మైసూరు వాసుదేవాచార్యులు కర్ణాటక సంగీత చరిత్రలో మైసూరు ఆస్థాన సంప్రదాయం, త్యాగరాజ శిష్యపరంపర, సంస్కృత పాండిత్యం, ఆధునిక సంగీత సంస్థల వికాసం—ఈ నాలుగు ప్రవాహాలను కలిపిన మహావిద్వాంసులు. ఆయన 1865 మే 28న మైసూరులో ఒక సంప్రదాయ మాధ్వ బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో జన్మించారు. బాల్యం నుంచే సంగీతం పట్ల అసాధారణ ఆకర్షణ కలిగిన ఆయన, అదే సమయంలో సంస్కృత సాహిత్యం, వ్యాకరణం, కావ్యం, తర్కం, పురాణేతిహాసాలపై కూడా గాఢమైన పట్టు సంపాదించారు. మైసూరు మహారాజా సంస్కృత కళాశాలలో చేసిన విద్యాభ్యాసం ఆయనకు శబ్దశుద్ధి, సాహిత్యార్థం, శాస్త్రజ్ఞానం అనే దృఢమైన పునాదిని అందించింది. ఆ పాండిత్యమే తరువాత ఆయన కృతులకు అపూర్వమైన గాంభీర్యం, లాలిత్యం ఇచ్చింది.
ఆయన తొలి సంగీతగురువు మైసూరు రాజాస్థానానికి చెందిన వీణ పద్మనాభయ్య. వారి వద్ద సంగీతపు ప్రాథమిక సంస్కారం పొందిన వాసుదేవాచార్యుల ప్రతిభను మైసూరు రాజసభ గుర్తించింది. తదనంతరం ఆయనను తిరువయ్యారులో ప్రసిద్ధ గాయక-వాగ్గేయకారుడు పట్నం సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్ వద్ద ఉన్నత సంగీతాభ్యాసం కోసం పంపించారు. పట్నం సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్ త్యాగరాజ స్వామి శిష్యుడైన మనంబుచావడి వెంకటసుబ్బయ్యర్ పరంపరకు చెందినవారు. అందువల్ల వాసుదేవాచార్యుల శిష్యపరంపర త్యాగరాజు—మనంబుచావడి వెంకటసుబ్బయ్యర్—పట్నం సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్—మైసూరు వాసుదేవాచార్యులు అనే ప్రత్యక్ష సంగీత వారసత్వంగా నిలిచింది. పట్నం అయ్యర్ వద్ద ఆయనకు రాగలక్షణం, గానం, నిరవల్, స్వరకల్పన, తానం, ముఖ్యంగా మధ్యమకాల తానం వంటి విశేషాలను నేర్చుకునే అవకాశం లభించింది.
తిరువయ్యారు-తంజావూరు సంగీతవాతావరణంలో విద్యను పూర్తిచేసి మైసూరుకు తిరిగి వచ్చిన తరువాత వాసుదేవాచార్యులు రాజాస్థాన విద్వాంసులుగా నిలిచారు. పందొమ్మిదవ శతాబ్దం చివరి దశలో, ఇరవయ్యవ శతాబ్దం తొలి భాగంలో మైసూరు సంస్థానం సంగీతం, నృత్యం, సాహిత్యం, చిత్రకళలకు విశేష ప్రోత్సాహం ఇచ్చింది. ఆ సాంస్కృతిక వాతావరణంలో వాసుదేవాచార్యులు ఆస్థాన గాయకుడిగా మాత్రమే కాక, కొత్త కృతులను సృష్టించిన వాగ్గేయకారునిగా, సంగీతాభిమానులకు మార్గదర్శకునిగా, శిష్యులకు గురువుగా ఎదిగారు. రాజసభలో శాస్త్రీయ సంగీతానికి లభించిన ఆదరణను ఆయన తన ప్రతిభతో మరింత సార్థకం చేశారు. మైసూరు రాజకుటుంబంతో ఆయనకు ఉన్న గురు-శిష్య సంబంధం కూడా విశేషమైనది; మహారాజా జయచామరాజ వడయార్ ఆయన శిష్యులలో ప్రముఖుడిగా గుర్తించబడతారు.
వాసుదేవాచార్యుల కృతుల సంఖ్య రెండువందలకు పైగా ఉంటుందని భావిస్తారు. తెలుగు, సంస్కృత భాషలలో ఆయన ఎక్కువగా రచించారు. ఆయన కృతులలో “పరమపురుష వాసుదేవ” లేదా “వాసుదేవ” అనే ముద్ర కనిపిస్తుంది. వైష్ణవ కుటుంబసంప్రదాయం, త్యాగరాజ ప్రభావం వల్ల శ్రీరామభక్తి ఆయన రచనలలో ప్రధానంగా వ్యక్తమవుతుంది. అయితే ఆయన కృతులు శ్రీరామునికే పరిమితం కావు; సరస్వతీ, చాముండేశ్వరి, శంకరి, శ్రీకృష్ణుడు, నారాయణుడు వంటి అనేక దైవస్వరూపాలను స్తుతించారు. కృతి, కీర్తన, వర్ణం, తిల్లానా, జావళి, శ్లోకం వంటి విభిన్న రూపాల్లో రచించడం ఆయన వైవిధ్యానికి నిదర్శనం.
ఖమాస్ రాగంలోని “బ్రోచేవారెవరురా” ఆయనకు అత్యంత విస్తృతమైన కీర్తిని తెచ్చిన కృతి. భక్తుని ఆర్తి, రాగసౌందర్యం, తెలుగుభాషా మాధుర్యం ఈ కృతిలో సహజంగా మిళితమవుతాయి. హిందోళంలో “మామవతు శ్రీ సరస్వతీ”, సునాదవినోదినిలో “దేవాదిదేవ”, మోహనంలో “రారా రాజీవలోచన రామ”, అభేరిలో “భజరే రే మానస”, పంతువరాళిలో “శంకరి నిన్నే”, బిలహరిలో “శ్రీ చాముండేశ్వరి”, కదనకుతూహలంలో “నీకేల దయరాదు రామచంద్రా” వంటి కృతులు నేటికీ కచేరీ వేదికలపై తరచుగా వినిపిస్తాయి. ఆయన రచనల్లో సాహిత్యం రాగభావానికి లోబడి ఉండటం, రాగస్వరూపాన్ని భంగపరచకుండా సంగతులు సహజంగా వికసించడం ప్రత్యేక లక్షణాలు. సంస్కృత కృతుల్లో శాస్త్రపాండిత్యం, తెలుగు కృతుల్లో భక్తి మాధుర్యం సమంగా దర్శనమిస్తాయి.
త్యాగరాజ స్వామి పట్ల వాసుదేవాచార్యులకు ఉన్న గౌరవం వారి కృతులలోనూ ప్రత్యక్షమవుతుంది. కల్యాణి రాగంలో “శ్రీమదాది త్యాగరాజ గురువరం” అనే కృతిలో ఆయన తన గురుపరంపర పట్ల కృతజ్ఞతను వ్యక్తం చేశారు. కర్ణాటక సంగీత త్రిమూర్తులైన త్యాగరాజు, ముత్తుస్వామి దీక్షితర్, శ్యామశాస్త్రుల వైభవాన్ని స్మరించే రచనలు కూడా చేశారు. ఇలా ఆయన మైసూరు సంప్రదాయానికి ప్రతినిధిగా ఉన్నప్పటికీ, తంజావూరు సంగీతబాణీని మైసూరులో నిలబెట్టి, రెండు ప్రాంతాల సంగీతసంపదలను కలిపిన వారధిగా నిలిచారు. తన కృతులలోని అనేకాన్ని “వాసుదేవ కీర్తన మంజరి” పేరిట ప్రచురించడం ద్వారా వాటి పరిరక్షణకు కూడా కృషి చేశారు.
1935లో మద్రాసు సంగీత అకాడమీ వార్షిక సమావేశానికి ఆయన అధ్యక్షత వహించడం ఆయనకు లభించిన అఖిలభారత సంగీతగౌరవానికి నిదర్శనం. అప్పటికి సంగీతం రాజాస్థానాల పరిరక్షణ నుండి సభలు, సంస్థలు, ప్రజా కచేరీల వైపు మారుతున్న దశలో ఉంది. మైసూరు ఆస్థానంలో పెరిగిన తన సంగీత సంస్కారాన్ని ఆయన మద్రాసు సంగీతలోకానికి కూడా అందించారు. 1957లో భారత ప్రభుత్వం ఆయనను పద్మభూషణ్ పురస్కారంతో సత్కరించింది. ఈ గౌరవం ఆయన గానానికి మాత్రమే కాక, వాగ్గేయకారుడిగా, గురువుగా, సంగీతపారంపర్య సంరక్షకుడిగా చేసిన సేవకు లభించిన జాతీయ గుర్తింపు.
వృద్ధాప్య దశలో కూడా ఆయన సంగీతసేవ ఆగలేదు. రుక్మిణీదేవి అరుండేల్ ఆహ్వానం మేరకు 1953లో, ఎనభై ఎనిమిదేళ్ల వయసులో, మద్రాసులోని కళాక్షేత్రకు వెళ్లారు. అక్కడ ప్రధాన సంగీతవేత్తగా పనిచేసి, గానం, వాయిద్యం, నృత్యం అభ్యసించే విద్యార్థులకు బోధించారు. శ్రుతిశుద్ధి, లయ, శరీరవిన్యాసం, తంబూరా పట్ల గౌరవం, సాహిత్యభావం—ఈ అన్ని అంశాలలో ఆయన కఠినమైనా స్నేహపూర్వకమైన గురువు. ఆయన దృష్టిలో సంగీతానికి భావమే ప్రాణం; కేవలం స్వరసాధనతో సరిపోదని, పదార్థం-భావం-రాగం ఏకమవ్వాలని విద్యార్థులకు బోధించేవారు.
కళాక్షేత్ర రామాయణ నృత్యనాటకాలకు వాల్మీకి రామాయణం ఆధారంగా సంగీతాన్ని సమకూర్చడం ఆయన చివరి దశలో చేసిన విశిష్ట సేవ. బాలకాండం నుంచి శబరీమోక్షం వరకూ తొలి నాలుగు భాగాలకు ఆయన సంగీతరచన చేశారు. వయసు, ఆరోగ్యపరిమితుల కారణంగా మిగిలిన భాగాల సంగీతకార్యం పూర్తి చేయలేకపోయారు. ఆయన మనుమడు ఎస్. రాజారాం తరువాత ఆ కృషిని కొనసాగించి పూర్తి చేశారు. రాజారాం కేవలం కుటుంబ వారసుడు మాత్రమే కాదు; వాసుదేవాచార్యుల సంగీతాన్ని కాపాడి, కళాక్షేత్ర సంప్రదాయంలో నిలబెట్టిన ముఖ్య పరిరక్షకుడు. మరో మనుమడు ఎస్. కృష్ణమూర్తి ఆయన జ్ఞాపకాలు, రచనలను తరువాతి తరాలకు చేరువ చేసే పనిలో భాగమయ్యారు.
వాసుదేవాచార్యుల శిష్యపరంపరను కేవలం ఒకటి రెండు పేర్లలో పరిమితం చేయలేం. పట్నం అయ్యర్ ద్వారా వారికి అందిన త్యాగరాజ బాణీ, వారి గానం ద్వారా మైసూరు రాజవంశానికి, వారి బోధన ద్వారా కళాక్షేత్ర విద్యార్థులకు, వారి కృతుల ద్వారా అనంతర గాయకులకు చేరింది. మహారాజా జయచామరాజ వడయార్ వంటి రాజశిష్యులు, కళాక్షేత్రంలోని అనేక మంది విద్యార్థులు, ఆయన వద్ద “బ్రోచేవారెవరురా” వంటి కృతులను అభ్యసించిన ప్రముఖ గాయకులు ఈ వారసత్వానికి సాక్షులు. ఆయన శిష్యబోధనలో ముఖ్యంగా పట్నం అయ్యర్ బాణీలోని తానం, రాగభావం, సాహిత్యస్పష్టత, నియమబద్ధమైన గానపద్ధతి నిలిచాయి.
కన్నడలో ఆయన రాసిన “నేనపుగళు” అనే జ్ఞాపకాల గ్రంథం, “నా కండ కలావిదరు” అనే సంగీతవిద్వాంసుల గురించిన రచన కూడా సంగీత చరిత్రకు విలువైన వారసత్వం. వాటిలో ఆయన చూసిన కళాకారుల విశేషాలు, సంగీతజీవితంలోని అనుభవాలు, ఒక యుగపు సాంస్కృతిక వాతావరణం ప్రతిఫలిస్తాయి. 1961 మే 17న ఆయన పరమపదించారు. తొంభై ఆరు సంవత్సరాల దీర్ఘజీవితంలో మైసూరు రాజాస్థాన వైభవాన్ని, త్యాగరాజ సంప్రదాయ పవిత్రతను, కళాక్షేత్ర సంస్థాగత శిక్షణను కలిపి నిలిపిన మైసూరు వాసుదేవాచార్యులు కర్ణాటక సంగీతానికి ఒక మహత్తర వారధి. వారి కృతులు నేటికీ వేదికలపై పాడబడుతుండటం, వారి బాణీ ద్వారా సంగీతరసికులకు భక్తి-రాగ-సాహిత్య సమన్వయం అందుతుండటం వారి చిరస్థాయి కీర్తికి నిదర్శనం.
