన జీవనాధారాన్ని మాత్రమే ఇవ్వలేదు. దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న సంగీత విద్వాంసులతో పరిచయం, రికార్డింగ్ అనుభవం, వివిధ రకాల సంగీతాన్ని వినే అవకాశం, విస్తృత శ్రోతల వర్గానికి తన సంగీతాన్ని చేరవేసే అవకాశం కల్పించింది.

సహవాద్యకారుడిగా అన్నవరపు రామస్వామి ప్రతిభ అసాధారణమైనది. పారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులు, మంగళంపల్లి బాలమురళీకృష్ణ, అరియక్కుడి రామానుజ అయ్యంగార్, చెంబై వైద్యనాథ భాగవతార్ వంటి ప్రముఖ కర్ణాటక సంగీత విద్వాంసులకు ఆయన వయోలిన్ సహకారం అందించారు. బాలమురళీకృష్ణతో ఆయనకు ఏర్పడిన అనుబంధం ప్రత్యేకమైనది. ఇద్దరూ ఒకే గురువు వద్ద శిక్షణ పొందడమే కాకుండా తరువాత అనేక కచేరీలలో కలిసి సంగీతాన్ని అందించారు. బాలమురళీకృష్ణ స్వయంగా ఆయనను తనకు అత్యంత సన్నిహితమైన సంగీత సహచరుడిగా గౌరవించారు.

ఇలాంటి మహావిద్వాంసులకు సహకరించాలంటే కేవలం వయోలిన్ సాంకేతిక నైపుణ్యం సరిపోదు. గాయకుడు పాడుతున్న రాగాన్ని వెంటనే గ్రహించాలి, ఆయన స్వర వాక్యాలను అర్థం చేసుకోవాలి, గానంలోని భావాన్ని వయోలిన్ ద్వారా ప్రతిబింబించాలి, గాయకుడి స్వరకల్పనకు తగిన సమాధానం ఇవ్వాలి. గాయకుడిని మించిపోవాలనే ప్రయత్నం చేయకుండా, అదే సమయంలో తన వాద్య నైపుణ్యాన్ని తగ్గించకుండా వేదికపై సమతుల్యత సాధించడం సహవాద్యకారుడి అసలు ప్రతిభ. రామస్వామి ఈ కళను అత్యున్నత స్థాయికి తీసుకెళ్లారు.

అయితే ఆయనను కేవలం సహవాద్యకారుడిగా మాత్రమే చూడటం ఆయన ప్రతిభకు అన్యాయం. ఆయన స్వతంత్ర సోలో వయోలిన్ విద్వాంసుడిగా కూడా గొప్ప పేరు సంపాదించారు. రాగాలాపన, తానం, స్వరకల్పన, పల్లవి వంటి అంశాలలో ఆయనకు విశేషమైన పట్టు ఉండేది. గాత్రసంగీతాన్ని లోతుగా అభ్యసించినందువల్ల వయోలిన్‌పై ఆయన వాయించే రాగాలకు గానసౌందర్యం కనిపించేది. ప్రతి రాగం యొక్క ప్రత్యేక ప్రయోగాలను కాపాడుతూ, గమకాలను సహజంగా పలికించడం ఆయన వాద్యశైలిలో ముఖ్యమైన లక్షణం.

ఆయన సంగీత సాధనలో క్రమశిక్షణ అత్యంత ముఖ్యమైనది. వయోలిన్‌లో స్వరస్థానాలను ఖచ్చితంగా అందుకోవడానికి గంటల తరబడి సాధన చేసేవారు. వయోలిన్‌లో స్వరస్థానం శ్రుతి ద్వారా చెవితో గుర్తించి పలికించాల్సి ఉండటంతో, ఆయన సాధనలో శ్రుతి, స్వరం, బో ప్రయోగం, గమకం, లయ అన్నింటినీ విడివిడిగా అభ్యసించి తరువాత వాటిని సమన్వయపరచడం ప్రధానంగా ఉండేది.

అన్నవరపు రామస్వామి సంగీతంలో మరో ముఖ్యమైన ప్రత్యేకత ఆయన సృజనాత్మకత. సంప్రదాయ కర్ణాటక సంగీతాన్ని యథాతథంగా అనుసరించడమే తన కర్తవ్యమని భావించకుండా, సంగీత నిర్మాణంలో కొత్త అవకాశాలను అన్వేషించారు. వందన రాగం, శ్రీదుర్గ రాగం వంటి కొత్త రాగాలను రూపొందించారు. అలాగే తినేత్రాది తాళం, వేదాది తాళం వంటి కొత్త తాళ ప్రయోగాలను చేశారు. రాగం లేదా తాళం సృష్టించడం అంటే కేవలం కొన్ని కొత్త స్వరాలను లేదా గణిత నిర్మాణాలను కలపడం కాదు. వాటికి సంగీతపరమైన స్వరూపం, ప్రయోగయోగ్యత, రాగభావం, లయపరమైన సమగ్రత కల్పించాలి. ఈ దిశలో ఆయన చేసిన ప్రయోగాలు ఆయనను ఒక సృజనాత్మక సంగీత మేధావిగా నిలబెట్టాయి.

కొత్త రాగాల సృష్టిలో ఆయన ఉద్దేశం సంప్రదాయాన్ని తిరస్కరించడం కాదు. సంప్రదాయ సంగీతంలోని శాస్త్రీయ పరిమితులను గౌరవిస్తూ కొత్త సంగీత అవకాశాలను అన్వేషించడం. అందువల్ల ఆయన సృష్టించిన రాగాలు ప్రయోగాత్మకమైనవైనా, శాస్త్రీయ సంగీత స్వభావానికి దూరంగా ఉండవు. ఇదే విధంగా కొత్త తాళాలను నిర్మించడంలోనూ లయశాస్త్రంపై ఆయనకున్న లోతైన అవగాహన కనిపిస్తుంది.

ఆయనకు సంగీత శాస్త్రంపై కూడా గట్టి పట్టు ఉండేది. కేవలం వాద్యాన్ని వాయించడం కాకుండా రాగాల నిర్మాణం, తాళ వ్యవస్థ, సంగీత సిద్ధాంతం వంటి అంశాలను అధ్యయనం చేశారు. దేశ విదేశాలలో సంగీతంపై ఉపన్యాసాలు ఇచ్చారు. విదేశీ పర్యటనల ద్వారా ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందిన కర్ణాటక సంగీత సంప్రదాయాన్ని అంతర్జాతీయ శ్రోతలకు పరిచయం చేశారు.

ఆయన జీవితంలో విజయవాడకు ప్రత్యేకమైన స్థానం ఉంది. అనేక ప్రముఖ సంగీతకారులు మంచి అవకాశాల కోసం మద్రాసుకు వెళ్లినప్పటికీ రామస్వామి విజయవాడను విడిచిపెట్టలేదు. గురువును, జన్మభూమిని, స్థానిక సంగీత వాతావరణాన్ని విడిచిపెట్టకుండా అక్కడే తన సంగీత సేవ కొనసాగించారు. ఆకాశవాణి ఉద్యోగం, కచేరీలు, బోధన, సంగీత కార్యక్రమాలు అన్నింటినీ విజయవాడ కేంద్రంగా నిర్వహించారు.

ఆయనకు సంగీత బోధనపై ఉన్న ఆసక్తి జీవితాంతం కొనసాగింది. దాదాపు ఆరు దశాబ్దాలపాటు అనేక మంది విద్యార్థులకు ఉచితంగా సంగీతాన్ని బోధించినట్లు ఆధారాలు పేర్కొంటున్నాయి. గురువు వద్ద తాను పొందిన విద్యను తిరిగి సమాజానికి అందించాలి అనే భావన ఆయనలో బలంగా ఉండేది. ఆర్థిక స్థోమత లేని విద్యార్థులకు సంగీత విద్యను అందించడంలో ఆయన ప్రత్యేక శ్రద్ధ చూపారు. 2021లో ఆయన గురించి వెలువడిన సమకాలీన నివేదికలు కూడా ఆరు దశాబ్దాలుగా ఉచితంగా వయోలిన్ శిక్షణ అందిస్తున్న గురువుగా ఆయనను ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించాయి.

అన్నవరపు రామస్వామి గురుశిష్య పరంపరను పరిశీలిస్తే అది త్యాగరాజు వరకు వెళ్లే ఒక ముఖ్యమైన సంగీత వంశపారంపర్యాన్ని కలిగి ఉంది. ఆయన ప్రధాన గురువు పారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులు. పారుపల్లి వారు సుసర్ల దక్షిణామూర్తి శాస్త్రి పరంపరతో, తద్వారా త్యాగరాజు శిష్య సంప్రదాయంతో అనుసంధానమై ఉన్నారు. అందువల్ల రామస్వామి త్యాగరాజు గురుశిష్య పరంపరలోని ప్రత్యక్ష శిష్య పరంపరలో ఒక ముఖ్యమైన కడియంగా భావించబడతారు. ఆయన నుంచి శిష్యులకు, వారి నుంచి ప్రశిష్యులకు ఈ సంగీత సంప్రదాయం విస్తరించింది. గురుకులవాసంలో నేర్చుకున్న గాన పద్ధతి, గానాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని వయోలిన్ నేర్పే విధానం, క్రమశిక్షణతో కూడిన సాధన ఆయన శిష్య పరంపరలో ప్రధాన లక్షణాలుగా కొనసాగాయి.

రామస్వామి శిష్య పరంపరలో అనేక మంది వయోలిన్, గాత్ర సంగీత కళాకారులు ఎదిగారు. ఆయన వద్ద శిక్షణ పొందిన శిష్యులు తరువాత స్వయంగా సంగీత బోధకులుగా మారి ఆయన బాణీని మరింత ముందుకు తీసుకెళ్లారు. ఈ విధంగా ఆయన గురుత్వం ఒక వ్యక్తిగత బోధనా సంబంధాన్ని దాటి ఒక సంగీత పాఠశాలగా రూపుదిద్దుకుంది.

బాలమురళీకృష్ణతో ఆయనకు ఉన్న గురుశిష్య సహచర్యం కూడా కర్ణాటక సంగీత చరిత్రలో ప్రత్యేకమైనది. ఇద్దరూ పారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులు వద్ద విద్యను అభ్యసించారు. ఒకే గురువు వద్ద అభ్యసించిన ఈ ఇద్దరు మహాకళాకారులు తరువాతి కాలంలో ఆంధ్రప్రదేశ్ సంగీత ప్రపంచానికి రెండు విభిన్నమైన ప్రతిభా రూపాలుగా నిలిచారు. బాలమురళీకృష్ణ గాయకుడిగా, వాగ్గేయకారుడిగా, స్వరకర్తగా ఎదగగా, అన్నవరపు రామస్వామి వయోలిన్ విద్వాంసుడిగా, సహవాద్యకారుడిగా, గురువుగా, సంగీత ప్రయోగశీలిగా తన ప్రత్యేక స్థానాన్ని ఏర్పరచుకున్నారు.

ఆంధ్రప్రదేశ్ సంగీత చరిత్రలో రామస్వామి మరో ముఖ్యమైన సేవ సంగీత వాతావరణాన్ని నిర్మించడంలో ఆయన భాగస్వామ్యం. విజయవాడలో ఆకాశవాణి, సంగీత సంస్థలు, కచేరీ కార్యక్రమాల అభివృద్ధికి ఆయన సేవలు అందించారు. సంగీతాన్ని కేవలం చెన్నై వంటి సంప్రదాయ కేంద్రాలకు పరిమితం చేయకుండా ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోనే ఉన్నత స్థాయి కర్ణాటక సంగీతాన్ని అభివృద్ధి చేయవచ్చని ఆయన జీవితం నిరూపించింది.

1986లో దాదాపు నాలుగు దశాబ్దాల ఆకాశవాణి సేవ అనంతరం పదవీ విరమణ చేశారు. అయితే పదవీ విరమణ ఆయన సంగీత సేవకు ముగింపు కాలేదు. దానికి బదులుగా ఆయన ఎక్కువ సమయాన్ని బోధన, కచేరీలు, సంగీత ఉపన్యాసాలు, శిష్యులను తీర్చిదిద్దడం వంటి కార్యక్రమాలకు కేటాయించారు.

1996లో భారత ప్రభుత్వ సంగీత నాటక అకాడమీ ఆయనను కర్ణాటక వాద్య సంగీతం విభాగంలో పురస్కారంతో సత్కరించింది. ఈ గౌరవం ఆయన దశాబ్దాల సంగీత సేవకు జాతీయ స్థాయి గుర్తింపు. ఆ సమయానికి ఆయన కేవలం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ప్రముఖ వయోలిన్ విద్వాంసుడు మాత్రమే కాదు, దేశవ్యాప్తంగా గౌరవించబడిన మహావిద్వాంసుడిగా నిలిచారు.

2021లో భారత ప్రభుత్వం ఆయనకు పద్మశ్రీ పురస్కారాన్ని ప్రకటించింది. ఆ సమయంలో ఆయన వయస్సు 95 సంవత్సరాలు. ఆ సంవత్సరపు పద్మ పురస్కార గ్రహీతలలో అత్యంత వృద్ధులలో ఆయన ఒకరు. దాదాపు ఎనిమిది దశాబ్దాల సంగీత సేవకు దేశం ఇచ్చిన అత్యున్నత గుర్తింపులలో ఇది ఒకటి. పద్మశ్రీ ఆయనకు ఆలస్యంగా వచ్చిన గౌరవం అయినప్పటికీ, ఆయన చేసిన నిరంతర సంగీత సేవకు దేశవ్యాప్త మన్ననగా నిలిచింది.

2026 సంవత్సరం అన్నవరపు రామస్వామి జీవితంలో మరో చారిత్రక మైలురాయిగా నిలిచింది. 1926 మార్చి 23న జన్మించిన ఆయన 2026 మార్చి 23న శతాయుష్షును పూర్తి చేసుకున్నారు. ఈ సందర్భంగా వేడుకలు, సత్కార కార్యక్రమాలు వివిధ ప్రాంతాలలో నిర్వహించబడ్డాయి. 2026 జనవరిలోనే ఆయనను జన్మశతాబ్ది సత్కార గ్రహీతగా పేర్కొంటూ కార్యక్రమాలు జరిగాయి. మార్చి 17న ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం విశాఖపట్నంలో నిర్వహించిన శతాబ్ది కళా ఉత్సవంలో పద్మశ్రీ డాక్టర్ అన్నవరపు రామస్వామిని ప్రత్యేకంగా సత్కరించింది. ఆయన శతవసంతాలను పూర్తి చేసిన సందర్భంగా నిర్వహించిన ఈ కార్యక్రమం ఆయన కళా జీవితానికి లభిస్తున్న సమకాలీన గౌరవానికి ఒక ముఖ్యమైన ప్రతీకగా నిలిచింది.

అన్నవరపు రామస్వామి సంగీత ప్రతిభను విశ్లేషించినప్పుడు మూడు అంశాలు ప్రత్యేకంగా కనిపిస్తాయి. మొదటిది వయోలిన్‌పై ఆయనకు ఉన్న అసాధారణమైన పట్టు. రెండవది గాత్రసంగీతాన్ని వయోలిన్‌తో సమన్వయపరిచే సామర్థ్యం. మూడవది సంప్రదాయాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని కొత్త రాగాలు, తాళాలను సృష్టించే సృజనాత్మక మేధస్సు. వీటికి తోడు ఆయనలో ఉన్న గురుత్వం, వినయం, సేవా దృక్పథం ఆయన వ్యక్తిత్వాన్ని మరింత గొప్పదిగా చేశాయి.

అన్నవరపు రామస్వామి జీవితంలోని మరో గొప్ప అధ్యాయం ఆయన సేవాభావం. సంగీతాన్ని నేర్చుకోవడానికి ఆర్థిక స్థోమత లేని విద్యార్థి తన వద్దకు వస్తే తిరస్కరించలేదు. అనేక దశాబ్దాలపాటు ఉచితంగా సంగీతం బోధించారు. తన గురువు తనకు ఇచ్చిన విద్యను సమాజానికి తిరిగి అందించడమే నిజమైన గురుదక్షిణ అనే భావనతో జీవించారు. అందువల్ల ఆయన శిష్యులు ఆయన సంగీతాన్ని మాత్రమే కాకుండా ఆయన విలువలను కూడా స్వీకరించారు.

ఆయన జీవితంలో గురువు, సాధన, వినయం, సేవ అనే నాలుగు అంశాలు ఒకదానితో ఒకటి విడదీయలేనివిగా కనిపిస్తాయి. పారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులు నుంచి పొందిన గురుకుల విద్య ఆయన సంగీతానికి మూలాధారం. త్యాగరాజు పరంపర నుంచి వచ్చిన ఆ సంగీత సంప్రదాయాన్ని ఆయన వయోలిన్ ద్వారా విస్తరించారు. తన శిష్యులకు అదే క్రమశిక్షణను అందించారు. తాను పొందిన జ్ఞానాన్ని దాచుకోకుండా తరువాతి తరాలకు అందించారు.

సోమవరప్పాడు నుంచి ప్రారంభమైన ఆయన సంగీత ప్రయాణం విజయవాడను కేంద్రంగా చేసుకుని దేశవ్యాప్తంగా, అంతర్జాతీయంగా విస్తరించింది. పద్మశ్రీ, సంగీత నాటక అకాడమీ పురస్కారం వంటి గౌరవాలు ఆయనకు లభించినప్పటికీ, ఆయన వ్యక్తిత్వంలోని గొప్పతనం పురస్కారాలలో కంటే ఆయన సంగీత సేవలోనే ఉంది. దశాబ్దాలపాటు ఉచితంగా సంగీతాన్ని బోధించడం, గురుపరంపరను గౌరవించడం, శిష్యులను తీర్చిదిద్దడం, సంప్రదాయాన్ని కాపాడుతూ కొత్త సంగీతాన్ని సృష్టించడం ఆయన జీవితానికి అసలైన సారాంశం.