భావస్వరాల పల్లకి శిష్ట్లా జానకి - భాగం 2

1. పుట్టుకతో వచ్చింది పాట అనేది. మాడ్యులేషన్‌తో సహా అన్ని మెలకువలు మూడేళ్ళ చిన్నవయసులోనే జానకమ్మకు అబ్బాయి.

2. పదేళ్ల వయసులో తల్లి ప్రోద్బలంతో అక్కలతో పాటు రాజమండ్రిలో అయిష్టంగానే పైడిస్వామి గారి వద్ద ఒక ఏడాది పాటు సంగీతం నేర్చుకున్నారు. నీకు నేను కొత్తగా సరిగమలు నేర్పక్కర్లేదు అని నగుమోము గనలేని కీర్తనను ఆయన నేర్పించారు.

3. చిన్నతనంలో సినిమా పాటలు పాడాలన్న అభిలాష తప్ప శాస్త్రీయ సంగీతం మీద ఏ మాత్రం ఇష్టం ఉండేది కాదు.

4. తెలుగులో నీ లీల పాడెద దేవా అనే పాట మురిపించే మువ్వలు చిత్రంలోది. ఇది డబ్ చేయబడిన చిత్రం. తమిళంలో నాదస్వరానికి జోడీగా పాడటానికి ఎందరో గాయనీమణులను వెదికినా సుబ్బయ్యనాడు గారికి తృప్తి కలగలేదు. చివరకు లీల గారు స్వరాల స్థాయికి పాడగలిగేది ఒక్క జానకి మాత్రమే అని ఆవిడ పేరు సూచించారు.

5. తెలుగులో సిరిమల్లె పూవా అనే పాట పదహారేళ్ల వయసు చిత్రంలోనిది. ఈ ట్యూన్ తమిళంలో పదినారు వయదినిలె అనే చిత్రంలో సెందూర పూవే అనే పాట. ఈ పాటకు జానకమ్మ గారికి జాతీయ స్థాయిలో ఉత్తమ గాయని అవార్డు వచ్చింది.

6. తెలుగులో జయప్రద తొలిచిత్రం అంతులేని కథ. అందులో కళ్లలో ఉన్నదేదో కన్నులకే తెలుసు అన్న పాట తమిళ మూలం అవళ్ ఒరు తోడర్ కథై అన్న తమిళ చిత్రంలో కన్నిలే ఎన్న ఉందు అన్న పాట. రెండు చిత్రాలకు సంగీతం ఎం ఎస్ విశ్వనాథన్ గారే. రెండూ కూడా అద్భుతమైన విజయాలు సాధించాయి.

7. 24 ఏళ్ల వయసు నుండే దుమ్ము ఎలర్జీ వల్ల విపరీతమైన ఆయాసం ఉన్నా శివదీక్షాపరురాలనురా వంటి ఎన్నో గీతాలను జానకమ్మ పాడారు. అలాగే, శంకరాభరణంలో సామజవరగమన పాడే సమయంలో ఒక మందు వల్ల ఎలర్జీ వచ్చినా గుండె బిగబట్టి బాలు గారితో రిహర్సల్ చేసి పాడారు.

8. వాయిస్ మాడ్యులేషన్ ఆవిడ ప్రత్యేకత. చాలా సార్లు పురుష కళాకారులకు వాయిసోవర్ ఇచ్చారు.

9. జానకి గారి గొంతులో సన్నాయి మోగుతుంది, సామవేదం పలుకుతుంది, పండు ముసలి వణుకుతుంది, పసిపాప పలవరిస్తుంది అన్నారు కళాతపస్వి విశ్వనాథ్ గారు. గోవులు తెల్లన, చిన్నారి పొన్నారి కిట్టయ్యా...ఈ ప్రతిభకు ఉదాహరణలు.

10. అభిలాష చిత్రంలో సందెపొద్దుల కాడ, బంతీ చామంతీ సూపర్ డూపర్ హిట్ పాటలు. ఇళయరాజా గారి సంగీతం పతాక స్థాయికి వెళ్లటానికి ఉన్న కారణాల్లో జానకి గారి వాయిస్ మాడ్యులేషన్, సృజనాత్మకత ముఖ్యమైనవి. అలాగే, రాక్షసుడు చిత్రంలో నీ మీద నాకు ఇదయ్యో అనే పాటలో జానకమ్మ గారి మాడ్యులేషన్ న భూతో న భవిష్యతి.

11. జగదేకవీరుడు అతిలోక సుందరి చిత్రంలో ప్రతి ఒక్క పాట కూడా జానకమ్మ పతాక స్థాయి ప్రతిభకు ఉదాహరణలే. అందాలలో అహో మహోదయం, ప్రియతమా నను పలకరించు ప్రణయమా, యమహో నీ యమా యమా అందం..ఇళయరాజా గారి సంగీతాన్ని అజరామరం చేశారు జానకమ్మ, బాలు గారు.

12. ఇళయరాజా సంగీత దర్శకత్వం వహించిన తొలి చిత్రం అన్నక్కిళి (తమిళం). అందులో అన్నక్కిళి ఉణ్ణై అనే పాట పెద్ద హిట్ అయ్యింది, అదే ట్యూన్‌లో తెలుగులో రామచిలుక చిత్రంలో సత్యం గారు రామచిలుక పెళ్ళికొడుకెవరే అనే పాటను జానకి గారి చేత పాడించారు. తెలుగులో కూడా అంతే హిట్ అయ్యింది పాట.

13. కొంజుం సాలంగై చిత్రంలోని సింగార వేలనే దేవా అనే పాట విని జానకి గారి గాత్రం నచ్చి మేటి దర్శకులు బీ ఎన్ రెడ్డి గారు పూజాఫలం చిత్రంలో పట్టుబట్టి మూడు పాటలు పాడించుకున్నారు - పగలే వెన్నెల, శివదీక్షాపరురాలనురా, మదనా మనసాయెరా అనే పాటలు.

14. ఆమె గొంతు స్వరకర్తలకు కల్పవృక్షం లాంటిది, ఆవిడ ఉచ్చారణ కానీ, భావం కానీ కవి ఎలా రాశాడో అలాగ యథాతథంగా పాడగల ప్రతిభ అని నమ్మి కళాతపస్వి విశ్వనాథ్ గారు తన చిత్రాలలో జానకమ్మ గారి చేత ఎన్నో పాటలు పాడించారు - ఓంకార నాదాను సంధానమౌ గానమే, సారిగరీగపదాపా, సామజవరగమన, సప్తపది చిత్రంలో నెమలికి నేర్పిన నడకలివి, భామనే సత్యభామనే, గోవులు తెల్లన, సాగరసంగమంలో ఓం నమశ్శివాయ, మౌనమేలనోయి వంటి ఎన్నో పాటలను పాడించుకున్నారు.

14. ఒకమ్మాయి ఒకబ్బాయిని వలలో వేసుకోవాలంటే మరి పాట సాహిత్యం అలా ఉన్నప్పుడు సాహిత్యానికి తగిన ధ్వనులు చేయాలి అన్నది ఆవిడ నమ్మకం. అందుకే ఆవిడ అప్పట్లో బూతు పాటలు అనుకున్న కొన్ని శృంగారగీతాలను పాడారు, అవి హిట్ అయ్యాయి. వృత్తి రీత్యా వీరు ఆనాటి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో అనేక ప్రాంతాలలో పని చేశారు, కొన్నాళ్లు రాజమండ్రిలో కొన్నాళ్లు సిరిసిల్లలో ఉన్నారు.

15. జానకి గారి తండ్రి శిష్ట్లా శ్రీరామమూర్తి గారు. ఆయన ఆయుర్వేదం డాక్టర్. వీరు ప్రస్తుతం బాపట్ల జిల్లా రేపల్లె దగ్గరలోని పల్లపట్ల గ్రామంలో జానకి గారు 1938వ సంవత్సరం ఏప్రిల్ 23న జన్మించారు.

16. హైదరాబాదులో ఉన్నప్పుడు మోనో యాక్టర్‌గా జానకమ్మ మామయ్య గారు అనేక పాత్రలను ధరించే వారు, మధ్యలో లతా మంగేష్కర్ పాటలు జానకమ్మ చేత పాడించుకునే వారు. ఆయన పాత్రలను మార్చుకునే సమయంలో ఆయన జేబులో నుండి రాంప్రసాద్ గారి ఫోటో కిందపడగా, దాన్ని దాచుకుని ఆయనపై ప్రేమలో పడ్డారు. వీళ్ల ప్రేమాయణం కొన్నళ్లు సాగింది. 1959లో వీరి వివాహం జరిగింది. రాంప్రసాద్ గారి ప్రోద్బలంతోనే ఆయన తండ్రి జానకి గారిని ఏవీఎం స్టూడియో అధినేతకు సిఫారసు చేశారు. ఆ తరువాతే ఆవిడకు సినిమాల్లో అవకాశాలు వచ్చాయి. అలాగ, జానకి గారిది ప్రేమ వివాహం. తాను మరణించేంత వరకు జానకి గారి పరిపూర్ణమైన సహకారం, ప్రోత్సాహం అందించారు రాం ప్రసాద్ గారు. వీరికి ఒక అబ్బాయి మురళీకృష్ణ. కోడలు ఉమ కూచిపూడి మరియు భరత నాట్య కళాకారిణి. చెన్నైలో నాట్యశిక్షణా సంస్థను నడుపుతున్నారు. వీరి కుమార్తే వైద్యుల అప్సర బెంగళూరులో యోగా టీచర్. మురళీకృష్ణ గారు 2026లో మరణించారు.

17. ప్రముఖ సంగీత విద్వాంసులు, అన్నమాచార్యుల వారి కీర్తనలను ప్రచారం చేసిన వారిలో ప్రముఖులైన గరిమెళ్ల బాలకృష్ణప్రసాద్ గారు జానకమ్మ గారి అక్కయ్య కొడుకు. అలాగే అలనాటి గాయకులు మాధవపెద్ది సత్యం గారి తల్లి శిష్ట్లా వారి ఆడపడుచు. ఆ విధంగా వీరిద్దరికి బంధుత్వం ఉంది.

18. 1997లో రాంప్రసాద్ గారి మరణం జానకి గారికి తీరని లోటుగా నిలిచింది. అయినా పాడటం మనలేదు,తరువాతి తరం కళాకారులను తల్లిలా ప్రోత్సహించారు.

19. భారతదేశంలోని 17 భాషలలో (హిందీతో సహా) జానకమ్మ గారు 48 వేలకు పైగా పాటలు పాడారు. హిందీలో యార్ బినా చైన్ కహారే (సాహెబ్), హోజా రంగీలా రే (రంగీలా) వంటి ఎన్నో హిందీ పాటలు ప్రజాదరణ పొందాయి. చెన్నై-ముంబై మధ్య తిరుగుతూ పాడిన రోజులు ఉన్నాయి.

20. జానకమ్మకు ఉత్తమ గాయనిగా 4 మార్లు జాతీయ అవార్డులు, 10 మార్లు ఆంధ్ర ప్రదేశ్ ప్రభుత్వం వారి నంది అవార్డు, 6 మార్లు తమిళనాడు రాష్ట్ర అవార్డు, 11 మార్లు కేరళ రాష్ట్ర అవార్డు, ఫిలింఫేర్ జీవిత సాఫల్య పురస్కారం, 30కు పైగా ఇతర ప్రతిష్ఠాత్మక అవార్డులు పొందారు.

భావస్వరాల పల్లకి శిష్ట్లా జానకి - భాగం 1

ఏమని చెప్పాలి? ఎక్కడ మొదలు పెట్టాలి? ఆవిడ నేపథ్య గాన ప్రస్థానంలోని విశేషాలు చెప్పటానికి ఆద్యంతాలు నిర్వచించటం కష్టం. జీవిత విశేషాలలా కాకుండా పాటల విశేషాలు చెప్పే ప్రయత్నం చేస్తాను.

ఎస్. జానకి గారి గాన వైభవం – సంగీత వైవిధ్యం, సంక్లిష్టత, భావగాంభీర్యం ఆధారంగా ఎంపిక చేసిన పది అపూర్వ గీతాలు:

1. నీ లీల పాడెద దేవా (మురిపించే మువ్వలు) – భక్తి / శాస్త్రీయ గానం

ఈ గీతం ఎస్. జానకి గారి గాన ప్రస్థానంలో ఒక అపూర్వ శిఖరాగ్రం. శాస్త్రీయ సంగీతంలోని సూక్ష్మ గమకాలను అత్యంత సహజంగా, ఎక్కడా శ్రమ కనిపించకుండా ఆలపించడం ఆమె అసాధారణ ప్రతిభకు నిదర్శనం. భక్తిరసాన్ని కేవలం పదాలతో కాదు, ప్రతి స్వరంతో శ్రోత హృదయంలో ప్రవహింపజేసే అరుదైన సామర్థ్యం ఈ గానంలో వినిపిస్తుంది. ఉన్నత స్థాయి స్వరసంచారాలు, గాత్ర విస్తృతి, భావ గాంభీర్యం ఈ మూడింటినీ సమానంగా మేళవించిన అరుదైన గీతమిది. ఎస్. జానకి గారి సంగీత వైభవాన్ని ఒక్క పాటలో పరిచయం చేయాలంటే, నిస్సందేహంగా ఈ గీతాన్నే ఎన్నుకోవచ్చు. సుబ్బయ్య నాయుడు గారి సంగీతానికి, కారైకురిచ్చి అరుణాచలం గారి నాదస్వరానికి, అభేరి రాగంలో పోటీగా జానకి గారి ఈ పాట పాడారు.

2. సిరిమల్లె పువ్వా (పదహారేళ్ల వయసు)

ఈ పాటలో జానకిగారి స్వరం ఒక పల్లెటూరి అమ్మాయి అమాయకత్వాన్ని అత్యంత సహజంగా పలికిస్తుంది. ప్రతి పదంలో వినిపించే మృదుత్వం శ్రోతను పాత్రతో మమేకం చేస్తుంది. గాత్రంలో ఉన్న సూక్ష్మమైన గమకాలు పాటకు అపూర్వమైన సంగీత గాఢతను అందిస్తాయి. సరళమైన బాణీని అసాధారణమైన భావవ్యక్తీకరణతో చిరస్మరణీయంగా మార్చిన అరుదైన గీతమిది. తెలుగు సినీ సంగీతంలో భావగానానికి ఇది ఒక చిరస్థాయి ప్రమాణం.తమిళంలో ఈ గీతాన్ని ఇళయరాజా స్వరపరచగా అదే బాణీని చక్రవర్తిగారు తెలుగులో ఉపయోగించారు. జానకమ్మ శ్రీదేవి నటనకు 100 శాతం గాత్రంతో న్యాయం చేశారు.

3. గోవులు తెల్లన (సప్తపది)

ఈ గీతంలో జానపద సంగీతం, మిమిక్రీ అద్భుతంగా కలిసిపోతాయి. జానకిగారి ఉచ్చారణలో పాట చిత్రంలో ఒక ప్రత్యేక ఆకర్షణగా నిలిచిపోయింది. పూడిపెద్ది రవిశంకర్ గారు (సాయికుమార్ గారి సోదరుడు) బాలనటుడిగా ఈ పాటలో జానకమ్మ గాత్రం ద్వారానే గుర్తింపు పొందారు.

4. మౌనమేలనోయి (సాగర సంగమం)

సున్నితమైన ప్రేమ భావాలను స్వరంతో ఎలా చిత్రించాలో ఈ పాట ఒక పాఠంలాంటిది. జానకిగారి గాత్రంలో నిశ్శబ్దానికే ఒక సంగీత రూపం లభిస్తుంది. ప్రతి చరణంలో ఆమె చూపించిన భావ నియంత్రణ అసాధారణం. శాస్త్రీయ సంగీత ఛాయలను ఆధునిక మెలోడీతో మేళవించిన అరుదైన గీతమిది. వినేవారి మనసులో దీర్ఘకాలం నిలిచిపోయే మధురానుభూతిని ఈ పాట అందిస్తుంది. ఇళయరాజా సంగీతానికి, వేటూరి శృంగార సాహిత్య తరంగాలకు గాత్రంతో జీవం పోశారు జానకి గారు.

5. వెన్నెల్లో గోదారి అందం (సితార)

ఈ గీతంలో ప్రకృతి అందాలు, ప్రేమానుభూతి, కవిత్వం అన్నీ జానకిగారి స్వరంలో ఒకటైపోతాయి. ఆమె గాత్రంలోని వెన్నెలలాంటి మృదుత్వం పాటకు అపూర్వమైన కాంతిని ఇస్తుంది. ఎత్తు స్వరాల్లోనూ, మృదు స్వరాల్లోనూ సమానమైన నియంత్రణ ఆమె ప్రత్యేకత. ఇళయరాజా బాణీకి ఆమె గానం ప్రాణం పోసింది. తెలుగు మెలోడీలలో ఇది శాశ్వత స్థానం సంపాదించుకుంది. ఈ గీతంలోని లోతైన స్వరప్రస్థానాలకు, భావవీచికలకు జానకమ్మ గారికి జాతీయ స్థాయిలో ఉత్తమ నేపథ్య గాయని అవార్డు వచ్చింది.

6. పగలే వెన్నెల (పూజా ఫలం)

ఈ గీతం ఎస్. జానకి గారి ప్రారంభ దశలోనే ఆమెను అగ్రశ్రేణి మెలోడీ గాయనిగా నిలబెట్టిన అపూర్వ రత్నం. సాలూరి రాజేశ్వరరావు అద్భుత స్వరరచనకు జానకిగారి నిర్మలమైన, మృదుమధురమైన గాత్రం ప్రాణం పోసింది. ప్రతి స్వరం వెన్నెల కిరణంలా హృదయాన్ని స్పృశిస్తూ, భావం మరియు రాగ మాధుర్యాన్ని సమపాళ్లలో ఆస్వాదింపజేస్తుంది. ఎక్కడా ఆర్భాటం లేకుండా, అత్యంత సహజమైన భావవ్యక్తీకరణతో శ్రోతను ఒక ప్రశాంతమైన సంగీత ప్రపంచంలోకి తీసుకెళ్లడం ఈ గీతం ప్రత్యేకత. గాత్ర నియంత్రణ, స్వచ్ఛమైన ఉచ్చారణ, సూక్ష్మమైన గమకాల వినియోగం ఈ పాటను తెలుగు సినీ సంగీతంలోని శాశ్వత మెలోడీలలో ఒకటిగా నిలబెట్టాయి.

7. సన్న జాజి పడక (క్షత్రియపుత్రుడు)

ఈ గీతంలో ప్రేమ, సిగ్గు, అనురాగం, శృంగారం అన్నీ అత్యంత సున్నితంగా ప్రవహిస్తాయి. జానకిగారి స్వరంలోని మృదుత్వం ప్రతి పదానికి అపూర్వమైన సౌందర్యాన్ని తీసుకొస్తుంది. ఇళయరాజా స్వరరచనలోని సూక్ష్మమైన భావాలను తన గాత్రంతో మరింత ఉన్నత స్థాయికి తీసుకెళ్లిన తీరు అసాధారణం. ఎత్తు స్వరాల్లోనూ, మంద్రస్థాయిలోనూ ఆమె చూపించిన గాత్ర నియంత్రణ సంగీతాభిమానులను మంత్రముగ్ధులను చేస్తుంది. శృంగార మెలోడీలలో కాలాతీతంగా నిలిచిపోయిన ఈ గీతం ఎస్. జానకి గారి అపూర్వ గాన మాధుర్యానికి చిరస్మరణీయ నిదర్శనం.ఈ పాటకు తమిళంలో జాతీయ స్థాయి ఉత్తమ నేపథ్య గాయని అవార్డు పొందారు జానకి గారు.

8. ఆకాశం ఏనాటిదో (నిరీక్షణ)

విరహం, ఆశ, ఎదురు చూపు ఈ మూడు భావాలను ఒకే పాటలో అంత ప్రభావవంతంగా వ్యక్తపరచడం జానకిగారికే సాధ్యం. ఆమె స్వరంలోని స్వల్ప కంపనమే హృదయాన్ని తాకుతుంది. ప్రతి చరణం ఒక భావయాత్రలా అనిపిస్తుంది. గానంలో ఉన్న లోతు పాటను సాధారణ మెలోడీ స్థాయిని దాటి తీసుకెళ్తుంది. భావగానంలో ఆమెకు సాటి ఎవరూ లేరని ఈ పాట నిరూపిస్తుంది. ఆత్రేయ సాహిత్యానికి, ఇళయరాజా లయవిన్యాసానికి దీటుగా నిలిచింది ఎస్ జానకి గారి గానం.

9. యమహో నీ యమ యమ అందం (జగదేక వీరుడు అతిలోక సుందరి)

ఈ గీతం యవ్వనోత్సాహం, శృంగార రసం, ఉల్లాసభరితమైన ప్రేమను సంగీత రూపంలో ఆవిష్కరించిన ఇళయరాజా అద్భుత సృష్టి. వేటూరి పదాలలోని చమత్కారం, ప్రేమలోని చిలిపితనం ప్రతి చరణంలో కొత్త అందాన్ని సంతరించుకోగా, ఎస్. జానకి తన మృదుమధురమైన గాత్రంతో దివిలోక సౌందర్యాన్ని, అమాయకమైన ప్రేమను, సిగ్గును ఎంతో సహజంగా పలికించారు. ఎస్.పీ. బాలసుబ్రహ్మణ్యంతో ఆమె గాత్ర సమన్వయం పాటకు అపూర్వమైన ఉత్సాహాన్ని, మాధుర్యాన్ని అందిస్తూ ప్రతి పల్లవిని చిరస్మరణీయంగా మార్చింది. పాశ్చాత్య సంగీత శైలిని భారతీయ మెలోడీతో సమన్వయం చేసిన ఇళయరాజా స్వరకల్పనలో జానకిగారి గాత్రంలోని లాలిత్యం, భావసంపద ఈ గీతాన్ని ఒక కాలాతీత ప్రేమయుగళగీతంగా నిలబెట్టాయి. ఎస్. జానకి గారి వైవిధ్యభరితమైన గానశైలికి, భావవ్యక్తీకరణకు, గాత్ర సౌందర్యానికి ఈ పాట ఒక అద్భుతమైన నిదర్శనం.

10. పగలైతే దొరవేరా (బంగారు పంజరం) ఈ గీతం మధురమైన శృంగార రసానికి, లలిత శాస్త్రీయ సంగీత సౌందర్యానికి అపూర్వ సంగమం. సాలూరి రాజేశ్వరరావు గారి సున్నితమైన స్వరరచనలో ప్రతి స్వరం ప్రేమానుభూతిని పలికిస్తే, దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి గారి కవిత్వం ఆ ప్రేమకు అపూర్వమైన కవితాత్మకతను అందిస్తుంది. ఎస్. జానకి గారి స్వరంలో వినిపించే సిగ్గు, మమత, ఆరాధన, ఆత్మీయత పాటను కేవలం ఒక ప్రేమగీతంగా కాకుండా ఒక భావానుభూతిగా మలుస్తాయి. శాస్త్రీయ సంగీతపు సుగంధాన్ని కోల్పోకుండా, అత్యంత సహజమైన మెలోడీగా ప్రవహించే ఈ గీతంలో ఆమె గాత్రంలోని మృదుత్వం, భావగాంభీర్యం ప్రతి పదానికి కొత్త జీవం పోస్తాయి. మెలోడీ, శృంగారం, కవిత్వం ఈ మూడింటినీ సమానంగా ఆస్వాదింపజేసే ఎస్. జానకి గారి అత్యంత సొగసైన గాన రత్నాలలో ఇది ఒకటి. 

గానకోకిలకు అక్షరాంజలి

ఎస్. జానకి గారు కేవలం ఒక గొప్ప గాయని మాత్రమే కాదు; భావాలకు స్వరరూపం ఇచ్చిన మాంత్రికురాలు. శాస్త్రీయ సంగీతం నుండి జానపదం వరకు, భక్తి నుండి శృంగారం వరకు, లాలిపాట నుండి విరహగీతం వరకు ఏ ప్రక్రియను తీసుకున్నా, ఆమె స్వరం దానికి సంపూర్ణ న్యాయం చేసింది. ప్రతి పాటలో పాత్ర వయస్సు, మనస్తత్వం, భావోద్వేగం, పరిస్థితిని తన గొంతులోనే ఆవిష్కరించే అద్భుతమైన నటనా సామర్థ్యం ఆమె గానానికి మరొక విశిష్టత. అందుకే సంగీత దర్శకులు ఆమెను కేవలం గాయనిగా కాకుండా, ఒక సంపూర్ణ సంగీత వాద్యంలా భావించారు.

పదిహేడు భారతీయ భాషల్లో దాదాపు యాభై వేలకుపైగా పాటలు ఆలపించిన ఆమె, నాలుగు జాతీయ పురస్కారాలు, అనేక రాష్ట్ర ప్రభుత్వ అవార్డులు, కోట్లాది సంగీతాభిమానుల ప్రేమను సంపాదించారు. అవార్డుల కంటే కళాత్మకత గొప్పదని నమ్మి, తనకు ప్రకటించిన పద్మభూషణ్ పురస్కారాన్ని వినయపూర్వకంగా తిరస్కరించిన అరుదైన కళాకారిణిగా కూడా ఆమె చరిత్రలో నిలిచిపోయారు.

ఈ రోజు ఆమె భౌతికంగా మన మధ్య లేకపోయినా, ప్రతి ఉదయం ఆలయంలో వినిపించే భక్తిగీతంలో, ప్రతి ప్రేమికుడి హృదయంలో మార్మోగే మెలోడీలో, ప్రతి తల్లి ఆలపించే లాలిపాటలో, ప్రతి సంగీత విద్యార్థి సాధనలో, ప్రతి సంగీతాభిమాని జ్ఞాపకంలో ఎస్. జానకి గారి స్వరం చిరంజీవిగా నిలిచి ఉంటుంది. సంగీతం ఉన్నంతకాలం జానకమ్మ ఉంటారు; జానకమ్మ ఉన్నంతకాలం భారతీయ సంగీతానికి ఒక అపూర్వమైన ఆత్మ ఉంటుంది.

గాన సరస్వతికి, గానకోకిలకు, భారతీయ సంగీత చరిత్రలో ఎన్నటికీ చెరగని మహాస్వరానికి హృదయపూర్వక అశ్రునివాళి. ఓం శాంతిః.

కర్నాటక సంగీతం - సంగీతత్రయ సాహిత్యంలోని ప్రత్యేకత

భారతదేశంలో ఉన్న శాస్త్రీయ సంగీతంలో ప్రధానంగా రెండు రకాలు, హిందూస్తానీ శాస్త్రీయ, కర్నాటక శాస్త్రీయ సంగీతం. రెండిటిలోనూ కర్నాటక సంగీతానికి ఒక ప్రత్యేకత ఉంది. శాస్త్రం (ఆంగ్లంలో సైన్స్), భావం కలిపి మేళవించే సంగీత సమ్మేళనం మరింత ఉన్నతంగా ఉంటుంది. 

దీనికి ప్రధాన కారణం సంగీతత్రయమైన త్యాగరాజస్వామి, ముత్తుస్వామి దీక్షితులు, శ్యామశాస్త్రుల వారి సాహిత్యంలోని ఔన్నత్యం. ఇవి వ్యక్తిపూజను పూర్తిగా వర్జించి మన ధర్మంలోని దేవతామూర్తుల వైభవాన్ని కళ్లకు కట్టినట్లు ఛందోబద్ధంగా వర్ణించి, సముచితమైన రాగంలో స్వరపరచబడటం వల్ల శాస్త్రం, ధర్మం ఏకమై దివ్యమైన సంగీతంగా కర్నాటక శాస్త్రీయ సంగీతం పరిణమించింది, కాలపరీక్షను తట్టుకుని దృఢంగా నిలిచింది. సంగీతత్రయానికి పూర్వం వారి స్థాయిలో సాహిత్యానికి విలువనిచ్చిన అన్నమాచార్యుల వారు, పురందరదాసుల వారు ఈ త్రయం కన్నా దాదాపు 250 ఏళ్లు ముందు జీవించిన వారు. అనగా ఒక 10 తరాల పాటు సమాజంలో అనేక రకాల మార్పులు వచ్చాయి. వాటిలో ముస్లిం పాలకులు, తెల్లవారి పాలన ప్రధానమైనవి. కాబట్టే శాస్త్రీయ సంగీతం ధర్మంతో నిరంతరం మేళవించబడి పరిఢవిల్లటానికి అప్పటి పరిస్థితులు అనుకూలంగా లేవు. రామదాసు గారు చాలా సంకీర్తనలు రాసినా, ఆయన శాస్త్రీయత కన్నా భజన సాంప్రదాయానికి ప్రాధాన్యతనిచ్చారు అని చెప్పుకోవచ్చు. 

అందుకే, కర్నాటక శాస్త్రీయ సంగీతానికి ప్రధానమైన వృద్ధియుగం సంగీతత్రయం ఉన్న కాలమే అని చెప్పుకోవచ్చు. వీరు వచ్చాకే భావానికి పెద్దపీట వేసి శాస్త్రీయత మేళవించి అద్భుతమైన సాహిత్య సంగీత సుగంధాలు అలదబడ్డాయి. త్యాగరాజస్వామి నిధి చాలా సుఖమా, జగదానందకారకా, దీక్షితులవారి రంగపుర విహార, వాతాపి గణపతిం భజే, శ్యామశాస్త్రుల వారి హిమాచలతనయ వంటి వేల కృతులు శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని ఉపాసనాపూర్వకంగా పొందిన ఆధ్యాత్మికశక్తితో వెలువడిన సాహిత్యంతో జతపరచినవి. క్షేత్రాలు, దేవతామూర్తులు, నిత్యోపాసన వీరు మనకు అందించిన అద్భుతమైన వారసత్వంలో మూలస్తంభాలు. వర్ణన అన్నది అనుభూతి చెందితేనే సఫలమవుతుంది. ఆ అనుభూతి ఉపాసనతోనే సాధ్యం. త్యాగరాజస్వామి రాముణ్ణి నిరంతరం ఉపాసన చేస్తే దీక్షితుల వారు శ్రీవిద్యోపాసనలో తపోసంపన్నులై నిలిచారు, శ్యామశాస్త్రుల వారు బంగారు కామాక్షి అమ్మను ఒక బిడ్డలా నిత్యం కొలిచారు. కాబట్టే వారి సాహిత్యం మిగిలిన వారి కన్నా మిన్నగా నిలిచిపోయాయి. 

అంతే కాదు, సమకాలీన రాచరికాలు, సంస్థానాలు సంగీతత్రయ సాహిత్యానికి తగిన ప్రోత్సాహాన్నిచ్చాయి. త్యాగరాజస్వామి రాచరికాన్ని పూర్తిగా వర్జించినా వారి సాహిత్యాన్ని అప్పటి,  తరువాతి రాచరికాలు ముందుకు తీసుకు వెళ్లాయి. అందుకే ఆయన శిష్య పరంపర సాహిత్యాన్ని కాపాడగలిగింది. 

ముగ్గురిలో దీక్షితుల వారు దేశాటన ఎక్కువగా చేసి మరింత విస్తారమైన సాహిత్యాన్ని రచించారని చెప్పుకోవచ్చు. త్యాగరాజస్వామి కూడా తాను నివసించిన తిరువయ్యారుకు 500 కిలోమీటర్ల పరిధిలో పర్యటించారు. శ్యామశాస్త్రి గారు బంగారు కామాక్షి దేవాలయంలోని విధుల వలన వీరిద్దరి కన్నా కాస్త తక్కువగా పర్యటించారు. అయితే, ముగ్గురూ కూడా ఉపాసనలో సిద్ధి పొందే రససిద్ధిని కూడా సాధించారు. 

నిజం చెప్పాలంటే, వారి జీవితాలలో ఆధ్యాత్మిక సాధనల వల్లనే వారి సాహిత్యాలు శాశ్వత స్థానాన్ని పొందాయి. శాస్త్రీయ సంగీతం అటువంటి ఉన్నతమైన సాహిత్యానికి చక్కని అలంకరణగా, ఒక సముచితమైన వేదికగా, ఆ దైవిక శక్తితో వేగంగా అనుసంధానం చేసే స్వరారోహణంగా నిలుస్తుంది. అందుకే సాహిత్యాన్ని రమించి సంగీతంలో మేళవించే కళాకారులు చరిత్రలో నిలిచిపోతారు. కేవలం శాస్త్రీయతకే ప్రాధాన్యతనిచ్చి భావం యొక్క విరాట్స్వరూపాన్ని అవగతం చేసుకోలేని వారు కనుమరుగవుతారు. ఎమ్మెస్ సుబ్బులక్ష్మి ఈ రహస్యాన్ని చక్కగా ఆకళింపు చేసుకుని నిరంతరం పాటించారు కాబట్టే భారతరత్న అయ్యారు. అలాగే మరెందరో గొప్పకళాకారులు. ఈ మేళవింపును గ్రహించని ఎందరో విద్వాంసులు సంగీతసాధన ద్వారా పరమపదసోపానాన్ని అధిరోహించలేకపోయారు.  

కర్నాటక శాస్త్రీయ సంగీత రాగాలలోని స్వరాలతో చేసే గమకాలు అందాన్ని, సొగసును ఇస్తే, భావం వాటి మీద లయవిన్యాసం చేసి సార్థకతను పొందింది. భావరాగతాళ సమన్వితమైనది కాబట్టే సంగీతత్రయ సంపద దివ్యత్వాన్ని పొందగలిగింది. 

లక్ష్మీ రావే మా ఇంటికి - శుక్రవారం భక్తి గీతం

లక్ష్మీ రావే మా ఇంటికి పరలక్ష్మీ రావే మా ఇంటికి

|క్షీరాబ్ధి పుత్రి పరలక్ష్మీ రావే మా ఇంటికి ॥॥

లక్ష్మీ రావే మా ఇంటికి రాజితముగ నెలకొన

సూక్ష్మముగ మోక్షమిచ్చు సుందరి బృందావనధారి ॥ లక్ష్మీ ॥

కుంకుమ పచ్చకస్తూరి కోరికతోను గోరోజనము

జాజిపువ్వు జలజలోచని ముదముతోన అర్పింతుము ॥ లక్ష్మీ ॥

చల్లని గంధము చందనముతో సాంబ్రాణి ధూపము

మాతా నీకు ప్రీతిగా ప్రఖ్యాతిగా సమర్పింతునమ్మా ॥ లక్ష్మీ ॥

పసుపు అక్షతలు పరిమళద్రవ్యము పంచ బిల్వములు పూర్ణ కలశము

మాతా నీకు ప్రీతిగా ప్రఖ్యాతిగా సమర్పింతునమ్మా ॥ లక్ష్మీ ॥

బొండుమల్లెలు మొగలిపూలు దండిగా చేమంతి పూలు మేలైన పారిజాతము

మాతా నీకు ప్రీతిగా ప్రఖ్యాతిగా సమర్పింతునమ్మా ॥ లక్ష్మీ ॥ 

అందముగ జరియంచు చీర కుందనమ్ము పచ్చని రవిక

మొగలిపువ్వుల జడనే అల్లి జడకుచ్చులను కట్టెదనమ్మా

మాతా నీకు ముదముతో నేను చేతునమ్మా చక్కని పూజ ॥ లక్ష్మీ ॥

అందముగ అడవి పండ్లు కదళీ పండ్లు రేగిపండ్లు

మేలైన దానిమ్మ పండ్లు ఘనముగా ఖర్జూరపండ్లు

పండు వెన్నెలలో నిన్ను పద్మాసని నేపూజింప ॥ లక్ష్మీ ॥   

ఓ వరలక్ష్మీదేవి! మా ఇంటికి వచ్చి శోభాయమానంగా, శాశ్వతంగా నివసించు. నీవు సూక్ష్మమైన ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించి, భక్తులకు మోక్షాన్ని అనుగ్రహించే తులసికోటలో నివసించే సుందరివి, దివ్య అలంకారాలను ధరించిన తల్లివి. నీ పూజ కోసం కుంకుమ, పచ్చకస్తూరి, గోరోజనం, జాజిపూలు, చల్లని గంధం, చందనం, సాంబ్రాణి ధూపం, పసుపు, అక్షతలు, పరిమళ ద్రవ్యాలు, పంచ బిల్వదళాలు, పూర్ణకలశం, బొండుమల్లెలు, మొగలిపూలు, చేమంతిపూలు, పారిజాత పుష్పాలు అన్నింటినీ ఎంతో ప్రీతితో సిద్ధం చేసి నీకు సమర్పిస్తున్నాము. అలాగే అందమైన జరీ అంచుగల చీర, పచ్చని రవికను సమర్పించి, మొగలిపూలతో నీ జడను అలంకరించి, ఆనందపూర్వకంగా చక్కని పూజ చేస్తాము. అడవిపండ్లు, కదళీ (అరటి) పండ్లు, రేగిపండ్లు, దానిమ్మ పండ్లు, ఖర్జూర పండ్లు వంటి ఉత్తమ ఫలాలను నైవేద్యంగా సమర్పించి, పండు వెన్నెల వెలుగులో కమలాసనంపై ఆసీనురాలైన నిన్ను భక్తిశ్రద్ధలతో ఆరాధిస్తాము. మా ఇంటిలో శాశ్వతంగా నివసించి ఐశ్వర్యం, శుభం, సౌభాగ్యం, ఆనందం, శాంతి, ఆధ్యాత్మిక శ్రేయస్సు ప్రసాదించి, చివరకు మోక్షాన్ని అనుగ్రహించు తల్లీ!  

https://youtu.be/HVju0y2UIFw?t=1833

పట్నం సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్ - జూనియర్ త్యాగరాజస్వామి

పట్నం సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్ - అసలు పేరు భరతం సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్. వీరు త్యాగరాజస్వామి వారి శిష్యులైన మానాంబుచావడి వేంకటసుబ్బయ్యర్ గారి శిష్యులు.

తిరువయ్యారులో 1845వ సంవత్సరంలో జన్మించిన వీరి తండ్రి భరతం వైద్యనాథ అయ్యర్. తాత పంచనదశాస్త్రి గారు తంజావూరు శరభోజి మహారాజు వారి ఆస్థానంలో విద్వాంసులు. సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్ గారు మేనమామ మేలత్తూరు గణపతిశాస్త్రి గారి వద్ద సంగీతం నేచుకుని తరువాత మానాంబుచావడి వారి వద్ద శిష్యరికం చేశారు. త్యాగరాజస్వామి వారి కృతులను నేర్చుకోవటం కోసం తెలుగు భాషను క్షుణ్ణంగా అధ్యయనం చేసి నూరుకు పైగా సంస్కృత, తెలుగు కృతులను, వర్ణాలను, జావళీలను, తిల్లానాలను రచించారు. ఆయన ముద్ర వేంకటేశ. బేగడ రాగాన్ని విస్తరించి పాడటంలో ఆయన నైపుణ్యం అమోఘం. అందుకే ఆయనకు బేగడ సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్ అని పేరు కూడా వచ్చింది. ఒకసారి మైసూరు మహారాజ వారి ఆస్థానంలో ఈ రాగాన్ని ఆయన మూడు రోజుల పాటు ఆలపించారు. మొదటి రాగాలాపన, రెండవరోజు తానం, మూడవరోజు రామనమమే జీవనము ఓ మనసా అన్న కృతి పల్లవి, స్వరకల్పనలు. ఈ అద్భుతమైన కళానైపుణ్యానికి మహారాజవారు ఆయనకు స్వర్ణకంకణాలను బహుకరించారు. అలాగే ఆయనకు విజయనగరం, ట్రావెంకోర్ ఆస్థానలలో మన్ననలను పొందారు. ఆయన లయజ్ఞానం అసమానమైనది. కదనకుతూహలం రాగంలో ఆయన రచించిన రఘువంశసుధాంబుధిచంద్ర అన్న కృతి జగద్విఖ్యాతమయ్యింది.

ఆయన గొప్ప గురువు కూడా. మైసూరు వాసుదేవాచార్యుల వారు, టైగర్ వరదాచార్యుల వారు మొదలైన ప్రఖ్యాత విద్వాంసులెందరో ఆయన శిష్యులు. మైసూరు వాసుదేవాచార్య తన స్మృతుల్లో గురువు పట్నం సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్ గురించి ఎంతో గౌరవంగా రాశారు. గురుకులంలో చేరిన వెంటనే కొత్త కృతులు నేర్పకుండా, మూడు నెలల పాటు కేవలం బేగడ రాగంలోని ఒకే వర్ణాన్ని  పాడిస్తూ సాధన చేయించారని ఆయన పేర్కొన్నారు. ఈ విధానం ద్వారా ఒక రాగంలోని ప్రతి సూక్ష్మభావాన్ని పూర్తిగా గ్రహించిన తరువాతే తదుపరి పాఠానికి వెళ్లాలనే ఆయన బోధనా తత్వం తెలుస్తుంది. వాసుదేవాచార్య తరువాత కాలంలో భారతదేశంలోని మహానుభావ సంగీతకారులలో ఒకరిగా ఎదగడంలో ఈ శిక్షణ కీలక పాత్ర పోషించింది.సేలం మీనాక్షి గారి కుమార్తెలైన పాప, రాధలకు శిక్షణ కోసం ఆయన చెన్నై(చెన్నపట్టణం) వచ్చి అక్కడే స్థిరపడ్డారు. అందుకు ఆయనకు పట్నం సుబ్రహ్మణ్య అయ్యరు అన్న పేరు స్థిరమయ్యింది. త్యాగరాజస్వామి ప్రభావంతోనే ఆయన కృతులను సద్గురువుల శైలిలో రచించి జూనియర్ త్యాగరాజ అన్న పేరు తెచ్చుకున్నారు. 1902వ సంవత్సరంలో ఆయన పరమపదించారు. 

ఎం. ఎస్. రామారావు గారి జీవిత విశేషాలు

జూలై 3న ఎం. ఎస్. రామారావు గారి 105వ జయంతి. ఆయన జీవిత విశేషాలు: 

మోపర్తి సీతారామారావు, తెలుగు ప్రజలకు ఎం. ఎస్. రామారావుగా చిరపరిచితులు, తెలుగు భక్తి సంగీత చరిత్రలో ఒక విశిష్ట స్థానాన్ని సంపాదించిన గాయకుడు, స్వరకర్త, రచయిత. ఆయన 1921 జూలై 3న గుంటూరు జిల్లా తెనాలి సమీపంలోని మోపర్రు గ్రామంలో జన్మించారు. తండ్రి మోపర్తి రంగయ్య, తల్లి మంగమ్మ. చిన్ననాటి నుంచే సంగీతంపై సహజమైన ఆసక్తిని పెంపొందించుకున్న ఆయన విద్యాభ్యాసాన్ని గుంటూరులోని హిందూ కళాశాలలో కొనసాగించారు. విద్యార్థి దశలోనే సంగీత పోటీల్లో ప్రతిభ కనబరిచి ప్రముఖ సాహితీవేత్త అడవి బాపిరాజు వంటి మహనీయుల ప్రశంసలు అందుకున్నారు. వారి ప్రోత్సాహం ఆయనను చలనచిత్ర సంగీత ప్రపంచం వైపు నడిపించింది.

1944లో ఆయన తెలుగు చలనచిత్ర రంగంలో నేపథ్య గాయకునిగా తన ప్రయాణాన్ని ప్రారంభించారు. తెలుగు సినీ సంగీత రంగంలో తొలి తరం నేపథ్య గాయకులలో ఒకరిగా గుర్తింపు పొందిన ఆయన రెండు దశాబ్దాలకు పైగా అనేక చిత్రాలకు గాత్రదానం చేశారు. ఘంటసాల, పెండ్యాల నాగేశ్వరరావు, టి. వి. రాజు, పి. ఆదినారాయణరావు వంటి ప్రముఖ సంగీత దర్శకులతో కలిసి పనిచేశారు. తెలుగు మాత్రమే కాకుండా తమిళం, కన్నడ చిత్రాలలో కూడా ఆయన గానం వినిపించింది. ఆయన స్వరంలో ఉన్న గంభీరత, మాధుర్యం, పదస్పష్టత కారణంగా భక్తిగీతాలు మాత్రమే కాకుండా జానపద, దేశభక్తి, సినీగీతాలు కూడా ప్రజాదరణ పొందాయి.

సినీగాయకుడిగా మంచి పేరు సంపాదించినప్పటికీ ఆయన జీవితంలో ఒక కీలక మలుపు 1960ల చివరలో వచ్చింది. సినీరంగంలో మారుతున్న పరిస్థితుల నేపథ్యంలో ఆయన సినీ అవకాశాలు తగ్గాయి. అనంతరం రాజమహేంద్రవరంలోని నవభారత గురుకులంలో గ్రంథపాలకుడిగా పనిచేస్తూ ప్రశాంతమైన జీవితాన్ని గడిపారు. ఈ కాలంలో ఆయన ఆధ్యాత్మిక చింతన మరింతగా పెరిగింది. భక్తి సంగీతమే తన జీవితానికి నిజమైన మార్గమని ఆయన విశ్వసించడం ఈ దశలోనే ప్రారంభమైంది.

ఎం. ఎస్. రామారావు జీవితాన్ని పూర్తిగా మార్చివేసిన సంఘటన 1971 భారత–పాకిస్తాన్ యుద్ధం. ఆయన పెద్ద కుమారుడు బాబూరావు భారత వైమానిక దళంలో పైలట్‌గా దేశసేవలో పాల్గొన్నారు. యుద్ధ సమయంలో కుమారుడి క్షేమంపై తీవ్ర ఆందోళనకు గురైన ఆయన ఆంజనేయస్వామిని శరణు వేడుతూ భక్తిపూర్వకంగా ప్రార్థనలు చేశారు. ఆ సమయంలో తులసీదాసు రచించిన హనుమాన్ చాలీసాను సరళమైన, మధురమైన తెలుగులో భావానువదించి, స్వయంగా స్వరపరచి ఆలపించారు. అనంతరం ఆయన కుమారుడు క్షేమంగా తిరిగి రావడం ఆయన భక్తిని మరింత దృఢపరిచింది. ఈ సంఘటన ఆయనను సినీ గాయకుని నుండి భక్తి గాయకునిగా మార్చిన జీవిత మలుపుగా నిలిచింది.

తెలుగు హనుమాన్ చాలీసా అపూర్వమైన ఆదరణ పొందిన తరువాత ఆయన వాల్మీకి రామాయణంలోని సుందరకాండను గేయరూపంలో ప్రజలకు అందించారు. సంస్కృత గ్రంథంలోని భావగాంభీర్యాన్ని ఏమాత్రం తగ్గించకుండా, అదే సమయంలో సాధారణ భక్తుడు కూడా సులభంగా అర్థం చేసుకునే విధంగా మధురమైన రాగాలలో ఆలపించడం ఆయన అసాధారణ ప్రతిభకు నిదర్శనం. అనంతరం బాలకాండ, అయోధ్యకాండ, అరణ్యకాండ, కిష్కింధాకాండ వంటి భాగాలను కూడా గేయరూపంలో అందించారు. ఆయన ఆలపించిన ఈ గేయాలు ఆకాశవాణి, దూరదర్శన్ ప్రసారాల ద్వారా విస్తృతంగా ప్రజల్లోకి చేరాయి. గ్రామోఫోన్ రికార్డులు, ఆడియో క్యాసెట్ల రూపంలో ఆయన గానం దాదాపు ప్రతి తెలుగు ఇంటిలో నిత్య పారాయణంలో భాగమైంది.

ఎం. ఎస్. రామారావు గానంలోని అత్యంత విశిష్టత పదస్పష్టత. ప్రతి పదం, ప్రతి అక్షరం శ్రోతకు స్పష్టంగా వినిపించేలా ఆయన ఆలాపన ఉండేది. శాస్త్రీయ సంగీతంలో దృఢమైన పునాది ఉన్నప్పటికీ క్లిష్టమైన అలంకారాల కంటే భావవ్యక్తీకరణకు ఆయన అధిక ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. అందువల్ల సంగీత పరిజ్ఞానం లేని వారికీ ఆయన గానం హృదయాన్ని తాకేది. ఆయన స్వరంలో భక్తి, వినయం, ఆత్మీయత సహజంగా మిళితమై ఉండేవి. ముఖ్యంగా సుందరకాండను ఆయన ఆలపించిన తీరు లక్షలాది మంది భక్తులకు ఆధ్యాత్మిక అనుభూతిని కలిగించింది. తెలుగు భక్తి సంగీత చరిత్రలో సుందరకాండ గానానికి ఆయన ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రమాణాన్ని నెలకొల్పారు.

1975లో జరిగిన ప్రపంచ తెలుగు మహాసభల్లో ఆయన గానం విశేష ఆదరణ పొందింది. భక్తి సంగీత ప్రచారంలో ఆయన చేసిన విశిష్ట సేవలకు గుర్తింపుగా 1977లో ఆయనకు “సుందరదాసు” అనే బిరుదు లభించింది. ఆ తరువాత ఆయన పేరు చెప్పగానే తెలుగు హనుమాన్ చాలీసా, సుందరకాండ గానం గుర్తుకు వచ్చేంతగా ప్రజల మనసుల్లో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయారు.

1992 ఏప్రిల్ 20న హైదరాబాద్‌లో ఎం. ఎస్. రామారావు పరమపదించారు. అయితే ఆయన గానం, ఆయన భక్తి సందేశం నేటికీ సజీవంగానే ఉన్నాయి. అనేక దేవాలయాలలో, గృహాలలో, ఆధ్యాత్మిక కార్యక్రమాలలో ఆయన ఆలపించిన తెలుగు హనుమాన్ చాలీసా, సుందరకాండ నిత్యం వినిపిస్తూనే ఉన్నాయి. భక్తిని సంగీతంతో మేళవించి సామాన్య ప్రజల హృదయాలకు చేరవేసిన మహోన్నత గాయకుడిగా ఆయన తెలుగు సంస్కృతిలో చిరస్థాయిగా నిలిచారు.

ఎం. ఎస్. రామారావు గారి ఆధ్యాత్మిక వారసత్వం నేటికీ ఆయన కుటుంబ సభ్యుల ద్వారా సజీవంగా కొనసాగుతోంది. ముఖ్యంగా ఆయన మనవడు పోలాప్రగడ శ్రీనివాస్ తన తాతగారి భక్తి సంపదను పరిరక్షించడం, ప్రచారం చేయడం తన జీవిత ధ్యేయంగా స్వీకరించారు. తెలుగు హనుమాన్ చాలీసా, సుందరకాండ గాన పారాయణాన్ని భారతదేశంతో పాటు విదేశాలలోని తెలుగు భక్తులకు చేరవేస్తూ అనేక ఆధ్యాత్మిక కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తున్నారు. ఆయన గాత్రంలో తాతగారి గానశైలి, పదస్పష్టత, భక్తిభావం ప్రతిఫలించేలా సుందరకాండ పారాయణాలను నిర్వహిస్తూ యువతరానికి ఈ అమూల్యమైన ఆధ్యాత్మిక వారసత్వాన్ని పరిచయం చేస్తున్నారు. శ్రీ ఎం. ఎస్. రామారావు స్మారక కార్యక్రమాలు, సుందరకాండ ప్రచార యజ్ఞాలు, ఆయన ధ్వని రికార్డుల పరిరక్షణ వంటి కార్యక్రమాల ద్వారా ఈ గొప్ప సంపదను భావితరాలకు అందించేందుకు కృషి చేస్తున్నారు. ఈ విధంగా ఎం. ఎస్. రామారావు గారి స్వరం నిశ్శబ్దమైనప్పటికీ, ఆయన భక్తి సందేశం, శ్రీరామనామ ప్రచారం, ఆంజనేయ భక్తి పోలాప్రగడ శ్రీనివాస్ సేవల ద్వారా నిరంతరం ప్రజల్లో ప్రతిధ్వనిస్తూ తరతరాలకు ఆధ్యాత్మిక స్ఫూర్తిని అందిస్తున్నాయి.

గుమ్మడి వేంకటేశ్వరరావు గారు శతజయంతి

గుమ్మడి వెంకటేశ్వరరావు తెలుగు చలనచిత్ర చరిత్రలో పాత్రధారి నటనకు చిరస్థాయి గౌరవాన్ని తీసుకొచ్చిన మహానటుల్లో ఒకరు. కథానాయకుడిగా కాకపోయినా తన వ్యక్తిత్వం, గంభీరమైన స్వరం, సహజమైన అభినయం, పాత్రలో పూర్తిగా లీనమయ్యే నైపుణ్యంతో ఆయన ఐదు దశాబ్దాలకు పైగా తెలుగు ప్రేక్షకుల మనసుల్లో ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించారు. తండ్రి, గురువు, రాజు, మంత్రి, ఋషి, న్యాయమూర్తి, రైతు, జమీందారు, పారిశ్రామికవేత్త, సామాన్య గృహస్థుడు వంటి విభిన్న పాత్రలకు ఆయన జీవం పోశారు. పాత్ర ఎంత పెద్దదైనా, ఎంత చిన్నదైనా దానికి అవసరమైన గౌరవాన్ని ఇచ్చి నటించడం గుమ్మడి ప్రత్యేకతగా నిలిచింది. జూలై 9, 2026 ఆయన శతజయంతి సందర్భంగా తెలుగు సినీ ప్రపంచం ఒక మహోన్నత నటుడి సేవలను స్మరించుకుంటోంది.

గుమ్మడి వెంకటేశ్వరరావు 1926 జూలై 9న అప్పటి మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలోని గుంటూరు జిల్లా రావికంపాడు గ్రామంలో జన్మించారు. చిన్ననాటి నుంచే నాటకాలపై ఆసక్తి పెంపొందించుకున్న ఆయన పాఠశాల దశలోనే రంగస్థలంపై నటించడం ప్రారంభించారు. విద్యాభ్యాసంతో పాటు నాటకరంగంలో చురుకుగా పాల్గొంటూ తన నటనా ప్రతిభను మెరుగుపరుచుకున్నారు. గ్రామీణ జీవితం, ఉమ్మడి కుటుంబ వ్యవస్థ, సామాజిక విలువలతో కూడిన వాతావరణంలో పెరిగిన అనుభవం ఆయన వ్యక్తిత్వాన్ని తీర్చిదిద్దింది. తరువాత కాలంలో ఆయన పోషించిన కుటుంబ పెద్దల పాత్రల్లో కనిపించిన సహజత్వానికి ఇవే మూలాధారాలయ్యాయి.

రంగస్థల అనుభవమే ఆయనకు సినీరంగ ప్రవేశానికి పునాది అయింది. అవకాశాల కోసం మద్రాసుకు వెళ్లిన ఆయన 1950లో విడుదలైన అదృష్టదీపుడు చిత్రంతో సినీరంగంలో అడుగుపెట్టారు. ప్రారంభంలో చిన్నచిన్న పాత్రలు చేసినప్పటికీ, తన నటనా సామర్థ్యంతో త్వరలోనే దర్శక నిర్మాతల దృష్టిని ఆకర్షించారు. ఎన్టీ రామారావు, అక్కినేని నాగేశ్వరరావు, ఎస్వీ రంగారావు, సావిత్రి, జమున వంటి మహానటులతో కలిసి పనిచేస్తూ తెలుగు చలనచిత్ర రంగంలో అత్యంత విశ్వసనీయమైన పాత్రధారి నటుడిగా ఎదిగారు.

అర్ధాంగి, తోడు దొంగలు, మాయాబజార్, మా ఇంటి మహాలక్ష్మి, కులదైవం, కులగోత్రాలు, మహామంత్రి తిమ్మరుసు, భక్త పోతన, జ్యోతి, పెళ్లిపుస్తకం, మరో మలుపు వంటి చిత్రాలు ఆయన నటనా వైవిధ్యానికి నిదర్శనాలుగా నిలిచాయి. సుమారు ఐదు వందల చిత్రాల్లో నటించిన గుమ్మడి కుటుంబ కథా చిత్రాలు, పౌరాణికాలు, చారిత్రకాలు, భక్తి చిత్రాలు, సామాజిక కథాంశాలు ఇలా ప్రతి ప్రక్రియలోనూ తనదైన ముద్ర వేశారు. పాత్రలో అతిశయోక్తి లేకుండా, సహజమైన భావ వ్యక్తీకరణతో నటించడం ఆయన శైలిగా నిలిచింది.

మహామంత్రి తిమ్మరుసు చిత్రంలో ఆయన పోషించిన తిమ్మరుసు పాత్ర ఆయన కెరీర్‌లో శిఖరాగ్ర ప్రదర్శనగా పరిగణించబడుతుంది. శ్రీకృష్ణదేవరాయల గురువు, రాజ్యానికి అంకితభావంతో సేవలందించిన మహామంత్రి పాత్రలో గుమ్మడి చూపించిన గంభీరత, రాజనీతి పరిజ్ఞానం, రాజుపై ప్రేమ, రాజధర్మం కోసం వ్యక్తిగత జీవితాన్ని త్యాగం చేసే ఉదాత్తత ప్రేక్షకులను లోతుగా ప్రభావితం చేశాయి. ముఖ్యంగా రాజు అనుమానంతో అంధుడిగా శిక్షించబడే ఘట్టాల్లో ఆయన ముఖకవళికలు, స్వరంలోని ఆవేదన, శరీర భాష పాత్రను చిరస్మరణీయంగా మలిచాయి. ఈ చిత్రంలోని నటనకు ఆయన రాష్ట్రపతి పురస్కారం అందుకున్నారు.

మాయాబజార్ చిత్రంలో బలరాముడి పాత్రలో గుమ్మడి మరో కోణాన్ని ఆవిష్కరించారు. బలరాముడు ఒకవైపు రాజసంతో కూడిన వ్యక్తి, మరోవైపు కుటుంబ పెద్ద. ఈ రెండు లక్షణాలను సమతుల్యంగా మేళవిస్తూ ఆయన ప్రదర్శించిన నటన ప్రేక్షకులను ఆకట్టుకుంది. గంభీరతతో పాటు సున్నితమైన హాస్యాన్ని కూడా సమర్థంగా పలికించడం వల్ల ఆయన పోషించిన బలరాముడు తెలుగు సినీ చరిత్రలో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయాడు.

భక్త పోతన చిత్రంలో మహాకవి పోతన పాత్రలో గుమ్మడి ఆధ్యాత్మిక భావజాలాన్ని, భక్తి తత్త్వాన్ని, ఆత్మగౌరవాన్ని అత్యంత హృద్యంగా ఆవిష్కరించారు. భగవతాన్ని రాజుకు అంకితం చేయకుండా శ్రీరామునికే సమర్పించిన పోతన వ్యక్తిత్వంలోని నిబద్ధత, భక్తి, నిరాడంబర జీవన విధానాన్ని ఆయన ఎంతో సహజంగా వ్యక్తపరిచారు. ముఖ్యంగా భక్తి ప్రధాన దృశ్యాల్లో ఆయన ముఖాభినయం, స్వరంలోని మాధుర్యం పాత్రకు అపూర్వమైన గౌరవాన్ని తీసుకొచ్చాయి. తెలుగు భక్తి చిత్రాల్లో ఈ పాత్రకు విశిష్ట స్థానం ఉంది.

అర్ధాంగి చిత్రంలోని జమీందారు భుజంగరావు పాత్ర గుమ్మడి నటనలోని లోతును ప్రతిబింబించింది. కుటుంబానికి అధిపతిగా అధికారాన్ని చాటుకునే వ్యక్తి నుంచి జీవిత అనుభవాలతో మార్పు చెందే మనిషి వరకు పాత్రలోని వివిధ మానసిక స్థితులను ఆయన ఎంతో నిగూఢంగా ఆవిష్కరించారు. అధికార గర్వం, కుటుంబ బాధ్యత, పశ్చాత్తాపం వంటి భావాలను సమతుల్యంగా వ్యక్తపరచడం ద్వారా ఆయన బలమైన పాత్రధారి నటుడిగా మరింత గుర్తింపు పొందారు.

జ్యోతి చిత్రంలో రాజయ్య పాత్రలో గుమ్మడి మానవీయ విలువలకు ప్రతీకగా నిలిచారు. కుటుంబ బంధాలు, తండ్రి ప్రేమ, బాధ్యత, త్యాగం వంటి భావాలను ఎలాంటి నాటకీయత లేకుండా సహజంగా ప్రదర్శించారు. పాత్రలోని నిశ్శబ్ద భావోద్వేగాలను కేవలం స్వరంలోని మార్పులతో, కళ్లలోని అభినయంతో వ్యక్తపరచగల సామర్థ్యం ఆయన ప్రత్యేకతను మరోసారి నిరూపించింది.

పెళ్లిపుస్తకం చిత్రంలో శ్రీధరరావు పాత్రలో గుమ్మడి తన సుదీర్ఘ అనుభవాన్ని మరోసారి చాటిచెప్పారు. బాపు దర్శకత్వంలో రూపొందిన ఈ చిత్రంలో ఆయన ఒక పెద్ద పారిశ్రామికవేత్తగా, క్రమశిక్షణను, నిజాయితీని విశ్వసించే యజమానిగా కనిపిస్తారు. యువ దంపతుల జీవితంలో ఏర్పడే సంఘర్షణలకు ఆయన పాత్ర పరోక్షంగా కారణమైనప్పటికీ, చివరికి వారి నిజాయితీని గుర్తించి మానవీయ దృక్పథాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది. బాపు చిత్రాలకు ప్రత్యేకమైన హుందాతనం, సున్నితమైన హాస్యం, మానవీయ విలువలకు అనుగుణంగా గుమ్మడి నటన ఎంతో సహజంగా సాగుతుంది. పాత్రలోని గంభీరతను, ఆప్యాయతను, అంతర్ముఖమైన మార్పును ఆయన అత్యంత సంయమనంతో ఆవిష్కరించారు.

మరో మలుపు చిత్రంలో ఆయన పోషించిన పాత్ర వయసు మీద పడిన వ్యక్తి అంతర్మథనాన్ని, కుటుంబ సంబంధాల్లో తలెత్తే విలువల సంఘర్షణను ఎంతో హృద్యంగా ప్రతిబింబించింది. అప్పటికే దశాబ్దాల అనుభవం ఉన్న నటుడిగా కూడా తన నటనలో కొత్తదనం చూపిస్తూ, పాత్రను పూర్తిగా జీవించడం ద్వారా గుమ్మడి తరతరాల నటులకు ఆదర్శంగా నిలిచారు.

గుమ్మడి ప్రతిభకు అసలు బలం పాత్ర వైవిధ్యం. చారిత్రక పాత్రల్లో రాజనీతి గాంభీర్యాన్ని, పౌరాణిక పాత్రల్లో రాజసాన్ని, భక్తి చిత్రాల్లో ఆధ్యాత్మికతను, సామాజిక చిత్రాల్లో కుటుంబ పెద్దల హుందాతనాన్ని, భావోద్వేగ ప్రధాన పాత్రల్లో మానవీయతను సమానమైన నైపుణ్యంతో ఆవిష్కరించడం ఆయనను తెలుగు సినీ చరిత్రలో అత్యుత్తమ పాత్రధారి నటుల్లో ఒకరిగా నిలబెట్టింది. వయసులో తనకంటే పెద్దవారికి కూడా తండ్రిగా, గురువుగా నటించి ప్రేక్షకులను నమ్మించడం ఆయనకే సాధ్యమైన అరుదైన విశేషం.

నటనతో పాటు సినీరంగ అభివృద్ధికి సంబంధించిన పలు బాధ్యతలను కూడా ఆయన నిర్వర్తించారు. జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాల ఎంపిక కమిటీలో మూడుసార్లు సభ్యుడిగా పనిచేశారు. ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర నంది అవార్డుల కమిటీలో రెండుసార్లు సభ్యుడిగా సేవలందించారు. 1978, 1982 సంవత్సరాల్లో భారతీయ చలనచిత్ర ప్రతినిధి బృంద సభ్యుడిగా తాష్కెంట్ అంతర్జాతీయ చలనచిత్రోత్సవానికి హాజరయ్యారు. సినీరంగానికి సంబంధించిన అంశాలపై ఆయన అభిప్రాయాలకు విశేష గౌరవం ఉండేది.

గుమ్మడి నటుడిగానే కాక రచయితగానూ గుర్తింపు పొందారు. తన సినీ జీవిత అనుభవాలను, తాను కలిసిన మహానటులను, తెలుగు సినిమా అభివృద్ధిని జ్ఞాపకాల రూపంలో లిఖితబద్ధం చేశారు. తెలుగు చలనచిత్ర చరిత్రను అధ్యయనం చేసే వారికి ఆయన రచనలు విలువైన ఆధారాలుగా నిలిచాయి.

ఆయనకు లభించిన గౌరవాలు ఆయన కళాజీవిత విశిష్టతను ప్రతిబింబిస్తాయి. మహామంత్రి తిమ్మరుసు చిత్రంలోని అసాధారణ నటనకు 1963లో రాష్ట్రపతి పురస్కారం లభించింది. భారత ప్రభుత్వం 1977లో పద్మశ్రీ పురస్కారంతో ఆయనను సత్కరించింది. జ్యోతి చిత్రంలోని నటనకు ఫిల్మ్‌ఫేర్ స్పెషల్ అవార్డు లభించింది. మరో మలుపు చిత్రానికి ఉత్తమ సహాయ నటుడిగా నంది అవార్డు అందుకున్నారు. తెలుగు చలనచిత్ర రంగానికి ఆయన చేసిన విశిష్ట సేవలకు గుర్తింపుగా 1998లో రఘుపతి వెంకయ్య అవార్డుతో సత్కరించారు. పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం గౌరవ డాక్టరేట్‌ను ప్రదానం చేసింది. ఈ పురస్కారాలు ఆయన నటుడిగా సాధించిన శిఖరాలను ప్రతిబింబిస్తాయి.

తన జీవితాంతం వరకు కూడా నటన పట్ల ఆసక్తిని కోల్పోని గుమ్మడి చివరి దశలోనూ పలు చిత్రాల్లో కనిపించారు. 2010 జనవరి 26న హైదరాబాద్‌లో ఆయన కన్నుమూశారు. ఆయన మరణంతో తెలుగు చిత్రసీమ ఒక గొప్ప పాత్రధారి నటుడిని కోల్పోయింది. అయితే ఆయన పోషించిన పాత్రలు, ఆయన చూపించిన నటనా ప్రమాణాలు, ఆయన వ్యక్తిత్వం నేటికీ నటీనటులను, సినీ ప్రేమికులను సమానంగా ప్రభావితం చేస్తూనే ఉన్నాయి.

తెలుగు సినిమాకు గుమ్మడి వెంకటేశ్వరరావు అందించిన సేవలను కేవలం ఆయన నటించిన చిత్రాల సంఖ్యతో కొలవడం సాధ్యం కాదు. పాత్రను గౌరవించడం, పాత్రకు జీవం పోయడం, నటనను ఆర్భాటం కాక కళగా మలచడం ఆయన జీవిత సారాంశం. గంభీరత, సంయమనం, సహజత్వం, పాత్రలో పూర్తిగా లీనమయ్యే తపన ఆయనను తెలుగు చలనచిత్ర చరిత్రలో చిరస్థాయిగా నిలబెట్టాయి. ఆయన జన్మ శతాబ్ది సందర్భంగా ఆయన కళాసేవను స్మరించుకోవడం తెలుగు సంస్కృతికి, తెలుగు సినీ చరిత్రకు సముచిత నివాళిగా నిలుస్తుంది.