పి. లీల – శాస్త్రీయత, మాధుర్యం కలబోసిన స్వరం - భాగం 2

మాయాబజార్ చిత్రంలోని లాహిరి లాహిరి లాహిరిలో పి. లీల స్వరం ఒక మధురమైన వెన్నెల రాత్రిని సృష్టిస్తుంది. ఘంటసాలతో కలిసి పాడిన ఈ యుగళగీతంలో ప్రేమ, పరవశం, ప్రశాంతత అన్నీ కలిసిపోయాయి. పునరావృతమయ్యే స్వరాలు పాటకు ఒక మత్తైన లయను ఇస్తాయి. పి. లీల ఆ మత్తును అతిగా నెమ్మదిగా కాకుండా, ఎంతో సహజమైన స్వరప్రవాహంతో అందించారు. ఘంటసాల గంభీరమైన స్వరానికి ఆమె స్వరం మృదువైన ప్రతిస్పందనగా నిలుస్తుంది. ఇద్దరి స్వరాలు కలిసినప్పుడు పాటలో ఒక ఆత్మీయ సంభాషణ వినిపిస్తుంది. ఈ పాట మోహన రాగ ఛాయలతో కూడిన స్వరకల్పనలో సాగడం, పి. లీల స్వరంలోని శాస్త్రీయ పునాదిని మరింత అందంగా బయటపెడుతుంది.

అదే మాయాబజార్‌లోని నీకోసమే నే జీవించునది పాటలో ప్రేమ మరింత గాఢమైన రూపాన్ని సంతరించుకుంటుంది. ప్రియుడి కోసం జీవితాన్ని అంకితం చేసే భావాన్ని పి. లీల ఎంతో నిగ్రహంతో పాడారు. స్వరాన్ని ఎక్కడా అతిగా విస్తరించకుండా, సాహిత్యంలోని ఆవేదనను మెల్లగా పెంచుతూ తీసుకెళ్లారు. లాహిరి లాహిరిలోని పరవశమైన ప్రేమకు భిన్నంగా ఈ పాటలో విరహం, అంకితభావం, అంతరంగ వేదన కనిపిస్తాయి. ఒకే చిత్రంలో ప్రేమకు చెందిన రెండు భిన్నమైన భావాలను తన స్వరంతో ఆవిష్కరించడం ఆమె భావవ్యక్తీకరణ సామర్థ్యానికి నిదర్శనం.

లవకుశ చిత్రంలోని వినుడు వినుడు రామాయణ గాథ, శ్రీరాముని చరితమును పి. లీల గానంలోని పౌరాణిక గంభీరతకు అద్భుతమైన ఉదాహరణ. రామాయణ కథను శ్రోతలకు వినిపించే ఈ గీతంలో పద్యభరితమైన సాహిత్యం, దీర్ఘమైన స్వరప్రవాహం, పౌరాణిక వాతావరణం అన్నీ అవసరం. పి. లీల ప్రతి పదాన్ని ఎంతో స్పష్టంగా పలికారు. కథను పాడుతున్న గాయనిగా మాత్రమే కాకుండా, రామాయణాన్ని వినిపిస్తున్న ఒక గానకథకురాలిలా ఆమె స్వరం అనిపిస్తుంది. స్వరంలోని గంభీరత, ఉచ్చారణలోని శుద్ధి, లయపై పట్టు ఈ పాటను ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టాయి. దీర్ఘమైన గీతాన్ని కూడా శ్రోతకు అలసట కలగకుండా ప్రవాహంలా తీసుకెళ్లడం ఆమె గానపాటవాన్ని తెలియజేస్తుంది.

రాజమకుటం చిత్రంలోని సడిసేయకో గాలి పి. లీల స్వరంలోని సున్నితమైన విరహభావానికి మంచి ఉదాహరణ. గాలిని ఉద్దేశించి తన అంతరంగ భావాలను చెప్పుకునే ఈ పాటలో ఎదురుచూపు, ప్రేమ, నిశ్శబ్దమైన ఆవేదన ఉన్నాయి. ఆమె స్వరం కూడా అదే విధంగా నిగ్రహంగా సాగుతుంది. బాధను బిగ్గరగా వ్యక్తం చేయకుండా, స్వరంలోని చిన్నపాటి కంపనాలతోనే ఆవేదనను తెలియజేస్తారు. ప్రతి పదాన్ని స్పష్టంగా పలుకుతూ, సాహిత్యంలోని భావాన్ని స్వరంతో ముడిపెట్టడం ఈ పాటలో ప్రత్యేకంగా వినిపిస్తుంది.

ఇలవేల్పు చిత్రంలోని చల్లని రాజా ఓ చందమామ పి. లీల స్వరంలోని ప్రశాంతమైన లాలిత్యానికి మరో ఉదాహరణ. చంద్రుడిని సంబోధిస్తూ సాగిపోయే ఈ పాటలో ప్రేమ, ప్రకృతి, వెన్నెల రాత్రి నిశ్శబ్దం కలిసివుంటాయి. ఆమె స్వరం కూడా ఆ వాతావరణంలాగే మృదువుగా, ప్రశాంతంగా సాగుతుంది. అనవసరమైన అలంకారాలు లేకుండా స్వరాన్ని శుభ్రంగా ఉంచి పాడటం ఈ పాటలోని ప్రధాన ఆకర్షణ. ప్రతి పదం స్పష్టంగా వినిపించడం వల్ల పాటలోని సాహిత్యం కూడా సంగీతంలో సమానమైన ప్రాధాన్యాన్ని పొందుతుంది.

గుండమ్మ కథ చిత్రంలోని అయినా మనిషి మారలేదు పి. లీల గానంలోని మరో భిన్నమైన భావవ్యక్తీకరణ. వ్యక్తిగత ప్రేమకన్నా మనిషి స్వభావం, జీవితంలోని మార్పులు, మారని మానవ లక్షణాలపై వ్యాఖ్యానించే ధోరణి ఈ పాటలో కనిపిస్తుంది. అందుకు తగినట్టుగా ఆమె స్వరం కొంత గంభీరంగా, పదబద్ధంగా వినిపిస్తుంది. సందేశాత్మకమైన పాటను కూడా స్వరంలోని మాధుర్యాన్ని కోల్పోకుండా పాడగలగడం ఆమె ప్రత్యేకత. భావాన్ని పాటలోని పదాల ద్వారా ముందుకు తెస్తూ, స్వరం వాటికి ఆధారంగా నిలిచేలా చేశారు.

శ్రీకృష్ణ పాండవీయం చిత్రంలోని చాంగురే బంగారురాజా పి. లీల గానంలోని జానపద సరసతకు మంచి ఉదాహరణ. పాటలోని పిలుపు, చలాకీతనం, గ్రామీణ భాషా ధోరణి, లయాత్మక ఉత్సాహం అన్నీ కలిసి ప్రత్యేకమైన వాతావరణాన్ని సృష్టిస్తాయి. పి. లీల స్వరం ఇక్కడ నిండుగా, ఉత్సాహంగా వినిపిస్తుంది. అయినప్పటికీ ఆమె ఉచ్చారణలోని స్పష్టత, లయపై ఉన్న పట్టు ఏమాత్రం తగ్గలేదు. జానపద గీతంలో కూడా శాస్త్రీయ శిక్షణతో వచ్చిన స్వరశుద్ధిని కోల్పోకుండా పాడగలిగిన సామర్థ్యం ఈ పాటలో కనిపిస్తుంది.

భక్తి, పౌరాణిక గీతాల్లో పి. లీలకు ప్రత్యేకమైన స్థానం ఉంది. గుణసుందరి కథలోని శ్రీ తులసి జయ తులసి నుంచి ప్రారంభమైన ఈ ధోరణి తరువాతి కాలంలో మరింత విస్తరించింది. శ్రీ లలిత శివజ్యోతి వంటి గీతాల్లో భక్తి, శాస్త్రీయత, పదాల స్పష్టత కలిసి కనిపిస్తాయి. అమ్మవారిని స్తుతించే ఈ గీతంలో ప్రతి పదానికి గౌరవం అవసరం. పి. లీల తన శాస్త్రీయ పునాదిని ఉపయోగిస్తూ, అవసరమైన చోట మాత్రమే గమకాలను ప్రయోగించి, పాటను గంభీరంగా కానీ భారంగా కాకుండా ఆలపించారు. భక్తిని గొంతు బలంతో వ్యక్తం చేయకుండా, స్వరంలోని ప్రశాంతతతో శ్రోత హృదయంలోకి తీసుకెళ్లడం ఆమె భక్తిగానంలోని ప్రత్యేకత.

కర్ణాటక సంగీతంతో ఆమెకున్న అనుబంధం సినిమా పాటలకే పరిమితం కాలేదు. కచేరీలు, భక్తిగీతాలు, స్తోత్రాలు, శ్లోకాలు, నారాయణీయం వంటి ఆధ్యాత్మిక గానరచనలను కూడా ఆమె ఆలపించారు. గురువాయూర్ శ్రీకృష్ణుడికి సంబంధించిన భక్తిగీతాల్లో ఆమె స్వరం ప్రత్యేకమైన గుర్తింపును పొందింది. గురువాయూర్ ఆలయంలో ఉదయం నిత్యసేవలో వినిపించే వాకచార్తు పారాయణంతో ఆమెకు చిరస్మరణీయమైన ఆధ్యాత్మిక అనుబంధం ఏర్పడింది. సినీ పాటలో భావాన్ని, కర్ణాటక సంగీతంలో శాస్త్రీయ క్రమశిక్షణను సమానమైన నిబద్ధతతో నిర్వహించగలగడం ఆమె ప్రత్యేకత.

తెలుగు పాటలతో పాటు పి. లీల ఇతర దక్షిణ భారతీయ భాషల్లోనూ విస్తృతంగా పాడారు. తమిళంలో ఆమె సినీ ప్రయాణం ప్రారంభమై, అక్కడి ప్రముఖ సంగీత దర్శకులతో కలిసి ఎన్నో పాటలు ఆలపించారు. తెలుగులో ఆమెకు ఘంటసాల, సాలూరి రాజేశ్వరరావు, పెండ్యాల నాగేశ్వరరావు, సుసర్ల దక్షిణామూర్తి, ఆదినారాయణరావు వంటి ప్రముఖులతో పనిచేసే అవకాశం వచ్చింది. మలయాళంలో ఆమెకు ప్రత్యేకమైన స్థానం ఏర్పడింది. కన్నడ చిత్రాల్లోనూ విస్తృతంగా పాడారు. హిందీ, బెంగాలీ, సింహళ తదితర భాషల్లో కూడా ఆమె స్వరం వినిపించింది. భాష మారినప్పుడల్లా ఆ భాష ఉచ్చారణను జాగ్రత్తగా నేర్చుకుని పాడడం ఆమె ప్రత్యేకత. అందువల్ల బహుభాషా గాయనిగా ఆమె ప్రయాణం కేవలం పాటల సంఖ్యలోనే కాదు, ప్రతి భాష యొక్క సంగీత స్వభావాన్ని అర్థం చేసుకుని పాడిన విధానంలోనూ కనిపిస్తుంది.

పి. లీల కెరీర్‌ను నాలుగు దశాబ్దాలకుపైగా పరిశీలిస్తే తొలి దశలోనే ఆమె తెలుగు, తమిళ చిత్రాల్లో గాయనిగా స్థిరపడ్డారు. 1949లో మనదేశం, కీలుగుర్రం, గుణసుందరి కథ వంటి చిత్రాలతో తెలుగులో ప్రవేశించిన ఆమె 1950లలో పాతాళ భైరవి, మిస్సమ్మ, ఇలవేల్పు, సువర్ణ సుందరి, చిరంజీవులు వంటి చిత్రాల్లో వరుసగా గుర్తుండిపోయే పాటలు పాడారు. 1950ల చివర, 1960లలో మాయాబజార్, జగదేక వీరుని కథ, గుండమ్మ కథ, జయం మనదే, లవకుశ, శ్రీకృష్ణ పాండవీయం, శ్రీ వేంకటేశ్వర మహాత్మ్యం వంటి చిత్రాల్లో ఆమె గానం మరింత విస్తరించింది. ఈ దశలో ప్రేమగీతాలతో పాటు పౌరాణిక, భక్తి, జానపద, శాస్త్రీయ ఛాయలున్న గీతాలు కూడా పాడారు. తరువాతి కాలంలో కొత్త తరపు గాయనులు రంగప్రవేశం చేయడంతో ఆమెకు లభించే సినిమా అవకాశాలు తగ్గినా, సంగీతంతో ఆమె అనుబంధం ఎప్పుడూ తెగిపోలేదు. కచేరీలు, భక్తిగీతాలు, శాస్త్రీయ సంగీత కార్యక్రమాల ద్వారా తన గానప్రస్థానాన్ని కొనసాగించారు. 1980లలో చిన్నారి పాపలు చిత్రానికి సంగీత దర్శకత్వం వహించడం ద్వారా సంగీత సృజనలో మరో కోణాన్ని కూడా పరిచయం చేశారు. చివరి దశ వరకు సంగీతంతో ఆమె అనుబంధం కొనసాగింది.

పి. లీలకు లభించిన గౌరవాల్లో 1969లో కేరళ ప్రభుత్వం అందించిన ఉత్తమ నేపథ్య గాయనిగా తొలి రాష్ట్ర చలనచిత్ర పురస్కారం ముఖ్యమైనది. 1983లో కేరళ సంగీత నాటక అకాడమీ పురస్కారం, 1992లో తమిళనాడు ప్రభుత్వం అందించిన కళైమామణి గౌరవం ఆమె కళా సేవకు లభించిన ముఖ్య గుర్తింపులు. వివిధ సంగీత, సాంస్కృతిక సంస్థల నుంచి ఆమెకు అనేక సత్కారాలు, బిరుదులు లభించాయి. ఆమె మరణానంతరం 2006లో భారత ప్రభుత్వం పద్మభూషణ్‌తో సత్కరించింది. అయితే పి. లీలకు లభించిన అతి పెద్ద గుర్తింపు ఆమె పాటలే. అనేక దశాబ్దాలు గడిచినా తెలవార వచ్చె తెలియక నా స్వామి, రావోయి చందమామ, ఎంత ఘాటు ప్రేమయో, లాహిరి లాహిరి లాహిరిలో, వినుడు వినుడు రామాయణ గాథ, జలకాలాటలలో, సడిసేయకో గాలి వంటి పాటలు ఇప్పటికీ శ్రోతల జ్ఞాపకాల్లో సజీవంగా ఉండటం ఆమె గాన వారసత్వానికి నిదర్శనం.

పి. లీల గానాన్ని ఒకే పదంతో నిర్వచించాలంటే అది నిర్మలత్వం. రొమాంటిక్ గీతంలో ఆమె స్వరం మృదువుగా ఉంటుంది; యుగళగీతంలో సహగాయకుడి స్వరానికి అద్భుతంగా స్పందిస్తుంది; జానపద గీతంలో ఉత్సాహంగా మారుతుంది; పౌరాణిక గీతంలో గంభీరతను సంతరించుకుంటుంది; భక్తిగీతంలో ప్రశాంతమైన ఆధ్యాత్మికతను అందిస్తుంది; శాస్త్రీయ ఛాయలున్న పాటలో స్వరశుద్ధి, గమక నియంత్రణను ప్రదర్శిస్తుంది. తెలవార వచ్చె తెలియక నా స్వామిలోని ఆత్మీయత నుంచి కలనైనా నీ వలపేలోని మాధుర్యం వరకు, రావోయి చందమామలోని సరసత నుంచి ఎంత ఘాటు ప్రేమయోలోని ప్రేమతీవ్రత వరకు, లాహిరి లాహిరిలోని పరవశం నుంచి సడిసేయకో గాలిలోని విరహం వరకు, వినుడు వినుడు రామాయణ గాథలోని పౌరాణిక గంభీరత నుంచి శ్రీ లలిత శివజ్యోతిలోని భక్తి వరకు ఆమె స్వరం ఎన్నో భావ ప్రపంచాలను ఆవిష్కరించింది. శాస్త్రీయ సంగీతపు క్రమశిక్షణను సినీ సంగీతపు మాధుర్యంతో కలిపి, ప్రతి పదాన్ని శుభ్రంగా పలికి, భావాన్ని నేరుగా శ్రోత హృదయానికి చేర్చిన గాయనిగా పి. లీల తెలుగు సినీ సంగీత చరిత్రలో తనకంటూ చెరగని స్థానాన్ని సంపాదించారు.

పి. లీల – శాస్త్రీయత, మాధుర్యం కలబోసిన స్వరం - భాగం 1

పొరయత్ లీలగా జన్మించి, సినీ ప్రపంచంలో పి. లీలగా ప్రసిద్ధి చెందిన ఆమె దక్షిణ భారతీయ చలనచిత్ర సంగీత చరిత్రలో తొలి తరానికి చెందిన ప్రముఖ గాయని. 1934 మే 19న కేరళలోని పాలక్కాడ్ జిల్లాలో చిత్తూరులో జన్మించారు. ఆమె తల్లిదండ్రులు వి.కె. కుంజన్ మీనన్, పొరయత్ మీనాక్షి అమ్మ. ముగ్గురు కుమార్తెలలో లీల చిన్నవారు. తండ్రికి సంగీతంపై ఎంతో ఆసక్తి ఉండటంతో చిన్న వయసులోనే లీలకు కర్ణాటక సంగీత శిక్షణ ప్రారంభమైంది. ప్రముఖ సంగీత విద్వాంసుల వద్ద శిక్షణ పొందుతూ, చిన్న వయసులోనే కచేరీల్లో పాడటం ప్రారంభించారు. సంగీత సాధనతో పాటు రంగస్థల అనుభవం కూడా ఆమెకు లభించింది. 1948లో కంకణం అనే తమిళ చిత్రం ద్వారా నేపథ్య గాయనిగా సినీరంగ ప్రవేశం చేశారు. ఆ తరువాత తెలుగు, తమిళ, మలయాళ, కన్నడ, హిందీ, బెంగాలీ, సింహళ తదితర భాషల్లో పాటలు పాడారు. సినీ గాయనిగా మాత్రమే కాకుండా కర్ణాటక సంగీత విదుషీమణిగా, భక్తిగీత గాయనిగా కూడా ఆమెకు ప్రత్యేకమైన గుర్తింపు లభించింది. ఆమె వివాహం న్యాయవాది కృష్ణన్ నాయర్‌తో జరిగింది. సంతానం లేకుండానే ఆయన ఆమెకంటే ముందుగా కన్నుమూశారు. 2005 అక్టోబర్ 31న చెన్నైలో పి. లీల కన్నుమూశారు.

తెలుగు సినీ గానంలోకి పి. లీల ప్రవేశం 1949లో మనదేశం చిత్రం ద్వారా జరిగింది. ఆ తరువాత కీలుగుర్రం, గుణసుందరి కథ వంటి చిత్రాల్లో ఆమె పాటలు వినిపించాయి. గుణసుందరి కథలోని శ్రీ తులసి జయ తులసి, ఓ మాతా రావా నా మొర వినవా వంటి గీతాలు ఆమె స్వరంలోని శాస్త్రీయ పునాది, భక్తిభావం, స్పష్టమైన ఉచ్చారణను పరిచయం చేశాయి. అప్పట్లో తెలుగు సినిమా సంగీతం శాస్త్రీయ సంగీతం, లలిత సంగీతం, జానపద బాణీలు, పౌరాణిక గీతాలు, ప్రేమగీతాలు వంటి అనేక రూపాలను స్వీకరిస్తున్నది. ఆ విభిన్న ప్రపంచాల్లో పాడగలిగే గాయని అవసరం ఉండేది. పి. లీలకు ఉన్న కర్ణాటక సంగీత శిక్షణ అందుకు ఎంతో ఉపయోగపడింది.

పి. లీల స్వరం మొదటి వినికిడిలోనే ప్రత్యేకంగా గుర్తుపట్టగలిగే స్వరం. ఆమె గొంతులో ఒక నిండుదనం, గంభీరమైన మాధుర్యం ఉండేది. ఎత్తైన స్వరాలకు వెళ్లినా స్వరం కఠినంగా మారదు; మృదువైన పంక్తులు పాడినా బలహీనంగా అనిపించదు. ప్రతి అక్షరాన్ని స్పష్టంగా పలకడం ఆమెకు అలవాటు. అందువల్ల పాటలో సంగీతాన్ని ఆస్వాదిస్తూనే సాహిత్యాన్ని కూడా శ్రోత సులభంగా గ్రహించగలిగేవారు. కర్ణాటక సంగీతంలో సాధించిన శిక్షణ ఆమెకు స్వరశుద్ధి, లయపై పట్టు, గమకాలపై నియంత్రణను ఇచ్చింది. అయితే ఆ శాస్త్రీయ పునాది ఆమె సినీ పాటలను భారంగా మార్చలేదు. పాట ఏ శైలిలో ఉన్నా దానికి అవసరమైనంత మాత్రమే స్వరాలంకారాన్ని ఉపయోగించడం ఆమె గానంలోని విశిష్టత.

చిరంజీవులు చిత్రంలోని తెలవార వచ్చె తెలియక నా స్వామి పి. లీల గానంలోని మృదువైన ప్రేమభావానికి మంచి ఉదాహరణ. ప్రేమలోని నిరీక్షణ, ఆప్యాయత, చిన్నపాటి అలక అన్నీ పాటలో కలిసివుంటాయి. ఈ భావాలను ఆమె ఎక్కడా అతిగా వ్యక్తం చేయకుండా, స్వరంలోని సున్నితమైన ఒంపులతో పలికించారు. పల్లవిలోని మాధుర్యాన్ని చరణాల్లోకి తీసుకెళ్తూ, ప్రతి పదాన్ని స్పష్టంగా పలకడం ద్వారా పాటకు ఒక సహజమైన ఆత్మీయతను ఇచ్చారు. స్వరాన్ని బలవంతంగా ఎత్తకుండా, భావం ఎక్కడికి తీసుకెళ్తే అక్కడికే స్వరం వెళ్లేలా పాడటం ఆమె గానంలోని నిగ్రహాన్ని తెలియజేస్తుంది.

పాతాళ భైరవి చిత్రంలోని ఎంత ఘాటు ప్రేమయో పి. లీల స్వరంలోని మరో కోణాన్ని చూపిస్తుంది. ప్రేమలోని తీవ్రత, ఆకర్షణ, తపన అన్నీ కలిసిన ఈ గీతంలో ఆమె స్వరం మృదువుగానే ఉన్నప్పటికీ భావం మాత్రం బలంగా ఉంటుంది. శాస్త్రీయ సంగీతంపై ఉన్న పట్టు కారణంగా స్వరకల్పనలోని స్వరచలనాలను కూడా ఆమె చాలా సులభంగా పలికించారు. భావోద్వేగం పెరిగిన చోట కూడా స్వరశుద్ధి ఏమాత్రం తగ్గదు. అందుకే ఈ పాటలో ప్రేమతీవ్రత వినిపించినా, గానం ఎక్కడా ఆర్భాటంగా అనిపించదు.

మిస్సమ్మ చిత్రంలోని రావోయి చందమామ పి. లీల, ఏ.ఎం. రాజా కలిసి పాడిన మధురమైన యుగళగీతం. వెన్నెల రాత్రి వాతావరణం, ప్రేమ, సరదా, ఆప్యాయత ఈ పాటలో కలిసిపోయాయి. ఏ.ఎం. రాజా స్వరానికి పి. లీల స్వరం ఎంతో సహజంగా జతకలుస్తుంది. యుగళగానంలో ఎదుటి గాయకుడి స్వరాన్ని గమనిస్తూ తన స్వరాన్ని స్పందనగా మలచడం ఆమెకు బాగా వచ్చేది. ఈ పాటలో ఆమె స్వరం ఒకవైపు మృదువుగా, మరోవైపు చిలిపిగా వినిపిస్తుంది. ప్రేమగీతంలో భావాన్ని గొంతుతో గట్టిగా ప్రకటించకుండా, స్వరంలోని తేలికతోనే తెలియజేయడం ఆమె ప్రత్యేకత.

బాటసారి చిత్రంలోని ఓహో మేఘమాల పి. లీల గానంలోని ప్రకృతి లాలిత్యాన్ని పరిచయం చేస్తుంది. మేఘాలు, గాలి, ప్రకృతి, ప్రయాణం వంటి భావాలకు తగిన తేలికైన స్వరప్రవాహం ఈ పాటలో వినిపిస్తుంది. ప్రేమగీతాల్లో కనిపించే అంతరంగ మృదుత్వానికి భిన్నంగా ఇక్కడ ఆమె స్వరంలో ఒక స్వేచ్ఛ, ప్రకృతి పట్ల పరవశం కనిపిస్తాయి. స్వరాన్ని తేలికగా ఉంచినా పదాల స్పష్టతను మాత్రం ఎక్కడా వదల్లేదు. మృదుత్వాన్ని, ఉత్సాహాన్ని ఒకేసారి మోసుకెళ్లగలగడం ఆమె గానంలోని సమతూకాన్ని తెలియజేస్తుంది.

శాంతినివాసం చిత్రంలోని కలనైనా నీ వలపే పి. లీల పాడిన మధురమైన ప్రేమగీతాల్లో ఒకటి. ప్రేమను కలలా, నిరంతరం మనసులో నిలిచే అనుభూతిగా వ్యక్తం చేసే ఈ పాటకు ఆమె స్వరం ఎంతో ప్రశాంతంగా సరిపోయింది. స్వరాన్ని మృదువుగా ప్రవహింపజేస్తూ, ఎక్కడ భావాన్ని కొద్దిగా పెంచాలో, ఎక్కడ నిగ్రహించాలో ఆమెకు పూర్తి అవగాహన ఉంది. పాటలోని మాధుర్యం కేవలం ఆమె గొంతు వల్ల కాకుండా, స్వరాన్ని మితంగా ఉపయోగించిన విధానం వల్ల మరింత అందంగా మారింది.

జలకాలాటలలో అనే పాట జగదేక వీరుని కథ చిత్రంలో పి. లీల స్వరంలోని ఉల్లాసభరితమైన రూపాన్ని చూపిస్తుంది. ఈ పాటలో ఆమె స్వరం చాలా తేలికగా, చలాకీగా, నాట్యానికి అనుగుణంగా కదులుతుంది. వేగవంతమైన పదాలను స్పష్టంగా పలుకుతూ, లయను ఏమాత్రం కోల్పోకుండా పాడారు. శాస్త్రీయ సంగీతంలో గట్టి పట్టు ఉన్న గాయని జానపద, నాట్యభరితమైన బాణీని పాడినప్పుడు అది కృత్రిమంగా అనిపించే అవకాశం ఉంటుంది. కానీ పి. లీలకు అలాంటి సమస్య లేదు. సంగీత శైలికి అనుగుణంగా స్వరాన్ని మార్చుకున్నా, స్వరశుద్ధి మాత్రం ఎక్కడా తగ్గలేదు.

జిక్కి – సహజసిద్ధమైన మధుర స్వరం - భాగం 1

పిల్లవాలు గజపతి కృష్ణవేణి అనే అసలు పేరుతో జన్మించిన జిక్కి దక్షిణ భారతీయ సినీ సంగీతంలో తనదైన ముద్ర వేసిన అపూర్వ గాయని. 1935 నవంబర్ 3న మద్రాసులో జన్మించిన ఆమె తల్లిదండ్రులు గజపతి నాయుడు, రాజకాంతమ్మ. వారి కుటుంబ మూలాలు తిరుపతి సమీపంలోని చంద్రగిరికి చెందినవి. జీవనోపాధి కోసం కుటుంబం మద్రాసుకు వెళ్లడంతో జిక్కి అక్కడే పెరిగారు. చిన్న వయసులోనే సంగీతం, రంగస్థలం, సినిమా వాతావరణం ఆమెను ఆకర్షించాయి. బాలనటిగా కూడా ఆమెకు అనుభవం వచ్చింది. 1948లో జ్ఞానసౌందరి అనే తమిళ చిత్రం ద్వారా నేపథ్య గాయనిగా ఆమె ప్రయాణం ప్రారంభమైంది. తరువాత గాయకుడు, సంగీత దర్శకుడు అయిన ఎ.ఎం. రాజాతో ఆమె వివాహం జరిగింది. వీరిద్దరూ కలిసి కూడా అనేక భాషల్లో పాటలు పాడారు. జిక్కి 2004 ఆగస్టు 16న చెన్నైలో కన్నుమూశారు. నాలుగు దశాబ్దాలకు పైగా సాగిన ఆమె గానప్రస్థానంలో దాదాపు పది వేల పాటలను తెలుగు, తమిళ, కన్నడ, మలయాళం, హిందీ, సింహళ భాషల్లో ఆలపించారు.

జిక్కి తెలుగు సినీ గానప్రస్థానం ప్రారంభమైన సమయానికి తెలుగు సినిమా సంగీతం తన స్వర్ణయుగానికి పునాది వేసుకుంటోంది. 1950లలో ఘంటసాల, సి.ఆర్. సుబ్బరామన్, సాలూరి రాజేశ్వరరావు, పెండ్యాల నాగేశ్వరరావు, మాస్టర్ వేణు, భీమవరపు నరసింహారావు వంటి సంగీత దర్శకులు తమదైన శైలిలో పాటలకు కొత్త అందాన్ని తీసుకువస్తున్నారు. ఆ కాలంలో జిక్కి స్వరం ఒక ప్రత్యేకమైన అవసరాన్ని తీర్చింది. ఆమె గొంతులో మృదుత్వం ఉంది, కానీ అది బలహీనమైన మృదుత్వం కాదు. తీయదనం ఉంది, కానీ అతిగా అలంకరించిన తీయదనం కాదు. ముఖ్యంగా ఆమె ఉచ్చారణ చాలా స్పష్టంగా ఉండేది. పాటలోని పదాలు సంగీతంలో కలిసిపోయినా వాటి అర్థం శ్రోతకు స్పష్టంగా చేరేది. స్వరాన్ని సులభంగా పలికించే తీరు, ఎక్కడా స్వరాన్ని బలవంతంగా లాగకుండా సహజంగా పాడే విధానం, భావానికి అనుగుణంగా స్వరాన్ని మార్చగల సామర్థ్యం జిక్కిని ప్రత్యేకమైన గాయనిగా నిలబెట్టాయి.

జిక్కి తొలి దశలోనే ఆమె గానంలోని విభిన్న పార్శ్వాలు వరుసగా బయటపడ్డాయి. 1955లో వచ్చిన రోజులు మారాయి చిత్రంలోని ఎరువాక సాగరో రన్నో చిన్నన్న ఆమె జానపద గానానికి చిరస్థాయిగా నిలిచిన ఉదాహరణ. వ్యవసాయ జీవితం, ఎరువాక పండుగ, పల్లె వాతావరణం, రైతు జీవితంలోని ఉత్సాహం ఈ పాటలో కలిసిపోయాయి. సాధారణంగా మృదువుగా వినిపించే జిక్కి స్వరం ఈ పాటలో పూర్తిగా పల్లె మహిళ స్వరంలోని సహజమైన చైతన్యాన్ని సంతరించుకుంది. పల్లె పదాలను స్పష్టంగా పలుకుతూ, లయను ఏమాత్రం జారనివ్వకుండా, పాటలోని సామూహిక ఉత్సాహాన్ని స్వరంతోనే వ్యక్తం చేశారు. తరువాతి కాలంలో జిక్కి ఎంతటి మృదువైన ప్రేమగీతాలు పాడినా, ఎరువాక సాగరో ఆమె స్వరంలోని సహజమైన జానపద శక్తికి నిలువెత్తు ఉదాహరణగా మిగిలిపోయింది.

దొంగరాముడు చిత్రంలోని చిగురాకులలో చిలకమ్మా జిక్కి, ఘంటసాల కలిసి పాడిన మధురమైన యుగళగీతం. పున్నమి వెన్నెల, పూచిన మల్లెలు, చిగురాకులు వంటి ప్రకృతి ప్రతీకల మధ్య ప్రేమికుల సంభాషణగా సాగుతుంది ఈ పాట. ఘంటసాల స్వరం కొంత గంభీరంగా వినిపించినప్పుడు, జిక్కి స్వరం దానికి మృదువైన, చలాకీ సమాధానంలా మారుతుంది. పాటలోని ప్రశ్నోత్తర శైలిని ఆమె ఎంతో సహజంగా పలికించారు. పదాల స్పష్టత, లయలోని సౌలభ్యం, స్వరంలోని తేలిక, భావంలోని ఆప్యాయత అన్నీ కలిసి ఈ పాటను ఒక మధురమైన ప్రేమ యుగళగీతంగా నిలబెట్టాయి.

1953లో వచ్చిన దేవదాసు జిక్కి తెలుగు సినీ గాన జీవితంలో ముఖ్యమైన మైలురాయి. ఓ దేవదా అనే పాటలో ఘంటసాలతో కలిసి ఆమె పాడిన తీరు ఆమె స్వరంలోని లాలిత్యాన్ని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది. దేవదాసు వంటి విషాదభరితమైన కథలో ఈ పాటకు కావాల్సిన భావం నేరుగా కన్నీటిని పిండేలా ఉండదు. ప్రేమ, బాధ, ఆప్యాయత, నిరాశ అన్నీ కలిసిన మృదువైన భావం కావాలి. జిక్కి స్వరం అందుకు అద్భుతంగా సరిపోయింది. ఘంటసాల గంభీరమైన స్వరానికి ఆమె మృదువైన స్వరం సహజంగా జతకలిసి, పాటను ఒక ఆత్మీయ సంభాషణలా మార్చింది. ఆమె స్వరంలోని విషాదం ఎక్కడా అతిశయించదు. బాధను స్వరంలోనే నిగ్రహంగా ఉంచడం ఈ పాటలో ఆమె ప్రత్యేకత.

1955లో వచ్చిన అర్థాంగి చిత్రంలోని వద్దురా కన్నయ్యా జిక్కి గానంలోని మరో ముఖ్యమైన కోణాన్ని చూపిస్తుంది. ఈ పాటలో ఆమె స్వరానికి చలాకీతనం ఉంది, కానీ ఆ చలాకీతనం ఎక్కడా అతిశయంగా అనిపించదు. లయాత్మక చలనం, పదాల సహజత్వం, జిక్కి స్వరంలోని స్పష్టత కలిసి ఈ పాటను చిరస్మరణీయంగా చేశాయి. తేలికైన గీతాన్ని కూడా శ్రావ్యంగా, అక్షరాలను స్పష్టంగా పలుకుతూ, లయను ఏమాత్రం జారనివ్వకుండా పాడగలగడం ఆమె గానంలోని ప్రత్యేక నైపుణ్యం.

అదే కాలంలో ఇలవేల్పు చిత్రంలోని అన్నా అన్నా విన్నావా ఆమె స్వరంలోని మరో భావరూపాన్ని పరిచయం చేస్తుంది. ఈ పాటలో ఆనందం, ఆప్యాయత, ఉత్సాహం, చిలిపితనం కలిసి ఉంటాయి. జిక్కి ఆ భావాలను గట్టిగా ప్రకటించకుండా స్వరంలోని చిన్న చిన్న ఒంపులతో వ్యక్తం చేశారు. ఒక విషాద గీతం నుంచి ఇలాంటి ఉల్లాసభరితమైన పాటకు తన స్వరాన్ని మార్చగలగడం ఆమె వైవిధ్యానికి మంచి ఉదాహరణ. పాత్రలోని ఆనందం గాయని గొంతులో సహజంగా పుట్టినట్లు అనిపించడం ఈ పాట ప్రత్యేకత.

సువర్ణ సుందరి చిత్రంలోని హాయి హాయిగా ఆమని సాగే జిక్కి గానంలోని మాధుర్యానికి అత్యుత్తమ ఉదాహరణ. ఘంటసాలతో కలిసి పాడిన ఈ యుగళగీతంలో ప్రకృతి సౌందర్యం, ప్రేమానుభూతి, వెన్నెల రాత్రి పరవశం అన్నీ కలిసిపోయాయి. ఆదినారాయణరావు స్వరకల్పనలోని శాస్త్రీయ ఛాయలు, స్వరాల అందమైన సంచారం, ఆలాపనను తలపించే భాగాలు పాటకు ప్రత్యేకమైన సంగీత విలువను ఇస్తాయి. ఇలాంటి స్వరకల్పనలో కేవలం తీయని గొంతు సరిపోదు; స్వరశుద్ధి, లయపై పట్టు, గమకాలపై నియంత్రణ కూడా అవసరం. జిక్కి ఈ మూడింటినీ ఎంతో సహజంగా నిర్వహించారు. ఘంటసాల గంభీరమైన స్వరానికి ఆమె స్వరం జతకలిసినప్పుడు పాటలో ఒక మృదువైన రొమాంటిక్ వాతావరణం ఏర్పడుతుంది. ముఖ్యంగా సన్నని స్వరచలనాలను ఆమె పలికించిన తీరు, ఎక్కడా తొందరపడకుండా ప్రతి స్వరాన్ని ఆస్వాదిస్తూ పాడిన విధానం ఆమె గానంలోని నిగ్రహాన్ని తెలియజేస్తుంది.

పెళ్లికానుక చిత్రంలోని పులకించని మది పులకించు జిక్కి సోలో గానంలోని మృదుత్వానికి మరో అందమైన ఉదాహరణ. ఈ పాటలో ప్రేమ ఒక పెద్ద ప్రకటనగా కాకుండా మనసులో నెమ్మదిగా వికసించే అనుభూతిగా వ్యక్తమవుతుంది. జిక్కి స్వరం కూడా అదే విధంగా మెల్లగా విప్పుకుంటుంది. ఎత్తైన స్వరాలకు వెళ్లినప్పుడు స్వరం పలుచబడకుండా, కిందిస్థాయిలో పాడినప్పుడు బరువుగా అనిపించకుండా ఒకే మాధుర్యాన్ని కొనసాగించారు. ప్రేమలోని పరవశాన్ని గట్టిగా ప్రకటించకుండా ఒక చిరునవ్వులా వినిపించేలా పాడిన తీరు ఈ పాటను జిక్కి గానంలోని ముఖ్యమైన రొమాంటిక్ సోలోగా నిలబెట్టింది.

అనార్కలి చిత్రంలోని రాజశేఖరా, జీవితమే సఫలము జిక్కి గానంలోని రెండు భిన్నమైన భావ ప్రపంచాలను చూపిస్తాయి. రాజశేఖరాలో ఘంటసాలతో ఆమె పాడిన యుగళగానంలో రాజసమైన ప్రేమ, ఆవేదన, విరహం కలగలిసిన భావం కనిపిస్తుంది. దీర్ఘమైన పాటలో స్వరాన్ని నిలబెట్టుకోవడం, గాయకుడితో సమానమైన భావోద్వేగ తీవ్రతను కొనసాగించడం, శాస్త్రీయ ఛాయలున్న స్వరకల్పనను సులభంగా వినిపించడం ఆమెకు ఉన్న గానపాటవాన్ని తెలియజేస్తాయి. అదే చిత్రంలోని జీవితమే సఫలము ఆమె సోలో గానానికి ఒక శిఖరంలాంటిది. జీవితంలోని సుఖదుఃఖాలను అంగీకరించే తాత్విక భావాన్ని ఆమె విషాద గీతంలా మాత్రమే పాడలేదు; అందులో ఒక ప్రశాంతమైన ఆత్మవిశ్వాసాన్ని కూడా వినిపించారు. స్వరం మృదువుగానే ఉన్నా భావం లోతుగా ఉంటుంది. ఈ పాట శాస్త్రీయ రాగాధారిత గీతంగా కూడా జిక్కి స్వర నియంత్రణను చూపిస్తుంది.

ప్రేమలేఖలు చిత్రంలోని పండిట్లో పెళ్లవుతున్నది కనువిందవుతున్నది జిక్కి గానంలోని ఉల్లాసభరితమైన, జానపద ఛాయలున్న రూపాన్ని పరిచయం చేస్తుంది. పెళ్లి సంబరాల వాతావరణాన్ని ప్రతిబింబించే ఈ పాటలో గంభీరతకు చోటు లేదు; బదులుగా ఆనందం, చిలిపితనం, సామూహిక ఉత్సాహం ప్రధానంగా ఉంటాయి. జిక్కి తన స్వరాన్ని కూడా అందుకు తగ్గట్టుగా తేలికగా, చురుకుగా మలచారు. వేగంగా సాగే పదాలను కూడా స్పష్టంగా పలుకుతూ, లయను ఏమాత్రం కోల్పోకుండా పాడటం ఆమె ప్రత్యేకత. జీవితమే సఫలములోని తాత్వికతకు పూర్తి భిన్నమైన ఈ పాటలో ఆమె స్వరంలోని ఉత్సాహం వినిపిస్తుంది.

జిక్కి గానంలోని శాస్త్రీయ పునాదిని కూడా ఈ కాలపు పాటల్లో గుర్తించవచ్చు. ఆమె పాటలు పూర్తిస్థాయి కర్ణాటక సంగీత కచేరీ గీతాలుగా ఉండకపోయినా, అనేక సినీ స్వరకల్పనల్లోని శాస్త్రీయ ఛాయలను ఆమె ఎంతో శ్రద్ధగా పలికించారు. స్వరాలపై నియంత్రణ, గమకాలలో నిగ్రహం, లయను పట్టుకునే తీరు ఆమెకు ఉన్న సంగీత పరిజ్ఞానాన్ని తెలియజేస్తాయి. శాస్త్రీయతను ప్రదర్శించాలనే ఉద్దేశం కనిపించకుండా, పాటకు అవసరమైనంత మాత్రమే దానిని ఉపయోగించడం ఆమె గానశైలిలోని అందం. హాయి హాయిగా ఆమని సాగే, జీవితమే సఫలము వంటి గీతాలు ఈ లక్షణాన్ని స్పష్టంగా వినిపిస్తాయి.

జిక్కి – సహజసిద్ధమైన మధుర స్వరం - భాగం 2

1960లలో జిక్కి తెలుగు సినీ గానంలో ఇప్పటికే స్థిరపడిన గాయనిగా ఉన్నారు. ఈ దశలో ఆమె పాటల్లో మాధుర్యంతో పాటు అనుభవం పెరిగిన గాయని యొక్క నిగ్రహం కనిపిస్తుంది. జయం మనదే చిత్రంలోని వీరగంధం, వినవోయి బాటసారి వంటి పాటల్లో ఘంటసాలతో ఆమె కలిసి పాడిన తీరు యుగళగానంలో ఆమెకు ఉన్న ప్రత్యేకమైన పట్టు తెలియజేస్తుంది. ఘంటసాల స్వరంలోని గంభీరతకు ఎదురుగా తన స్వరాన్ని ఎక్కువగా ప్రదర్శించకుండా, పాటకు అవసరమైన మృదుత్వాన్ని అందించడం ఆమె ప్రత్యేకత. ఇద్దరి స్వరాలు ఒకదానితో ఒకటి పోటీ పడకుండా, ఒకే సంగీత ప్రవాహంలో కలిసిపోతాయి.

అభిమానం చిత్రంలోని ఓహో బస్తీ దొరసానీ జిక్కి, ఘంటసాల కలిసి పాడిన చలాకీ యుగళగీతాల్లో ఒకటి. ఈ పాటలో ప్రేమికుల మధ్య సరసమైన సంభాషణ, అలక, సిగ్గు, సరదా అన్నీ కలిసివుంటాయి. జిక్కి తన స్వరాన్ని కూడా ఆ భావాలకు తగ్గట్టుగా మార్చారు. కొన్ని చోట్ల స్వరం సిగ్గుతో వెనక్కి తగ్గినట్లు, మరికొన్ని చోట్ల చిలిపిగా ముందుకు వచ్చినట్లు అనిపిస్తుంది. పాటను కేవలం పాడకుండా, పాత్ర మాట్లాడుతున్నట్లుగా వినిపించడం ఆమె ప్రత్యేకత. ఘంటసాల స్వరంలోని సరదాకు జిక్కి స్వరంలోని చలాకీతనం జతకలిసి పాటకు జీవం పోశాయి.

శ్రీకృష్ణ పాండవీయం చిత్రంలోని చాంగురే బంగారురాజా జిక్కి గానంలోని జానపద సరసతకు మరో మంచి ఉదాహరణ. పాటలోని పిలుపు, చలాకీతనం, గ్రామీణ భాషా ధోరణి, లయాత్మక ఉత్సాహం అన్నీ కలిసి ఒక ప్రత్యేకమైన వాతావరణాన్ని సృష్టిస్తాయి. జిక్కి స్వరం ఇలాంటి పాటల్లో తన సహజమైన మాధుర్యాన్ని కోల్పోకుండా మరింత చురుకుగా మారుతుంది. అక్షరాలను స్పష్టంగా పలుకుతూనే వాటిలోని సరదాను వ్యక్తం చేయడం, పాటలోని లయను వినేవారికి కదలికగా అనిపించేలా పాడటం ఆమెకు బాగా వచ్చేది. ప్రేమ, విషాదం, భక్తి వంటి గంభీర భావాలకే కాకుండా గ్రామీణ జీవితం, ఉత్సవం, సరదా వంటి భావాలకు కూడా తన స్వరాన్ని సమర్థంగా మలచగలిగారు.

చెంచులక్ష్మి చిత్రంలో జిక్కి పాడిన ఆనందమయే అలి నీలవేణి, చెట్టులెక్కగలవా ఓ నరహరి, చిలక గోరింక వంటి పాటలు ఆమె గానంలోని మరో విస్తృత ప్రపంచాన్ని చూపిస్తాయి. ముఖ్యంగా చిలక గోరింకలో ఘంటసాలతో కలిసి ఆమె పాడిన తీరు ఎంతో మధురమైనది. పౌరాణిక నేపథ్యం ఉన్న చిత్రంలోని పాట అయినప్పటికీ, గానంలో కేవలం భక్తి లేదా గంభీరత మాత్రమే ఉండదు. చిలిపితనం, సరసత, ప్రేమ, సంభాషణాత్మకత అన్నీ కలిసివుంటాయి. జిక్కి స్వరం ఈ భావాలన్నింటినీ సహజంగా మోసుకెళ్లింది.

అదే చెంచులక్ష్మి చిత్రంలోని చెట్టులెక్కగలవా ఓ నరహరి పాటలో జిక్కి స్వరం మరో రూపం దాల్చుతుంది. ఇక్కడ భక్తి గంభీరమైన ప్రార్థనగా కాకుండా చలాకీగా, ప్రశ్నించే ధోరణిలో వ్యక్తమవుతుంది. పాటలోని లయ, జానపద ఛాయ, పదాల సరళతకు ఆమె స్వరం ఎంతో సహజంగా సరిపోయింది. ఒకే చిత్రంలో ఒక పాటలో మృదువైన మాధుర్యాన్ని, మరో పాటలో చిలిపి భక్తిని వ్యక్తం చేయగలగడం ఆమె గానంలోని వైవిధ్యాన్ని మరింత స్పష్టంగా చూపిస్తుంది.

భక్తి, పౌరాణిక గీతాల్లో జిక్కి ప్రత్యేకంగా రాణించారు. పాలకడలిపై శేషతల్పమున పవళించేవా దేవా ఆమె భక్తిగీత గానానికి ఒక అద్భుతమైన ఉదాహరణ. ఈ పాటలో భక్తి, దీనత్వం, ఆప్యాయత కలిసివుంటాయి. జిక్కి స్వరం ఎక్కడా కృత్రిమమైన ఆవేశాన్ని ప్రదర్శించదు. భగవంతుడిని పిలిచే ఒక అమాయకమైన భక్తురాలి హృదయం నుంచి పాట వెలువడుతున్నట్లుగా అనిపిస్తుంది. మృదువైన గమకాలు, పదాల స్పష్టత, స్వరంలోని ప్రశాంతత ఆమె శాస్త్రీయ సంగీత పునాదిని తెలియజేస్తాయి.

నర్తనశాల చిత్రంలోని జననీ శివకామిని జిక్కి స్వరంలోని గంభీరతను పరిచయం చేస్తుంది. అమ్మవారిని స్తుతించే ఈ గీతంలో ఆమె స్వరం మరింత గంభీరంగా, భక్తిరసంతో నిండిపోతుంది. ప్రతి పదాన్ని స్పష్టంగా పలుకుతూ, స్వరాన్ని ఎక్కువగా అలంకరించకుండా, భక్తి భావాన్ని నేరుగా శ్రోత హృదయానికి చేర్చారు. అదే సమయంలో సఖియా వివరించవే వంటి గీతాల్లో ఆమె విరహంతో తపించే యువతి మనసును కూడా అంతే సహజంగా వ్యక్తం చేశారు. ఈ రెండు భావాల మధ్య ఉన్న దూరమే జిక్కి గానంలోని పరిధిని తెలియజేస్తుంది.

మీరజాలగలడా నా యానతి వంటి కృష్ణభక్తి గీతాల్లో జిక్కి స్వరానికి మరో ప్రత్యేకమైన మాధుర్యం కనిపిస్తుంది. కృష్ణుడిపై భక్తి, ఆరాధన, మధురభావం కలిసిన ఈ పాటలో శాస్త్రీయ సంగీతంలోని గమకాలను ఆమె ఎంతో సులభంగా పలికించారు. పాడెద నీ నామమే గోపాలా కూడా ఇదే ఆధ్యాత్మిక మాధుర్యానికి మరో మంచి ఉదాహరణ. భక్తిని గట్టిగా ప్రకటించకుండా, తన హృదయంలో భగవంతుడిని నిలుపుకున్న ఒక భక్తురాలి మృదువైన గానంలా ఆమె ఆలపించారు. ఆమె భక్తిగీతాల్లోని ప్రత్యేకత స్వరంలోని ప్రశాంతత; వినేవారిపై భావాన్ని బలవంతంగా రుద్దకుండా, నెమ్మదిగా హృదయంలోకి తీసుకెళ్లడం.

జిక్కి గానంలోని భాషా వైవిధ్యం కూడా ప్రత్యేకంగా గుర్తించాలి. తమిళంలో ఆమె కెరీర్ ప్రారంభమై వేగంగా ఎదిగింది. ఎ.ఎం. రాజాతో కలిసి పాడిన అనేక తమిళ యుగళగీతాలు ఆ కాలంలో విశేష ఆదరణ పొందాయి. తమిళ ఉచ్చారణపై ప్రత్యేక శ్రద్ధ పెట్టి, ఆ భాషలోని పదాల సహజ ధ్వనిని తన గానంలోకి తీసుకువచ్చారు. కన్నడలో కూడా ఆమెకు మంచి స్థానం లభించింది. మలయాళం, హిందీ, సింహళ భాషల్లోనూ పాటలు పాడారు. ముఖ్యంగా తెలుగు, తమిళ భాషల్లో ఆమెకు వచ్చిన అవకాశాల విస్తృతి ఆమె బహుభాషా ప్రతిభకు నిదర్శనం. భాష మారినా గానంలోని స్పష్టత, లయ, మాధుర్యం మాత్రం మారలేదు.

జిక్కి కెరీర్‌ను నాలుగు దశాబ్దాలకు పైగా పరిశీలిస్తే ఆమె ప్రయాణం ఒకే వేగంతో సాగినది కాదు. బాల్యంలోనే సినీ ప్రపంచంలోకి వచ్చిన ఆమె 1950లలో అగ్రగాయనిగా ఎదిగారు. ఆ దశలో దేవదాసు, రోజులు మారాయి, దొంగరాముడు, సువర్ణ సుందరి, పెళ్లికానుక, అర్థాంగి, అనార్కలి వంటి తెలుగు చిత్రాల్లో వరుసగా గుర్తుండిపోయే పాటలు పాడారు. 1960లలో జయం మనదే, శ్రీ తిరుపతమ్మ కథ, లవకుశ, శ్రీకృష్ణార్జున యుద్ధం, శ్రీకృష్ణ పాండవీయం వంటి చిత్రాల ద్వారా పౌరాణిక, జానపద, భక్తి, యుగళగీతాల్లో తన స్థానాన్ని కొనసాగించారు. అదే సమయంలో తమిళ, కన్నడ, మలయాళ చిత్రాల్లో కూడా పాడుతూ తన పరిధిని విస్తరించారు. తరువాతి దశలో సినీ అవకాశాలు తగ్గినా సంగీతంతో ఆమె బంధం తెగిపోలేదు. విదేశాల్లో కూడా సంగీత కార్యక్రమాలు నిర్వహించారు. తన కుమారులతో కలిసి సంగీత కార్యక్రమాలు ఇచ్చారు. 1990లలో కూడా కొన్ని చిత్రాలకు పాడారు. 2000ల ప్రారంభం వరకు ఆమె స్వరం అప్పుడప్పుడూ వినిపించింది. నాలుగు దశాబ్దాలకు పైగా కొనసాగిన ఈ ప్రయాణంలో ఆమె స్వరం తరాలు మారినా తన ప్రత్యేకతను కోల్పోలేదు.

జిక్కికి లభించిన పురస్కారాలు, గుర్తింపులు ఆమెకు లభించిన ప్రజాదరణకు అధికారిక ముద్ర వేశాయి. మద్రాస్ తెలుగు అకాడమీ నుంచి ఉగాది పురస్కారం, తమిళనాడు ప్రభుత్వం నుంచి కళైమామణి వంటి గౌరవాలు ఆమెకు లభించాయి. దక్షిణ భారతీయ సినీ సంగీతంలో ఆమె చేసిన సేవలను అనేక సంస్థలు సత్కరించాయి. దాదాపు పది వేల పాటలను ఆరు భాషల్లో ఆలపించిన గాయనిగా ఆమెకు ప్రత్యేకమైన స్థానం ఏర్పడింది. అయితే జిక్కి విషయంలో పురస్కారాల కంటే ఆమె పాటల చిరస్థాయిత్వమే పెద్ద గుర్తింపుగా నిలిచింది. ముఖ్యంగా 1950లు, 1960ల తెలుగు సినీ సంగీతంలో ఆమె పాడిన పాటలు ఇప్పటికీ శ్రోతలను ఆకర్షిస్తుండటం ఆమెకు లభించిన అతి పెద్ద గౌరవం.

జిక్కి గానాన్ని గుర్తుచేసుకున్నప్పుడు ముందుగా గుర్తుకు వచ్చేది ఆమె స్వరంలోని నిర్మలమైన మాధుర్యం. హాయి హాయిగా ఆమని సాగేలోని శాస్త్రీయ ఛాయల రొమాంటిక్ మాధుర్యం, పులకించని మది పులకించులోని అంతరంగ ప్రేమ, రాజశేఖరాలోని రాజసమైన యుగళగానం, జీవితమే సఫలములోని తాత్విక భావం, పండిట్లో పెళ్లవుతున్నది కనువిందవుతున్నదిలోని పెళ్లి సంబరాల ఉత్సాహం, చాంగురే బంగారురాజాలోని జానపద చలాకీతనం, ఓహో బస్తీ దొరసానీలోని సరసమైన ప్రేమ సంభాషణ, చిగురాకులలో చిలకమ్మాలోని ప్రకృతి మధ్య సాగే మధురమైన ప్రేమ, ఎరువాక సాగరోలోని పల్లె జీవితపు ఉత్సాహం, పాలకడలిపై శేషతల్పమునలోని భక్తి, జననీ శివకామినిలోని గంభీరత, పాడెద నీ నామమే గోపాలాలోని ఆధ్యాత్మిక మాధుర్యం – ఇవన్నీ కలిసి జిక్కి గాన వ్యక్తిత్వాన్ని నిర్మించాయి.

ఆమె స్వరంలో ఎక్కడా ఆర్భాటం ఉండదు. శాస్త్రీయత ఉన్నా భారంగా అనిపించదు. జానపద ఛాయ ఉన్నా మోటుగా అనిపించదు. ప్రేమగీతంలో మాధుర్యం ఉన్నా అతిగా తీయగా అనిపించదు. భక్తిగీతంలో భక్తి ఉన్నా కృత్రిమమైన గంభీరత కనిపించదు. ప్రతి పాటకు అవసరమైనంత మాత్రమే స్వరాన్ని ఉపయోగించడం ఆమె గొప్ప కళ. పదాన్ని స్పష్టంగా పలికి, స్వరాన్ని సహజంగా ప్రవహింపజేసి, భావాన్ని శ్రోతకు నేరుగా చేరవేయడం ఆమె గానంలో కనిపించే నిర్మలమైన లక్షణం.

పి. సుశీల, ఎస్. జానకి వంటి గాయనులు తరువాత తెలుగు సినీ గానంలో తమ స్వరాలతో కొత్త ప్రమాణాలను నెలకొల్పినప్పటికీ, వారికంటే ముందు తెలుగు సినిమా మహిళా గానానికి ఒక ప్రత్యేకమైన మాధుర్యాన్ని, స్పష్టతను, సహజత్వాన్ని అందించిన ప్రముఖ స్వరాల్లో జిక్కి ఒకరు. ఆమె గానంలో ఒక అమాయకమైన వెలుగు ఉంటుంది. అందుకే ఆమె పాటలు పాతకాలపు రికార్డింగులుగా మాత్రమే వినిపించవు; వాటిలోని స్వచ్ఛత, మాధుర్యం, భావం ఇప్పటికీ నేరుగా హృదయాన్ని తాకుతాయి. నాలుగు దశాబ్దాలకు పైగా సాగిన ఆమె సంగీత ప్రయాణం వెనుక వేలాది పాటలు ఉన్నప్పటికీ, జిక్కి అసలైన వారసత్వం సంఖ్యల్లో లేదు. ఓ దేవదా నుంచి చిగురాకులలో చిలకమ్మా వరకు, హాయి హాయిగా ఆమని సాగే నుంచి జీవితమే సఫలము వరకు, ఎరువాక సాగరో నుంచి జననీ శివకామిని వరకు ఆమె పాడిన మధుర స్వరాల్లోనే ఉంది. నిర్మలమైన ఉచ్చారణ, సహజమైన మాధుర్యం, భావానికి తగ్గ స్వరరూపం, శాస్త్రీయతను సరళంగా పలికించే సామర్థ్యం – ఇవే జిక్కి గానాన్ని తెలుగు సినిమా సంగీత చరిత్రలో శాశ్వతంగా నిలబెట్టిన లక్షణాలు.

పి. సుశీల – తెలుగు సినీప్రపంచంలో మాధుర్యానికి చిరునామా - భాగం 3

సుశీల గాన జీవితంలో మరో గొప్ప ప్రత్యేకత ఏమిటంటే కాలం మారినా ఆమె స్వరం తన వ్యక్తిత్వాన్ని కోల్పోలేదు. 1950లలో ప్రారంభమైన ఆమె ప్రయాణం 1960లు, 1970లు దాటి 1980లలోనూ అదే స్థాయి గౌరవంతో కొనసాగింది. ఒక దశలో దాదాపు ప్రతి ప్రముఖ కథానాయికకు నేపథ్య స్వరంగా వినిపించిన ఆమె, తర్వాతి దశలో కొత్త తరపు గాయకులతో కలిసి పాడుతూ తన స్వరాన్ని కాలానుగుణంగా మలుచుకున్నారు. ఘంటసాలతో ఆమె పాడిన యుగళగీతాలు ఒక తరం ప్రేమభావాన్ని నిర్వచిస్తే, ఎస్.పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యంతో కలిసి పాడిన యుగళగీతాలు కొత్త తరపు రొమాంటిక్ సంగీతానికి వారధిగా నిలిచాయి. ఆమె స్వరం మాత్రం ఈ మార్పుల మధ్య తన సహజమైన మాధుర్యాన్ని, స్పష్టతను నిలబెట్టుకుంది.

ఎస్.పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యంతో ఆమె పాడిన యుగళగీతాల్లో కూడా ఇదే సౌలభ్యం కనిపిస్తుంది. బాలసుబ్రహ్మణ్యం స్వరంలో ఉత్సాహం, చలాకీతనం, యవ్వనపు శక్తి కనిపిస్తే, సుశీల స్వరంలో అనుభవం, నిగ్రహం, మాధుర్యం కనిపించేవి. ఇద్దరి స్వరాలు కలిసినప్పుడు ఒకరి ప్రత్యేకత మరొకరిని కప్పివేయకుండా పాటను సంపూర్ణం చేసేవి. సుశీల స్వరం కొత్త తరపు గాయకుడితో కలిసి పాడుతున్నప్పటికీ పాత తరపు స్వరంలా అనిపించదు; అదే సమయంలో తన స్వర వ్యక్తిత్వాన్ని కూడా కోల్పోదు. ఈ సమతూకం ఆమె గొప్పతనానికి నిదర్శనం.

పాడవేల రాధికా వంటి పాటలో ఆమె స్వరంలో కనిపించే లాలిత్యాన్ని, అందెను నేడే అందని జాబిల్లిలో కనిపించే ప్రేమానుభూతిని, సఖియా వివరించవేలో కనిపించే విరహాన్ని, పాలకడలిపై శేషతల్పమునలో వినిపించే భక్తిని, జననీ శివకామినిలో కనిపించే గంభీరతను, పాడెద నీ నామమే గోపాలాలో కనిపించే ఆధ్యాత్మిక మాధుర్యాన్ని, ఇది మల్లెల వేళయనీ లో వినిపించే ప్రకృతి లాలిత్యాన్ని ఒకదానితో ఒకటి పోల్చితే సుశీల గాన పరిధి ఎంత విశాలమో తెలుస్తుంది. ఆమె గొంతు ఒక్కటే అయినా, ప్రతి పాటలో దాని వ్యక్తిత్వం మారుతుంది. అయితే ఆ మార్పు కృత్రిమంగా ఉండదు. పాటకు అవసరమైన భావం స్వరంలో సహజంగా పుడుతుంది.

ఆమె శుభ్రమైన గానానికి మరో ముఖ్యమైన కారణం పదోచ్చారణ. తెలుగు పద్యాన్ని పాడుతున్నప్పుడు అక్షరాన్ని మింగకుండా, అర్థాన్ని చెడగొట్టకుండా, సంగీత ప్రవాహాన్ని ఆపకుండా పలకడం చాలా కష్టం. సుశీలకు ఈ విషయంలో అసాధారణమైన పట్టు ఉంది. మృదువుగా పాడుతున్నా ప్రతి పదం వినిపిస్తుంది. వేగంగా పాడుతున్నా అక్షరాలు స్పష్టంగా ఉంటాయి. గమకాలు ఉన్నా పదం చెదరదు. అందుకే ఆమె పాడిన పాటలు సంగీతపరంగా మాత్రమే కాకుండా భాషాపరంగానూ శ్రోతలకు ఆదర్శంగా నిలిచాయి. ఆమె ఉచ్చారణలోని సహజత్వం, స్వరంలోని స్వచ్ఛత కలిసి తెలుగు సినీ గీతానికి ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రమాణాన్ని ఏర్పరిచాయి.

సుశీల కెరీర్‌లో 1970లు ఒక పరిపక్వ దశ. అప్పటికి ఆమె స్వరం తెలుగు సినిమా సంగీతంలో ఒక స్థిరమైన గుర్తింపుగా మారిపోయింది. కానీ ఆమె అక్కడే ఆగిపోలేదు. శాస్త్రీయ సంగీత ఆధారిత గీతాలు, భక్తిగీతాలు, ప్రేమగీతాలు, విషాదగీతాలు, జానపద శైలిలోని పాటలు అన్నింటినీ సమానమైన శ్రద్ధతో ఆలపించారు. 1980లలో కొత్త తరపు సంగీత ధోరణులు బలపడుతున్న సమయంలో కూడా మేఘసందేశం, ఎమ్మెల్యే ఏడుకొండలు వంటి చిత్రాల్లో ఆమె గానం జాతీయ స్థాయి గుర్తింపును పొందింది. ఐదు జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు ఆమె సొంతమయ్యాయి. తెలుగు చిత్రాలైన సిరిసిరిమువ్వ, మేఘసందేశం, ఎమ్మెల్యే ఏడుకొండలు ఆమె జాతీయ పురస్కార ప్రస్థానంలో ముఖ్యమైన మైలురాళ్లు.

ఆమెకు లభించిన పురస్కారాలు, గౌరవాలు ఆమె నాలుగు దశాబ్దాలకుపైగా సాగిన గాన ప్రస్థానానికి అధికారిక గుర్తింపులు. జాతీయ స్థాయిలో మహిళా నేపథ్య గాయనికి అందించిన తొలి జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాన్ని ఆమె అందుకున్నారు. అనంతరం మొత్తం ఐదు జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు ఆమె సొంతమయ్యాయి. ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వ నంది పురస్కారాలు, రఘుపతి వెంకయ్య పురస్కారం, తమిళనాడు ప్రభుత్వ కళైమామణి, ఫిల్మ్‌ఫేర్ జీవిత సాఫల్య పురస్కారం, 2008లో భారత ప్రభుత్వం ప్రదానం చేసిన పద్మభూషణ్ వంటి గౌరవాలు ఆమెకు దక్కాయి. వివిధ సంగీత సంస్థల సత్కారాలు, జీవిత సాఫల్య పురస్కారాలు కూడా ఆమె గానానికి లభించిన విస్తృతమైన గుర్తింపును తెలియజేస్తాయి.

పి. సుశీల తెలుగు సినిమా పాటను కేవలం పాడిన గాయని కాదు. ఆమె ఒక పాటను ఎలా పలకాలో, ఒక పదాన్ని ఎంత స్పష్టంగా వినిపించాలో, ఒక భావాన్ని ఎంత మృదువుగా వ్యక్తం చేయాలో, శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని సినీ సందర్భానికి ఎలా అనువదించాలో చూపించిన గాయని. అందెను నేడే అందని జాబిల్లి నుంచి పాడవేల రాధికా వరకు, సఖియా వివరించవే నుంచి ఇదేమి లాహిరి ఇదేమి గారడి వరకు, పాలకడలిపై శేషతల్పమున నుంచి జననీ శివకామిని వరకు, పాడెద నీ నామమే గోపాలా నుంచి మేఘసందేశంలోని ఆకులో ఆకునై వరకు ఆమె స్వర ప్రయాణం ఒకే మాటను చెబుతుంది. మాధుర్యం అంటే కేవలం తీయని గొంతు కాదు; భావం, భాష, స్వరం, శాస్త్రీయ పట్టు, సంయమనం అన్నీ కలిసినప్పుడు మాత్రమే అది చిరస్థాయిగా మారుతుంది. అందుకే పి. సుశీల స్వరం తెలుగు సినీ సంగీతంలో ఒక కాలానికి చెందిన గాత్రం కాదు; తరాలు మారినా మళ్లీ మళ్లీ వినాలనిపించే ఒక శాశ్వత మాధుర్యం.

పి. సుశీల – తెలుగు సినీప్రపంచంలో మాధుర్యానికి చిరునామా - భాగం 2

సుశీల గాన వైవిధ్యాన్ని కేవలం ప్రేమగీతాలతో అంచనా వేయడం అసాధ్యం. ఆమె స్వరం భక్తి, శాస్త్రీయ సంగీతం, పౌరాణిక భావాలు, లలిత గీతాలు, విషాదం, జానపదం వంటి ఎన్నో రూపాలను సమానమైన నైపుణ్యంతో పలికించింది. చెంచులక్ష్మి చిత్రంలోని పాలకడలిపై శేషతల్పమున పవళించేవా దేవా ఆమె భక్తిగీత గానానికి ఒక అద్భుతమైన ఉదాహరణ. బాలుడి దృష్టిలో భగవంతుడిని ప్రార్థించే ఈ పాటలో భక్తి, దీనత్వం, ఆప్యాయత కలిసివుంటాయి. సుశీల స్వరం ఎక్కడా కృత్రిమమైన ఆవేశాన్ని ప్రదర్శించదు. భగవంతుడిని పిలిచే ఒక చిన్నారి హృదయంలోని అమాయకమైన విశ్వాసంలా ఆమె గానం సాగుతుంది. ఈ పాటలోని స్వరశుద్ధి, పదాల స్పష్టత, మృదువైన గమకాలు ఆమెకు ఉన్న శాస్త్రీయ పునాదిని తెలియజేస్తాయి.

భక్తిగీతాల్లో ఆమె చూపిన వైవిధ్యానికి నర్తనశాలలోని జననీ శివకామిని మరో గొప్ప ఉదాహరణ. అమ్మవారిని స్తుతించే ఈ పాటలో సుశీల స్వరం మరింత గంభీరంగా, భక్తిరసంతో నిండిపోతుంది. జననీ శివకామిని, జయ శుభకారిణి, విజయ రూపిణి అనే పదాలను ఆమె పలికే తీరు పాటకు ప్రార్థనా వాతావరణాన్ని కల్పిస్తుంది. ఇదే సుశీల కొద్దిసేపటి ముందు సఖియా వివరించవేలో విరహంతో ఉన్న యువతి మనసును పాడారు. రెండు పాటల మధ్య ఉన్న భావదూరం ఎంతో ఎక్కువ. కానీ ఆమె స్వరం ఆ రెండు సందర్భాలకూ సమానంగా సహజంగా సరిపోతుంది. అదే ఆమె గానంలోని అసలైన వైవిధ్యం.

మీరజాలగలడా నాయానతి వంటి కృష్ణభక్తి గీతాల్లో సుశీల స్వరానికి మరో మాధుర్యరూపం కనిపిస్తుంది. కృష్ణుడిపై భక్తి, ఆరాధన, మధురభావం కలిసిన ఈ తరహా గీతాలను ఆమె పాడినప్పుడు శాస్త్రీయ సంగీతంలోని గమకాలు ఎక్కడా భారంగా అనిపించవు. పాటలోని భక్తి వినేవారిపై నేరుగా ప్రభావం చూపేలా ఆమె స్వరం స్వచ్ఛంగా, ప్రశాంతంగా సాగుతుంది. పాడెద నీ నామమే గోపాలా కూడా ఇదే ఆధ్యాత్మిక మాధుర్యానికి మరో మంచి ఉదాహరణ. ఇందులో భక్తి ఒక ఆర్తనాదంలా కాకుండా, తన హృదయంలో భగవంతుడి రూపాన్ని నిలుపుకున్న ఒక భక్తురాలి మృదువైన గానంలా వినిపిస్తుంది.

ఇది మల్లెల వేళయనీ సుశీలలోని మరో కోణాన్ని చూపించే పాట. ఈ గీతంలో ప్రకృతి సౌందర్యం, యౌవనపు ఉత్సాహం, జీవితాన్ని ఆస్వాదించాలనే తపన ఒకదానితో ఒకటి కలుస్తాయి. సుశీల స్వరం ఇందులో చాలా తేలికగా, చురుకుగా సాగుతుంది. ఒకే గాయని స్వరంలో ప్రేమగీతంలోని మృదుత్వం, భక్తిగీతంలోని గంభీరతతో పాటు ప్రకృతి గీతంలోని లాలిత్యం కూడా ఎంత సహజంగా వ్యక్తమవుతుందో ఈ పాట తెలియజేస్తుంది.

సుశీల గానంలోని శాస్త్రీయ వైభవాన్ని ప్రస్తావించకుండా ఆమె గురించి మాట్లాడటం అసంపూర్ణం. సిరిసిరిమువ్వ చిత్రంలోని జుమ్మంది నాదం సయ్యంది పాదం ఆమెకు జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాన్ని అందించిన పాట. ఈ గీతంలో శాస్త్రీయ సంగీతానికి సంబంధించిన స్వరచలనాలు, లయ, నృత్యానికి అనుగుణమైన ఉత్సాహం అన్నీ అవసరం. అయినప్పటికీ పాటను కేవలం సంగీత ప్రదర్శనగా కాకుండా పాత్ర భావంతో కలిపి పాడారు. శాస్త్రీయతను కోల్పోకుండా సరళతను, లయను కోల్పోకుండా భావాన్ని, క్లిష్టమైన స్వరాలను పాడుతూనే పదాల స్పష్టతను నిలబెట్టుకోవడం ఆమె ప్రతిభకు నిదర్శనం.

మేఘసందేశంలోని ఆకులో ఆకునై కూడా ఆమె శాస్త్రీయ పునాదితో కూడిన భావగానానికి మరో శిఖరం. ప్రేమ, ప్రకృతి, విరహం అన్నీ ఒకే స్వరప్రవాహంలో కలిసిపోయేలా ఆమె పాడిన తీరు ఆమె పరిణతి చెందిన గానాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఈ పాటలో ఆమె స్వరం ఎక్కడా హద్దులు దాటదు. ప్రతి స్వరం తదుపరి స్వరానికి సహజంగా దారి తీస్తుంది. అందుకే పాట వింటున్నప్పుడు గాయని తన ప్రతిభను చూపిస్తోందనే భావం కలగదు; పాత్ర మనసులోని అనుభూతి మాత్రమే వినిపిస్తుంది.

పి. సుశీల – తెలుగు సినీప్రపంచంలో మాధుర్యానికి చిరునామా - భాగం 1

పులపాక సుశీల తెలుగు సినీ సంగీత చరిత్రలో ఒక ప్రత్యేకమైన అధ్యాయం. 1935 నవంబర్ 13న విజయనగరంలో సంగీతాభిరుచి ఉన్న కుటుంబంలో జన్మించిన ఆమెకు చిన్ననాటి నుంచే సంగీతంపై ఆసక్తి పెరిగింది. ఆమె తండ్రి పులపాక ముకుందరావు న్యాయవాది. కుమార్తెలోని సంగీత ప్రతిభను గుర్తించిన ఆయన ఆమెకు శాస్త్రీయ సంగీత శిక్షణ ఇప్పించారు. విజయనగరం మహారాజా సంగీత కళాశాలలో ఆమె సంగీతాన్ని అభ్యసించారు. ద్వారం వెంకటస్వామి నాయుడు వంటి మహనీయుల సంగీత వాతావరణం కూడా ఆమెపై ప్రభావం చూపింది. అనంతరం మద్రాసులో సంగీత విద్యను కొనసాగించారు. ఆకాశవాణిలో పాడుతున్న సమయంలో సంగీత దర్శకుడు పెండ్యాల నాగేశ్వరరావు ఆమె ప్రతిభను గుర్తించారు. 1950ల ప్రారంభంలో పెట్ర తాయ్ అనే తమిళ చిత్రం ద్వారా సినీ గానప్రస్థానంలో అడుగుపెట్టిన ఆమె, దాని తెలుగు రూపమైన కన్నతల్లిలో కూడా పాడారు. అతి త్వరలోనే దక్షిణ భారత సినీ సంగీతంలో తనకంటూ ప్రత్యేకమైన స్థానం సంపాదించారు. వివాహం అనంతరం ఆమె భర్త డాక్టర్ మోహన్‌రావు ఆమె సంగీత ప్రస్థానానికి ఎంతో ప్రోత్సాహం అందించారు. వారికి జయకృష్ణ అనే కుమారుడు ఉన్నారు.

సుశీల గాన ప్రస్థానం ప్రారంభమైన కాలం తెలుగు సినిమా సంగీతం ఒక గొప్ప పరివర్తన దశలో ఉన్న సమయం. ఘంటసాల, సాలూరి రాజేశ్వరరావు, పెండ్యాల నాగేశ్వరరావు, కె.వి. మహాదేవన్ వంటి సంగీత దర్శకులు శాస్త్రీయ సంగీతం, లలిత సంగీతం, జానపద బాణీలు, పాశ్చాత్య సంగీత ప్రభావాలను కలిపి కొత్త తరహా సినీ సంగీతాన్ని సృష్టిస్తున్నారు. ఆ వాతావరణంలో సుశీల స్వరం ఒక కొత్త మాధుర్యాన్ని తీసుకువచ్చింది. ఆమె గానంలో తీయదనం ఉంది, కానీ అది కేవలం మధురమైన గొంతు మాత్రమే కాదు. స్వరశుద్ధి, స్పష్టమైన ఉచ్చారణ, శ్వాసపై నియంత్రణ, లయపై పట్టు, పదానికి తగిన భావవ్యక్తీకరణ ఆమె గానానికి అంతర్లీనమైన లక్షణాలు. పాట ఎంత క్లిష్టమైనదైనా ఆమె పాడుతున్నప్పుడు అది సులభంగా, సహజంగా అనిపించడం ఆమె గొప్పతనం.

ఆమె తొలి దశను అర్థం చేసుకోవడానికి అందెను నేడే అందని జాబిల్లి ఒక అద్భుతమైన ఉదాహరణ. ఆత్మగౌరవం చిత్రంలోని ఈ పాటలో ప్రేమను ఉత్సాహంగా ప్రకటించకుండా, కొత్తగా వికసించిన అనురాగాన్ని సున్నితమైన స్వరంతో వ్యక్తం చేయాలి. పాటలోని సిగ్గు, ఆనందం, ప్రేమ, పులకింత అన్నీ సుశీల స్వరంలో ఎంతో సహజంగా వినిపిస్తాయి. స్వరంలోని మృదుత్వం, ప్రతి పదాన్ని స్పష్టంగా పలికే తీరు, ఎత్తైన స్వరాల్లో కూడా స్వరశుద్ధిని నిలబెట్టుకోవడం ఈ పాటలో విశేషంగా కనిపిస్తాయి. కవిత్వంలోని భావుకతను స్వరంతో అందిపుచ్చుకోవడంలోనూ ఆమె ప్రతిభ స్పష్టమవుతుంది.

అదే కాలంలో ఆమె పాడిన పాడవేల రాధికా మరో భిన్నమైన సుశీలను పరిచయం చేస్తుంది. ఘంటసాలతో కలిసి ఆమె పాడిన ఈ యుగళ గీతంలో వీణ, వసంతం, వెన్నెల, గోపాలుడు, సంగీతం వంటి ప్రతీకలతో నిండిన కవితాత్మక భావం కనిపిస్తుంది. ఘంటసాల గంభీర స్వరానికి సుశీల స్వరం జతకలిసిన తీరు ఆ కాలపు యుగళగీతాల ప్రత్యేకతను తెలియజేస్తుంది. ఒకే పాటలో ప్రేమ, సంగీతం, ప్రకృతి, భక్తి ఛాయలను కలిపి పాడగలిగిన ఆమె సామర్థ్యానికి ఇది మంచి ఉదాహరణ.

ఇదేమి లాహిరి ఇదేమి గారడి అనే పాటలో మాత్రం ఆమె స్వరం మరో రూపాన్ని సంతరించుకుంటుంది. ఈడు జోడు చిత్రంలోని ఈ గీతంలో ఘంటసాలతో కలిసి పాడిన సుశీల స్వరంలో చిలిపితనం, సరసత, ఉల్లాసం వినిపిస్తాయి. ప్రేమను నిశ్శబ్దమైన అనుభూతిగా కాకుండా సరదాగా, చిలిపిగా పలికించాల్సిన సందర్భంలో ఆమె స్వరం ఎలా తేలికగా మారుతుందో ఈ పాట చూపిస్తుంది. పదాలను స్పష్టంగా పలుకుతూనే వాటిలోని చమత్కారాన్ని కోల్పోకుండా పాడటం ఆమె ప్రత్యేకత.

ఇక నర్తనశాల చిత్రంలోని సఖియా వివరించవే సుశీల గానంలోని భావవ్యక్తీకరణకు మరో అద్భుతమైన నిదర్శనం. విరహంతో తపించే ఒక యువతి తన మనసులోని కథను సఖికి చెప్పుకునే గీతమిది. ఇందులో గొంతును పెద్దగా పెంచాల్సిన అవసరం లేదు; చిన్న స్వరచలనం, కొద్దిపాటి కంపనం, పదం చివర ఇచ్చే సున్నితమైన ఒంపు చాలు. సుశీల ఆ పాటను అంత సహజంగా ఆలపించారు కాబట్టి పాట వింటున్నవారికి ఆ పాత్ర మనసులోని ఆవేదన నేరుగా చేరుతుంది. సుశీల స్వరంలోని మృదుత్వం భావానికి ఎలా బలంగా మారుతుందో ఈ పాటలో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.