ఎమ్మెస్ సుబ్బులక్ష్మి జీవిత చరిత్ర భాగం-3

చివరి దశ, పురస్కారాల పరాకాష్ఠ, సేవా వారసత్వం, అమరమైన సంగీత ప్రభావం

1980లలో ఎం.ఎస్. సుబ్బులక్ష్మి గాన ప్రస్థానం మరింత ఆధ్యాత్మికత వైపు సాగింది. ఆమె కచేరీలలో కర్ణాటక సంగీతంలోని శాస్త్రీయ అంశాలకు ఎప్పటిలాగే ప్రాధాన్యం ఉన్నప్పటికీ, భక్తి సంగీతం మరింత విస్తృతంగా ప్రజలను చేరుకుంది. ఆమె స్వరం అనేక కుటుంబాల్లో ఉదయ ప్రార్థనలతో, ఆలయ వాతావరణంతో, పూజా సంప్రదాయాలతో ముడిపడిపోయింది.

ఆమె గానం కేవలం రాగం, తాళం, స్వరాల ప్రదర్శనగా ఉండేది కాదు. ప్రతి కృతిలోని సాహిత్యాన్ని, దాని భక్తి భావాన్ని, అంతర్లీనమైన ఆధ్యాత్మిక అనుభూతిని శ్రోతకు అందించడమే ఆమె ప్రధాన లక్ష్యం. అందుకే ఆమె త్యాగరాజ కీర్తన పాడినా, దీక్షితార్ కృతి పాడినా, అన్నమయ్య సంకీర్తన పాడినా, మీరా భజన పాడినా, ఆ గానంలో ఒకే విధమైన ఆధ్యాత్మిక ఏకాగ్రత కనిపించేది.

1988లో ఆమెకు కాళిదాస్ సమ్మాన్ లభించింది. 1990లో జాతీయ సమైక్యతకు చేసిన సేవలకు ఇందిరా గాంధీ అవార్డు అందుకున్నారు. దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాల ప్రజలను సంగీతం ద్వారా ఒకే భావనలోకి తీసుకురావడం ఆమె జీవితకాల కృషిలో ముఖ్యమైన అంశంగా గుర్తించబడింది.

1990లలో ఆమె కచేరీల సంఖ్య క్రమంగా తగ్గినా, ఆమె ప్రతిష్ఠ మాత్రం మరింత పెరిగింది. ఆమె పాత రికార్డింగులు కొత్త తరాల మధ్య విస్తృతంగా వినిపించాయి. సంగీతాభిమానులకు ఆమె కచేరీలు ఒక ప్రమాణంగా మారాయి. ఆమె ఆలాపనలోని శ్రుతిశుద్ధి, గానంలోని నాదమాధుర్యం, పదాల స్పష్టత, రాగభావం, భక్తిరసం కర్ణాటక సంగీత గానానికి ఒక ఆదర్శంగా నిలిచాయి.

ఆమె వ్యక్తిత్వంలో వినయం కూడా ఆమె కళతో సమానంగా ప్రశంసించబడింది. దేశంలోని అత్యున్నత పురస్కారాలు, అంతర్జాతీయ గౌరవాలు అందుకున్నప్పటికీ, ఆమె తనను తాను ఎప్పుడూ గొప్ప వ్యక్తిగా ప్రదర్శించుకోలేదు. సంగీతాన్ని వ్యక్తిగత కీర్తికి మించిన ఆధ్యాత్మిక సాధనగా భావించారు.

1997లో త్యాగరాజ సదాశివం మరణించడం ఆమె జీవితంలో తీవ్రమైన విషాదాన్ని మిగిల్చింది. దాదాపు 57 సంవత్సరాల పాటు సాగిన వారి సహజీవనం ఆమె సంగీత ప్రస్థానానికి బలమైన ఆధారంగా నిలిచింది. సదాశివం మరణం తరువాత ఆమె బహిరంగ సంగీత ప్రదర్శనలను దాదాపుగా పూర్తిగా నిలిపివేశారు. ఇది ఆమె క్రియాశీల కచేరీ జీవితానికి ముగింపు పలికిన దశ.

1998లో భారత ప్రభుత్వం ఆమెకు భారతరత్నను ప్రదానం చేసింది. భారతదేశ అత్యున్నత పౌర పురస్కారాన్ని అందుకున్న తొలి సంగీత విద్వాంసురాలిగా ఆమె చరిత్ర సృష్టించారు. ఈ గౌరవం ఆమె వ్యక్తిగత ప్రతిభకు మాత్రమే కాదు, కర్ణాటక సంగీతాన్ని భారతదేశపు జాతీయ సాంస్కృతిక వారసత్వంలో ఒక ప్రముఖ స్థానానికి తీసుకెళ్లిన ఆమె జీవితకాల కృషికి గుర్తింపుగా నిలిచింది.

ఆమె అందుకున్న ప్రధాన గౌరవాలను కాలక్రమంలో పరిశీలిస్తే, 1954లో పద్మభూషణ్, 1956లో రాష్ట్రపతి పురస్కారం మరియు సంగీత నాటక అకాడమీ పురస్కారం, 1968లో సంగీత కళానిధి, 1970లో ఇసై పెరరిఞర్, 1971 నుంచి వివిధ విశ్వవిద్యాలయాల గౌరవ డాక్టరేట్‌లు, 1974లో రామన్ మాగ్సెసే అవార్డు మరియు సంగీత నాటక అకాడమీ ఫెలోషిప్, 1975లో పద్మవిభూషణ్, 1988లో కాళిదాస్ సమ్మాన్, 1990లో ఇందిరా గాంధీ అవార్డు ఫర్ నేషనల్ ఇంటిగ్రేషన్, 1998లో భారతరత్న వంటి అత్యున్నత గౌరవాలు వరుసగా ఆమెను అలంకరించాయి. వీటికి అదనంగా దేశంలోని అనేక సంగీత, సాంస్కృతిక, విద్యాసంస్థల నుంచి ఆమెకు అనేక పురస్కారాలు, బిరుదులు, గౌరవ డాక్టరేట్‌లు లభించాయి.

ఆమె సినీ జీవితం మాత్రం కేవలం కొన్ని సంవత్సరాలకే పరిమితమైంది. సేవాసదనం, శకుంతలై, సావిత్రి, మీరా అనే నాలుగు ప్రధాన తమిళ చిత్రాల్లో ఆమె నటించారు; మీరా హిందీ రూపాంతరంలో కూడా ఆమెనే ప్రధాన పాత్రలో కనిపించారు. సినీరంగంలో ఆమె నటనకు అత్యున్నత గుర్తింపు తెచ్చింది మీరా. అయితే ఆ చిత్రం ద్వారా వచ్చిన జాతీయ ఖ్యాతిని ఆమె సినీ నటనా జీవితాన్ని కొనసాగించడానికి ఉపయోగించుకోలేదు. సినిమా నుంచి స్వచ్ఛందంగా వైదొలిగి, పూర్తిగా సంగీతానికి అంకితమవడం ఆమె కళాజీవితంలోని అత్యంత ముఖ్యమైన నిర్ణయంగా చెప్పవచ్చు.

సినిమా ఆమెకు ఇచ్చిన అత్యంత శాశ్వతమైన వారసత్వం మీరా పాత్ర మాత్రమే కాదు. ఆ చిత్రంలో ఆమె ఆలపించిన మీరా భజనలు దేశవ్యాప్తంగా ప్రజలకు చేరాయి. ఆమె స్వరం ద్వారా భక్తి సంగీతం సినీ ప్రేక్షకులకు చేరి, అక్కడి నుంచి స్వతంత్ర సంగీత సంప్రదాయంలోకి ప్రవేశించింది. ఈ విధంగా ఆమె సినీ జీవితం కూడా చివరికి ఆమె సంగీత వారసత్వానికే సేవ చేసింది.

ఆమె సేవా కార్యక్రమాలు కూడా ఆమె వారసత్వంలో కీలక భాగం. రెండు వందలకు పైగా సేవా కచేరీల ద్వారా ఆమె వివిధ సామాజిక, వైద్య, విద్యా, ఆధ్యాత్మిక సంస్థలకు నిధులు సమకూర్చినట్లు అధికారిక వనరులు పేర్కొంటున్నాయి. అనేక సందర్భాల్లో తన పురస్కారాల ద్వారా వచ్చిన నగదు, కచేరీల ఆదాయం, రికార్డింగ్‌ల రాయల్టీలను కూడా సేవా కార్యక్రమాలకు మళ్లించారు. కళాకారుడి సామాజిక బాధ్యతకు ఆమె జీవితం ఒక ప్రత్యేక ఉదాహరణగా నిలిచింది.

2004 డిసెంబర్ 11న చెన్నైలో 88 సంవత్సరాల వయసులో ఎం.ఎస్. సుబ్బులక్ష్మి మరణించారు. ఆమె మరణంతో ఒక వ్యక్తి జీవితం ముగిసినా, ఆమె స్వరం మాత్రం భారతీయ సంగీత సంస్కృతిలో శాశ్వతంగా నిలిచిపోయింది.

ఎం.ఎస్. సుబ్బులక్ష్మి వారసత్వాన్ని మూడు ప్రధాన కోణాల్లో అర్థం చేసుకోవచ్చు. మొదటిది కర్ణాటక సంగీతాన్ని అత్యున్నత శాస్త్రీయ ప్రమాణాలతో ప్రపంచవ్యాప్తంగా పరిచయం చేయడం. రెండవది భక్తి సంగీతాన్ని పండితుల వేదికల నుంచి సామాన్య ప్రజల ఇళ్ల వరకు తీసుకెళ్లడం. మూడవది సంగీతాన్ని సామాజిక సేవకు ఉపయోగించడం.

ఆమెకు ముందు కర్ణాటక సంగీతం ప్రధానంగా దక్షిణ భారతదేశంలోని సంగీత సభలు, ఆలయాలు, సంగీత కుటుంబాలు, గురుశిష్య సంప్రదాయాల మధ్య విస్తరించి ఉండేది. ఎం.ఎస్. తన గానంతో దానికి జాతీయ, అంతర్జాతీయ పరిధిని కల్పించారు. ఐక్యరాజ్యసమితి, ఎడిన్‌బర్గ్, లండన్, మాస్కో వంటి వేదికలపై ఆమె ప్రదర్శనలు భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీతానికి ప్రపంచ వేదికపై గౌరవాన్ని పెంచాయి.

ఆమె పాడిన వేంకటేశ్వర సుప్రభాతం, విష్ణు సహస్రనామం, భజ గోవిందం, మీరా భజనలు, అన్నమాచార్య కీర్తనలు, త్యాగరాజ కృతులు, దీక్షితార్ కృతులు తదితరాలు తరతరాలుగా వినిపిస్తున్నాయి. ముఖ్యంగా ఆమె గానంలో తెలుగు కీర్తనలకు లభించిన స్థానం తెలుగు సాహిత్య సంగీత సంప్రదాయానికీ ఎంతో ప్రాధాన్యాన్ని తెచ్చింది.

ఆమెను అనుసరించిన తరాల గాయకులు ఆమె గానశైలిని కేవలం అనుకరించడం కంటే, ఆమె చూపిన ప్రమాణాలను ఆదర్శంగా తీసుకున్నారు. శ్రుతిశుద్ధి, సాహిత్య స్పష్టత, రాగభావం, వినయం, భక్తి, వేదికపై గంభీరత వంటి లక్షణాలు కర్ణాటక సంగీత కళాకారులకు ఆమె వారసత్వంగా మిగిలాయి.

ఎం.ఎస్. సుబ్బులక్ష్మి జీవితం ఒక బాల ప్రతిభావంతురాలు భారతదేశపు అత్యున్నత సంగీత శిఖరానికి చేరిన కథ మాత్రమే కాదు. అది ఒక సంగీత కుటుంబంలో పుట్టిన బాలిక, క్రమశిక్షణతో శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని అభ్యసించి, బాల్యంలోనే వేదికను జయించి, కొద్దికాలం సినిమాల్లో మెరిసి, ఆ తర్వాత పూర్తిగా సంగీతానికి అంకితమై, భారతీయ సంస్కృతికి ప్రపంచవ్యాప్త ప్రతినిధిగా ఎదిగిన అసాధారణ ప్రయాణం.

ఆమెకు లభించిన భారతరత్న ఆమె జీవితానికి అధికారిక శిఖరగౌరవం. అయితే ఆమె నిజమైన వారసత్వం ఒక పురస్కారంలో కాదు. ప్రతి ఉదయం ఆలయాల్లో, ఇళ్లలో, సంగీతాభిమానుల హృదయాల్లో వినిపించే ఆమె స్వరంలో ఉంది. కర్ణాటక సంగీతాన్ని శాస్త్రీయ గంభీరత కోల్పోకుండా సామాన్య హృదయాలకు చేరవేయడం, భక్తి సంగీతానికి అపూర్వమైన మాధుర్యాన్ని ఇవ్వడం, సంగీతాన్ని సేవా సాధనంగా మార్చడం ద్వారా ఎం.ఎస్. సుబ్బులక్ష్మి భారతీయ సంగీత చరిత్రలో చెరగని అధ్యాయంగా నిలిచిపోయారు.