3, సెప్టెంబర్ 2026, గురువారం

చదువుకున్న అమ్మాయిలు - 1963: చిత్ర విశేషాలు


1963 ఏప్రిల్ 10న విడుదలైన చదువుకున్న అమ్మాయిలు అన్నపూర్ణ పిక్చర్స్ నిర్మాణ విలువలకు, ఆదుర్తి సుబ్బారావు దర్శకత్వ నైపుణ్యానికి ఒక ముఖ్యమైన ఉదాహరణ. డాక్టర్ పి. శ్రీదేవి రచించిన కాలాతీత వ్యక్తులు నవల ఆధారంగా దుక్కిపాటి మధుసూదనరావు ఈ చిత్రాన్ని నిర్మించారు. నవలలో విద్యావంతులైన మహిళలు ఎదుర్కొనే సమస్యలు, మానవ ప్రవర్తనలోని సంక్లిష్టత ఆయనను ఆకర్షించాయి. మొదట డాక్టర్ శ్రీదేవినే కథను సినిమాకు అనుగుణంగా రూపొందించమని కోరారు. అయితే ఆమె అనారోగ్యంతో మరణించడంతో కథ పూర్తికాకుండా మిగిలిపోయింది. త్రిపురనేని గోపీచంద్ సూచనతో అప్పటికే పాఠకుల్లో విశేష ఆదరణ పొందుతున్న యద్దనపూడి సులోచనారాణి చిత్ర రచనా బృందంలోకి వచ్చారు. ఆదుర్తి సుబ్బారావు, కె. విశ్వనాథ్, దుక్కిపాటి మధుసూదనరావులతో కలిసి ఆమె స్క్రీన్‌ప్లే రూపకల్పనలో పాల్గొన్నారు. సంభాషణలను గోపీచంద్ రాశారు; ఆయన ఆకస్మిక మరణం తర్వాత మిగిలిన భాగాలను దుక్కిపాటి, ఆదుర్తి పూర్తి చేశారు. మూల నవలలోని మహిళా సమస్యల కేంద్రబిందువు కొంత పలుచబడినా, సుజాత–వసంతల స్నేహం, ప్రేమ, పరస్పర త్యాగం కథకు ప్రధాన బలంగా మారాయి. ఆ కాలంలో విద్యావంతులైన యువతుల స్వతంత్ర ఆలోచన, తమ జీవితాలపై నిర్ణయం తీసుకునే సామర్థ్యం వంటి అంశాలను ప్రధాన స్రవంతి సినిమాలోకి తీసుకురావడం ఈ చిత్రానికి ప్రత్యేకమైన ప్రాధాన్యాన్ని ఇచ్చింది.

చిత్ర నిర్మాణంలో అత్యంత ఆసక్తికరమైన అంశం హైదరాబాద్‌ను ప్రధాన చిత్రీకరణ కేంద్రంగా ఎంచుకోవడం. వాహిని స్టూడియోలో సమ్మె కారణంగా దుక్కిపాటి మధుసూదనరావు చిత్రీకరణను హైదరాబాద్‌కు మార్చారు. అప్పటికి ఉపయోగంలో లేని సారథి స్టూడియోలోని పరికరాలు మంచి స్థితిలో ఉన్నాయని గుర్తించి, ఆ స్టూడియోను తిరిగి పనిచేయించారు. వాహిని స్టూడియో ప్రధాన ధ్వని ఇంజనీర్ ఎ. కృష్ణన్ సేవలను కూడా వినియోగించుకున్నారు. ఈ విధంగా స్టూడియో నిర్మాణం, ధ్వని రికార్డింగ్ వంటి సాంకేతిక పనులను హైదరాబాద్‌లోనే నిర్వహించడం ఆ కాలానికి సాహసోపేతమైన నిర్మాణ నిర్ణయం. కథకు అవసరమైన కొన్ని బాహ్య దృశ్యాల కోసం మాత్రం మద్రాసుకు వెళ్లి ఎగ్మోర్‌లోని హోటల్ అశోకా, మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయ ప్రాంగణంలో చిత్రీకరణ చేశారు. ఖర్చు నియంత్రణలోనూ నిర్మాత ప్రత్యేక శ్రద్ధ చూపారు; ప్రధాన నటీనటులు ఖరీదైన హోటళ్లలో కాకుండా స్టూడియో ప్రాంగణంలోని ఆరు గదుల్లో కలిసి బస చేశారు. పి.ఎస్. సెల్వరాజ్ ఛాయాగ్రహణం, పచ్చు కెమెరా నిర్వహణ ముఖ్యంగా పాటల చిత్రీకరణలో ప్రత్యేక నాణ్యతను తీసుకొచ్చాయి. సాంకేతిక పరిమితులు ఉన్న కాలంలోనే బాహ్య ప్రదేశాలను సమర్థంగా వినియోగించి, సహజమైన దృశ్యభాషను రూపొందించడం ఈ చిత్ర నిర్మాణ బృందం నైపుణ్యానికి నిదర్శనం.

నటన పరంగా చదువుకున్న అమ్మాయిలు ఒక సమష్టి ప్రతిభా ప్రదర్శన. అక్కినేని నాగేశ్వరరావు శేఖర్‌గా బ్యాంకు ఉద్యోగి పాత్రలో హుందాతనం, సహజత్వాన్ని ప్రదర్శించారు. సుజాత, వసంత ఇద్దరూ తనను ప్రేమించే పరిస్థితిలో ఆయన చూపించిన స్పందనలో ఎక్కడా అనవసరమైన నాటకీయత కనిపించదు. సావిత్రి సుజాతగా అత్యంత పరిపక్వమైన నటనను ప్రదర్శించారు. తన స్నేహితురాలి ప్రేమను గౌరవించి, తన వ్యక్తిగత కోరికను త్యాగం చేసే యువతిగా ఆమె పాత్రకు భావోద్వేగ గాఢతను ఇచ్చారు. కృష్ణకుమారి వసంతగా మధ్యతరగతి నేపథ్యానికి చెందిన, స్వాభిమానంతో జీవించే యువతిని సహజంగా ఆవిష్కరించారు. సుజాత, వసంతలను పరస్పర ప్రత్యర్థులుగా కాకుండా నిజమైన స్నేహితులుగా చూపించడంలో ఇద్దరు నటీమణుల నటన కీలకంగా నిలిచింది. ఈ.వి. సరోజ లతగా చురుకుదనం, అమాయకత్వాన్ని కలిపి నటించారు. పద్మనాభం ఆనంద్‌గా హాస్యాన్ని మేళవించిన ప్రతినాయక పాత్రను పోషించి ప్రత్యేకంగా ఆకట్టుకున్నారు. ఆయన పలికే మీరే నా మాట నమ్మాలి అనే మాట అప్పట్లో ప్రాచుర్యం పొందింది. గుమ్మడి రంగయ్యగా కుటుంబ పెద్దకు అవసరమైన గంభీరతను, హేమలత మహాలక్ష్మమ్మగా కుటుంబ ఆప్యాయతను అందించారు. శోభన్‌బాబు ఇన్‌స్పెక్టర్ ప్రభాకర్‌గా చిన్న పాత్రలోనే హుందాతనాన్ని చూపించారు. రేలంగి బ్రహ్మానందయ్యగా, సూర్యకాంతం వర్ధనమ్మగా అందించిన హాస్యభాగం కథలోని భావోద్వేగ ఒత్తిడిని తగ్గించింది. అల్లూ రామలింగయ్య కూడా తనదైన హాస్యశైలితో ఆకట్టుకున్నారు. ప్రధాన పాత్రలతో పాటు సహాయ పాత్రలను పోషించిన నటీనటులందరికీ కథలో తగిన స్థానం కల్పించడం చిత్ర సమష్టి నటనకు బలం.

సాలూరి రాజేశ్వరరావు సంగీతం ఈ చిత్రానికి ప్రత్యేకమైన మాధుర్యాన్ని ఇచ్చింది. ఆరుద్ర, దాశరథి, కొసరాజు, డాక్టర్ సి. నారాయణరెడ్డి వంటి కవులు సాహిత్యం అందించడంతో పాటలకు విభిన్నమైన భావ ఛాయలు వచ్చాయి. వినిపించని రాగాలే పాటలో ప్రేమలోని మౌనానుభూతిని దాశరథి పదాలు సున్నితంగా వ్యక్తం చేస్తే, కిలకిల నవ్వుల చిలికిన పలుకును నాలో బంగారు వీణ పాటలో ప్రేమకు సంగీతాత్మకమైన మాధుర్యం లభించింది. ఒకటే హృదయం కోసము వంటి గీతం ప్రేమలోని అనుబంధాన్ని ఆవిష్కరించింది. ఆడవాళ్ళ కోపంలో అందమున్నది పాట స్త్రీల భావప్రపంచాన్ని హాస్యంతో, చమత్కారంతో చూపించింది. ఏమండోయి నిదుర లేవండోయి పాటను హిందుస్తానీ శాస్త్రీయ సంగీతంలో శిక్షణ పొందిన ఆశాలతా కులకర్ణి ఆలపించడం ప్రత్యేక ఆకర్షణ. ఇద్దరు మిత్రులు శతదినోత్సవ వేడుకల్లో ఆమె గానం విన్న దుక్కిపాటి మధుసూదనరావు ఆమె ప్రతిభను గుర్తించి ఈ చిత్రంలో పాడే అవకాశం ఇచ్చారు. ఓహో చక్కని చిన్నది పాటలో పి.బి. శ్రీనివాస్, ఆశాలతా కులకర్ణి గాత్రాలు కొత్త తరహా మాధుర్యాన్ని అందించాయి. ఘంటసాల, పి. సుశీల, పి.బి. శ్రీనివాస్, మాధవపెద్ది సత్యం, స్వర్ణలత, ఆశాలతా కులకర్ణి వంటి గాయకుల స్వరాలను సందర్భానుసారంగా వినియోగించడం వల్ల సంగీతానికి వైవిధ్యం వచ్చింది. పాటలు కథను నిలిపివేసే విరామాలుగా కాకుండా పాత్రల ప్రేమ, స్నేహం, హాస్యం, భావోద్వేగాలను ముందుకు తీసుకెళ్లే కథన సాధనాలుగా పనిచేశాయి.

ఆదుర్తి సుబ్బారావు దర్శకత్వంలోని ప్రధాన బలం పాత్రల మధ్య భావోద్వేగ సమతూకాన్ని కాపాడటంలో ఉంది. కథలో ప్రేమ, స్నేహం, కుటుంబ ఒత్తిడి, మోసం, అపార్థం వంటి అంశాలు ఉన్నప్పటికీ వాటిని ఒకదానిపై మరొకటి భారంగా పడనీయకుండా ఆయన సన్నివేశాలను రూపొందించారు. సుజాత తన స్నేహితురాలు వసంత ప్రేమను గౌరవించి, తాను త్యాగం చేయడం కథకు నైతిక బలాన్ని ఇస్తుంది. మరోవైపు ఆనంద్ స్వార్థపూరితంగా పరిస్థితులను తనకు అనుకూలంగా మార్చుకోవడం ద్వారా సంఘర్షణను పెంచుతాడు. శేఖర్‌పై దొంగతనం కేసు మోపబడిన తర్వాత కథ ఉత్కంఠభరితంగా మారినా, పరిష్కారం సుజాత చొరవతో రావడం ఆమె పాత్రను మరింత బలపరుస్తుంది. ఆదుర్తి పాటలను కూడా కథనంలో భాగంగానే చూశారు. పి.ఎస్. సెల్వరాజ్ ఛాయాగ్రహణం, పాటల దృశ్య నిర్మాణం, రాజేశ్వరరావు స్వరాలు, నటీనటుల సహజమైన భావవ్యక్తీకరణ పరస్పరం కలిసిపోయాయి. ముఖ్యంగా స్నేహం, ప్రేమ, స్త్రీల స్వతంత్ర ఆలోచన వంటి అంశాలను పెద్ద పెద్ద ప్రకటనలుగా కాకుండా పాత్రల ప్రవర్తన ద్వారా చెప్పడం ఆదుర్తి దర్శకత్వ పరిపక్వతను తెలియజేస్తుంది.

1963 ఏప్రిల్ 10న విడుదలైన చదువుకున్న అమ్మాయిలు, అదే సమయంలో ప్రేక్షకాదరణ పొందుతున్న లవకుశ వంటి భారీ చిత్రంతో పోటీని ఎదుర్కొన్నప్పటికీ శతదినోత్సవం జరుపుకుంది. ఈ విజయం దుక్కిపాటి మధుసూదనరావు నిర్మాణ దృష్టికి, ఆదుర్తి సుబ్బారావు దర్శకత్వ నైపుణ్యానికి, అక్కినేని–సావిత్రి–కృష్ణకుమారి నటనకు, సాలూరి రాజేశ్వరరావు సంగీతానికి లభించిన సమిష్టి గుర్తింపుగా చూడవచ్చు. ఈ చిత్రానికి ప్రత్యేకమైన జాతీయ లేదా రాష్ట్రస్థాయి పోటీ పురస్కారం లభించినట్లు స్పష్టమైన విశ్వసనీయ నమోదు కనిపించదు. అయినప్పటికీ దాని శతదినోత్సవ విజయం, పాటల ప్రజాదరణ, కథానాయికల పాత్రలకు ఇచ్చిన ప్రాధాన్యం, సాంకేతికంగా హైదరాబాద్‌లో చేపట్టిన నిర్మాణ ప్రయోగం దీనికి ప్రత్యేక స్థానాన్ని కల్పించాయి. ముఖ్యంగా మూల నవలలోని విస్తృత మహిళా సమస్యల అంశం పూర్తిగా తెరపై నిలవకపోయినా, సుజాత–వసంతల స్నేహాన్ని కథకు కేంద్రంగా మార్చడం ద్వారా సినిమా తనకంటూ ఒక ప్రత్యేకమైన భావోద్వేగ స్వరాన్ని సాధించింది. సాహిత్య ఆధారం, సహజ నటన, నాణ్యమైన ఛాయాగ్రహణం, రాజేశ్వరరావు సంగీతం, గోపీచంద్ సంభాషణల పదును, ఆదుర్తి సుబ్బారావు దర్శకత్వ ప్రతిభ కలిసి చదువుకున్న అమ్మాయిలును 1960ల తెలుగు సామాజిక చిత్రాలలో గుర్తించదగిన చిత్రంగా నిలబెట్టాయి.

దాగుడుమూతలు – 1964: హాస్యం, ఆస్తి, కుట్ర, ప్రేమ మేళవించిన వినోదాత్మక చిత్రం


1964 ఆగస్టు 24న విడుదలైన దాగుడుమూతలు, ముళ్లపూడి వెంకటరమణ కథా–సంభాషణా ప్రతిభకు, ఆదుర్తి సుబ్బారావు దృశ్యకథన నైపుణ్యానికి మంచి ఉదాహరణగా నిలిచిన చిత్రం. డి.బి.ఎన్. ప్రొడక్షన్స్ పతాకంపై డి.బి. నారాయణ నిర్మించిన ఈ చిత్రానికి మూలప్రేరణగా ఫ్రాంక్ కాప్రా రూపొందించిన మిస్టర్ డీడ్స్ గోస్ టు టౌన్ చిత్రంలోని ఒక ప్రధాన భావన నిలిచింది. అయితే వారసత్వంగా వచ్చిన అపార సంపదను దక్కించుకోవడానికి కథానాయకుడిని మతిస్థిమితం లేనివాడిగా నిరూపించాలనే మూలాంశాన్ని మాత్రమే తీసుకుని, ముళ్లపూడి పూర్తిగా కొత్త పాత్రలు, కుటుంబ సంబంధాలు, తెలుగు నేటివిటీకి సరిపోయే హాస్య పరిస్థితులతో స్వతంత్ర కథను రూపొందించారు. సుందరయ్యను వెతికి తన ఆస్తికి వారసుడిని చేయాలనుకునే విశ్వసుందరరావు, ఆ ఆస్తిపై కన్నేసిన భూషణం–సూరమ్మ, వారి కుట్రల్లో చిక్కుకునే పాపారావు, అమ్మడు, సుబ్బులు వంటి పాత్రలను పరస్పరం ముడిపెట్టి కథను సాగించిన తీరు రచనలోని చాతుర్యాన్ని చూపిస్తుంది. ముళ్లపూడి చమత్కార సంభాషణలు కథలోని కుట్రభరిత భాగాన్ని భారంగా మారనీయకుండా, హాస్యాన్ని నిరంతరం ప్రవహింపజేశాయి. దాగుడుమూతలు ఆయనకు తొలి స్వతంత్ర చిత్రకథగా నిలవడం కూడా తెలుగు సినిమా రచనా చరిత్రలో దీనికి ప్రత్యేకతను ఇచ్చింది.

ఆదుర్తి సుబ్బారావు ఈ సాధారణమైన కథా మూలాన్ని కట్టుదిట్టమైన స్క్రీన్‌ప్లేతో చురుకైన వినోద చిత్రంగా మలచారు. ఆయన దర్శకత్వంలో ప్రధానంగా కనిపించే విశేషం కథా స్వరాన్ని సమతూకంలో ఉంచడం. ఆస్తి కోసం కుట్ర, ఒక మనిషిని పిచ్చివాడిగా నిరూపించే ప్రయత్నం వంటి గంభీరమైన అంశాలు ఉన్నప్పటికీ, సినిమా ఎక్కడా తీవ్రమైన మెలోడ్రామాగా మారదు. హాస్యం, ప్రేమ, అపార్థం, కుట్రల మధ్య సమతూకాన్ని ఆదుర్తి కాపాడారు. పి.ఎల్. రాయ్ ఛాయాగ్రహణం చిత్రానికి దృశ్య సౌందర్యాన్ని అందించడమే కాకుండా పాటల చిత్రీకరణకు ప్రత్యేక ఆకర్షణను ఇచ్చింది. హీరాలాల్, గోపాలకృష్ణ నృత్యరూపకల్పనతో సంగీత దృశ్యాలు కథలో సహజంగా కలిశాయి. ఆదుర్తి ఎడిటింగ్ నేపథ్యం సన్నివేశ నిర్మాణంలో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఎక్కడ వేగం పెంచాలి, ఎక్కడ నటుడి ముఖకవళికపై దృశ్యాన్ని నిలిపి భావాన్ని రాబట్టాలి, ఎక్కడ హాస్యానికి విరామం ఇవ్వాలి అన్న విషయాల్లో ఆయనకు ఉన్న నియంత్రణ వల్ల సినిమా చురుకైన లయతో సాగుతుంది. ముళ్లపూడి మాటలలోని పదప్రయోగాలు, ఆదుర్తి దృశ్యలయ కలవడం ఈ చిత్రానికి ప్రత్యేకమైన శైలిని ఇచ్చాయి.

నటన పరంగా ఎన్.టి. రామారావు సుందరయ్యగా అనేక ఛాయలను సునాయాసంగా ప్రదర్శించారు. కుటుంబానికి బాధ్యత వహించే వ్యక్తి, సుబ్బులుపై ప్రేమ కలిగిన యువకుడు, అకస్మాత్తుగా భారీ ఆస్తికి వారసుడైన మనిషి, చివరకు ప్రత్యర్థుల కుట్ర వల్ల మతిస్థిమితం లేనివాడిగా ముద్ర వేయించుకోవాల్సిన పరిస్థితిలో పడిన వ్యక్తి—ఈ మార్పులన్నింటినీ ఆయన సహజమైన ఆత్మవిశ్వాసంతో మోశారు. బి. సరోజాదేవి సుబ్బులుగా చురుకుదనం, ఆప్యాయత, కథానాయకుడిపై నమ్మకం కలిసిన పాత్రకు జీవం పోశారు. గుమ్మడి విశ్వసుందరరావుగా పరిమిత సన్నివేశాల్లోనే గంభీరత, అనురాగం, కుటుంబంపై ఆందోళనను బలంగా వ్యక్తం చేశారు. శారద అమ్మడుగా అప్పటికి ఎదుగుతున్న నటిగా మంచి ముద్ర వేశారు. రమణారెడ్డి భూషణంగా హాస్యమేళవించిన ప్రతినాయకత్వాన్ని చక్కగా చూపించగా, సూర్యకాంతం సూరమ్మగా స్వార్థం, కుటిలత్వం, హాస్యాన్ని తన ప్రత్యేక శైలిలో మేళవించారు. పద్మనాభం పాపారావుగా అమాయకత్వం కలిసిన వినోదాన్ని అందించారు. అల్లూ రామలింగయ్య సిద్ధాంతిగా ఆయనతో కలిసి సృష్టించిన హాస్యసన్నివేశాలు చిత్రానికి ప్రత్యేక ఆకర్షణగా నిలిచాయి. రాధాకుమారి భూషణం భార్యగా మృదువైన సహజత్వాన్ని చూపించారు. కుటుంబ వైద్యుడిగా రవికొండలరావు నటనకు ఇది ముఖ్యమైన ప్రారంభ దశ. రాజసులోచన నవనీతంగా కథలో ప్రత్యేకమైన ఆకర్షణను తీసుకొచ్చారు. చాదలవాడ, మగంటి బాపినీడు, పార్వతి, మాస్టర్ కుండు, మాస్టర్ శరత్‌బాబు తదితరులు తమ చిన్న పాత్రలకు తగిన సహజత్వాన్ని అందించారు.

కె.వి. మహదేవన్ సంగీతం దాగుడుమూతలు వినోద స్వభావాన్ని మరింత సుసంపన్నం చేసింది. దాశరథి రచించిన గోరొంక గూటికే చేరావు చిలక ఘంటసాల గానంలో మృదువైన ప్రేమభావాన్ని మోస్తే, గోరొంక కెందుకో కొండంత అలక పి. సుశీల గాత్రంలో సున్నితమైన మనస్తత్వాన్ని ఆవిష్కరిస్తుంది. ఆచార్య ఆత్రేయ రాసిన అడగక ఇచ్చిన మనసే ముద్దు, మెల్ల మెల్ల మెల్లగా అణువణువు నీదేగా వంటి యుగళగీతాలు కథానాయకుల ప్రేమను సంభాషణకంటే మరింత ప్రభావవంతంగా ప్రేక్షకుడికి చేరుస్తాయి. మెల్ల మెల్ల మెల్లగా గీతంలో ప్రేమను దాగుడుమూతల ఆటతో అనుసంధానించిన భావన చిత్ర శీర్షికకూ ఒక సున్నితమైన అర్థాన్ని ఇస్తుంది. ఆరుద్ర రచించిన దివ్వి దివ్వి దివ్విట్టం హాస్యగీతంగా కథలోని వినోదభాగాన్ని బలపరుస్తుంది. ఘంటసాల, పి. సుశీల, పిఠాపురం నాగేశ్వరరావు, స్వర్ణలత తదితరుల గాత్రాలను మహదేవన్ సందర్భానుసారంగా ఉపయోగించడంతో సంగీతం ప్రేమ, చిలిపితనం, హాస్యం వంటి విభిన్న భావరంగాలను అందుకుంది. ముఖ్యంగా పాటల స్వరరచన, సాహిత్య స్పష్టత, గాయకుల భావవ్యక్తీకరణ, దృశ్యాల చిత్రీకరణ పరస్పరం కలిసిపోవడం వల్ల పాటలు కథలో సహజమైన భాగాలుగా మారాయి.

దర్శకుడిగా ఆదుర్తి సుబ్బారావు ప్రతిభ ముఖ్యంగా ఒక సరళమైన కథను స్టార్‌చిత్రంగా మాత్రమే కాకుండా పాత్రల సమాహారంతో నడిచే వినోదాత్మక కథనంగా మలచడంలో కనిపిస్తుంది. ఎన్.టి. రామారావు వ్యక్తిత్వం ఆధిపత్యం చెలాయించనీయకుండా, సరోజాదేవి ప్రేమరేఖకు, గుమ్మడి పాత్రకు, శారద భావోద్వేగాలకు, రమణారెడ్డి–సూర్యకాంతం కుట్రలకు, పద్మనాభం–అల్లూ రామలింగయ్య హాస్యానికి సముచిత స్థలం ఇచ్చారు. అందువల్ల కథ ఒకే పాత్ర చుట్టూ తిరిగిన భావం కలగదు. ముళ్లపూడి వెంకటరమణ సంభాషణల్లోని చమత్కారం కూడా పాత్రల స్వభావం నుంచే పుడుతుంది; ప్రత్యేకంగా హాస్యంకోసం కథను నిలిపివేసే విధానం కనిపించదు. వైద్యుడి పాత్ర, కుటుంబ పెద్ద ఆస్తి, వారసత్వం, కుట్ర, ప్రేమ వంటి విభిన్న అంశాలను ఒకే కథనంలో మేళవించడం ద్వారా చిత్రానికి మంచి వినోద విలువ లభించింది. మహదేవన్ సంగీతం కూడా దర్శకుడి దృశ్యలయకు అనుగుణంగా సాగుతుంది. పాటలు కథను నిలిపివేయకుండా ప్రేమ, హాస్యం, పాత్రల మధ్య అనుబంధాన్ని ముందుకు తీసుకెళ్తాయి. ఈ సమన్వయమే దాగుడుమూతలను కేవలం హాస్యచిత్రంగా కాకుండా కథ, నటన, సంగీతం, సాంకేతిక నైపుణ్యం సమపాళ్లలో పనిచేసిన సమగ్ర చిత్రంగా నిలబెట్టింది.

దాగుడుమూతలు విడుదలైన తర్వాత మంచి వాణిజ్య విజయాన్ని సాధించింది. కథలోని సార్వత్రికతకు నిదర్శనంగా తరువాత తమిళంలో అవన్ పిత్తనా? పేరుతో, హిందీలో జ్వార్ భాటా పేరుతో రూపాంతరాలు వచ్చాయి. హిందీ రూపానికి కూడా ఆదుర్తి సుబ్బారావే దర్శకత్వం వహించారు. అయితే దాగుడుమూతలకు ప్రధాన గుర్తింపు పురస్కారాల కంటే ప్రజాదరణ, కథా బలం, ముళ్లపూడి వెంకటరమణ రచనా ప్రతిభ, ఆదుర్తి సుబ్బారావు దర్శకత్వ నైపుణ్యం, నటీనటుల సమష్టి ప్రదర్శన రూపంలో లభించింది. ముఖ్యమైన జాతీయ లేదా రాష్ట్రస్థాయి పోటీ పురస్కారం ఈ చిత్రానికి లభించినట్లు విశ్వసనీయంగా నమోదైన ఆధారం స్పష్టంగా కనిపించదు. అయినప్పటికీ 1960ల తెలుగు ప్రధానప్రవాహ చిత్రాల్లో దాగుడుమూతలు ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించింది. ఎన్.టి. రామారావు నటనా వైవిధ్యం, బి. సరోజాదేవి సహజత్వం, గుమ్మడి గంభీరత, శారద సున్నితమైన నటన, సూర్యకాంతం–రమణారెడ్డి–పద్మనాభం–అల్లూ రామలింగయ్యల హాస్యశక్తి, ముళ్లపూడి పదచాతుర్యం, కె.వి. మహదేవన్ స్వరమాధుర్యం, ఆదుర్తి సుబ్బారావు దర్శకత్వ నియంత్రణ కలిసినందువల్ల దాగుడుమూతలు తన కాలానికి తగిన సమగ్ర కుటుంబ వినోద చిత్రంగా నిలిచిపోయింది.

తోడికోడళ్ళు – 1957: ఉమ్మడి కుటుంబ జీవనాన్ని మానవీయ దృష్టితో ఆవిష్కరించిన క్లాసిక్


1957 జనవరి 11న విడుదలైన తోడికోడళ్ళు తెలుగు సినిమా చరిత్రలో ఉమ్మడి కుటుంబ వ్యవస్థను కేవలం కుటుంబ కలహాల కథగా కాకుండా, మనుషుల స్వభావాలు, అనుబంధాలు, అసూయలు, అపార్థాలు, బాధ్యతలు, మార్పు వంటి అంశాల సమాహారంగా ఆవిష్కరించిన ముఖ్యమైన చిత్రం. అన్నపూర్ణ పిక్చర్స్ పతాకంపై దుక్కిపాటి మధుసూదనరావు నిర్మించిన ఈ చిత్రానికి ఆదుర్తి సుబ్బారావు దర్శకత్వం వహించడమే కాకుండా ఎడిటింగ్ బాధ్యతలు కూడా నిర్వహించారు. శరత్‌చంద్ర ఛటోపాధ్యాయ రచించిన నిష్కృతి నవల ఆధారంగా రూపొందిన ఈ చిత్రానికి మధుసూదనరావు, ఆదుర్తి సుబ్బారావు, ఆచార్య ఆత్రేయ కలిసి కథా రూపకల్పన, స్క్రీన్‌ప్లేలో మార్పులు చేశారు. బెంగాలీ నవలలోని ప్రధాన పాత్రలు, కుటుంబ సంఘర్షణను నిలుపుకుంటూనే తెలుగు సామాజిక వాతావరణానికి సరిపోయేలా కథను మార్చడం వారి ముఖ్యమైన రచనా నిర్ణయం. ముఖ్యంగా నవలలో న్యాయవాదిగా ఉన్న రెండో సోదరుడిని గ్రామంలోని వ్యవసాయ భూములను చూసుకునే వ్యక్తిగా మార్చడం ద్వారా కథను తెలుగు ప్రేక్షకుల జీవన వాస్తవాలకు మరింత దగ్గర చేశారు. ఈ చిత్రం పుట్టుక వెనుక మరో ఆసక్తికరమైన అంశం ఉంది. డి. మధుసూదనరావు తన తొలి చిత్రం దొంగరాముడు విజయంతో ముందుకు సాగుతున్న సమయంలో, అక్కినేని నాగేశ్వరరావు ఆదుర్తి సుబ్బారావు తొలి చిత్రం అమరసందేశం యొక్క చక్కటి కథనం, కట్టుదిట్టమైన ఎడిటింగ్, కొత్త సాంకేతికతను గుర్తించి తదుపరి చిత్రానికి ఆయన్నే దర్శకుడిగా సూచించారు. ఆ నమ్మకాన్ని ఆదుర్తి తోడికోడళ్ళుతో ఘనంగా నిలబెట్టుకున్నారు.

కథకు కేంద్రం ఒక ఉమ్మడి కుటుంబం. కుటుంబ పెద్ద కుఠుంబరావు, ఆయన భార్య అన్నపూర్ణ, తమ్ముడు రమణయ్య, అతని భార్య అనసూయ, బంధువైన సత్యం, అతని భార్య సుశీల—వీరందరి మధ్య ఉన్న అనుబంధాలే కథకు ప్రాణం. అన్నపూర్ణకు సుశీలపై ఉన్న ఆప్యాయతను అనసూయ అపార్థం చేసుకోవడం, ఆ అసూయ క్రమంగా కుటుంబంలో విభేదాలకు దారితీయడం కథలోని మొదటి మానసిక సంఘర్షణ. సుశీల, సత్యం గ్రామానికి వెళ్లి సహకార వ్యవసాయాన్ని ప్రారంభించడం, దాని ద్వారా అభివృద్ధి సాధించడం కథకు సామాజిక కోణాన్ని జోడిస్తుంది. మరోవైపు కుటుంబ రైస్‌మిల్లు మేనేజర్ వైకుంఠం, సులభంగా ప్రభావితమయ్యే రమణయ్యను చెడు మార్గంలోకి లాగడం ద్వారా సంఘర్షణను మరో దశకు తీసుకెళ్తాడు. చివరకు అనసూయ తన తప్పును గ్రహించి కుటుంబ ఐక్యత వైపు తిరిగి రావడం కథకు మానవీయ పరిష్కారాన్ని అందిస్తుంది. కథలో పెద్ద సంఘటనలు తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ, చిన్న చిన్న కుటుంబ ప్రవర్తనల నుంచే సంఘర్షణను పెంచడం రచయితల పరిపక్వత. అందుకే తోడికోడళ్ళు ఒక కాలానికి చెందిన కుటుంబ కథగా కనిపించినా, అసూయ, అపార్థం, ఆధిపత్య భావం, పరస్పర గౌరవం వంటి అంశాల కారణంగా ఇప్పటికీ అర్థవంతంగా అనిపిస్తుంది.

సాంకేతికంగా ఈ చిత్రం ఆదుర్తి సుబ్బారావు ఎదుగుతున్న దర్శకుడిగా తన ప్రత్యేకతను నిరూపించిన సందర్భం. పి.ఎస్. సెల్వరాజ్ ఛాయాగ్రహణం, ఎస్. కృష్ణారావు కళా దర్శకత్వం చిత్రానికి సహజమైన కుటుంబ వాతావరణాన్ని అందించాయి. పెద్ద ఉమ్మడి కుటుంబంలో ఒకే ఇంట్లో అనేక పాత్రలు, వాటి పరస్పర సంబంధాలు, ఒకరి చర్య మరొకరి జీవితంపై చూపే ప్రభావం వంటి అంశాలను దృశ్యపరంగా నిర్వహించడం సులభమైన పని కాదు. ఆదుర్తి ఎడిటింగ్ నేపథ్యం ఇక్కడ ఎంతో ఉపయోగపడింది. అనేక పాత్రలు ఉన్నప్పటికీ కథనం ఎక్కడా విభజించబడకుండా, ప్రతి సంఘటన తదుపరి పరిణామానికి కారణమయ్యేలా సన్నివేశాలను అమర్చారు. ప్రత్యేకంగా సత్యం, సుశీల గ్రామానికి వెళ్లిన తర్వాత వారి వ్యవసాయ ప్రయోగాన్ని చూపించడం ద్వారా కుటుంబ కథకు సామాజిక మార్పు అనే మరో పొరను జోడించారు. పి.ఎస్. సెల్వరాజ్ ఛాయాగ్రహణంలో గ్రామీణ వ్యవసాయ వాతావరణం, కుటుంబ అంతర్గత దృశ్యాలు సహజత్వంతో కనిపిస్తాయి. ఆదుర్తి కథను అతిగా నాటకీయంగా చేయకుండా, పాత్రల ప్రవర్తన నుంచే భావోద్వేగాన్ని పుట్టించడం ఈ చిత్ర దృశ్యకథనానికి ప్రధాన బలం.

నటన పరంగా తోడికోడళ్ళు ఒక సమష్టి ప్రతిభా ప్రదర్శన. సుశీలగా సావిత్రి ఈ చిత్రానికి భావోద్వేగ కేంద్రంగా నిలిచారు. కుటుంబంలోని ప్రతి వ్యక్తిని తనవారిగా చూసుకునే స్త్రీగా, అపార్థం వల్ల కుటుంబానికి దూరమయ్యే భార్యగా, చివరకు తన విలువను నిరూపించుకునే వ్యక్తిగా ఆమె నటనలో ఎంతో సహజత్వం కనిపిస్తుంది. అన్నపూర్ణగా పి. కన్నాంబ సావిత్రికి సమానమైన స్థాయిలో కుటుంబ ఆప్యాయతను, మాతృత్వాన్ని వ్యక్తీకరించారు. చిత్రంలో నటీమణులు పాత్రలుగా కనిపించకుండా నిజమైన కుటుంబ సభ్యుల్లా అనిపించారని సమకాలీన విశ్లేషణల్లో ప్రత్యేకంగా ప్రశంసించబడటానికి కారణం వారి సహజ నటనే. అనసూయగా సూర్యకాంతం తనలోని ఆధిపత్య భావం, అసూయ, ఆవేశాన్ని బలంగా చూపించారు. చివర్లో ఆమెకు వచ్చే పశ్చాత్తాపాన్ని కూడా అతిగా చేయకుండా వ్యక్తపరిచారు. నవనీతంగా రాజసులోచన ప్రధాన కుటుంబ కథనానికి భిన్నమైన ఆకర్షణను తీసుకొచ్చారు. కుటుంబంలోని చిన్న పాత్రలకు కూడా ఆమె ఉనికి ఒక ప్రత్యేకమైన రంగును ఇచ్చింది. ఈ మహిళా పాత్రల మధ్య స్వభావ భేదాలను స్పష్టంగా నిలబెట్టడం చిత్ర విజయానికి ముఖ్యమైన కారణం.

అక్కినేని నాగేశ్వరరావు సత్యంగా హీరో పాత్రను మించి, కుటుంబంలో ఆదర్శవాదం, బాధ్యత, ఆత్మగౌరవానికి ప్రతినిధిగా కనిపించారు. ఆయన నటనలో ప్రత్యేకంగా గమనించాల్సింది అతిగా భావోద్వేగానికి వెళ్లకుండా పాత్రను నిగ్రహంతో మలచడం. సత్యం వ్యవసాయాన్ని కేవలం జీవనోపాధిగా కాకుండా సమష్టి అభివృద్ధి సాధనంగా చూడటం ఆ పాత్రకు సామాజిక ప్రాముఖ్యతను ఇచ్చింది. ఎస్.వి. రంగారావు కుటుంబరావుగా కుటుంబ పెద్దలోని గంభీరతతో పాటు మానవీయ బలహీనతలను కూడా సమర్థంగా చూపించారు. సూర్యకాంతం, సావిత్రి వంటి బలమైన నటీమణుల మధ్య ఆయన తన పాత్రకు ప్రత్యేకమైన స్థలాన్ని సృష్టించడం ఆయన నటనా సామర్థ్యానికి నిదర్శనం. రమణయ్యగా రేలంగి తన సహజమైన హాస్యాన్ని ఉపయోగించినప్పటికీ, పాత్రను కేవలం హాస్యానికి పరిమితం చేయలేదు. వైకుంఠంగా జగ్గయ్య కథలోని ప్రతికూల శక్తిని హుందాగా, నమ్మదగిన రీతిలో ఆవిష్కరించారు. తిరుపతయ్యగా చదలవాడ, రైస్‌మిల్ క్లర్క్‌గా అల్లూ రామలింగయ్య, సూర్యంగా మగంటి బాపినీడు, కుటుంబ సభ్యురాలిగా పార్వతి, వాసుగా మాస్టర్ కుండు, సుశీల కుమారుడిగా మాస్టర్ శరత్‌బాబు తమ పరిధిలో పాత్రలకు సహజత్వం ఇచ్చారు. న్యాయవాది క్లర్క్ శంకరయ్యగా బొడ్డపాటి కృష్ణారావు కూడా గుర్తుండిపోయే చిన్న పాత్ర పోషించారు. ఈ విధంగా ప్రధాన నటీనటులతో పాటు చిన్న పాత్రలకూ తగిన స్థానం కల్పించడం చిత్ర సమష్టి నటనకు బలం.

మాస్టర్ వేణు సంగీతం తోడికోడళ్ళుకు ప్రత్యేకమైన జీవాన్ని ఇచ్చింది. ఆయన స్వరాల్లో మెలోడీకి ప్రాధాన్యం ఉన్నప్పటికీ, ప్రతి పాటను కథలోని పరిస్థితికి అనుగుణంగా రూపొందించారు. ఆచార్య ఆత్రేయ, శ్రీశ్రీ, కొసరాజు, తాపీ ధర్మారావు వంటి విభిన్న భావప్రపంచాలున్న రచయితలు సాహిత్యం అందించడం వల్ల పాటలకు ఒకే రకమైన శైలి ఏర్పడలేదు. కారులో షికారు కెళ్లే పాలబుగ్గల పసిడిదానా యువతలోని చలాకీతనాన్ని, ఆధునిక జీవనశైలిని ప్రతిబింబిస్తే, నలుగురు కలిసి పోరుపులు మరిచి చేయాలి ఉమ్మడి వ్యవసాయం వంటి గీతం చిత్రం ప్రతిపాదించే సామాజిక ఆలోచనను నేరుగా ప్రజల్లోకి తీసుకెళ్లింది. ఆడుతూ పాడుతూ పనిచేస్తుంటే అనే గీతం మాత్రం పాట, దృశ్యం, పని, ప్రకృతి, నటన అన్నింటినీ ఒకే ప్రవాహంలో కలిపిన అద్భుతమైన ఉదాహరణ. గాలిలో గాలిపటం, ఎంతెంత దూరం, భలే మావయ్య, పట్టణం–పల్లె జీవన వ్యత్యాసాలను ప్రతిబింబించే బస్తీ బ్రతుకేలా వంటి పాటలు చిత్రానికి విభిన్నమైన భావ ఛాయలను అందించాయి. ఘంటసాల, పి. సుశీల, జిక్కీ, మాధవపెద్ది సత్యం తదితరుల గాత్రాలు ఆయా పాటల స్వభావానికి చక్కగా సరిపోయాయి. మాస్టర్ వేణు సంగీతంలో ఆయన గురువు నౌషాద్ ప్రభావపు ఛాయలు కనిపించినప్పటికీ, తెలుగు జానపద భావజాలంతో వాటిని మేళవించడం ఆయన స్వీయ శైలికి బలం ఇచ్చింది. 

ఆడుతూ పాడుతూ పనిచేస్తుంటే పాట చిత్ర నిర్మాణ నైపుణ్యానికి ప్రత్యేక ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది. జనపసత్రం సమీపంలోని పొలాల్లో చిత్రీకరించిన ఈ గీతంలో అక్కినేని, సావిత్రి కేవలం పాట పాడుతూ నిలబడరు; కాలువ నుంచి పొలాలకు నీటిని మళ్లించే వ్యవసాయ పనిలో భాగస్వాములుగా కనిపిస్తారు. పాటలోని సాహిత్యం, ఘంటసాల–సుశీల గాత్రం, పంట పొలాల వాతావరణం, పాత్రల ముఖకవళికలు, సహజమైన కదలికలు అన్నీ పరస్పరం మిళితమవుతాయి. అందువల్ల పాట కథను ఆపకుండా కథానుభవాన్నే ముందుకు తీసుకెళ్తుంది. ఇదే ఆదుర్తి దర్శకత్వంలో కనిపించే ఆధునికత. అలాగే పట్టణ జీవితం, గ్రామీణ జీవితం, కుటుంబ సంబంధాలు, సామాజిక బాధ్యత వంటి అంశాలను పాటల ద్వారా ప్రేక్షకుడికి సులభంగా అందించడం మాస్టర్ వేణు సంగీతానికి ఉన్న కథనపరమైన విలువను పెంచింది. ఈ చిత్రంతో పి. సుశీలకు కథానాయికల పాటలకు మరింత విస్తృతంగా అవకాశాలు లభించాయని కూడా చిత్ర చరిత్రలో గుర్తించబడింది. ఈ విధంగా సంగీతం వినోదాన్ని అందించడమే కాకుండా పాత్రల స్వభావం, కథా నేపథ్యం, సామాజిక భావనలను ప్రేక్షకుడికి చేరవేసే సాధనంగా మారింది.

చిత్రానికి సంబంధించిన మరో ఆసక్తికరమైన సాంకేతిక అంశం దాని తమిళ రూపాంతరం. తెలుగు, తమిళ భాషల్లో ఒకేసారి రూపొందించిన ఈ చిత్రాన్ని తమిళంలో ఎంగల్ వీట్టు మహాలక్ష్మి పేరుతో విడుదల చేశారు. తెలుగు చిత్రానికి దర్శకత్వం వహించిన ఆదుర్తి సుబ్బారావే తమిళ రూపానికీ దర్శకత్వం వహించారు. అక్కినేని, సావిత్రి, కన్నాంబ, ఎస్.వి. రంగారావు వంటి నటీనటులు తమిళ ప్రేక్షకుల్లో కూడా పరిచయం ఉన్నవారే కావడంతో అదే కథను రెండు భాషల్లో రూపొందించడం నిర్మాణపరంగా వ్యూహాత్మక నిర్ణయం. తమిళ రూపంలో రేలంగి పాత్రను తంగవేలు, సూర్యకాంతం పాత్రను సుందరిబాయి, జగ్గయ్య పాత్రను ఎం.ఎన్. నంబియార్ పోషించారు. సి.వి. శ్రీధర్ తమిళ సంభాషణలు రాశారు. ఎంగల్ వీట్టు మహాలక్ష్మి కూడా ఘన విజయాన్ని సాధించింది. మరో విశేషం ఏమిటంటే, తోడికోడళ్ళు చిత్ర స్క్రిప్ట్‌ను తరువాత రామచంద్ నవలగా ప్రచురించారు. ఒక సినిమా కథా పాఠ్యం నవలగా ప్రచురించబడటం ఆ కాలంలో అరుదైన విషయమే.

తోడికోడళ్ళు వాణిజ్యపరంగా కూడా గణనీయమైన విజయాన్ని సాధించింది. 1957 జనవరి 11న విడుదలైన ఈ చిత్రం ఐదు కేంద్రాల్లో శతదినోత్సవాన్ని పూర్తి చేసింది. ఏప్రిల్‌లో తెనాలి, గుంటూరు, విశాఖపట్నం, విజయనగరం తదితర ప్రాంతాల్లో విజయోత్సవాలు నిర్వహించడం దాని ప్రజాదరణకు నిదర్శనం. ఇదే సమయంలో జాతీయ స్థాయిలోనూ ఈ చిత్రానికి గుర్తింపు లభించింది. 5వ జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాల్లో తెలుగు భాషా విభాగంలో ఉత్తమ చిత్రానికి భాగ్యరేఖకు సర్టిఫికేట్ ఆఫ్ మెరిట్ లభించగా, రెండవ ఉత్తమ చిత్రంగా తోడికోడళ్ళుకు సర్టిఫికేట్ ఆఫ్ మెరిట్ లభించింది. ఆ కాలంలో తెలుగు చిత్రాలకు జాతీయ స్థాయిలో లభించిన గుర్తింపుల్లో ఇది ఒక ముఖ్యమైన ఘట్టం. 

తోడికోడళ్ళు గొప్పదనం దాని కథలోని కుటుంబ సంఘర్షణలో మాత్రమే లేదు; ఒక సాధారణ ఉమ్మడి కుటుంబ కథను సమర్థమైన రచన, సహజ నటన, నాణ్యమైన ఛాయాగ్రహణం, క్రమబద్ధమైన ఎడిటింగ్, అర్థవంతమైన పాటలు, మృదువైన సంగీతంతో సమగ్ర చిత్రానుభవంగా మార్చడంలో ఉంది. పి. కన్నాంబ–సావిత్రి నటన ఈ చిత్రానికి భావోద్వేగ వెన్నెముక అయితే, అక్కినేని–ఎస్.వి. రంగారావు కుటుంబ వ్యవస్థలోని పురుష పాత్రలకు సమతూకాన్ని ఇచ్చారు. సూర్యకాంతం, రేలంగి, జగ్గయ్యలు కథలోని సంఘర్షణకు అవసరమైన స్వభావ భేదాలను తీసుకొచ్చారు. మాస్టర్ వేణు సంగీతం కథను అలంకరించకుండా దాని భావాలను విస్తరించింది; ఆదుర్తి సుబ్బారావు దర్శకత్వం ఆ భావాలను నియంత్రితమైన దృశ్యకథనంగా మలిచింది. అందుకే తోడికోడళ్ళు 1957లో విజయవంతమైన కుటుంబ చిత్రం మాత్రమే కాదు, సాహిత్యాన్ని స్థానిక సామాజిక వాస్తవికతతో మేళవించి, సంగీతాన్ని కథనంలో భాగం చేసి, సమష్టి నటనను అత్యున్నత స్థాయికి తీసుకెళ్లిన తెలుగు సినిమా క్లాసిక్‌గా నిలిచింది.

డాక్టర్ చక్రవర్తి - 1964: మానవీయ సంబంధాల ఆవిష్కృతి

1964 జూలై 10న విడుదలైన డాక్టర్ చక్రవర్తి తెలుగు సినిమా చరిత్రలో సాహిత్య ఆధారిత చిత్రాలకు ఒక ఉన్నత ప్రమాణాన్ని నెలకొల్పిన చిత్రం. అన్నపూర్ణ పిక్చర్స్ పతాకంపై దుక్కిపాటి మధుసూదనరావు నిర్మించిన ఈ చిత్రానికి ఆదుర్తి సుబ్బారావు దర్శకత్వం వహించారు. కోడూరి కౌసల్యాదేవి రచించిన చక్రభ్రమణం నవల ఆధారంగా రూపొందిన ఈ చిత్రానికి స్క్రీన్‌ప్లే గొల్లపూడి మారుతీరావు, సంభాషణలు ఆచార్య ఆత్రేయ అందించారు. నవలలోని అంతర్మథనం, కుటుంబ సంబంధాలు, అనుమానాలు, అపార్థాలను సినిమా మాధ్యమానికి తగిన దృశ్యకథనంగా మార్చడంలో దర్శకుడు, రచయితలు మంచి సమన్వయాన్ని సాధించారు. ముఖ్యంగా చక్రవర్తి తన మరణించిన చెల్లెలు సుధను మాధవిలో చూసుకోవడం కథకు భావోద్వేగ కేంద్రంగా మారుతుంది. వైద్య వృత్తిలోని బాధ్యత, వ్యక్తిగత జీవితంలోని అనుబంధాలు, మనుషుల మధ్య అనుమానాలు ఎలా విషాదానికి దారితీస్తాయన్న అంశాలను కథ ఎక్కడా సంచలనాత్మకంగా కాకుండా మానసిక సంఘర్షణగా మలచడం ఈ చిత్ర నిర్మాణంలోని ప్రధాన బలం.

సాంకేతికంగా డాక్టర్ చక్రవర్తి అత్యంత క్రమబద్ధమైన నిర్మాణాన్ని చూపిస్తుంది. పి.ఎస్. సెల్వరాజ్ ఛాయాగ్రహణం కథలోని వైద్య వాతావరణానికి, కుటుంబ నేపథ్యానికి, పాత్రల భావోద్వేగ స్థితులకు తగిన దృశ్యరూపాన్ని అందించింది. ఎడిటింగ్‌లో టి. కృష్ణ కథన వేగాన్ని నియంత్రిస్తూ, సంఘటనల కంటే పాత్రల మానసిక పరిణామానికి ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. మాధవి వీణ వాయించడం, సాహిత్యాభిరుచి కలిగి ఉండటం వంటి అంశాలు ఆమె వ్యక్తిత్వాన్ని మాత్రమే కాకుండా, సుధ జ్ఞాపకాలతో ఆమెకు ఏర్పడే అనుబంధాన్ని కూడా దృశ్యపరంగా బలపరుస్తాయి. కళా దర్శకత్వం, వేషధారణ, మేకప్, ధ్వని వంటి విభాగాలు కూడా కథా వాతావరణానికి అనుగుణంగా పనిచేశాయి. ఆదుర్తి సుబ్బారావు దర్శకత్వంలో సహజమైన నటనకు ఇచ్చిన ప్రాధాన్యం సాంకేతిక రూపకల్పనతో కలిసిపోయింది. అందువల్ల ఈ చిత్రం అప్పటి సాధారణ కుటుంబ మెలోడ్రామా శైలిని దాటి, పాత్రల అంతరంగాన్ని తెరపైకి తీసుకువచ్చిన పరిపక్వమైన చిత్రంగా నిలిచింది.

నటన పరంగా డాక్టర్ చక్రవర్తి ఒక సమష్టి ప్రతిభా ప్రదర్శన. అక్కినేని నాగేశ్వరరావు డాక్టర్ చక్రవర్తిగా వృత్తిపట్ల అంకితభావం, చెల్లెలిపై ఉన్న ఆత్మీయత, మాధవిలో సుధను చూసే మానసిక స్థితి, తనపై ఏర్పడిన అపార్థాన్ని భరించే నిగ్రహం వంటి విభిన్న భావాలను అత్యంత సహజంగా వ్యక్తీకరించారు. సావిత్రి మాధవిగా మృదుత్వం, కళాభిరుచి, భార్యగా బాధ్యత, భర్త అనుమానంతో కలిగే ఆవేదనను ఎంతో సున్నితంగా ఆవిష్కరించారు. జగ్గయ్య రవీంద్రగా మొదట ప్రేమించే భర్తగా కనిపించి, అనుమానం పెరిగేకొద్దీ కఠినుడిగా మారి, చివరికి తన తప్పును గ్రహించే వ్యక్తిగా పాత్ర పరిణామాన్ని సమర్థంగా మోశారు. షావుకారు జానకి నిర్మలగా కుటుంబ సంఘర్షణకు కారణమయ్యే స్వభావాన్ని నమ్మదగిన రీతిలో చూపించారు. గుమ్మడి శ్రీధర్ పాత్రలో గంభీరతను, సూర్యకాంతం సూర్యకాంతమ్మగా సహజమైన హాస్యాన్ని, పద్మనాభం వెంకటస్వామిగా హాస్యరసాన్ని అందించారు. గీతాంజలి సుధగా కనిపించే సన్నివేశాల్లోనే గాఢమైన ముద్ర వేశారు. చలం వెంకటరమణగా, జయంతి పద్మగా తమ పాత్రలకు సరిపోయే సహజత్వాన్ని అందించారు. కృష్ణకుమారి శ్రీదేవిగా వైద్య వృత్తి, మానవీయత కలిసిన పాత్రకు గౌరవాన్ని తెచ్చారు. ప్రతి పాత్రకూ కథలో ఒక ప్రయోజనం ఉండటం, ప్రధాన నటీనటుల ప్రదర్శనకు సహాయపడేలా సహాయ పాత్రలను రూపొందించడం ఈ చిత్ర నటనా నిర్మాణంలో ప్రత్యేకత.

సాలూరి రాజేశ్వరరావు సంగీతం డాక్టర్ చక్రవర్తి భావప్రపంచాన్ని మరింత లోతుగా చేసింది. ఆచార్య ఆత్రేయ, శ్రీశ్రీ, ఆరుద్ర, దాశరథి, కొసరాజు వంటి కవుల సాహిత్యం వల్ల పాటలకు విభిన్నమైన భావ ఛాయలు వచ్చాయి. మనసున మనసై బ్రతుకున బ్రతుకై తోడొకరుండిన అదే భాగ్యము వంటి గీతం దాంపత్య అనుబంధాన్ని ఒక తాత్వికమైన భావంగా మలుస్తుంది. ఈ మౌనం ఈ బిడియం ఇదేనా ఇదేనా చెలియ కానుకా ప్రేమలోని సున్నితమైన సంకోచాన్ని స్వరంలోకి తీసుకువస్తుంది. నీవులేక వీణ పలుకలేనన్నది అనే గీతం మాధవి వ్యక్తిత్వాన్ని, ఆమె సంగీతాభిరుచిని, కథలోని భావోద్వేగాన్ని ఒకే సూత్రంతో కలుపుతుంది. పాడమని నన్నడగవలెనా పరవశించి పాడనా వంటి పాటలు పాత్రల అంతరంగ సంభాషణలకు రూపమిస్తాయి. ఎవరో జ్వాలను రగిలించారు వంటి గీతం కథలోని భావోద్వేగ తీవ్రతను మరింత పెంచుతుంది. ఘంటసాల, పి. సుశీల, ఎస్. జానకి, పి.బి. శ్రీనివాస్, మాధవపెద్ది సత్యం, బి. వసంత తదితరుల గాత్రాలను సందర్భానుసారంగా ఉపయోగించడం వల్ల సంగీతానికి విభిన్న రంగులు వచ్చాయి. రాజేశ్వరరావు స్వరాల్లోని మాధుర్యం, సాహిత్యాన్ని స్పష్టంగా వినిపించే వాద్య విన్యాసం, సందర్భానికి తగ్గ గానశైలి కలిసి పాటలను చిత్రంలోని భావోద్వేగ నిర్మాణంలో అంతర్భాగాలుగా మార్చాయి.

ఆదుర్తి సుబ్బారావు దర్శకత్వంలోని ప్రధాన విశిష్టత కథను సంఘటనల పరంపరగా కాకుండా మనుషుల మనస్తత్వాల ప్రయాణంగా చూపించడంలో ఉంది. చక్రవర్తి మాధవిని సుధతో పోల్చుకోవడం వెనుక ఉన్న ఆత్మీయతను ప్రేక్షకుడికి అర్థమయ్యేలా చేస్తూనే, రవీంద్రలో పుట్టే అనుమానానికి కూడా తగిన మానసిక నేపథ్యాన్ని కల్పించారు. నిర్మల పాత్రలోని అసంతృప్తి, రవీంద్రలో పెరిగే అనుమానం, మాధవి అనుభవించే వేదన, చక్రవర్తి పాటించే నిగ్రహం—ఈ భావాలన్నింటినీ ఒకేసారి నడిపించడంలో దర్శకుడి నియంత్రణ స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. మాటలతో వివరించాల్సిన విషయాలను చూపులు, నిశ్శబ్దం, సంగీతం, వస్తువులు, ప్రదేశాలు, నటుల శరీరభాష ద్వారా చెప్పడం ఆదుర్తి శైలిలోని పరిపక్వత. అందుకే సినిమా ముగిసిన తర్వాత గుర్తుండిపోయేది కేవలం కథ కాదు; పాత్రల మనసుల్లో ఏర్పడిన సంఘర్షణ. సాహిత్యంలోని భావసూక్ష్మతను కోల్పోకుండా దానికి సినిమాకు అవసరమైన దృశ్య, శ్రావ్య భాషను ఇవ్వడంలో ఈ చిత్రం ఒక మంచి ఉదాహరణగా నిలిచింది.

డాక్టర్ చక్రవర్తి విడుదలైన తర్వాత ఘన విజయాన్ని సాధించి శతదినోత్సవాన్ని జరుపుకుంది. అదే సమయంలో ఇది తెలుగు సినిమా పురస్కార చరిత్రలో కూడా ప్రత్యేక స్థానం సంపాదించింది. 1964లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం తొలిసారిగా ప్రారంభించిన నంది పురస్కారాల్లో ఉత్తమ చిత్రంగా తొలి బంగారు నందిని డాక్టర్ చక్రవర్తి అందుకుంది. అదే సంవత్సరానికి జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాల్లో తెలుగు భాషలో ఉత్తమ ప్రాంతీయ చిత్రంగా రాష్ట్రపతి రజత పతకాన్ని కూడా సాధించింది. ఒకే సంవత్సరంలో రాష్ట్ర, జాతీయ స్థాయిలో గుర్తింపు పొందడం ఈ చిత్ర కళాత్మక ప్రమాణానికి అరుదైన ధృవీకరణ. డాక్టర్ చక్రవర్తి విజయాన్ని కేవలం అక్కినేని నాగేశ్వరరావు, సావిత్రి వంటి మహానటుల ప్రతిభతోనే కొలవలేం. దుక్కిపాటి మధుసూదనరావు నిర్మాణ దృష్టి, ఆదుర్తి సుబ్బారావు మానసిక కథనం, గొల్లపూడి మారుతీరావు స్క్రీన్‌ప్లే, ఆచార్య ఆత్రేయ సంభాషణలు, రాజేశ్వరరావు సంగీతం, కవుల సాహిత్యం, సాంకేతిక బృందం క్రమశిక్షణ—ఇవన్నీ సమన్వయంతో పనిచేసినందువల్లే ఈ చిత్రం తెలుగు సినిమా చరిత్రలో ఒక శాశ్వతమైన క్లాసిక్‌గా నిలిచింది.

మూగ మనసులు – 1964: ప్రేమకు పునర్జన్మను ఇచ్చిన సంగీత దృశ్యకావ్యం


1964 జనవరి 31న విడుదలైన మూగ మనసులు తెలుగు చలనచిత్ర చరిత్రలో ప్రేమ, పునర్జన్మ, త్యాగం వంటి అంశాలను అత్యంత సహజమైన మానవీయ కోణంలో ఆవిష్కరించిన అరుదైన చిత్రం. బాబు మూవీస్ పతాకంపై సి. సుందరం నిర్మించిన ఈ చిత్రానికి ఆదుర్తి సుబ్బారావు దర్శకత్వం వహించారు. ఆచార్య ఆత్రేయ, ముళ్లపూడి వెంకటరమణ రచనా సహకారంతో రూపొందిన కథకు ఆదుర్తి సుబ్బారావు సమర్థవంతమైన దృశ్యరూపాన్ని ఇచ్చారు. గోపీ, రాధల వర్తమాన జీవితాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని, వారి గత జన్మలోని గోపీ, రాధ, గౌరి కథను క్రమంగా విప్పే విధానం అప్పటికి తెలుగు సినిమాలో వినూత్నమైన కథన ప్రయోగం. ఫ్లాష్‌బ్యాక్‌ను కేవలం గతాన్ని చెప్పే పద్ధతిగా కాకుండా, వర్తమానంలోని పాత్రల భావోద్వేగాలను అర్థం చేసుకునే సాధనంగా ఉపయోగించడం దర్శకుడి కథన నైపుణ్యానికి నిదర్శనం. కథలోని మలుపులు, గతం–వర్తమానం మధ్య మార్పులు, చివరి వరకు కొనసాగించే ఉత్కంఠ అన్నీ ఎంతో నియంత్రణతో నిర్మించబడ్డాయి.

చిత్ర నిర్మాణంలో సహజత్వానికి ఇచ్చిన ప్రాధాన్యం దాని సాంకేతిక నాణ్యతకు ప్రధాన బలం. పి.ఎల్. రాయ్ ఛాయాగ్రహణంలో గోదావరి నది, పడవలు, నదీతీరం, పల్లె వాతావరణం కథలో అంతర్భాగాలుగా మారాయి. గోదావరి కేవలం నేపథ్య దృశ్యం కాదు; గోపీ, రాధ, గౌరి జీవితాలను కలిపే ఒక భావనేపథ్యంగా కనిపిస్తుంది. నదీ ప్రవాహం, పడవ ప్రయాణాలు, నీటిమీద కాంతి, ప్రకృతి నిశ్శబ్దం వంటి అంశాలను పాత్రల అంతరంగంతో అనుసంధానించడం చిత్రానికి ప్రత్యేకమైన దృశ్యభాషను ఇచ్చింది. చిత్రాన్ని నరసాపురం-సఖినేటిపల్లి ప్రాంతాల్లో చిత్రీకరించారు. నలుపు–తెలుపు చిత్రమైనప్పటికీ కాంతి, నీడ, సహజ వెలుతురు వినియోగంతో దృశ్యాలకు కవితాత్మక గాఢత వచ్చింది. ఎడిటింగ్‌లో వర్తమానం, గత జన్మ మధ్య మార్పులు సాఫీగా సాగుతూ, కథనం ఎక్కడా భారంగా అనిపించకుండా ముందుకు కదులుతుంది. సాంకేతికతను ప్రదర్శించాలనే ఉద్దేశంతో కాకుండా, కథకు అవసరమైనంత మేరకు ఉపయోగించడం ఈ చిత్ర నిర్మాణంలో కనిపించే ముఖ్యమైన లక్షణం.

అక్కినేని నాగేశ్వరరావు గోపీగా పూర్తి పట్టు కలిగిన నటనను ప్రదర్శించారు. పడవ నడిపే సాధారణ యువకుడిగా ఆయన చూపించిన సహజత్వం నుంచి, రాధ పట్ల తనకు అర్థంకాని అనుబంధాన్ని అనుభవించే వ్యక్తిగా మారే దశ వరకు ఆయన నటనలో ఎక్కడా అనవసరమైన నాటకీయత కనిపించదు. గోపీ పాత్రలోని మౌనం, సంకోచం, ప్రేమ, అంతర్గత సంఘర్షణలను అక్కినేని ప్రధానంగా చూపులు, ముఖకవళికలు, శరీరభాషతో వ్యక్తీకరించారు. సావిత్రి రాధగా ఆ భావప్రవాహానికి మరో బలమైన కేంద్రంగా నిలిచారు. అయితే ఈ చిత్రంలో ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించాల్సిన నటన జమునది. గౌరిగా ఆమె కేవలం కథానాయకుడి ప్రేమను కోరుకునే గ్రామీణ యువతిగా కనిపించలేదు. తన ప్రేమపై గట్టి నమ్మకం, సహజమైన చిలిపితనం, అసూయ, ఆవేదన, చివరికి గోపీ సంతోషం కోసం తనను తాను త్యాగం చేసుకునే పరిపక్వత — ఈ మార్పులన్నింటినీ జమున అత్యంత సహజంగా ఆవిష్కరించారు. గౌరి పాత్రలోని జీవత్వం, ఉత్సాహం, భావోద్వేగ తీవ్రత చిత్రానికి ప్రత్యేకమైన శక్తిని ఇచ్చాయి. గోపీగా అక్కినేని అంతర్ముఖమైన నటనకు, గౌరిగా జమున చూపించిన బహిర్ముఖమైన భావవ్యక్తీకరణ చక్కటి సమతుల్యతను  కల్పించింది.

మూగ మనసులు విజయానికి సంగీతం, సాహిత్యం అత్యంత కీలకమైన కారణాలు. కె.వి. మహదేవన్ స్వరపరిచిన గీతాలకు ఆచార్య ఆత్రేయ, దాశరథి, కొసరాజు సాహిత్యం అందించారు. ఈ పాటలు కథ నుంచి విడిపోయిన సంగీత విరామాలుగా కాకుండా, పాత్రల మనసులను ప్రేక్షకుడికి వినిపించే కథన సాధనాలుగా పనిచేశాయి. ఈ నాటి ఈ బంధమేనాటిదో అనే గీతం పునర్జన్మ భావనను ప్రేమతో ముడిపెడితే, ముద్దబంతి పూవులో మూగకళ్ల ఊసులో గోపీ మనసులోని పలకని అనుభూతికి కవితాత్మక రూపం లభించింది. నా పాట నీ నోట పలకాల సిలకా ప్రేమలోని మాధుర్యాన్ని వ్యక్తం చేసింది. పాడుతా తీయగా చల్లగా విషాదభరితమైన కథలో మృదుత్వాన్ని తీసుకొచ్చింది. గోదారీ గట్టుందీ వంటి పాటలో దాశరథి గోదావరి ప్రాంతపు జీవన వాతావరణాన్ని సాహిత్యంలోనే సజీవం చేశారు. గౌరమ్మా నీ మొగుడెవరమ్మా పాటలో జానపద లయ, భాష, హాస్యాన్ని ఉపయోగించడం ద్వారా గౌరి పాత్రకు మరింత సహజత్వం వచ్చింది. మహదేవన్ స్వరాలు, గాయకుల గాత్రభావం, సాహిత్యంలోని కవితాత్మకత, దృశ్యాల సమన్వయం వల్ల పాటలు చిత్రంలోని భావోద్వేగ నిర్మాణంలో విడదీయలేని భాగాలయ్యాయి.

ఆదుర్తి సుబ్బారావు దర్శకత్వ ప్రతిభలో అత్యంత గొప్ప అంశం పునర్జన్మ వంటి అద్భుతమైన అంశాన్ని మెలోడ్రామాగా కాకుండా మానవ సంబంధాల కథగా మలచడం. గోపీ–రాధల మధ్య ఆకర్షణకు గత జన్మ అనుబంధాన్ని కారణంగా చూపించినప్పటికీ, గౌరి ప్రేమను మాత్రం కథ యొక్క నైతిక, భావోద్వేగ కేంద్రంగా నిలబెట్టారు. అందువల్ల ముగ్గురు ప్రధాన పాత్రల మధ్య సంఘర్షణలో ఎవరూ సంపూర్ణంగా తప్పు చేసినవారిగా అనిపించరు. పరిస్థితులు, గతజన్మ బంధాలు, సామాజిక పరిమితులు వారి జీవితాలను నడిపిస్తాయి. ఇదే కారణంగా కథలోని విషాదం ప్రేక్షకుడికి మరింత దగ్గరవుతుంది. దృశ్యం, సంగీతం, నటన, సంభాషణ, ప్రకృతి—ఇవన్నీ ఒకే భావప్రవాహంలో పనిచేసేలా చేసిన ఆదుర్తి నిర్మాణశైలి ఈ చిత్రాన్ని సాధారణ ప్రేమకథ స్థాయి నుంచి దృశ్యకావ్య స్థాయికి తీసుకెళ్లింది. ముఖ్యంగా మాటలకంటే చూపులు, నిశ్శబ్దం, ప్రకృతి, పాటల ద్వారా భావాన్ని వ్యక్తపరచడం మూగ మనసులు అనే పేరుకే ఒక అంతర్గత అర్థాన్ని ఇచ్చింది.

మూగ మనసులు వాణిజ్యపరంగా ఘన విజయం సాధించడమే కాకుండా విమర్శకుల ప్రశంసలు, ప్రతిష్ఠాత్మక పురస్కారాలను కూడా అందుకుంది. 11వ జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాల్లో తెలుగు భాషా విభాగంలో మూడవ ఉత్తమ చిత్రానికి యోగ్యతా పత్రం పొందింది. ఫిల్మ్‌ఫేర్ తెలుగు ఉత్తమ చిత్ర పురస్కారాన్ని కూడా అందుకుంది. అంతర్జాతీయ స్థాయిలో కార్లోవీ వారీ చలనచిత్రోత్సవంలో ప్రదర్శించబడటం దీని కళాత్మక స్థాయికి మరో గుర్తింపు. తరువాత ఆదుర్తి సుబ్బారావే ఈ కథను హిందీలో మిలన్‌గా రూపొందించి విజయాన్ని సాధించారు. హిందీలో సునీల్ దత్, నూతన్, జమున నటించారు. 7 ఏళ్ల తరువాత సావిత్రి  మూగమన్సులు చిత్రాన్ని ప్రాప్తం అనే పేరుతో తమిళంలో తీశారు. ఆ చిత్ర వైఫల్యంతోనే సావిత్రి అర్థికంగా బాగా దెబ్బతిన్నారు. 

మూగ మనసులు ప్రత్యేకత చివరికి ఒక అంశంలోనే ఉంది: కథను చెప్పడానికి ఉపయోగించిన ప్రతి కళా విభాగం—ఆదుర్తి దర్శకత్వం, పి.ఎల్. రాయ్ ఛాయాగ్రహణం, ఎడిటింగ్, అక్కినేని–సావిత్రి–జమునల నటన, ఆచార్య ఆత్రేయ–దాశరథి–కొసరాజుల సాహిత్యం, కె.వి. మహదేవన్ సంగీతం—ఒకదానిని మరొకటి బలపరుస్తూ పనిచేశాయి. అందుకే మూగ మనసులు 1964 నాటి విజయవంతమైన చిత్రం మాత్రమే కాకుండా, తెలుగు సినిమా కథనం, సంగీతం, నటన, ఛాయాగ్రహణం కలిసి ఒక సమగ్ర కళారూపాన్ని ఎలా సృష్టించగలవో చూపించిన శాశ్వతమైన ఉదాహరణగా నిలిచింది.

2, సెప్టెంబర్ 2026, బుధవారం

కృష్ణా! నీ పేరు తలచినా చాలు (ఏకవీర చిత్రం - 1969)

ఒక్క నారాయణరెడ్డి గారికే చెల్లు ఇటువంటి సాహిత్యం. గోపిక మనసులో కృష్ణుని పట్ల ఉండే మధురభక్తిని అణువణువునా అక్షరాలలో పొందుపరచారు, గోపస్త్రీల మానసిక స్థితికి ప్రాణప్రతిష్ఠ చేశారు. ఏకవీర నవల కవిసామ్రాట్ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ గారి రచన. ఈ కథ ఆధారంగా 1969లో విడుదలైన ఏకవీర చిత్రంలో కూడా సముచితమైన సందర్భంలో ఈ గీతాన్ని ఆవిష్కరించారు దర్శకులు చిత్తజల్లు శ్రీనివాసరావు గారు. రాజేశ్వరరావు గారి అద్భుత సంగీతం, సుశీలమ్మ భావపూరితమైన మధురగానం, బాలసుబ్రహ్మణ్యం గారి సహగాత్రం ఈ గీతాన్ని శాశ్వతం చేశాయి. నారాయణరెడ్డి గారి సాహితీవైభవానికి ఈ గీతం ఒక గొప్ప ఉదాహరణ. సాహిత్యం, భావం. 

కృష్ణా! నీ పేరు తలచినా చాలు!
నీ పేరు తలచినా చాలు! మదిలో పొంగు శతకోటి యమునా తరంగాలు!
నీ పేరు తలచినా చాలు! మదిలో పొంగు శతకోటి యమునా తరంగాలు!
నీ పేరు తలచినా చాలు!

ఏమి మురళి అది ఏమి రవళిరా!
ఏమి మురళి అది ఏమి రవళిరా!పాట వినగా ప్రాణాలు కదలురా!
ఏమి మురళి అది ఏమి రవళిరా! పాట వినగా ప్రాణాలు కదలురా!
మురళీధరా నీ స్వరలహరులలో మరణమైన మధురమురా!
నీ పేరు తలచినా చాలు!

వెదురు పొదలలో తిరిగి తిరిగి నీ పదపల్లవములు కందిపోయెనో!
వెదురు పొదలలో తిరిగి తిరిగి నీ పదపల్లవములు కందిపోయెనో!
ఎదపానుపుపై పవళించరా నా పొదిగిన కౌగిట పులకించరా!

నీ పేరు తలచినా చాలు! మదిలో పొంగు శతకోటి యమునా తరంగాలు!
నీ పేరు తలచినా చాలు!

గోపాలా! నందబాలా! నవమంజుల మురళీలోలా!
మృదు సమీరకంపిత మనోజ్ఞకుంతల తమాలపల్లవజాల!
కృష్ణా నీ పేరు తలచినా చాలు!

ఏమి పిలుపు అది ఏమి పిలుపు! బృందానికుంజముల పూలు పూచి! శరదిందుచంద్రికల కేలు సాచి!
తరుణాంతరంగముల దాగి దాగి! చెలి అందెలందు చెలరేగి రేగి!
నను తొందరించెరా! తొలకరించెరా! తొందరించెరా! తొలకరించెరా!వలపు ఝల్లుగా పలుకరించెరా!
వల్లవీరమణి చల్లని ఉల్లము అల్లన ఝల్లన పరవశించెరా!

కృష్ణా! నీ పేరు తలచినా చాలు! 

భావం:

కృష్ణా! నీ పేరు తలచితేనే మనసుల్లో వందకోట్ల యమునా నది తరంగాలు పొంగి పొరలుతాయిరా! ఇది ఏమి మురళో దాని ధ్వని ఏమిటో, ఆ పాట వినగానే ప్రాణాలు కదలిపోతాయిరా!, మురళీధరా! నీ స్వరప్రవాహంలో మరణం కూడా మధురమేరా! వెదురు పొదలలో తిరిగి తిరిగి నీ లేత పాదములు కందిపోయాయేమో! నా హృదయమనే పానుపుపై పవళించి ఆ వెచ్చని కౌగిట నిదురించరా! ఓ గోపాలా! నందబాలా! గోపాలా! న! నందుని కుమారుడా! ఎప్పుడూ మధురంగా వేణువు వాయించడంలో మునిగిపోయినవాడా! మృదువైన గాలికి కదులుతున్న అందమైన కురులు, తమాల చెట్టు (మామిడాకులలా ఉండే చీకటిచెట్టు) కొత్త ఆకుల సమూహంలా ఉన్నవాడా! కృష్ణా నీ పేరు తలచినా చాలు! మనసులో వందకోట్ల యమునాతరంగాలు పొంగిపొరలుతాయిరా! నీది ఎంతటి అద్భుతమైన పిలుపు! బృందావనంలోని పొదరిండ్లలో పూలు వికసించి శరదృతువు చంద్రుని వెన్నెలలో క్రీడలకు వేదికను సిద్ధం చేసినట్టుగా ఉంది! యువ హృదయాల్లో దాగి దాగి, ప్రియురాలి పాదాల గజ్జెలలో ఉప్పొంగుతూ మోగుతోంది! ఆ పిలుపు నన్ను ఆతురపరుస్తోందిరా! నాపై తొలకరి జల్లులా కురుస్తోందిరా!  ప్రేమజల్లులా నన్ను పలకరిస్తోందిరా! గోపికలలో రత్నమైన ఆమె చల్లని మనసు ఆనందపు అలలతో పరవశించుతోందిరా!కృష్ణా నీ పేరు తలచినా చాలు! మనసులో వందకోట్ల యమునాతరంగాలు పొంగిపొరలుతాయిరా! 

ఇల్లరికం – 1959: చిత్ర విశేషాలు


1959 మే 1న విడుదలైన ఇల్లరికం తెలుగు కుటుంబ చిత్రాల పరిణామంలో ఒక ముఖ్యమైన మలుపుగా నిలిచింది. అనుమోలు వెంకట సుబ్బారావు నిర్మించిన ప్రసాద్ ఆర్ట్ పిక్చర్స్ సంస్థకు ఇది మూడవ చిత్రం కాగా, టి. ప్రకాశరావు దర్శకత్వం వహించారు. వేంపటి సదాశివబ్రహ్మం కథను అందించగా, ఆరుద్ర సంభాషణలు రాశారు. ఇల్లరికం అనే సామాజిక వ్యవస్థను కేంద్రంగా చేసుకుని, అత్తింట్లో నివసించే అల్లుడు ఎదుర్కొనే ఆత్మగౌరవ సమస్యలు, కుటుంబంలో స్థాయి భేదాలు, అపార్థాలు, దాంపత్య అనుమానాలు, చివరికి కుటుంబ ఐక్యత వంటి అంశాలను కథలో మేళవించారు. అక్కినేని నాగేశ్వరరావు, జమున, గుమ్మడి, హేమలత, రమణారెడ్డి, రేలంగి, సి.ఎస్.ఆర్., గిరిజ తదితరులతో కూడిన బలమైన తారాగణం కథకు విస్తృతమైన భావోద్వేగ, హాస్య పరిధిని ఇచ్చింది.

ఇల్లరికం నిర్మాణంలో టి. ప్రకాశరావు దర్శకత్వ శైలి ప్రత్యేకంగా కనిపిస్తుంది. కథలో కుటుంబ సభ్యులు ఎక్కువగా ఉన్నప్పటికీ, ప్రతి పాత్రకు స్పష్టమైన ప్రయోజనం కల్పిస్తూ కథను వేగంగా నడిపించారు. ఛాయాగ్రహణ బాధ్యతలను అలొసియస్ విన్సెంట్ నిర్వహించగా, పి.ఎన్. సుందరం ఆపరేటివ్ కెమెరామన్‌గా పనిచేశారు. కొల్లి ప్రత్యగాత్మ, కొగంటి గోపాలకృష్ణ సహాయ దర్శకులుగా వ్యవహరించారు. టి. ప్రకాశరావు నటీనటుల నుంచి భావోద్వేగాలను సహజంగా రాబట్టడంలో ప్రత్యేక నైపుణ్యం చూపించారు. కుటుంబ కథలో హాస్యం, ప్రేమ, అనుమానం, ఉద్వేగం పరస్పరం ఢీకొన్నప్పటికీ, చిత్రం ఏ ఒక్క రసానికీ పూర్తిగా లోబడిపోకుండా సమతుల్యమైన వినోదంగా సాగడం ఆయన దర్శకత్వ ప్రతిభకు నిదర్శనం.

అక్కినేని నాగేశ్వరరావు వెంకుగా అత్యంత సున్నితమైన నటనను ప్రదర్శించారు. భార్య ఇంట్లో నివసించాల్సిన పరిస్థితి వల్ల తన పురుషత్వాన్ని, ఆత్మగౌరవాన్ని నిరంతరం సమర్థించుకోవాల్సిన వ్యక్తిగా ఆయన పాత్రలో కనిపించే అంతర్మథనాన్ని సంభాషణలకన్నా ముఖకవళికలు, స్వరంలోని మార్పులు, శరీరభాష ద్వారా వ్యక్తం చేశారు. జమున రాధగా రెండు విభిన్న మానసిక స్థితులను సమర్థంగా చూపించారు. ఒకవైపు తండ్రికి ఎంతో ఇష్టమైన కూతురు, మరోవైపు భర్తపై అనుమానంతో బాధపడే భార్యగా ఆమె నటనలో వచ్చిన మార్పులు సహజంగా అనిపిస్తాయి. అక్కినేని, జమున మధ్య అప్పటికే ఏర్పడిన నటనా అనుబంధం ఇక్కడ మరింత పరిపక్వమైంది. గుమ్మడి గంభీరమైన జమీందారుగా, హేమలత మొండితనంతో కూడిన సుందరమ్మగా, రమణారెడ్డి–రేలంగి హాస్య జంటగా, సి.ఎస్.ఆర్. కుట్రపూరిత పాత్రలో చక్కగా రాణించారు. ముఖ్యంగా రమణారెడ్డి, రేలంగి సన్నివేశాలు ప్రధాన కథలోని ఉద్రిక్తతకు మధ్య సహజమైన హాస్య విరామాలను అందించాయి.

ఇల్లరికం విజయాన్ని సంగీతం మరింత బలపరిచింది. టి. చలపతిరావు స్వరపరిచిన గీతాలకు ఆరుద్ర, కొసరాజు, శ్రీశ్రీ సాహిత్యాన్ని అందించారు. నిలువవే వాలు కనులదానా, నేడు శ్రీవారికి మేమంటే పరాకా, చేతులు కలిసిన చప్పట్లు, అడిగినదానికి చెప్పి వంటి పాటలు కథలోని ప్రేమ, దాంపత్యం, కుటుంబ సంబంధాలను వివిధ కోణాల్లో ఆవిష్కరించాయి. ముఖ్యంగా నిలువవే వాలు కనులదానా పాటను తొలగించాలని అక్కినేని నాగేశ్వరరావు ఒక దశలో సూచించినప్పటికీ, నిర్మాత, దర్శకులు ఆ పాటను కొనసాగించారు. విడుదల తరువాత ప్రేక్షకుల నుంచి వచ్చిన అపూర్వ స్పందనతో తన అంచనా తప్పని అక్కినేని స్వయంగా అంగీకరించడం ఆ పాట ప్రజాదరణకు చక్కని ఉదాహరణ. ఘంటసాల, పి. సుశీల, జిక్కి, మాధవపెద్ది సత్యం వంటి గాయకుల స్వరాలు చలపతిరావు మెలోడీలకు ప్రత్యేకమైన జీవాన్ని అందించాయి.

ఈ చిత్రంలోని భలే చాన్సులే పాట ప్రత్యేకంగా చెప్పుకోవాలి. మాధవపెద్ది సత్యం గాత్రంలో వినిపించే ఈ హాస్యగీతం ఇల్లరికంలో ఉన్న మజాను సరదాగా, కొద్దిగా వ్యంగ్యంగా ఆవిష్కరిస్తుంది. కొసరాజు రాసిన పదాలు, చలపతిరావు స్వరరచన, మాధవపెద్ది సత్యం స్వరంలోని ఉత్సాహభరితమైన హాస్య ధోరణి కలిసి పాటను ప్రత్యేకమైన కామెడీ పీస్‌గా తీర్చిదిద్దాయి. రేలంగి తెరపై ఈ పాటను తనదైన హావభావాలతో అందుకోవడం వల్ల గీతం కేవలం వినోదపరమైన పాటగా కాకుండా పాత్ర స్వభావాన్ని తెలియజేసే సన్నివేశంగా మారింది. అదే సమయంలో చేతులు కలిసిన చప్పట్లు వంటి పాటలో సమూహ గానం, హాస్యం, కుటుంబ ఆనందం కలసి చిత్రంలోని సానుకూల వాతావరణాన్ని పెంచాయి. ఇల్లరికం పాటల ప్రత్యేకత ఏమిటంటే, అవి కథకు వెలుపల నిలిచే సంగీత విరామాలుగా కాకుండా, పాత్రల భావాలను మరియు సన్నివేశాల వినోదాన్ని మరింత బలపరిచే కథన సాధనాలుగా పనిచేయడం.

ఇల్లరికం విడుదలైన తరువాత ఘన విజయాన్ని సాధించింది. హైదరాబాద్‌లో 50 రోజులు పూర్తి చేసిన తొలి తరం తెలుగు చిత్రాల్లో ఇది ఒకటిగా నిలిచింది. 18 కేంద్రాల్లో 100 రోజుల ప్రదర్శన సాధించడంతో పాటు సిల్వర్ జూబ్లీ వేడుకలు కూడా నిర్వహించబడటం దాని వాణిజ్య విజయాన్ని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది.  ఇదే కథ హిందీలో ససురాల్ పేరుతో, కన్నడలో మనే అలియే, మలయాళంలో కలితోజన్, తమిళంలో మాడి వీట్టు మాప్పిళై పేర్లతో పునర్నిర్మించబడి అన్ని భాషల్లోనూ విజయాన్ని సాధించడం కథ యొక్క ప్రత్యేకత.. ఇల్లరికం అందువల్ల ఒక విజయవంతమైన కుటుంబ చిత్రం మాత్రమే కాదు; సామాజికంగా ప్రత్యేకమైన ఒక తెలుగు కుటుంబ వ్యవస్థను హాస్యం, ప్రేమ, అపార్థం, సంగీతం, నటనల సమన్వయంతో విశాలమైన ప్రేక్షకాదరణ పొందే చలనచిత్ర భాషగా మార్చిన 1950ల తెలుగు సినిమా సృజనాత్మకతకు ఒక చక్కని ఉదాహరణ.

పల్నాటి యుద్ధం - 1966: చిత్ర విశేషాలు

1966లో విడుదలైన పల్నాటి యుద్ధం తెలుగు చారిత్రక చిత్రాలలో ప్రత్యేకమైన స్థానం సంపాదించుకున్న చిత్రం. గుత్తా రామినీడు దర్శకత్వంలో శ్రీ అనురూపా ...