మురమళ్ళ శ్రీ భద్రకాళీ సమేత శ్రీ వీరేశ్వరస్వామి ఆలయం

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ కోనసీమ జిల్లా, ఐ.పోలవరం మండలంలోని మురమళ్ళ గ్రామంలో శ్రీ భద్రకాళీ సమేత శ్రీ వీరేశ్వరస్వామి ఆలయం ఉంది. గౌతమీ గోదావరి పరివాహక ప్రాంతంలో, పచ్చని కొబ్బరితోటలు, సస్యశ్యామలమైన పొలాల మధ్య వెలసిన ఈ క్షేత్రం ప్రసిద్ధమైన శైవక్షేత్రాలలో ఒకటి. ఇక్కడ పరమశివుడు వీరభద్ర స్వరూపంలో వీరేశ్వరస్వామిగా, జగన్మాత భద్రకాళీదేవిగా పూజలందుకుంటున్నారు. ప్రతిరోజూ స్వామివారికి అమ్మవారితో కల్యాణం నిర్వహించడం ఈ ఆలయ ప్రధాన విశిష్టత. వివాహ సంబంధమైన ఆటంకాలు తొలగాలని, కుటుంబంలో సుఖశాంతులు నెలకొనాలని కోరుకునే భక్తులు ఈ క్షేత్రాన్ని దర్శిస్తుంటారు.

క్షేత్ర స్థలపురాణం

ఈ క్షేత్ర స్థలపురాణం దక్షయజ్ఞంతో ముడిపడి ఉంది. దక్షప్రజాపతి నిర్వహించిన యజ్ఞంలో తన భర్త పరమశివునికి జరిగిన అవమానాన్ని సహించలేక సతీదేవి యోగాగ్నిలో దేహత్యాగం చేసింది. ఈ విషయం తెలిసిన పరమశివుడు తీవ్ర ఆగ్రహంతో తన జటాజూటం నుంచి వీరభద్రుని సృష్టించాడు. శివాజ్ఞ ప్రకారం వీరభద్రుడు దక్షయజ్ఞాన్ని ధ్వంసం చేసి దక్షుని శిరస్సును ఖండించాడు. అనంతరం దేవతల ప్రార్థనతో దక్షునికి మేక తలను అమర్చి ప్రాణదానం చేసినట్లు పురాణకథనం.
అయితే దక్షయజ్ఞ విధ్వంసం తరువాత కూడా వీరభద్రుని ఉగ్రరూపం శాంతించలేదని మురమళ్ళ స్థలపురాణం చెబుతుంది. దేవతలు, మహర్షులు ఆయనను శాంతింపజేయడానికి అనేక ప్రయత్నాలు చేశారు. మహావిష్ణువు నరసింహస్వరూపంలో వచ్చి వీరభద్రుని శాంతింపజేయడానికి ప్రయత్నించినప్పటికీ ఆయన ఆగ్రహం తగ్గలేదు. చివరకు బ్రహ్మ, విష్ణు, ఇతర దేవతలు ఆదిపరాశక్తిని ప్రార్థించారు. ఆమె భద్రకాళీదేవిని సుందరమైన కన్యారూపంలో వీరభద్రుని వద్దకు పంపింది. ఆమెను చూసిన వీరభద్రుని ఉగ్రత్వం శాంతించింది. దేవతలు, మహర్షుల సమక్షంలో వీరభద్రస్వామికి భద్రకాళీదేవితో గాంధర్వ వివాహం జరిగినట్లు క్షేత్రగాథ వివరిస్తుంది.

ఈ దివ్యకల్యాణాన్ని దర్శించడానికి అగస్త్యుడు, వసిష్ఠుడు, విశ్వామిత్రుడు, గౌతముడు, భరద్వాజుడు, భృగువు, కశ్యపుడు, మార్కండేయుడు, శుకమహర్షి, నారదుడు మొదలైన మహర్షులు సమావేశమయ్యారని స్థానిక సంప్రదాయం. మహర్షుల సమూహం సమావేశమైన ప్రదేశం కావడంతో దీనికి తొలుత ‘మునిమండలి’ అనే పేరు వచ్చిందని, కాలక్రమంలో అది ‘మురమళ్ళ’గా మారిందని చెబుతారు.

ఆలయ చరిత్ర, పునరుద్ధరణ

మురమళ్ళ ఆలయం ప్రాచీనమైనదిగా ప్రసిద్ధి చెందినప్పటికీ, దీని తొలి నిర్మాణకాలాన్ని ఖచ్చితంగా నిర్ధారించే శాసనాధారాలు స్పష్టంగా అందుబాటులో లేవు. స్థానిక కథనాల ప్రకారం, గోదావరి వరదలు, ఇతర ప్రకృతి వైపరీత్యాల కారణంగా పూర్వపు ఆలయం తీవ్రంగా దెబ్బతింది.

సుమారు వంద సంవత్సరాలకు పూర్వం కొమరగిరికి చెందిన శరభరాజు అనే ప్రముఖునికి వీరేశ్వరస్వామి స్వప్నంలో కనిపించి ఆలయ పునర్నిర్మాణానికి ఆదేశించారని చెబుతారు. శరభరాజు శివలింగాన్ని మరొక ప్రదేశానికి తరలించడానికి ప్రయత్నించగా అది మోయలేనంత బరువుగా మారిందట. అప్పుడు స్వామివారు తిరిగి స్వప్నంలో కనిపించి పూర్వపు ఆలయ ప్రదేశంలోనే ప్రతిష్ఠించాలని సూచించారని స్థలపురాణం వివరిస్తుంది.
అలాగే రౌతు పేరమ్మ అనే మహిళ సముద్రంలో పడవ ప్రమాదం నుంచి స్వామివారి అనుగ్రహంతో బయటపడిందని, కృతజ్ఞతగా ఆలయానికి కల్యాణమండపం నిర్మించిందని స్థానిక కథనం. ఈ వ్యక్తుల కాలం, నిర్మాణాల తేదీలకు స్వతంత్ర చారిత్రక నిర్ధారణ అవసరం.
భారతీయ సాంస్కృతిక వారసత్వ సంస్థ INTACH 2015లో రూపొందించిన అమలాపురం డివిజన్ వారసత్వ నిర్మాణాల జాబితాలో మురమళ్ళ శ్రీ భద్రకాళీ సమేత వీరేశ్వరస్వామి ఆలయాన్ని చేర్చింది. ఇది ఆలయానికి ఉన్న వారసత్వ ప్రాధాన్యాన్ని తెలియజేస్తుంది.

ఆలయ నిర్మాణ విశిష్టత

సాధారణంగా శివాలయాలలో శివలింగం గర్భగుడిలో ఉండగా, అమ్మవారికి ప్రత్యేక సన్నిధి ఉంటుంది. కానీ మురమళ్ళలో వీరేశ్వరస్వామి శివలింగానికి ఎడమవైపున అదే గర్భగృహంలో భద్రకాళీదేవి దర్శనమిస్తుంది. ఉగ్రస్వరూపుడైన వీరభద్రుని శాంతింపజేసే శక్తిగా భద్రకాళీదేవి ఆయన పక్కనే కొలువై ఉండటం ఈ క్షేత్రానికి ప్రత్యేకతను ఇస్తుంది.

2022 నవంబరు 28న కంచి కామకోటి పీఠాధిపతి ఈ ఆలయాన్ని సందర్శించారు. స్వామివారు, అమ్మవారు ఒకే గర్భగృహంలో కొలువై ఉండటం, నిత్యకల్యాణ సంప్రదాయం ఈ క్షేత్ర ముఖ్య లక్షణాలు.

నిత్యకల్యాణం – మురమళ్ళ క్షేత్రానికి ప్రత్యేక గుర్తింపు

మురమళ్ళను ‘నిత్యకల్యాణం పచ్చతోరణం’ అనే భావనతో భక్తులు స్మరిస్తారు. వీరేశ్వరస్వామి, భద్రకాళీదేవి దివ్యవివాహాన్ని ప్రతిరోజూ నిర్వహించడం ఇక్కడి అత్యంత ముఖ్యమైన ఆచారం. ముందుగా ఉత్సవమూర్తులను అలంకరించి, మంగళవాద్యాలు, వేదమంత్రాలు, సంప్రదాయ పూజలతో కల్యాణోత్సవాన్ని నిర్వహిస్తారు. కొన్ని సంప్రదాయ వర్ణనల ప్రకారం గ్రామోత్సవం, యక్షగాన గానం కూడా ఈ వేడుకలలో భాగంగా ఉంటాయి. అనంతరం పవళింపు సేవ నిర్వహిస్తారు. ఈ కల్యాణం కేవలం ఒక ఉత్సవంగా కాకుండా వీరభద్రుని ఉగ్రత్వం శాంతించి, శివశక్తుల అనుగ్రహం లోకానికి లభించిన సంఘటనకు ప్రతీకగా భావిస్తారు. ముఖ్యంగా వివాహం ఆలస్యమవుతున్న యువతీయువకుల పేరున కల్యాణసేవ చేయించడం ఇక్కడ ప్రసిద్ధి. దంపతుల మధ్య అన్యోన్యత, సంతానసౌభాగ్యం, కుటుంబశ్రేయస్సు కోసం కూడా భక్తులు ప్రార్థనలు చేస్తారు. ఇవి భక్తుల విశ్వాసాలు.

సాధారణంగా సాయంత్రం 6 గంటల నుంచి కల్యాణోత్సవాలు నిర్వహిస్తారని ఆలయానికి సంబంధించిన సమాచారంలో పేర్కొంటారు. అయితే ప్రత్యేక సేవల సమయాలు మారవచ్చు.

క్షేత్రపాలకుడు శ్రీ లక్ష్మీనరసింహస్వామి

మురమళ్ళ క్షేత్రంలో మరో ముఖ్యమైన విశేషం శ్రీ లక్ష్మీనరసింహస్వామి సన్నిధి. వీరేశ్వరస్వామి ఆలయానికి ఆనుకొని లక్ష్మీనరసింహస్వామి ఆలయం ఉంది. స్థానిక క్షేత్ర సంప్రదాయంలో నరసింహస్వామిని క్షేత్రపాలకుడిగా పేర్కొంటారు.
క్షేత్రపాలకుడు అంటే ఒక పవిత్రక్షేత్రాన్ని రక్షించే దైవం. మురమళ్ళ స్థలపురాణంలో నరసింహస్వామికి ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. దక్షయజ్ఞ విధ్వంసం తరువాత వీరభద్రుని ఆగ్రహాన్ని శాంతింపజేయడానికి మహావిష్ణువు నరసింహరూపంలో వచ్చినట్లు కథనం. అందువల్ల ఈ క్షేత్రంలో నరసింహస్వామి ఉనికి శివకేశవుల సంబంధాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ఒకవైపు ఉగ్రవీరభద్రుడు, మరొకవైపు ఉగ్రనరసింహుడు, వీరిద్దరి మధ్య భద్రకాళీదేవి శాంతిస్వరూపం అనే ఆధ్యాత్మిక భావన ఈ స్థలపురాణంలో కనిపిస్తుంది.

ఈ ఆలయంలో శివుని వీరేశ్వరరూపంతోపాటు విష్ణువు లక్ష్మీనరసింహరూపంలో కూడా పూజలందుకోవడం శైవవైష్ణవ సంప్రదాయాల సమన్వయానికి చక్కని ఉదాహరణ. అయితే లక్ష్మీనరసింహస్వామి ఆలయ ప్రతిష్ఠాకాలం, విగ్రహ నిర్మాణం, ప్రత్యేక ఉత్సవాల గురించి విశ్వసనీయమైన వివరాలు పరిమితంగా ఉన్నాయి.

ప్రధాన ఉత్సవాలు, పూజలు

మురమళ్ళలో మహాశివరాత్రి అత్యంత ముఖ్యమైన వార్షిక ఉత్సవాలలో ఒకటి. ఈ సందర్భంగా స్వామివారికి ప్రత్యేక అభిషేకాలు, అర్చనలు, ఉత్సవాలు నిర్వహిస్తారు. వార్షిక బ్రహ్మోత్సవాలు, లక్ష రుద్రాక్ష పూజలు, చండీహోమం, పుష్కరనది జలాభిషేకం వంటి కార్యక్రమాలు కూడా ఆలయ ఉత్సవ సంప్రదాయంలో ప్రస్తావించబడ్డాయి.
నిత్యకల్యాణంతోపాటు పంచామృతాభిషేకం, గోపూజ, మహాన్యాసం, అన్నప్రాశన, వాహనపూజ వంటి సేవలు కూడా ఇక్కడ నిర్వహిస్తారు. కార్తీకమాసంలో శివారాధనకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. ఆలయ సేవలలో కార్తీకమాస పూజలు, అన్నదానం, నిత్యపూజలు, మాసపూజలు కూడా ఉన్నాయి.

క్షేత్రానికి సంబంధించిన మరికొన్ని కథలు

మురమళ్ళ ఆలయానికి సంబంధించి పెద్దాపురం రాజు, ఒక పేద బ్రాహ్మణుడి గురించి ఆసక్తికరమైన స్థానిక కథనం ఉంది. ఒకసారి పెద్దాపురం రాజు స్వామివారికి సమర్పించడానికి మామిడిపండ్లను ఒక బ్రాహ్మణుడి ద్వారా పంపించాడట. ప్రయాణంలో ఆకలిని తట్టుకోలేక ఆ బ్రాహ్మణుడు ఒక పండును తిన్నాడు. ఆ రాత్రి స్వామివారు రాజుకు స్వప్నంలో కనిపించి ఒక పండు తనకు అందలేదని చెప్పారట. విచారణలో బ్రాహ్మణుడు నిజం చెప్పడంతో రాజు అతని పేదరికాన్ని గుర్తించి సహాయం చేశాడని కథనం. తరువాత కొమరగిరి ప్రాంతంలో అతనికి భూమిని దానంగా ఇచ్చినట్లు కూడా చెబుతారు.

అలాగే కేశనకుర్రుకు చెందిన సాంబన్న, రామన్న అనే భక్తులకు సంబంధించి నవాబు కాలం నాటి మరో కథ ప్రచారంలో ఉంది. వీరేశ్వరస్వామి నిత్యకల్యాణానికి ఆర్థిక సహాయం అందేలా దైవానుగ్రహం కలిగిందని ఈ కథ వివరిస్తుంది. ఇవి ఆలయ మౌఖిక సంప్రదాయంలో ఉన్న గాథలు. వీటికి సంబంధించిన రాజులు, నవాబులు, కాలపరిమితులపై స్వతంత్ర చారిత్రక ఆధారాలు స్పష్టంగా లభించలేదు.

ఆధ్యాత్మిక ప్రాధాన్యం

మురమళ్ళ క్షేత్రం మనకు ఒక ముఖ్యమైన ఆధ్యాత్మిక సందేశాన్ని అందిస్తుంది. దక్షయజ్ఞ విధ్వంసం తరువాత ఉగ్రంగా ఉన్న వీరభద్రుడు భద్రకాళీదేవి సాన్నిధ్యంలో శాంతించడం, అనంతరం వారి దివ్యకల్యాణం జరగడం ఈ క్షేత్రపురాణానికి మూలం. ఆగ్రహం శాంతిగా, విధ్వంసం మంగళంగా పరిణమించడాన్ని ఈ కథ సూచిస్తుంది. శివశక్తుల కలయికను గృహస్థధర్మానికి, దాంపత్య అన్యోన్యతకు ప్రతీకగా భక్తులు భావిస్తారు.

ఇక్కడ క్షేత్రపాలకుడైన లక్ష్మీనరసింహస్వామి సన్నిధి ఈ ఆధ్యాత్మిక భావనకు మరో విశేషాన్ని జోడిస్తుంది. శివుడు, విష్ణువు, ఆదిపరాశక్తి పరస్పర సంబంధాన్ని తెలియజేసే క్షేత్రంగా మురమళ్ళ ప్రత్యేకతను సంతరించుకుంది. అందుకే ఇది కేవలం వివాహ సంబంధమైన కోరికలతో దర్శించే ఆలయం మాత్రమే కాకుండా, శాంతి, దాంపత్యధర్మం, దైవానుగ్రహం అనే భావనలను ప్రతిబింబించే పవిత్రక్షేత్రం.

ఆలయానికి చేరుకునే మార్గం

మురమళ్ళ అమలాపురానికి సుమారు 20–25 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. కాకినాడ నుంచి యానాం మార్గంలో కూడా చేరుకోవచ్చు. రాజమహేంద్రవరం నుంచి రోడ్డు మార్గం అందుబాటులో ఉంది. అమలాపురం, కాకినాడ ప్రాంతాల నుంచి బస్సులు, ఇతర రవాణా సౌకర్యాలు ఉన్నాయి. మేము కాకినాడలో బస చేసి అక్కడి నుండి గంట ప్రయాణం తరువాత క్షేత్రానికి చేరుకున్నాము. యానాంకు చాలా దగ్గరలో ఈ క్షేత్రం ఉంది. 

నిత్యకల్యాణం బుకింగ్, దర్శన సమయాలు, ప్రస్తుత ఆలయ పునర్నిర్మాణ పనుల గురించి ముందుగా ఆలయ అధికారులను సంప్రదించడం మంచిది.
మురమళ్ళ శ్రీ భద్రకాళీ సమేత వీరేశ్వరస్వామి క్షేత్రం నిత్యకల్యాణ సంప్రదాయానికి, శివశక్తుల అనుగ్రహానికి, శివకేశవుల సమన్వయానికి నిలయంగా భక్తుల హృదయాలలో ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించుకుంది. గౌతమీ గోదావరి ప్రాంతంలోని ఈ పురాతన ఆలయం కోనసీమ ఆధ్యాత్మిక వారసత్వంలో ఒక విశిష్టమైన క్షేత్రంగా నిలుస్తోంది.