మీరాబాయి భారత భక్తి ఉద్యమ చరిత్రలో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన మహిళా సంత్-కవయిత్రులలో ఒకరు. రాజస్థాన్ రాజపుత్ర రాజవంశంలో జన్మించి, రాజభవనంలో జీవించే అవకాశం లభించినప్పటికీ, ఆమె జీవితమంతా రాజసంపదకంటే శ్రీకృష్ణునిపై ఉన్న అపారమైన ప్రేమకే అంకితమైంది. కృష్ణుణ్ణి కేవలం తాను పూజించే దేవుడిగా కాకుండా తన ప్రాణప్రియుడిగా, భర్తగా, స్నేహితుడిగా, జీవితానికి ఏకైక ఆధారంగా భావించిన మధురభక్తికి మీరాబాయి చిరస్థాయి ప్రతీకగా నిలిచింది. “నాకు గిరిధర గోపాలుడే; మరొకరు ఎవరూ లేరు” అనే భావం ఆమె పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందిన పదాలలో కనిపిస్తుంది. అది ఒక భజనలోని భావం మాత్రమే కాదు; ఆమె జీవితాన్నంతటినీ నిర్వచించే వాక్యంలా మారింది. దాదాపు ఐదు శతాబ్దాలు గడిచినా ఉత్తర భారతదేశంలోని ఆలయాలలో, భజన సంప్రదాయాలలో, శాస్త్రీయ సంగీత కచేరీలలో, సాధారణ కుటుంబాల ప్రార్థనలలో కూడా మీరా భజనలు వినిపిస్తూనే ఉన్నాయి.
మీరాబాయి జీవితాన్ని గురించి చెప్పేటప్పుడు చరిత్రను, తరువాతి భక్తి సంప్రదాయంలో ఏర్పడిన కథలను కొంత జాగ్రత్తగా వేరు చేయాలి. ఆమె జీవితానికి సంబంధించిన సమకాలీన ఆధారాలు చాలా తక్కువ. ఆమె గురించి మనకు తెలిసిన విషయాలలో చాలా భాగం తరువాతి భక్తమాలలు, వైష్ణవ సంప్రదాయాలు, రాజస్థానీ కథనాలు, ఆమె పేరుతో తరతరాలుగా పాడబడుతున్న పదాల ద్వారా వచ్చాయి. సాధారణంగా మీరాబాయి సుమారు 1498 ప్రాంతంలో రాజస్థాన్‌లోని మేడతా ప్రాంతానికి చెందిన రాఠోడ్ రాజపుత్ర కుటుంబంలో జన్మించినట్లు అంగీకరించబడుతుంది. కుడ్కీ అనే గ్రామాన్ని ఆమె జన్మస్థలంగా సంప్రదాయం పేర్కొంటుంది. ఆమె తండ్రి రతన్ సింగ్ రాఠోడ్. మేడతా పాలక కుటుంబానికి చెందిన రావు దూదాజీ ఆమె తాత. చిన్న వయస్సులోనే తల్లిని కోల్పోయిన మీరా కొంతకాలం తన తాత కుటుంబంలో పెరిగినట్లు చారిత్రక సంప్రదాయాలు తెలియజేస్తాయి.
చిన్ననాటి నుంచే మీరాకు శ్రీకృష్ణునిపై అసాధారణమైన ఆకర్షణ ఉండేదని అన్ని ప్రధాన సంప్రదాయాలు అంగీకరిస్తాయి. దీనికి సంబంధించిన ఒక ప్రసిద్ధ కథ ఉంది. ఒక సాధువు దగ్గర ఉన్న చిన్న కృష్ణ విగ్రహాన్ని చూసి బాలిక మీరా దానిని తనకు ఇవ్వమని పట్టుబట్టిందని, చివరకు ఆ సాధువు ఆ విగ్రహాన్ని ఆమెకు ఇచ్చాడని చెబుతారు. మరో కథ ప్రకారం ఒక వివాహ ఊరేగింపును చూసిన చిన్న మీరా తన తల్లిని “నా వరుడు ఎవరు?” అని అడిగినప్పుడు, సరదాగా కృష్ణుని విగ్రహాన్ని చూపించి “ఆయనే నీ వరుడు” అని చెప్పిందట. ఆ మాటను మీరా బాలహృదయం అక్షరాలా స్వీకరించిందని భక్తి సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఈ సంఘటనలు చారిత్రకంగా నిర్ధారించబడినవి కాకపోయినా, బాల్యం నుంచే కృష్ణుణ్ణి తన జీవిత భాగస్వామిగా చూసిన మీరా భక్తిని వివరించే శక్తివంతమైన ప్రతీకలుగా నిలిచాయి.
యుక్తవయస్సు వచ్చిన తరువాత మీరాబాయికి మేవార్ రాజవంశానికి చెందిన యువరాజు భోజ్‌రాజ్‌తో వివాహం జరిగింది. భోజ్‌రాజ్ ప్రసిద్ధ మేవార్ పాలకుడు రాణా సాంగా కుమారుడు. ఈ వివాహంతో మీరా చిత్తోడ్ రాజవంశంలోకి ప్రవేశించింది. రాజపుత్ర యువరాణిగా ఆమెపై రాజకుటుంబానికి తగిన అనేక సామాజిక, కుటుంబ బాధ్యతలు ఉండేవి. అయితే వివాహం తరువాత కూడా ఆమె కృష్ణభక్తి తగ్గలేదు. ఆమెకు కృష్ణుడే తన నిజమైన భర్త అనే అంతరంగ భావం మరింత బలపడింది. భోజ్‌రాజ్ వివాహమైన కొన్నేళ్లకే మరణించాడు. ఆయన మరణం తరువాత మీరా జీవితంలో తీవ్రమైన మార్పులు వచ్చాయి.
ఆ కాలంలో రాజపుత్ర రాజకుటుంబంలోని విధవరాలైన మహిళ నుంచి ఆశించే జీవన విధానం చాలా కఠినమైనది. కానీ మీరా ఆ పరిమితులలో తనను తాను బంధించుకోలేదు. ఆమె కృష్ణుని ఆలయానికి వెళ్లేది, సాధువులతో సంభాషించేది, భక్తులతో కలిసి భజనలు పాడేది, కృష్ణుని ముందు నృత్యం చేసేది. రాజవంశానికి చెందిన విధవరాలు ఇలా ప్రజల మధ్య భక్తిగానం చేయడం, వివిధ సామాజిక వర్గాలకు చెందిన సాధువులను కలవడం అప్పటి రాజకుటుంబ ఆచారాలకు విరుద్ధంగా భావించబడింది. ఈ కారణంగా ఆమెకు అత్తవారి కుటుంబంతో తీవ్రమైన విభేదాలు ఏర్పడినట్లు భక్తి సంప్రదాయాలు తెలియజేస్తాయి. ఇక్కడే మీరా భక్తిలో మరో గొప్ప లక్షణం కనిపిస్తుంది. ఆమెకు కుటుంబ గౌరవం, రాజసంపద, సామాజిక ప్రతిష్ఠకంటే కృష్ణునితో తన సంబంధమే ముఖ్యమైనది.
మీరాను చంపడానికి అనేక ప్రయత్నాలు జరిగాయని ప్రసిద్ధ భక్తి కథలు చెబుతాయి. ఆమెకు విషం కలిపిన పాత్ర పంపితే దానిని కృష్ణుని ప్రసాదంగా స్వీకరించి తాగిందని, కానీ విషం ఆమెకు హాని చేయలేదని ఒక కథ. పూలబుట్ట పేరుతో విషసర్పాన్ని పంపితే అందులో శాలగ్రామం లేదా కృష్ణునికి సంబంధించిన పవిత్రరూపం కనిపించిందని మరో కథ. ముళ్లతో కూడిన శయ్యను పంపితే అది పూలపాన్పుగా మారిందనే కథ కూడా ఉంది. ఇవన్నీ మీరా జీవితానికి సంబంధించిన తరువాతి హాగియోగ్రాఫిక్ సంప్రదాయాలలో ప్రసిద్ధి చెందిన అద్భుత కథలు; వీటిని నిర్ధారిత చారిత్రక సంఘటనలుగా చెప్పలేం. కానీ ఈ కథలన్నింటిలో ఉన్న అంతరార్థం ఒకటే: ఎంతటి ప్రతిబంధకం వచ్చినా మీరా తన కృష్ణభక్తిని విడిచిపెట్టలేదు.
సంత్ రవిదాస్‌తో మీరాబాయికి ఉన్న సంబంధం కూడా చాలా ప్రసిద్ధమైనది. అనేక సంప్రదాయాలు రవిదాస్‌ను ఆమె గురువుగా పేర్కొంటాయి. మీరా పేరుతో లభించే కొన్ని పదాలలో కూడా రైదాస్ లేదా రవిదాస్ పేరు కనిపిస్తుంది. అయితే వారి ప్రత్యక్ష గురుశిష్య సంబంధానికి సంబంధించిన చారిత్రక వివరాలపై పరిశోధకుల మధ్య చర్చ ఉంది. అయినప్పటికీ ఈ సంప్రదాయం చాలా ముఖ్యమైనది. ఎందుకంటే రాజపుత్ర రాజకుమార్తె అయిన మీరా, అప్పటి సామాజిక కులవ్యవస్థలో తక్కువగా పరిగణించబడిన వర్గానికి చెందిన రవిదాస్‌ను గురువుగా స్వీకరించిందనే జ్ఞాపకం భక్తి ఉద్యమంలోని సమానత్వ భావానికి శక్తివంతమైన ప్రతీకగా మారింది. భగవంతుని సన్నిధిలో జన్మ, కులం, సంపద, రాజవంశం వంటి భేదాలకు విలువ లేదనే భావాన్ని ఇది తెలియజేస్తుంది.
చిత్తోడ్‌లో పరిస్థితులు తన భక్తిజీవితానికి అనుకూలంగా లేకపోవడంతో మీరా చివరకు రాజభవనాన్ని విడిచిపోయినట్లు సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఆమె కొంతకాలం తన పుట్టింటి ప్రాంతమైన మేడతాలో గడిపి, తరువాత కృష్ణుని లీలాభూములైన మథుర, వృందావనాలకు వెళ్లినట్లు చెప్పబడుతుంది. రాజమహల్‌లో నివసించిన యువరాణి ఇప్పుడు సాధారణ భక్తురాలిగా తీర్థయాత్రలు చేస్తూ, ఆలయాలలో కృష్ణుని ముందు పాడుతూ జీవించడం ఆమె జీవితంలోని అత్యంత శక్తివంతమైన పరివర్తన. రాజసంపదను విడిచి కృష్ణుని నామమే తన సంపదగా స్వీకరించిన సంత్ రూపం ఇక్కడ సంపూర్ణమవుతుంది.
వృందావనంతో ముడిపడిన ఒక ప్రసిద్ధ కథ మీరా ఆధ్యాత్మిక దృక్పథాన్ని అద్భుతంగా తెలియజేస్తుంది. అక్కడి ఒక ప్రముఖ వైష్ణవ సాధువును దర్శించడానికి మీరా వెళ్లినప్పుడు, “నేను స్త్రీలను కలవను” అని ఆయన చెప్పించాడట. దానికి మీరా “వృందావనంలో పురుషుడు ఒక్క కృష్ణుడే; మిగిలిన మనమందరం ఆయన ముందు గోపికలమే. ఇక్కడ మరో పురుషుడు ఉన్నాడని నాకు ఇప్పుడే తెలిసింది” అనే భావంతో సమాధానం చెప్పిందని కథనం. ఈ సంఘటన చారిత్రకంగా నిర్ధారించడం కష్టమైనప్పటికీ, మీరా భక్తి తత్త్వాన్ని అద్భుతంగా ప్రతిబింబిస్తుంది. ఆమెకు కృష్ణుడు పరమపురుషుడు; తనతో సహా ప్రతి జీవాత్మ ఆయనను చేరాలని తపించే భక్తురాలే.
మీరాబాయి కవిత్వానికి ప్రధానమైన భావం మాధుర్యభక్తి. ఇందులో భక్తుడు తనను ప్రియురాలిగా, భగవంతుణ్ణి ప్రియుడిగా భావిస్తాడు. రాధాకృష్ణుల ప్రేమలో కనిపించే విరహం, కలయిక, నిరీక్షణ, ఆర్తి వంటి భావాలనే మీరా తన వ్యక్తిగత ఆధ్యాత్మిక అనుభవంగా మార్చుకుంది. ఆమె కృష్ణుణ్ణి “గిరిధర గోపాల”, “గిరిధర నాగర్”, “శ్యామ్”, “ప్రభు” వంటి పేర్లతో సంబోధిస్తుంది. గోవర్ధన పర్వతాన్ని ఎత్తిన గిరిధరుడే తన ప్రాణప్రియుడు. ప్రపంచం తనను తిరస్కరించినా, కుటుంబం అర్థం చేసుకోకపోయినా, కృష్ణుడు తనను విడిచిపెట్టడనే సంపూర్ణ విశ్వాసం ఆమె పదాలలో కనిపిస్తుంది.
ఆమె భజనలలో విరహభావం ఎంతో గాఢంగా ఉంటుంది. కృష్ణుడు కనిపించకపోతే నిద్ర పట్టదు; రాత్రి గడవదు; ప్రపంచంలోని సుఖాలన్నీ అర్థరహితంగా కనిపిస్తాయి. భక్తురాలి మనస్సు కృష్ణుని దర్శనం కోసం నిరంతరం తపిస్తుంది. ఇది సాధారణ ప్రియురాలి విరహంలా కనిపించినప్పటికీ దాని అంతరార్థం జీవాత్మకు పరమాత్మపై ఉన్న తపన. కృష్ణుణ్ణి పొందకుండా మరే సంపద, మరే బంధం, మరే గౌరవం తనకు అవసరం లేదనే భావం మీరా పదాలలో పదేపదే వినిపిస్తుంది.
మీరా పేరుతో ప్రసిద్ధమైన “మేరే తో గిరిధర గోపాల్, దూసరో న కోయీ” అనే పదం ఆమె మొత్తం జీవితానికి సంక్షిప్తమైన నిర్వచనంగా మారింది. తల్లి, తండ్రి, సోదరుడు, బంధువు అనే ప్రపంచ సంబంధాలన్నిటికంటే గిరిధరుడే తనవాడని ప్రకటించే భావం ఇందులో ఉంది. అలాగే “పాయో జీ మైనే రామ్ రతన్ ధన్ పాయో” వంటి అత్యంత ప్రసిద్ధ భజనలు ప్రజాసంప్రదాయంలో మీరాబాయితో బలంగా అనుసంధానించబడ్డాయి. అయితే శతాబ్దాలపాటు మౌఖికంగా వ్యాపించిన మీరా పదాల విషయంలో రచయితృత్వ సమస్య చాలా సంక్లిష్టమైనది. నేడు మీరాబాయి పేరుతో వందలాది, కొన్ని సంకలనాలలో వెయ్యికి పైగా పదాలు కనిపిస్తాయి. వాటన్నింటినీ పదహారవ శతాబ్దపు మీరా స్వయంగా రచించిందని నిర్ధారించడం సాధ్యం కాదు.
ఇది మీరా కవిత్వాన్ని అర్థం చేసుకోవడంలో ముఖ్యమైన విషయం. ఆమె పాటలు మొదట మౌఖికంగా వ్యాపించాయి. రాజస్థాన్ నుంచి బ్రజ్ ప్రాంతానికి, అక్కడి నుంచి గుజరాత్ తదితర ప్రాంతాలకు వ్యాపించడంతో స్థానిక భాషలు, సంగీత సంప్రదాయాలు వాటిపై ప్రభావం చూపాయి. అందువల్ల ఆమె పేరుతో లభించే పదాలలో రాజస్థానీ, బ్రజభాష, గుజరాతీ ప్రభావాలు కనిపిస్తాయి. తరువాతి తరాల భక్తులు కూడా మీరా పేరుతో పదాలు రచించి ఉండవచ్చు. అయినప్పటికీ ఈ విస్తారమైన “మీరా సంప్రదాయం” మధ్యలో ఒక స్పష్టమైన స్వరం వినిపిస్తూనే ఉంటుంది: సామాజిక బంధాలన్నిటినీ అధిగమించి కృష్ణునికే తనను సంపూర్ణంగా సమర్పించిన ఒక మహిళా భక్తురాలి స్వరం.
మీరాబాయి గొప్పతనంలో అత్యంత ముఖ్యమైన అంశం ఆమె భక్తిలో కనిపించే వ్యక్తిగత స్వాతంత్ర్యం. ఆమె తన ఆధ్యాత్మిక జీవితానికి మరెవరినీ మధ్యవర్తిగా అంగీకరించలేదు. కృష్ణుణ్ణి ప్రేమించడానికి రాజకుటుంబ అనుమతి అవసరం లేదని ఆమె జీవితం ప్రకటించింది. దేవుని ముందు పాడడానికి, నృత్యం చేయడానికి, సాధువులతో కలిసి ఉండడానికి తన స్త్రీత్వం లేదా రాజవంశ స్థానం అడ్డంకి కాదని ఆమె చూపించింది. ఈ కారణంగా ఆధునిక కాలంలో మీరాను మహిళా స్వాతంత్ర్యానికి ప్రతీకగా కూడా చాలామంది చూస్తారు. అయితే ఆమెను కేవలం ఆధునిక సామాజిక తిరుగుబాటుదారుగా మాత్రమే చూడటం కూడా అసంపూర్ణం. ఆమె చేసిన ప్రతి నిరాకరణకు మూలం రాజకీయ సిద్ధాంతం కాదు; కృష్ణునిపై ఉన్న సంపూర్ణమైన భక్తి. ప్రపంచ నియమం తన కృష్ణభక్తికి అడ్డుగా వచ్చినప్పుడు ఆమె ప్రపంచాన్ని వదిలింది, కృష్ణుణ్ణి కాదు.
మీరా భక్తిలో సంగీతం, నృత్యం కూడా సాధనగా మారాయి. ఆమె కృష్ణుని ముందు ఘుంఘ్రూలు కట్టుకుని నృత్యం చేసిందనే రూపం భారతీయ ప్రజాస్మృతిలో చాలా ప్రసిద్ధమైనది. రాజకుమార్తెగా ఉండి ప్రజల మధ్య భజనలు పాడటం అప్పటి సామాజిక వ్యవస్థలో అసాధారణమైన చర్య. కానీ మీరాకు భజన ప్రదర్శన కాదు; తన ప్రియుడైన కృష్ణునితో సంభాషణ. ఆమె కన్నీరు, ఆనందం, విరహం, ఆత్మసమర్పణ అన్నీ పాటగా మారాయి. అందువల్ల ఆమె కవిత్వాన్ని చదవడం కంటే పాడినప్పుడు దాని అసలు మాధుర్యం మరింత స్పష్టంగా అనుభూతమవుతుంది.
మీరాబాయి జీవితంలోని చివరి దశ ద్వారకతో ముడిపడి ఉంది. వృందావనం తరువాత ఆమె గుజరాత్‌లోని ద్వారకకు వెళ్లి అక్కడ రణఛోడ్‌జీ రూపంలో కృష్ణుని సేవిస్తూ జీవించిందని సంప్రదాయం చెబుతుంది. చివరకు మేవార్ రాజకుటుంబం ఆమెను తిరిగి తీసుకురావడానికి ప్రతినిధులను పంపిందని, కానీ మీరా తిరిగి రాజజీవితానికి రావడానికి ఇష్టపడలేదని కథనం. ఆమె కృష్ణుని ఆలయంలోకి వెళ్లి ప్రార్థిస్తూ ఉండగా రణఛోడ్‌జీ విగ్రహంలో లీనమైపోయిందని ప్రసిద్ధమైన భక్తి కథ చెబుతుంది. ఆమె వస్త్రంలోని ఒక భాగం మాత్రమే విగ్రహం వద్ద మిగిలిందని కూడా కొన్ని సంప్రదాయాలు చెబుతాయి. ఇది చారిత్రకంగా నిర్ధారించదగిన సంఘటన కాదు; మీరా జీవితాంతం కోరుకున్న కృష్ణసాయుజ్యానికి భక్తి సంప్రదాయం ఇచ్చిన కవితాత్మక ముగింపుగా చూడాలి. ఆమె పదహారవ శతాబ్దం మధ్యకాలంలో, సుమారు 1546–1547 ప్రాంతంలో మరణించినట్లు చెబుతారు.
మీరాబాయిని భారతదేశం ఎందుకు ఇంత గొప్ప సంతుగా గౌరవిస్తుందో ఆమె జీవితాన్ని చూస్తే స్పష్టమవుతుంది. ఆమె రాజకుమార్తె అయినందుకు కాదు, కవయిత్రి అయినందుకు మాత్రమే కాదు, తన జీవితంలోని ప్రతి బంధం కంటే భగవంతునితో ఉన్న బంధాన్ని గొప్పదిగా భావించినందుకు ఆమె సంత్ అయింది. రాజభవనం ఆమెను ఆపలేకపోయింది; విధవత్వం ఆమెను మౌనంగా చేయలేకపోయింది; కుటుంబ వ్యతిరేకత ఆమె భక్తిని తగ్గించలేకపోయింది; సామాజిక నియమాలు ఆమె గానాన్ని నిలిపివేయలేకపోయాయి. ఆమెకు కృష్ణుడు ఒక తాత్త్విక భావన కాదు; సజీవమైన ప్రియుడు. అందుకే ఆమె భజనలలో భక్తి సిద్ధాంతంలా కాకుండా హృదయం నుంచి పొంగిపొర్లే ప్రేమలా అనిపిస్తుంది.
సూరదాస్ కృష్ణుని బాలలీలలను, యశోద వాత్సల్యాన్ని అపూర్వంగా చిత్రిస్తే, మీరాబాయి కృష్ణుని కోసం తపించే భక్తహృదయాన్ని తన స్వంత జీవితంగా మార్చుకుంది. సూరదాస్ కవిత్వంలో మనం వృందావనాన్ని చూస్తే, మీరా కవిత్వంలో ఒక భక్తురాలి హృదయమే వృందావనంగా మారుతుంది. ఆమెకు కృష్ణుడు ఆలయంలో ఉన్న విగ్రహం మాత్రమే కాదు; తనతో మాట్లాడే ప్రియుడు, తన బాధను వినే స్నేహితుడు, తన జీవితాన్ని నడిపించే ప్రభువు, చివరకు తనలో తాను లీనమవాలని కోరుకునే పరమాత్మ.
అందుకే మీరాబాయి భారత భక్తి సంప్రదాయంలో ఒక అసాధారణమైన మహిళా స్వరం. రాజస్థాన్‌లోని రాజభవనం నుంచి వృందావనపు వీధుల వరకు, అక్కడి నుంచి ద్వారకలోని కృష్ణసన్నిధి వరకు సాగిన ఆమె జీవితయాత్ర భౌగోళిక ప్రయాణం మాత్రమే కాదు; ప్రపంచ బంధాల నుంచి సంపూర్ణ భగవత్ సమర్పణ వైపు సాగిన ఆధ్యాత్మిక ప్రయాణం. తన చేతిలో ఏకతార లేదా తంబూరా, కాళ్లకు ఘుంఘ్రూలు, పెదవులపై గిరిధరుని నామం, హృదయంలో కృష్ణునిపై అచంచలమైన ప్రేమతో కనిపించే మీరా రూపం భారతీయ భక్తి సంస్కృతిలో శాశ్వతంగా నిలిచిపోయింది. రాజకుమార్తెగా జన్మించిన మీరా చివరకు రాజ్యాన్ని కాదు, కృష్ణప్రేమను తన నిజమైన సంపదగా ఎంచుకుంది. అదే ఆమెను చరిత్రలో ఒక కవయిత్రిగా మాత్రమే కాకుండా, తరతరాల భక్తులకు ప్రేమ, ఆత్మసమర్పణ, ధైర్యం, దైవానురక్తికి చిరస్థాయి ప్రతీకగా నిలిపింది.
