సరససామదానభేదదండ చతుర - త్యాగరాజస్వామి కృతి

 

సరససామదానభేదదండ చతుర సాటి దైవమెవరే బ్రోవవే

పరమ శాంభవాగ్రేసరుండగుచు పల్కు రావణుండు తెలియలేకపోయె

హితవు మాటలెంతో బాగ బల్కితివి సతముగానయోధ్యనిచ్చేనంటివి

నత సహోదరుని రాజు చేసి రాక హతము చేసితివి త్యాగరాజనుత

ఓ శ్రీరామా! సందర్భోచితంగా సామదానభేదదండోపాయములలో నిపుణుడవైన నీ సాటి దైవమెవరు, నన్ను బ్రోవుము! శివభక్తులలో అగ్రగణ్యుడనని గొప్పలు చెప్పుకునే రావణుడు నీ మహత్తును తెలుసుకోలేకపోయాడు. యుద్ధ సమయములో హితవైన మాటలను ఎంతో బాగా పలికినావు, తప్పును తెలుసుకుని శరణు కోరినచో శాశ్వతముగా అయోధ్యను కూడా ఇచ్చెదననినావు, దుష్టుడైన రావణుని వీడి నీ శరణు కోరిన అతని సోదరుడు విభీషణుని రాజు చేసినావు, దండోపాయముతో రావణుని హతము చేసినావు, పరమశివునిచే నుతించబడే ఓ శ్రీరామా! నన్ను బ్రోవుము. 

- త్యాగరాజస్వామి

శ్రీరామచంద్రుని గుణవైభవాలను మనోజ్ఞంగా ఆవిష్కరించే ఈ కృతిని సద్గురువులు కాపీనారాయణి రాగంలో స్వరపరచారు. ఈ కృతిని రంజని-గాయత్రి సోదరీమణులు అద్భుతంగా ఆలపించారు. 

 https://www.youtube.com/watch?v=ZSsiWR4W5wA 

శ్రీ చంద్రశేఖరాయ నమస్తే నమస్తే - అక్కారై స్వర్ణలత గారి రచన

 

శ్రీ చంద్రశేఖరాయ నమస్తే నమస్తే

శ్రీకరాయ సదా భక్త జన చింతితార్థ శుభఫలప్రదాయ

శ్రీ చంద్రమౌళీశ్వర పూజకాయ దయామయాయ

మహాచార్యాయ శ్రోత్రియాయ మహార్థోపదేశాయ వరాయ

దాస జనాది మనోహరాయ దాన దీక్షా పరాయణాయ

భాసమాన శాంతచిత్తాయ భాగధేయ నిర్ధారకాయ

సరసిజ వదన సముజ్జ్వలాయ పరమానంద సుభాగ్యదాయ

కీరవాణయే శిక్షకాయ సుఖప్రదాయ జగన్మయాయ

ఓ శ్రీ చంద్రశేఖర మహాస్వామీ! మీకు పునఃపునః నమస్కారములు. మీరు మంగళప్రదులు, భక్తుల సత్కోరికలను నెరవేర్చి శుభఫలాలను అనుగ్రహించేవారు. శ్రీ చంద్రమౌళీశ్వరుని పరమభక్తితో ఆరాధించే కరుణామూర్తి, వేదశాస్త్రాలలో ప్రవీణులైన మహాచార్యులు, పరమార్థాన్ని బోధించే జగద్గురువులు. మీ సౌమ్యత, దాతృత్వం, ధర్మనిష్ఠ, ప్రశాంత స్వభావం అందరి హృదయాలను ఆకర్షిస్తాయి. భక్తుల జీవితాలను శ్రేయోమార్గంలో నడిపించి వారికి భాగ్యం, ఆనందం, శుభం ప్రసాదిస్తారు. కమలంలా ప్రకాశించే ముఖకాంతితో, మధురమైన ఉపదేశంతో జగత్తును సన్మార్గంలో నడిపిస్తూ, సమస్త జీవులకు సుఖశాంతులను అనుగ్రహించే సర్వవ్యాపక దివ్యస్వరూపులు మీరు. మీకు నమస్కారములు. 

- అక్కారై స్వర్ణలత గారి రచన, సంగీతం.  

https://www.youtube.com/watch?v=gLrUa7W7Xeo

అలంపురం జోగులాంబ క్షేత్ర విశేషాలు

దక్షిణ కాశిగా ప్రసిద్ధి చెందిన అలంపురం, శైవం–శాక్తేయం రెండింటి వైభవాన్ని ఏకకాలంలో దర్శింపజేసే అరుదైన పుణ్యక్షేత్రం. ఇక్కడ వెలసిన జోగులాంబ అమ్మవారు అష్టాదశ మహా శక్తి పీఠాలలో ఒకరిగా భక్తులచే ఆరాధింపబడుతున్నారు. నవబ్రహ్మేశ్వరాలయాలతో కలిసి ఈ క్షేత్రం భారతీయ ఆధ్యాత్మిక, చారిత్రక, శిల్పకళా సంపదకు చిరస్మరణీయ చిహ్నంగా నిలిచింది.

క్షేత్ర పరిచయం

తెలంగాణ రాష్ట్రంలోని జోగులాంబ గద్వాల జిల్లాలో తుంగభద్రా నది ఒడ్డున, కృష్ణా–తుంగభద్రా సంగమానికి సమీపంలో అలంపురం ఉంది. పురాణాలలో ఈ ప్రాంతాన్ని హేమలాపురం, దక్షిణ కాశి, అలాగే శ్రీశైల మహాక్షేత్రానికి పశ్చిమ ద్వారం అని పేర్కొన్నారు. స్కంద పురాణంలో కూడా ఈ క్షేత్ర మహిమ ప్రస్తావించబడింది.  ఇక్కడ ఒకవైపు జోగులాంబ అమ్మవారు శక్తి స్వరూపిణిగా కొలువై ఉండగా, మరోవైపు ఏడవ–ఎనిమిదవ శతాబ్దాలకు చెందిన నవబ్రహ్మ శివాలయాలు శైవ సంప్రదాయానికి ప్రతీకలుగా నిలిచాయి.

శక్తి పీఠంగా అలంపురం

పురాణాల ప్రకారం, దక్ష యజ్ఞంలో అవమానానికి గురైన సతీదేవి యోగాగ్నిలో దేహత్యాగం చేసింది. విషాదంలో మునిగిన పరమశివుడు ఆమె దేహాన్ని మోస్తూ తాండవం చేయగా, లోకాల రక్షణార్థం మహావిష్ణువు సుదర్శన చక్రంతో సతీదేవి శరీరాన్ని ఖండించాడు. ఆ శరీర భాగాలు పడిన ప్రాంతాలే శక్తి పీఠాలుగా ప్రసిద్ధి చెందాయి. అలంపురంలో సతీదేవి పై దవడ పళ్లు (Upper Teeth) పడినట్లు శాక్తేయ సంప్రదాయం విశ్వసిస్తుంది. అందువల్ల ఈ క్షేత్రం అష్టాదశ మహా శక్తి పీఠాలలో అత్యంత పవిత్రమైనదిగా భావించబడుతుంది.  పూర్వకాలంలో ఈ ప్రాంతం హలంపురం, హేమళాపురంగా పిలువబడేది.

జోగులాంబఅనే పదం తెలుగు పదమైన యోగుల అమ్మనుండి ఉద్భవించిందని పండితులు చెబుతారు. అంటే యోగులకు తల్లి, యోగసాధకులను కాపాడే ఆదిశక్తి అనే భావన. ఇక్కడ అమ్మవారు ఉగ్రరూపంలో దర్శనమిస్తారు. శవంపై ఆసీనురాలై, తలపై తేలు, బల్లి, కప్ప వంటి ప్రతీకలతో కనిపించడం విశేషం. ఇవి జీవన–మరణ చక్రం, ప్రకృతిలోని భయాలను అధిగమించే దివ్యశక్తికి సంకేతాలుగా భావిస్తారు. 

చారిత్రక కాలక్రమం (Timeline)

 క్రీస్తుశకం 7వ శతాబ్దం బాదామి చాళుక్యుల పాలనలో జోగులాంబ ఆలయం మరియు నవబ్రహ్మ శివాలయాలు నిర్మించబడ్డాయి. ఆ కాలంలో అలంపురం దక్షిణ భారతదేశంలో ప్రముఖ శైవ–శాక్త కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందింది.  7వ–9వ శతాబ్దాల మధ్య చాళుక్యులు తొమ్మిది శివాలయాలను నిర్మించారు. వీటినే నవబ్రహ్మ ఆలయాలు అంటారు. ఇవి భారతీయ దేవాలయ శిల్పకళలో ప్రారంభ దశ నాగర శైలికి అద్భుత ఉదాహరణలుగా నిలిచాయి.   14వ శతాబ్దం (సుమారు 1390 ఛే)సమయంలో బహమనీ దండయాత్రల సమయంలో అసలు జోగులాంబ ఆలయం ధ్వంసమైంది. అయితే భక్తులు అమ్మవారి మూలవిగ్రహాన్ని రక్షించి సమీపంలోని బాలబ్రహ్మేశ్వర ఆలయంలో శతాబ్దాల పాటు భద్రపరిచి నిత్యపూజలు కొనసాగించారు.  దాదాపు ఆరు శతాబ్దాల తరువాత 2005లో ఆధునిక ఆలయం నిర్మించి, పురాతన విగ్రహాన్ని తిరిగి ప్రతిష్ఠించారు. అప్పటి నుండి జోగులాంబ అమ్మవారు మళ్లీ స్వస్థానంలో భక్తులకు దర్శనమిస్తున్నారు. 

నవబ్రహ్మ ఆలయాల విశిష్టత

అలంపురంలోని తొమ్మిది శివాలయాలు: బాల బ్రహ్మ,  స్వర్గ బ్రహ్మ,  పద్మ బ్రహ్మ,  అర్క బ్రహ్మ,  వీర బ్రహ్మ,  కుమార బ్రహ్మ, గరుడ బ్రహ్మ,  విశ్వ బ్రహ్మ,  తారక బ్రహ్మ. ఈ ఆలయాలు ఎర్రరాతితో నిర్మించబడి, ఉత్తర భారత నాగర శైలి మరియు దక్షిణ భారత ద్రావిడ శైలుల సమ్మేళనాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. బాలబ్రహ్మేశ్వర ఆలయంలో నేటికీ నిత్యపూజలు కొనసాగుతున్నాయి. 

ఆధ్యాత్మిక విశిష్టత

అలంపురం ప్రత్యేకత ఏమిటంటే ఇక్కడ శివుడు మరియు శక్తి ఒకే క్షేత్రంలో సమాన ప్రాధాన్యంతో ఆరాధింపబడుతున్నారు. భక్తులు ముందుగా జోగులాంబ అమ్మవారిని దర్శించి, అనంతరం బాలబ్రహ్మేశ్వర స్వామిని దర్శించడం సంప్రదాయంగా భావిస్తారు.

ఈ క్షేత్ర దర్శనంతో శత్రు బాధలు తొలగుతాయని, గ్రహదోషాలు శాంతిస్తాయని, యోగసిద్ధి, ఆధ్యాత్మిక పురోగతి కలుగుతుందని, కుటుంబ సౌఖ్యం, ఆరోగ్యం, ఐశ్వర్యం లభిస్తాయని భక్తుల విశ్వాసం. 

ముఖ్య ఉత్సవాలు

జోగులాంబ ఆలయంలో సంవత్సరం పొడవునా పూజలు జరుగుతున్నప్పటికీ ముఖ్యంగా ఆశ్వయుజ నవరాత్రులు, విజయదశమి, మహాశివరాత్రి, కార్తీకమాస ప్రత్యేక పూజలు, శక్తి హోమాలు, చండీ పారాయణాలు అత్యంత వైభవంగా నిర్వహిస్తారు. ఈ సందర్భాలలో వేలాది మంది భక్తులు దేశం నలుమూలల నుంచి తరలివస్తారు. 

శిల్పకళా ప్రాముఖ్యం

నవబ్రహ్మ ఆలయాలు భారత పురావస్తు శాఖ (ASI) సంరక్షణలో ఉన్న ప్రముఖ చారిత్రక కట్టడాలు. చాళుక్యుల ప్రారంభ దేవాలయ నిర్మాణ శైలికి ఇవి గొప్ప నిదర్శనాలు. పట్టడకల్, ఐహోళె వంటి కర్ణాటక దేవాలయాల అభివృద్ధికి పూర్వ రూపంగా అలంపురం ఆలయాలను పరిశోధకులు పేర్కొంటారు.

కూడవెల్లి సంగమేశ్వర ఆలయం – చాళుక్యుల ప్రాచీన శైవ సంపద

అలంపురం పుణ్యక్షేత్రంలో జోగులాంబ అమ్మవారి ఆలయం, నవబ్రహ్మ దేవాలయాలతో పాటు అత్యంత ప్రాచీనమైన శైవక్షేత్రాలలో కూడవెల్లి (కూడలి) సంగమేశ్వర స్వామి ఆలయం ఒకటి. సంగమేశ్వరఅనే పేరు సంగమంఅనే పదం నుండి ఉద్భవించింది. ఒకటి కంటే ఎక్కువ పవిత్ర నదులు కలిసే ప్రాంతానికి సంగమం అని పేరు. ఈ ఆలయం మొదట కృష్ణా–తుంగభద్రా నదుల సంగమానికి సమీపంలోని కుడవెల్లి గ్రామంలో నిర్మించబడింది. శాసనాధారాల ప్రకారం ఇది అలంపురంలోని చాళుక్య దేవాలయాలలో అత్యంత ప్రాచీనమైన నిర్మాణంగా భావించబడుతోంది.  చాళుక్యుల కాలంలో నిర్మించబడిన ఈ ఆలయం శైవ ఆరాధనకు ప్రధాన కేంద్రంగా నిలిచింది. శ్రీశైలం జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టు నిర్మాణం కారణంగా అసలు స్థలం జలాశయంలో మునిగిపోయే పరిస్థితి ఏర్పడడంతో, భారత పురావస్తు శాఖ (ASI) 1979–1990 మధ్యకాలంలో ఆలయాన్ని రాతి రాయిగా   విడదీసి, ప్రస్తుత అలంపురం సమీపానికి తరలించి యథాతథంగా పునర్నిర్మించింది. భారతదేశంలో విజయవంతంగా పునఃస్థాపించబడిన ప్రాచీన దేవాలయాలలో ఇది ఒక విశిష్ట ఉదాహరణగా గుర్తింపు పొందింది. 

ఆలయం తూర్పు ముఖంగా నిర్మించబడింది. గర్భగృహం, అంతరాలయం, మండపం, నంది మండపం, శిల్పాలతో అలంకరించిన స్తంభాలు చాళుక్య శిల్పకళా నైపుణ్యాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. గంగ, యమునా, శివుని వివిధ రూపాలు, మకరతోరణాలు, హంసతోరణాలు వంటి శిల్పాలు విశేష ఆకర్షణగా నిలుస్తాయి.  భక్తుల విశ్వాసం ప్రకారం సంగమేశ్వర స్వామిని దర్శించడం ద్వారా పితృదేవతల అనుగ్రహం, పాప విమోచనం, కుటుంబ శ్రేయస్సు లభిస్తాయి. ముఖ్యంగా మహాశివరాత్రి, కార్తీకమాసం సందర్భంగా వేలాది మంది భక్తులు ఇక్కడ ప్రత్యేక అభిషేకాలు నిర్వహిస్తారు.

పాపనాశి దేవాలయ సముదాయం – పాపాలను హరించే పవిత్ర క్షేత్రం

అలంపురానికి నైరుతి దిశలో సుమారు 1.5 కి.మీ. దూరంలో ఉన్న పాపనాశి దేవాలయ సముదాయం చాళుక్యుల తరువాత రాష్ట్రకూటులు మరియు పశ్చిమ చాళుక్యుల కాలంలో, సుమారు 9వ నుండి 11వ శతాబ్దాల మధ్య నిర్మించబడింది. ఈ సముదాయంలో ప్రస్తుతం 23 ప్రాచీన దేవాలయాలు ఉన్నాయి. ఇవి ప్రధానంగా శివునికి అంకితం చేయబడినప్పటికీ, విష్ణు, దేవి మరియు ఇతర దేవతలకు సంబంధించిన శిల్పాలు కూడా కనిపిస్తాయి.  ఈ సముదాయంలోని ప్రధాన ఆలయం పాపనాశీశ్వర స్వామి ఆలయం. పాపనాశిఅనే పేరుకు అర్థం పాపాలను నశింపజేసేవాడు. ఈ క్షేత్రంలో భక్తిశ్రద్ధలతో స్నానం చేసి, శివుని దర్శించి పూజలు చేస్తే జన్మజన్మాంతర పాపాలు తొలగుతాయని విశ్వాసం. అందుకే ఈ ప్రాంతానికి పాపనాశిఅనే పేరు వచ్చింది.  ఈ ఆలయాలు ప్రధానంగా నాగర శిల్పశైలిలో నిర్మించబడ్డాయి. గర్భగృహాలు, మండపాలు, నంది విగ్రహాలు, నాట్యమూర్తి శివుడు (నటరాజ), సప్తమాతృకలు, సముద్రమథనం వంటి పురాణ ఘట్టాలను ప్రతిబింబించే శిల్పాలు భారతీయ దేవాలయ కళకు అపూర్వ నిదర్శనాలు. శ్రీశైలం జలాశయ నిర్మాణంతో ఈ ఆలయాల అసలు ప్రదేశం మునిగిపోయే ప్రమాదం ఏర్పడడంతో, భారత పురావస్తు శాఖ 1980లలో ఈ దేవాలయాలను శాస్త్రీయ పద్ధతిలో విడదీసి ఎత్తైన ప్రదేశానికి తరలించి పునర్నిర్మించింది. ఈ పునఃస్థాపన భారతీయ వారసత్వ సంరక్షణలో ఒక గొప్ప విజయంగా పరిగణించబడుతుంది. 

యాత్రికులకు ఉపయోగకరమైన సమాచారం

రాష్ట్రం: తెలంగాణ
జిల్లా: జోగులాంబ గద్వాల
సమీప నగరం: కర్నూలు (సుమారు 27 కి.మీ.)
హైదరాబాద్ నుండి దూరం: సుమారు 220 కి.మీ.
సమీప నదులు: తుంగభద్రా – కృష్ణా సంగమం
ప్రత్యేకతలు: అష్టాదశ మహా శక్తి పీఠం, నవబ్రహ్మ శివాలయాలు, దక్షిణ కాశి, శ్రీశైల పశ్చిమ ద్వారం. 

శ్రీశైలం ఇష్టకామేశ్వరి దేవి ఆలయం

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని నంద్యాల జిల్లాలో, శ్రీశైలం క్షేత్రానికి సమీపంలోని దట్టమైన నల్లమల అటవీ ప్రాంతంలో వెలసిన పవిత్ర శక్తి పీఠమే **శ్రీ ఇష్టకామేశ్వరి దేవి ఆలయం**. శ్రీ మల్లికార్జున స్వామి, భ్రమరాంబికా దేవి ఆలయాల తర్వాత భక్తులు అత్యంత భక్తిశ్రద్ధలతో దర్శించుకునే క్షేత్రాలలో ఇది ఒకటి. ప్రకృతి ఒడిలో, గుహను పోలిన చిన్న ఆలయంలో కొలువై ఉన్న ఈ అమ్మవారు భక్తుల కోరికలను నెరవేర్చే దేవిగా విశ్వసించబడుతున్నారు. "ఇష్టకామేశ్వరి" అనే పేరుకే "భక్తుల ఇష్టకామ్యాలను నెరవేర్చే దేవి" అనే అర్థం ఉంది. 

ఈ ఆలయం శ్రీశైలం నుండి సుమారు 20 కిలోమీటర్ల దూరంలో అడవి ప్రాంతంలో ఉంది. సాధారణ వాహనాలు వెళ్లలేని మార్గం కావడంతో ప్రత్యేక జీపుల ద్వారా కొంతదూరం ప్రయాణించి, అక్కడి నుంచి కొంతదూరం కాలినడకన చేరుకోవాల్సి ఉంటుంది. ఈ ప్రయాణం సాహసోపేతమైనదైనా, నల్లమల అడవుల సహజ సౌందర్యం భక్తులకు మరపురాని అనుభూతిని కలిగిస్తుంది. అడవి సంరక్షణ నిబంధనల కారణంగా సాయంత్రం తర్వాత ఈ ప్రాంతంలో ప్రవేశానికి పరిమితులు ఉంటాయి. 

ఆలయంలోని ప్రధాన దేవత పార్వతీదేవి స్వరూపమైన ఇష్టకామేశ్వరి అమ్మవారు. అమ్మవారి విగ్రహం నాలుగు చేతులతో దర్శనమిస్తుంది. రెండు చేతుల్లో తామర పుష్పాలు, మరో చేతిలో శివలింగం, ఇంకో చేతిలో రుద్రాక్ష జపమాలను ధరించి ఉంటుంది. ఈ రూపం శైవ సంప్రదాయంలో పార్వతీదేవి తపోమూర్తి స్వరూపాన్ని సూచిస్తుందని పండితులు భావిస్తారు. ఆలయం చిన్న గుహలో ఉండటం వల్ల అక్కడి ప్రశాంతమైన వాతావరణం భక్తుల్లో ఆధ్యాత్మిక భావాన్ని మరింత పెంచుతుంది. 

ఈ ఆలయంలో అత్యంత విశేషంగా చెప్పుకునే అంశం అమ్మవారి నుదురు. దర్శనానికి వచ్చిన భక్తులు కుంకుమను అమ్మవారి నుదుటిపై సమర్పించడం ఆనవాయితీ. ఆ సమయంలో విగ్రహం నుదుటి భాగం మానవ చర్మంలా మృదువుగా అనిపిస్తుందని అనేక మంది భక్తులు తమ అనుభవంగా చెబుతారు. దీనిని భక్తులు దైవ మహిమగా భావిస్తారు. అయితే ఇది భక్తుల విశ్వాసానికి సంబంధించిన అంశమని గుర్తుంచుకోవాలి. 

స్థానిక చెంచు గిరిజనులు ఈ ఆలయ సేవా కార్యక్రమాల్లో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తూ తరతరాలుగా అమ్మవారిని ఆరాధిస్తున్నారు. శ్రీశైలం ప్రాంత చరిత్రలో చెంచు సమాజానికి ప్రత్యేక స్థానం ఉండటంతో, ఈ ఆలయం వారి ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయాలకు కూడా ప్రతీకగా నిలుస్తుంది. ఇక్కడ దద్దోజనం, పొంగలి వంటి నైవేద్యాలను సమర్పించడం ఆనవాయితీగా కొనసాగుతోంది. 

ఇష్టకామేశ్వరి ఆలయం నిర్మాణ కాలానికి సంబంధించిన ఖచ్చితమైన శాసన ఆధారాలు లేనప్పటికీ, ఆలయ నిర్మాణ శైలి మరియు శిల్పకళను పరిశీలించిన చరిత్రకారులు దీనిని సుమారు 8వ నుండి 10వ శతాబ్దాల మధ్యకాలానికి చెందిన ప్రాచీన దేవాలయంగా భావిస్తున్నారు. ఈ ఆలయం శ్రీశైలం మహాక్షేత్ర పరిధిలోని ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయంలో ఒక విశిష్ట స్థానాన్ని సంపాదించుకుంది.

ప్రతి సంవత్సరం తెలుగు రాష్ట్రాలతో పాటు కర్ణాటక, మహారాష్ట్ర, తమిళనాడు వంటి ప్రాంతాల నుంచి వేలాది మంది భక్తులు ఈ క్షేత్రాన్ని సందర్శిస్తారు. ప్రకృతి, ఆధ్యాత్మికత, ప్రాచీన సంప్రదాయం ఈ మూడు అంశాల సమ్మేళనంగా నిలిచిన ఇష్టకామేశ్వరి దేవి ఆలయం శ్రీశైలం యాత్రలో తప్పక దర్శించదగిన పవిత్ర స్థలంగా ప్రసిద్ధి చెందింది.  

బహుముఖప్రజ్ఞాశాలి పసుపులేటి కన్నాంబ

 తెలుగు సినీ చరిత్రలో భాష, నవరసాలు మేళవించిన నటనాకౌశలం కలిగిన నటీమణులలో సావిత్రి కన్నా ముందు తరం వారిలో అగ్రగణ్యురాలు పసుపులేటి కన్నాంబ గారు. ఆరోజుల్లో ఏడువారాల నగలు వేసుకునే ధనవంతురాలైన మహిళగా పేరోందారు. బాగా సంపాదిస్తున్న రోజుల్లో ఇంట్లో ఎక్కడ పడితే అక్కడ దాచుకునేవారట. నిండైనా విగ్రహం, అనన్యసమానమైన వాక్పటిమ, సంభాషణల్లో స్పష్టత. పల్నాటి నాగమ్మగా, ద్రౌపదిగా, కౌసల్యగా, జోథాబాయిగా, చంద్రమతిగా, చండికగా, పార్వతిగా, కణ్ణగిగా ఎన్నో పౌరాణిక చారిత్రాత్మక మరియు సాంఘిక పాత్రలను 170కు పైగా చిత్రాలలో అద్భుతంగా పోషించిన నటనారాణి కన్నాంబ గారు. అంతే కాదు సావిత్రి, అనసూయ, అన్నపూర్ణ వంటి స్త్రీపాత్రలే కాదు, ఎన్నో మగపాత్రలు కూడా నాటకాలలో వేశారు కన్నాంబగారు. ఆవిడ పద్యాలు పాడితే వన్స్ మోర్ అని ప్రేక్షకులు చప్పట్లు కొడుతూ కోరేవారట. 

పసుపులేటి కన్నాంబ జన్మతేదీ గురించి ఖచ్చితమైన సమాచారం లేదు. వివిధ వేదికల్లో ఆమె జనన సంవత్సరం 1910, 1912, 1913గా పేర్కొనబడింది. అయితే, 1949 అక్టోబరులో పేసుం పడం పత్రికకు ఇచ్చిన ఇంటర్వ్యూలో కన్నాంబ తన జన్మతేదీ 1911 అక్టోబర్ 5 అని పేర్కొన్నారు. 

కన్నాంబ కడపలో లోకాంబ, వెంకటనరసయ్య దంపతులకు జన్మించారు. ఆమె తండ్రి ప్రభుత్వ కాంట్రాక్టర్. ఏకైక సంతానమైన కన్నాంబ, ఏలూరులోని తన మాతామహుల వద్ద పెరిగింది. ఆమె తాత నాథముని నాయుడు గ్రామ వైద్యుడు కాగా, అమ్మమ్మ గ్రామ నర్సుగా సేవలందించేది. చిన్నప్పటి నుంచే ఆమెకు సంగీతంపై మంచి పట్టు ఉండేది. కర్ణాటక సంగీతంలో శిక్షణ పొందింది. సాహిత్యం, కవిత్వం అంటే అమితమైన అభిరుచి ఉన్న ఆమె తాత, ఆమె విద్యాభ్యాసాన్ని స్వయంగా పర్యవేక్షించారు. 

రంగస్థల ప్రవేశం

1927లో, పదహారేళ్ల వయసులో, ఏలూరులో నారాల నాటక సమాజం ప్రదర్శించిన హరిశ్చంద్ర నాటకాన్ని కన్నాంబ వీక్షించింది. ఆ నాటకంలో చంద్రమతి పాత్రధారి ఎంతో భావోద్వేగంతో పాట పాడుతూ ఏడ్చినా, ప్రేక్షకులు నవ్వారు. అది చూసిన కన్నాంబ, "ఇంకా బాగా నటించాలి" అని గట్టిగా వ్యాఖ్యానించింది. దీంతో మనస్తాపానికి గురైన ఆ నటుడు, "నటన అంత సులభం కాదు, నువ్వే వచ్చి చేసి చూపు" అని సవాలు విసిరాడట. కన్నాంబ వెంటనే వేదికపైకి ఎక్కి పాట పాడి, నటించి, కాసేపటి క్రితం నవ్విన అదే ప్రేక్షకులను కన్నీళ్లు పెట్టించింది. ఆమె అసాధారణ నటనా ప్రస్థానానికి అదే నాంది అయింది. మరుసటి రోజే ఆమె ఆ నాటక సంస్థలో ప్రధాన నటిగా చేరి, అనసూయ, సావిత్రి, యశోద వంటి పాత్రలను పోషించి విశేష ప్రశంసలు అందుకుంది.

ఈ నాటక సమాజ నిర్వాహకుల్లో ఒకరైన కడారు నాగభూషణం కన్నాంబను ప్రేమించి 1934 ఏప్రిల్‌లో వివాహం చేసుకున్నారు. అది ఆయన రెండో వివాహం. నాగభూషణం గారు నాటక ప్రయోక్త, దర్శక నిర్మాతలు. అదే సంవత్సరం ఈ దంపతులు శ్రీరాజరాజేశ్వరి నాట్య మండలి అనే తమ స్వంత నాటక సంస్థను స్థాపించి, మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీతో పాటు నిజాం ప్రాంతాల్లోనూ నాటకాలు ప్రదర్శించారు. తదుపరి అడుగు సహజంగానే సినీరంగమే అయింది. స్టార్ కంబైన్స్ సంస్థకు చెందిన ఎ. రామయ్య, కొల్హాపూర్‌లోని శాలిని సినీటోన్ స్టూడియోలో రూపొందిన హరిశ్చంద్ర చిత్రంలో చంద్రమతి పాత్ర కోసం ఆమెను ఆహ్వానించారు. ఆమె అంగీకరించడంతో సినీ జీవితం ప్రారంభమైంది.

ఆ తర్వాత బెజవాడకు చెందిన సరస్వతి టాకీస్ సంస్థ ద్రౌపది వస్త్రాపహరణం (1936) చిత్రంలో ద్రౌపది పాత్రను ఆమెకు అప్పగించింది. ఈ చిత్రం కూడా కొల్హాపూర్‌లోనే తెరకెక్కింది. వెల్ పిక్చర్స్ నిర్మించిన కనకధార చిత్రంలో ఆమె విషాదభరిత నటనకు అపారమైన ప్రశంసలు లభించాయి. అలా ఆమె స్టార్‌గా ఎదగడం ప్రారంభమైంది. అనంతరం హెచ్.ఎం.రెడ్డి, బి.ఎన్.రెడ్డిలతో కలిసి గృహలక్ష్మి(1938) చిత్రంలో నటించారు. తరువాత జయా ఫిలిమ్స్ నిర్మించిన కాళిదాసు చిత్రంలో నటించింది. ఈ సంస్థే తర్వాత శోభనాచల స్టూడియోస్, అనంతరం వీనస్ స్టూడియోస్‌గా రూపాంతరం చెందింది. సరస్వతి టాకీస్ భాగస్వామ్యంతో రూపొందిన చండిక చిత్రంలో ఆమె ప్రధాన పాత్ర పోషించింది. ఆ చిత్రంలో కోపం, ద్వేషం, ప్రేమ వంటి విభిన్న భావోద్వేగాలను అద్భుతంగా ఆవిష్కరించి, అప్పటివరకు విషాద నాయికగా ఉన్న తన ఇమేజ్‌కు భిన్నమైన కోణాన్ని చూపించింది.

తమిళ చిత్రరంగంలో అడుగులు

రాజగోపాల్ పిక్చర్స్, మోషన్ పిక్చర్ ప్రొడ్యూసర్స్ కౌన్సిల్ (తరువాతి జెమినీ స్టూడియో)లో కృష్ణ తూతు చిత్రాన్ని నిర్మించాలనుకున్నప్పుడు, దర్శకుడు రఘుపతి ప్రకాశ్ ఆమెను తన తొలి తమిళ చిత్రానికి ఎంపిక చేశారు.అయితే తమిళ సంభాషణల ఉచ్చారణలో తడబాటు, బలమైన తెలుగు యాస కారణంగా ఆ చిత్రం ఆశించిన విజయం సాధించలేదు. కానీ, ఎం.కె.త్యాగరాజ భాగవతార్ నటించిన క్లాసిక్ చిత్రం అశోక్ కుమార్ నిర్మాతలు ఆమెపై విశ్వాసం ఉంచారు. ఆ చిత్రంలో రచయిత ఎలంగోవన్ రాసిన తమిళ సంభాషణలను ఆమె ఎంతో చక్కగా పలకడంతో, 1941లో రూపొందిన కణ్ణగి చిత్రంలో ప్రధాన పాత్రకు ఆమెనే సహజ ఎంపికగా మారింది.

ఇప్పటికే ఆమె, భర్త నాగభూషణంతో కలిసి శ్రీరాజరాజేశ్వరి ఫిల్మ్ కంపెనీని స్థాపించారు. త్యాగరాజ భాగవతార్ పాటలకు అనుగుణంగా నృత్యం చేయడానికి ఆమె ప్రత్యేకంగా భరతనాట్యం నేర్చుకుంది. ఆయన పాడితే ఆమె నర్తించడం అనే తరహా దృశ్యాలు ప్రేక్షకులను ఎంతగానో అలరించి, తర్వాతి చిత్రాలకు మార్గదర్శకంగా నిలిచాయి.

అమరమైన నటన

జూపిటర్ ఫిలిమ్స్ నిర్మించిన కణ్ణగి చిత్రానికి ఆర్.ఎస్.మణి దర్శకత్వం వహించగా, ఎలంగోవన్ కథ, సంభాషణలు రాశారు. సాహిత్య గంభీరతతో కూడిన కవితాత్మక తమిళాన్ని భావోద్వేగం, స్పష్టమైన ఉచ్చారణ, సరైన లయతో ఆమె పలికిన తీరు చిరస్మరణీయంగా నిలిచింది. ఆ చిత్రంలో ఆమె నటన ఈ రోజుకీ ఆదర్శప్రాయంగా భావించబడుతుంది. కన్నాంబ పేరు "కణ్ణగి" పాత్రకు పర్యాయపదంగా మారిపోయింది. ఆ చిత్రంలో ఆమె, యు.ఆర్.జీవరత్నం మధ్య సాగిన ప్రశ్నోత్తర గీతం తర్వాతి కాలంలో అనేక చిత్రాలకు ఆదర్శంగా నిలిచింది. ఈ చిత్ర సంగీత దర్శకుడు ఎస్. వి. వెంకట్రామన్‌కు  ఈ అవకాశం రావడానికి కారణం, అప్పటికే కన్నాంబ నిర్మించిన తల్లి ప్రేమ చిత్రానికి ఆయన సంగీతం సమకూర్చడం. అనంతరం ఆయన మీరా వంటి చిరస్మరణీయ చిత్రాలకు సంగీతం అందించారు.

కన్నాంబగారు కేవలం నటి మాత్రమే కాదు, గాయని కూడా. సినిమాల్లో నటించడమే కాకుండా అనేక చిత్రాల్లో తన పాటలను తానే ఆలపించారు. ఆ కాలంలో ప్లేబ్యాక్ విధానం పూర్తిగా స్థిరపడకముందు నటీనటులే పాటలు పాడేవారు. గృహలక్ష్మి, తల్లిప్రేమ, చండిక, మాయా మచ్చీంద్ర, పల్నాటి యుద్ధం వంటి చిత్రాల్లో ఆమె గానం ప్రేక్షకులను ఆకట్టుకుంది. కన్నాంబ గారు నవరసాలను సమానంగా పోషించిన అరుదైన నటి. చాలామంది "ట్రాజెడీ క్వీన్"గా గుర్తించినప్పటికీ, ఆమె విషాద పాత్రలకే పరిమితం కాలేదు. పౌరాణిక, చారిత్రాత్మక, జానపద, సాంఘిక చిత్రాల్లో కోపం, వీరత్వం, కరుణ, హాస్యం, భక్తి వంటి అన్ని రసాలను సమర్థంగా ప్రదర్శించి నవరస నటిగా పేరు తెచ్చుకున్నారు. 

ఆమె భర్త కడారు నాగభూషణంతో కలిసి స్థాపించిన శ్రీ రాజరాజేశ్వరి ఫిల్మ్ కంపెనీ దక్షిణ భారత చిత్రసీమలో అత్యంత క్రమశిక్షణ కలిగిన నిర్మాణ సంస్థలలో ఒకటిగా పేరుపొందింది. వీరు సిబ్బందికి జీతాలు నెలాఖరుకే ముందుగానే చెల్లించేవారు. సెట్లో పనిచేసే ప్రతి ఒక్కరికీ భోజన సదుపాయం కల్పించేవారు.కళాకారులు, సాంకేతిక నిపుణులను కుటుంబ సభ్యుల్లా చూసుకునేవారు. 

కన్నాంబ దంపతులు అవసరంలో ఉన్నవారికి డబ్బులు అప్పుగా ఇవ్వడం, చాలామందికి హామీదారులుగా సంతకాలు చేయడం వల్ల భారీ ఆర్థిక నష్టాలను ఎదుర్కొన్నారు. నిర్మించిన కొన్ని సినిమాలు కూడా నష్టపోవడంతో జీవితాంతంలో ఆర్థిక పరిస్థితి బలహీనపడింది. ఆవిడ స్థాపించిన నిర్మాణ సంస్థ తెలుగు, తమిళ భాషలతో పాటు కొన్ని చిత్రాలను కన్నడలో కూడా నిర్మించింది. ఆ కాలంలో బహుభాషా నిర్మాణాలను చేపట్టిన తొలి మహిళా నిర్మాతల్లో ఆమె ఒకరు. దాదాపు రెండున్నర దశాబ్దాల పాటు దక్షిణ భారత సినీరంగంలో అగ్రనటిగా కొనసాగారు. ఆవిడ నిర్మించిన నవజీవనం (1949) చిత్రం అప్పటి ఉమ్మడి మద్రాస్ రాష్ట్రం నుంచి ఉత్తమ చిత్రంగా గుర్తింపు పొందింది. ఇది ఆమె నిర్మాతగా సాధించిన ముఖ్య విజయాల్లో ఒకటి. 1940–50 దశకాల్లో ఆమెకు ఉన్న ప్రజాదరణ ఎంతగానో ఉండేది. అప్పట్లో మార్కెట్లో కన్నాంబ లోలాకులు అనే పేరుతో ఆభరణాలు కూడా అమ్ముడయ్యేవని సినీ రచయిత రావికొండలరావు తన రచనల్లో పేర్కొన్నారు. 

ఆమె చివరి చిత్రాలు

ఆమె జీవితం చివరిదశలో కూడా నటన కొనసాగించారు. "ఆత్మబలం", "రామదాసు", "పరువు ప్రతిష్ఠ", "లవకుశ", "ఆప్తమిత్రులు", "ఆత్మబంధువు" వంటి చిత్రాల్లో ముఖ్యమైన పాత్రలు పోషించారు. 

మరణానంతరం చోటుచేసుకున్న విషాద సంఘటన

కొన్ని జీవితచరిత్రలు, కుటుంబ సభ్యుల కథనాల ప్రకారం, కన్నాంబను సంప్రదాయం ప్రకారం నగలతో సమాధి చేయగా, అనంతరం ఆమె సమాధిని దొంగలు తవ్వి నగలు అపహరించారని, ఆమె భౌతికకాయం కూడా కనిపించకుండా పోయిందని ప్రచారంలో ఉంది. దీనిపై పలు కథనాలు ఉన్నప్పటికీ, ఖచ్చితమైన చారిత్రక ఆధారాలు పరిమితంగానే ఉన్నాయి. 

మహిళా నిర్మాతలకు మార్గదర్శి

1930–40 దశకాల్లో మహిళలు నటించడం కూడా అరుదైన కాలంలో, కన్నాంబ నటి మాత్రమే కాకుండా నిర్మాణ సంస్థను విజయవంతంగా నడిపిన తొలి తెలుగు మహిళా నిర్మాతల్లో ఒకరిగా నిలిచారు. ఆమె తర్వాత భానుమతి, సావిత్రి వంటి నటీమణులు నిర్మాణ రంగంలోకి రావడానికి ఆమె ఆదర్శంగా నిలిచారు. 

వ్యక్తిత్వం, కుటుంబం, వారసత్వం

కన్నాంబ అత్యంత భక్తిశ్రద్ధలు కలిగిన వ్యక్తి. ప్రతి రోజు సినిమా షూటింగ్‌కు బయలుదేరే ముందు పూజ చేసేది. ఆమెకు సంతానం లేకపోవడంతో ఒక కుమారుడిని, ఒక కుమార్తెను దత్తత తీసుకున్నారు. కుమార్తె రాజరాజేశ్వరి, దర్శకుడు సి. పుల్లయ్య కుమారుడు, దర్శకుడు సి. ఎస్. రావును వివాహం చేసుకుంది. దత్తపుత్రుడు తబలా విద్వాంసుడు. 170కుపైగా చిత్రాల్లో నటిగా, 25కుపైగా చిత్రాలకు నిర్మాతగా సేవలందించిన ఆమె కెరీర్‌లో మనోహర చిత్రంలో రాజమాత పాత్ర మరో మైలురాయిగా నిలిచింది.

ప్రముఖ నటి అంజలీదేవి కన్నాంబ గురించి ఇలా గుర్తుచేసుకున్నారు - తమిళంలో సంభాషణలు ఎలా చెప్పాలో, పెద్దలకు నమస్కారం ఎలా చేయాలో వంటి చిన్నచిన్న విషయాలనూ ఆమె మాకు నేర్పేవారు. తమిళ సినీ ప్రపంచంలోకి అడుగుపెట్టిన అనేక తెలుగు నటీనటులకు ఆమె స్ఫూర్తిగా నిలిచారు.

1964 మే 7న కన్నాంబ కన్నుమూశారు. ఏ భాషలోనైనా రాణించాలంటే ఆ భాషను నేర్చుకోవాలనే సంకల్పం ఉంటే చాలని కన్నాంబ తన జీవితంతో నిరూపించారు. నేటి తరానికి కూడా అది ఒక గొప్ప పాఠమే. 

శ్రీరంగపట్నం సమీపంలోని శ్రీ నిమిషాంబాదేవి ఆలయం

కర్ణాటక రాష్ట్రంలోని మండ్య జిల్లాలో, చారిత్రక ప్రాధాన్యం కలిగిన శ్రీరంగపట్నం పట్టణానికి సుమారు రెండు కిలోమీటర్ల దూరంలో, కావేరీ నది ఒడ్డున గంజాం గ్రామంలో వెలసిన శ్రీనిమిషాంబాదేవి ఆలయం దక్షిణ భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ శక్తి పీఠాలలో ఒకటిగా భావించబడుతుంది. ఈ ఆలయం ప్రకృతి సౌందర్యం, ఆధ్యాత్మిక శక్తి, చారిత్రక నేపథ్యం మరియు స్థానిక ప్రజల విశ్వాసాల సమ్మేళనంగా నిలిచింది. నిమిషాంబ అనే పేరే ఈ ఆలయ ప్రత్యేకతను తెలియజేస్తుంది. సంస్కృతంలో నిమిష అంటే ఒక క్షణం లేదా కన్నుమూసేంత సమయం, అంబ అంటే పార్వతీదేవి. భక్తులు కోరుకున్న కోరికలను అమ్మవారు అత్యంత త్వరగా నెరవేర్చుతారని ఉన్న విశ్వాసం వల్ల ఆమెకు "నిమిషాంబ" అనే నామం వచ్చింది. 

నిమిషాంబాదేవి ఎవరు?

నిమిషాంబా దేవిని పార్వతీదేవి యొక్క ఉగ్ర-కరుణామయ స్వరూపంగా ఆరాధిస్తారు. శక్తి, రక్షణ, దుష్ట సంహారం, భక్తులకు తక్షణ అనుగ్రహం ప్రసాదించడం వంటి లక్షణాలతో ఈ దేవి ప్రసిద్ధి చెందింది. ఆలయంలో ప్రధాన విగ్రహం ముందు శ్రీచక్రం ప్రతిష్ఠించబడటం ఈ క్షేత్రానికి మరింత తాంత్రిక, శ్రీవిద్యా సంప్రదాయ ప్రాముఖ్యతను ఇస్తుంది. నిత్యం శ్రీచక్రానికి కుంకుమార్చన నిర్వహించడం ఆలయ విశిష్ట ఆచారాలలో ఒకటి. 

స్థలపురాణం – నిమిషంలో ప్రత్యక్షమైన తల్లి

ఈ ఆలయంతో ముడిపడిన అత్యంత ప్రసిద్ధ కథ ముక్తరాజు ముక్తరాస) గురించినది. స్థలపురాణం ప్రకారం, సోమవంశ ఆర్యక్షత్రియ వంశానికి చెందిన రాజు ముక్తరాజు తీవ్ర తపస్సు చేసి పార్వతీదేవిని ఆరాధించాడు. అదే సమయంలో అతని రాజ్యంపై శుభాహు, ఘటోధరుడు వంటి రాక్షసులు దాడి చేసి ప్రజలను బాధించారు. రాజు ఎంతో భక్తితో దేవిని ప్రార్థించగా, అమ్మవారు ప్రత్యక్షమై "నీకు ఎప్పుడైనా ఆపద వచ్చినా నేను ఒక నిమిషంలో వచ్చి నిన్ను రక్షిస్తాను" అని వరమిచ్చిందని కథ చెబుతుంది.

ఆ తర్వాత జరిగిన యుద్ధంలో రాజు దేవిని స్మరించగానే అమ్మవారు క్షణాల్లో ప్రత్యక్షమై రాక్షసులను సంహరించిందని విశ్వాసం. అందుకే ఆమెకు నిమిషాంబ అనే పేరు ఏర్పడిందని స్థానిక సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఈ కథలో చారిత్రక ఆధారాల కంటే భక్తి సంప్రదాయం మరియు స్థానిక స్థలపురాణం ప్రధానమైనవి. చరిత్రకారులు దీనిని శాసనాధారాలతో నిర్ధారించలేకపోయినప్పటికీ, అనేక శతాబ్దాలుగా ఈ కథ భక్తుల విశ్వాసంలో జీవిస్తోంది.

ఆలయ నిర్మాణ చరిత్ర

ప్రస్తుతం కనిపిస్తున్న ఆలయం సుమారు 400 సంవత్సరాల క్రితం మైసూరు రాజా మొదటి వడయార్ పాలనలో నిర్మించబడినదిగా భావించబడుతోంది. కొన్ని సంప్రదాయాలు దీనిని ముమ్మడి కృష్ణరాజ వడయార్ కాలానికి చెందినదిగా పేర్కొంటాయి. అయితే దీనికి సంబంధించిన ఖచ్చితమైన శాసన ఆధారాలు పరిమితంగానే ఉన్నాయి. ఆలయం చిన్నదైనా ద్రావిడ శైలిలో నిర్మించబడింది.

ఆలయ ముఖ్య విశేషాలు:

* ఏడు అంతస్తుల రాజగోపురం
* తూర్పు ముఖంగా ఉన్న గర్భగుడి
* దేవి ఎదుట ప్రతిష్ఠించిన శ్రీచక్రం
* శివుని ముక్తేశ్వర/అక్షీశ్వర లింగం
* లక్ష్మీనారాయణ స్వామి ఆలయం
* కావేరీ నదికి దిగే రాతి మెట్లు

ఈ మూడు దేవాలయాలు ఒకే ప్రాంగణంలో ఉండటం శైవ, శాక్తేయ, వైష్ణవ సంప్రదాయాల సమన్వయాన్ని సూచిస్తుంది. 

కాకులకు నైవేద్యం – ప్రత్యేక సంప్రదాయం

ఈ ఆలయంలో ప్రసిద్ధి చెందిన ఒక విశిష్ట ఆచారం ఉంది. పూజారి మొదట బలిపీఠంపై నైవేద్యాన్ని ఉంచి పెద్ద ఇత్తడి గంటను మోగిస్తారు. గంట శబ్దం వినగానే సమీపంలోని కాకులు వచ్చి నైవేద్యాన్ని స్వీకరిస్తాయని స్థానిక సంప్రదాయం చెబుతుంది. భక్తులు దీనిని దేవి కృపకు సంకేతంగా భావిస్తారు. ఇది ఆలయానికి ప్రత్యేక గుర్తింపుగా మారింది. 

"నిమిషంలో కోరిక నెరవేరుతుంది" అనే విశ్వాసం

ఈ ఆలయం అత్యంత ప్రసిద్ధి పొందడానికి ప్రధాన కారణం భక్తులలో ఉన్న విశ్వాసం. భక్తులు ముఖ్యంగా ఈ కోరికలతో అమ్మవారిని దర్శిస్తారు:

* వివాహం త్వరగా జరగడం
* సంతాన ప్రాప్తి
* కోర్టు వ్యవహారాల్లో విజయం
* ఉద్యోగం
* వ్యాపారాభివృద్ధి
* కుటుంబ సమస్యల పరిష్కారం
* మానసిక ప్రశాంతత

ఒక్కసారి నిజమైన భక్తితో ప్రార్థిస్తే అమ్మవారు నిమిషాల్లో స్పందిస్తుంది అనే నమ్మకం శతాబ్దాలుగా కొనసాగుతోంది. 

శ్రీచక్ర మహిమ

నిమిషాంబాలయంలో ప్రత్యేకమైనది శ్రీచక్రం. శ్రీవిద్యా సంప్రదాయంలో శ్రీచక్రాన్ని సాక్షాత్ ఆదిపరాశక్తి స్వరూపంగా భావిస్తారు. అందువల్ల ఇక్కడ కుంకుమార్చనలు, చండీహోమాలు, దుర్గాహోమాలు, నవరాత్రి విశేష పూజలు అత్యంత వైభవంగా నిర్వహిస్తారు. 

మొదటి రాజా వడయార్‌కు దేవి కలలో దర్శనం (స్థలపురాణం)

మైసూరు రాజు మొదటి రాజా వడేయార్ ఒకసారి కలలో నిమిషాంబాదేవిని దర్శించాడు. కావేరీ నది ఒడ్డున తన ఆలయాన్ని నిర్మించాలని అమ్మవారు ఆజ్ఞాపించారని, ఆ తర్వాత రాజ్యంలో శాంతి, ఐశ్వర్యం పెరిగాయని చెబుతారు. అయితే దీనికి చారిత్రక పత్రాధారాలు లేవు.చారిత్రకంగా విశ్వసనీయమైన విషయం ఏమిటంటే, వడేయార్ రాజులు ఈ ఆలయానికి ప్రోత్సాహం అందించారు. వారు నిత్య పూజలు నిర్వహించేలా దానాలు చేశారు. శ్రీచక్ర ఆరాధనను ప్రోత్సహించారు, పండుగలు నిర్వహించేందుకు సహాయం చేశారు, కావేరీ ఘాట్‌లను అభివృద్ధి చేశారు.

స్థానిక కథనాల ప్రకారం, వడయార్ రాజుల సైనికులు యుద్ధానికి వెళ్లే ముందు నిమిషాంబా దేవిని దర్శించి ఆశీర్వాదం తీసుకునేవారు. యుద్ధం ముగిసిన తర్వాత క్షేమంగా తిరిగి వచ్చిన వారు ఆలయానికి కానుకలు సమర్పించేవారని చెబుతారు.

శ్రీరామకృష్ణ పరమహంస – త్రైలింగస్వామి మహాసంగమం

క్రీ.శ. 1868 ప్రాంతంలో శ్రీరామకృష్ణ పరమహంస కాశీ యాత్రకు వచ్చారు. ఈ యాత్రను మథుర్‌బాబు ఏర్పాటు చేశారు. ఆయనతో పాటు హృదయ్‌ (హృదయరామ్) సహా సుమారు 125 మంది యాత్రికులు వచ్చారు.

ఆ సమయంలో మణికర్ణికా ఘాట్ వద్ద త్రైలింగస్వామి నివసించేవారు. త్రైలింగస్వామి కాళీ ఉపాసకులు కూడా. మణికర్ణికా ఘాట్‌లో అప్పట్లో నిరంతర శవదహనం వల్ల మెట్లన్నీ కాలిపోయేంత వేడిగా ఉండేవి, ఆయన ఆ వేడిని లెఖ్ఖపెట్టకుండా ఆ రాళ్ల మీదే కూర్చునేవాడు, ఆయన శరీరానికి ఎటువంటి హానీ కలగలేదు కూడా.  సాధారణంగా ఆయన ఎవ్వరితోనూ మాట్లాడరు; తన దగ్గరకు వచ్చిన వారిని కూడా ప్రోత్సహించరు. కానీ శ్రీరామకృష్ణులను చూసిన వెంటనే వారికి ప్రత్యేకమైన ఆదరణ చూపారు. సంజ్ఞల ద్వారా తన దగ్గరకు రమ్మని పిలిచి, తన పక్కనే కూర్చోబెట్టారు. అనంతరం తన నస్యపు (స్నఫ్) పెట్టెను వారికి అందించారు.

అప్పుడు శ్రీరామకృష్ణులు ఒక గంభీరమైన ప్రశ్న అడిగారు:

“భగవంతుడు ఒక్కడేనా? లేక అనేక రూపాలలో ఉన్నాడా?”

త్రైలింగస్వామి మాటలతో కాకుండా సంజ్ఞల ద్వారా ఇలా సమాధానం ఇచ్చారు:

“నువ్వు సమాధి స్థితిలో ఉన్నప్పుడు భగవంతుడు ఒక్కడే. ప్రపంచ చైతన్యంలో ఉన్నప్పుడు ఆయనే అనేక రూపాలుగా కనిపిస్తాడు.”

ఈ సమాధానం విని శ్రీరామకృష్ణులు ఎంతో సంతోషించి, త్రైలింగస్వామిని పరమహంస స్థితిని పొందిన మహాయోగిగా అభివర్ణించారు.

కాశీలో ఉన్న సమయంలో శ్రీరామకృష్ణులు త్రైలింగస్వామిని అనేకసార్లు దర్శించారు. తరువాత శ్రీరామకృష్ణుల ఆహ్వానంపై త్రైలింగస్వామి మథుర్‌బాబు నివాసానికి కూడా విచ్చేశారు. అక్కడ శ్రీరామకృష్ణులు స్వయంగా పాయసం వండి, అపారమైన భక్తి ప్రేమలతో త్రైలింగస్వామికి తమ చేతులతోనే భోజనం పెట్టారు.

ఈ మహాసంగమం భారత ఆధ్యాత్మిక చరిత్రలో ఇద్దరు మహాజ్ఞానుల పరస్పర గౌరవం, ఆత్మైక్యానుభూతి, మరియు అద్వైత సత్యానికి అద్భుత సాక్ష్యంగా నిలిచింది.

దక్షిణేశ్వర్ తిరిగి వెళ్లిన తరువాత రామకృష్ణ పరమహంస తన శిష్యులతో త్రైలింగస్వామి గురించి ఎంతో గొప్పగా చెప్పారు. ఆయనను సాక్షాత్ పరమశివుని రూపంగా వర్ణించారు.  ఇదంతా రామకృష్ణుల వారి శిష్యులు శారదానంద తమ  శ్రీశ్రీరామకృష్ణ లీలాప్రసంగ అనే బెంగాలీ పుస్తకంలో ప్రస్తావించారు, దానిలోని కొంత భాగాన్ని తరువాత రామకృష్ణ ది గ్రేట్ మాస్టర్ అని ఆంగ్లంలోకి స్వామి జగదానంద అనువదించారు.