మధుర గాయకులు పీ బీ శ్రీనివాస్ జీవిత విశేషాలు - భాగం 1

ప్రతివాది భయంకర శ్రీనివాస్‌గా జన్మించి పి. బి. శ్రీనివాస్‌గా ప్రసిద్ధి చెందిన ఆయన దక్షిణ భారతీయ సినీ సంగీత చరిత్రలో మధురమైన, సున్నితమైన, స్పష్టమైన గాత్రానికి ప్రతీకగా నిలిచిన గాయకుడు. 1930 సెప్టెంబర్ 22న కాకినాడలో జన్మించారు. ఆయన తండ్రి ప్రతివాది భయంకర ఫణీంద్రస్వామి ప్రభుత్వ ఉద్యోగి కాగా, తల్లి శేషగిరియమ్మ సంగీతాభిమానిని. కుటుంబంలో సాహిత్య, సంగీత వాతావరణం ఉండటంతో చిన్ననాటి నుంచే శ్రీనివాస్‌కు పాటలు, పద్యాలు, భాషలపై ఆసక్తి పెరిగింది. హిందీ భాషపై కూడా ఆయనకు మంచి పట్టు ఉండేది. కాకినాడలో బీకాం చదివిన తరువాత హిందీ విశారద పూర్తి చేశారు. న్యాయ విద్యను అభ్యసించడానికి మద్రాసు వెళ్లినా, సినిమా సంగీతంపై ఉన్న ఆకర్షణ ఆయనను సినీరంగం వైపు నడిపించింది. పన్నెండేళ్ల వయసులోనే నాటకంలో పాడిన ఆయన, తరువాత హార్మోనియం వాయిద్యంలోనూ నైపుణ్యం సంపాదించారు. ఈమని శంకరశాస్త్రితో పరిచయం ఏర్పడటం ఆయన సినీ ప్రయాణంలో కీలకంగా మారింది. 1952లో మిస్టర్ సంపత్ అనే హిందీ చిత్రం ద్వారా సినీ గానప్రస్థానం ప్రారంభమైంది. 1953లో జాతకఫలం తెలుగు, జాతకఫల కన్నడ, జాతకం తమిళ చిత్రాల ద్వారా దక్షిణ భారతీయ చిత్రసీమలో అడుగుపెట్టారు. ఆయన భార్య పేరు సుజాత. నాలుగు దశాబ్దాలకు పైగా సాగిన సంగీత జీవితంలో వేలాది పాటలు పాడి, గాయకుడిగానే కాకుండా కవి, గేయరచయిత, స్వరకర్త, హార్మోనియం విద్వాంసుడిగా కూడా తన బహుముఖ ప్రజ్ఞను చాటుకున్నారు. 2013 ఏప్రిల్ 14న చెన్నైలో ఆయన కన్నుమూశారు.

పి. బి. శ్రీనివాస్ గాత్రాన్ని ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టింది దాని సహజమైన మాధుర్యం. ఘంటసాల స్వరంలోని గంభీరతకు భిన్నంగా ఆయన గాత్రంలో ఒక మృదువైన, సున్నితమైన ప్రవాహం ఉండేది. అందుకే ప్రేమ, విరహం, ఆత్మీయత, తాత్వికత వంటి భావాలకు ఆయన స్వరం ఎంతో సహజంగా సరిపోయేది. అయితే మృదుత్వం ఆయన గానంలోని ఏకైక లక్షణం కాదు. ప్రతి పదాన్ని స్పష్టంగా పలకడం, స్వరాన్ని ఎక్కడా బలవంతంగా లాగకుండా సహజంగా ప్రవహింపజేయడం, ఎత్తైన స్వరాల్లో కూడా మాధుర్యాన్ని కోల్పోకపోవడం ఆయన ప్రత్యేకత. ఆయన గానం వినేటప్పుడు గాయకుడి గొంతు కంటే పాట ముందుకు వస్తుంది. తన గాత్రాన్ని ప్రదర్శించాలనే ఆర్భాటం లేకుండా సాహిత్యం, భావం, బాణీకి ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం వల్లే ఆయన పాటలు ఎంతో కాలం నిలిచిపోయాయి.

తెలుగు చిత్రసీమలో పి. బి. శ్రీనివాస్‌కు తొలి గుర్తింపు జాతకఫలం ద్వారా వచ్చినప్పటికీ, 1956లో విడుదలైన భలే రాముడు ఆయనకు మంచి పేరు తెచ్చింది. సాలూరి రాజేశ్వరరావు స్వరకల్పనలోని భయమెలా ఓ మనసా భగవంతుని లీల, ఇదంతా పరమాత్ముని ఈ లీలా వంటి పాటలు ఆయన గానంలోని భక్తి, తాత్వికత, మాధుర్యాన్ని ఒకేసారి పరిచయం చేశాయి. పాటలో భగవంతుని లీలను అంగీకరించే భావం ఉంది. శ్రీనివాస్ ఆ భావాన్ని గంభీరంగా కాకుండా ప్రశాంతంగా పలికించారు. అదే చిత్రంలోని బంగారుబొమ్మా పదవే పోదాము, పైదేశం చూద్దాం వంటి పాటల్లో ఆయన స్వరం మరింత తేలికగా, ప్రయాణపు ఉత్సాహంతో వినిపిస్తుంది. ఒకే చిత్రంలో భక్తి, తాత్వికత, సరదా వంటి భిన్న భావాలకు తన స్వరాన్ని మార్చుకోవడం ఆయన వైవిధ్యాన్ని తెలియజేస్తుంది.

ప్రేమను పాడేటప్పుడు పి. బి. శ్రీనివాస్ గాత్రానికి ఒక ప్రత్యేకమైన నిగూఢ మాధుర్యం ఉండేది. భీష్మ చిత్రంలోని మనసులోని కోరిక తెలుసు నీకు ప్రేమిక ఈ లక్షణానికి అద్భుతమైన ఉదాహరణ. పి. సుశీలతో కలిసి పాడిన ఈ యుగళగీతంలో ప్రేమ ఒక పెద్ద ప్రకటనగా కాకుండా మనసులో దాచుకున్న కోరికలా వ్యక్తమవుతుంది. సుశీల స్వరంలోని మాధుర్యానికి శ్రీనివాస్ గాత్రంలోని మృదువైన లోతు చక్కగా సరిపోతుంది. ఇద్దరి గాత్రాలు ఒకదానితో ఒకటి పోటీ పడకుండా ఒకే భావాన్ని నిర్మిస్తాయి. పల్లవి నుంచి చరణాల వరకు ఆయన స్వరం ఎంతో సులభంగా ప్రవహిస్తుంది. పదాలను స్పష్టంగా పలుకుతూ, ప్రతి పంక్తి చివర భావాన్ని సున్నితంగా నిలబెట్టే విధానం ఆయన గానంలోని ప్రత్యేకత.

ప్రేమించి చూడు చిత్రంలోని వెన్నెల రేయి ఈ మాధుర్యానికి మరో అందమైన ఉదాహరణ. వెన్నెల రాత్రి, ప్రేమ, ఆత్మీయత వంటి భావాలను మోసుకెళ్లే ఈ పాటలో ఆయన స్వరం చాలా తేలికగా, నిశ్శబ్దంగా అనిపిస్తుంది. గొంతును బలంగా వినిపించకుండా, స్వరానికి అవసరమైనంత మాత్రమే బరువు ఇస్తారు. అందువల్ల పాటలోని ప్రేమ భావం శ్రోతకు ఒక సన్నిహితమైన సంభాషణలా అనిపిస్తుంది. ప్రేమగీతాన్ని పాడుతున్నాననే విషయం గుర్తు చేయకుండా, ప్రేమలో ఉన్న మనిషి సహజంగా మాట్లాడుతున్నట్లుగా పాడగలగడం ఆయన గానంలోని అసలైన ప్రత్యేకత.

శాంతినివాసం చిత్రంలోని శ్రీరఘురాం జయరఘురాం సీతా మనోభిరాం పి. బి. శ్రీనివాస్ భక్తిగానంలోని ప్రశాంతతను తెలియజేస్తుంది. ఘంటసాల సంగీత సారథ్యంలో రూపొందిన ఈ పాటను శ్రీనివాస్ అత్యంత భక్తిశ్రద్ధలతో ఆలపించారు. ఆయన గాత్రంలో రామభక్తి ఉన్నప్పటికీ అది ఆర్భాటమైన గంభీరతగా మారదు. పదాలను స్పష్టంగా పలుకుతూ, స్వరాన్ని మృదువుగా ఉంచడం వల్ల పాటలో ఒక ప్రశాంతమైన ఆధ్యాత్మిక వాతావరణం ఏర్పడుతుంది. తరువాత ఆయన ఆలపించిన శ్రీ వేంకటేశ్వర సుప్రభాతం, ముకుందమాల, శారదా భుజంగ స్తోత్రం, శ్రీ మల్లికార్జున స్తోత్రం వంటి ఆధ్యాత్మిక గానరచనల్లో కూడా ఇదే లక్షణం కనిపిస్తుంది.

జయభేరి చిత్రంలోని మది శారదాదేవి మందిరమే పి. బి. శ్రీనివాస్ శాస్త్రీయ సంగీత పరిజ్ఞానానికి మంచి ఉదాహరణ. ఘంటసాల, రఘునాథ పాణిగ్రాహి వంటి గాయకులతో కలిసి పాడిన ఈ గీతంలో సంగీత సాధన, సరస్వతీ ఆరాధన, శాస్త్రీయ గాన వాతావరణం కలిసి ఉన్నాయి. పి. బి. శ్రీనివాస్ స్వరం ఇందులో మృదువుగానే ఉన్నా, స్వరాలపై ఆయనకున్న నియంత్రణ స్పష్టంగా వినిపిస్తుంది. శాస్త్రీయ ఛాయలున్న పాటను పాడేటప్పుడు గాత్రాన్ని బలవంతంగా గంభీరంగా మార్చకుండా, స్వరశుద్ధి, లయ, ఉచ్చారణతోనే గానానికి గౌరవాన్ని తీసుకురావడం ఆయన ప్రత్యేకత.

పి. బి. శ్రీనివాస్‌కు సంగీతంపై ఆసక్తి కేవలం గానం వరకే పరిమితం కాలేదు. హార్మోనియం వాయిద్యంలో ఆయనకు మంచి పట్టు ఉండేది. స్వరకల్పన కూడా చేసేవారు. అనేక భాషల్లో గీతాలు, కవితలు రాసేవారు. ఉర్దూలో గజల్స్ రచించి స్వరపరిచారు. తెలుగు, తమిళం, కన్నడ, హిందీ, ఉర్దూ, సంస్కృతం, ఇంగ్లీషు వంటి అనేక భాషల్లో సాహిత్య రచనలు చేయగలిగారు. అయితే ఘంటసాల లేదా సాలూరి రాజేశ్వరరావుల మాదిరిగా విస్తృతమైన తెలుగు చిత్రాలకు ప్రధాన సంగీత దర్శకుడిగా ఆయన కెరీర్ సాగలేదు. అందువల్ల ఆయన సంగీత దర్శకత్వ ప్రయాణాన్ని ప్రధానంగా స్వరకర్తగా, గేయరచయితగా, వ్యక్తిగత సంగీత కార్యక్రమాలు, గజల్ రచనల ద్వారా సాగిన సృజనాత్మక కోణంగా చూడాలి.

తెలుగు చిత్రసీమలో పి. బి. శ్రీనివాస్ గానప్రస్థానం 1950ల చివరినాటికి ప్రత్యేకమైన స్థానం సంపాదించింది. ఘంటసాల ప్రధాన గాయకుడిగా ఉన్న కాలంలో ఆయనకు లభించిన పాటలు ఎక్కువగా మృదువైన ప్రేమగీతాలు, తాత్విక గీతాలు, భక్తిగీతాలు, లలితగీతాల వైపు సాగాయి. భలే రాముడు తరువాత భీష్మ, శాంతినివాసం, రంగుల రాట్నం, మనిషి, ముచ్చటైన మూడు వంటి చిత్రాల్లో ఆయన స్వరం వినిపించింది. గాయకుడి గొంతు కథానాయకుడి తెర వ్యక్తిత్వాన్ని నిర్ణయించే కాలంలో, పి. బి. శ్రీనివాస్ స్వరం ముఖ్యంగా సౌమ్యమైన, విద్యావంతమైన, సున్నితమైన కథానాయకుల ప్రతిరూపానికి ఎంతో సహజంగా సరిపోయింది.

రంగుల రాట్నం చిత్రంలోని మనసు మనసు కలిసే వేళ పి. బి. శ్రీనివాస్ గానంలోని లాలిత్యానికి మంచి ఉదాహరణ. ఈ పాటలో ప్రేమ ఒక ఆవేశంగా కాకుండా రెండు మనసులు నెమ్మదిగా దగ్గరవుతున్న అనుభూతిగా వ్యక్తమవుతుంది. ఆయన స్వరం కూడా అదే విధంగా మృదువుగా సాగుతుంది. సాహిత్యాన్ని ముందుకు తెచ్చేలా స్వరాన్ని వెనక్కి ఉంచడం, ప్రతి పదాన్ని స్పష్టంగా పలకడం, పల్లవిలోని మాధుర్యాన్ని చరణాల్లోనూ కొనసాగించడం ఆయన ప్రత్యేకత. లలితగీతానికి, సినిమా ప్రేమగీతానికి మధ్య ఉన్న సున్నితమైన రేఖను ఆయన స్వరం చాలా సహజంగా దాటుతుంది.

కృష్ణశాస్త్రి సాహిత్యానికి పి. బి. శ్రీనివాస్ స్వరం ఒక ప్రత్యేకమైన మాధుర్యాన్ని ఇచ్చింది. పడవ నడపవోరు, ఇదేకదా తొలిరేయి, ఉదయ సమీర సాంధ్య లాస్యము, ప్రణయసీమ పయనమౌదమా, రాదటే చెలి రాధికా వంటి లలితగీతాల్లో ఆయన గాత్రం కవిత్వాన్ని సంగీతంగా మార్చినట్లు అనిపిస్తుంది. ఈ గీతాల్లో శాస్త్రీయ సంగీతపు నియమబద్ధత కంటే భావానికి, పదానికి, స్వరంలోని సున్నితమైన ప్రవాహానికి ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. కవిత్వంలోని చిత్రాత్మకతను స్వరంతో చెడగొట్టకుండా, ప్రతి పదం వెనుక ఉన్న భావాన్ని మృదువుగా బయటకు తేవడం ఆయనకు ఎంతో సహజంగా వచ్చేది.

ఆడబ్రతుకు చిత్రంలోని బుజ్జి బుజ్జి పాపాయి పి. బి. శ్రీనివాస్ గానంలోని మరో రూపాన్ని చూపిస్తుంది. ఆయనను కేవలం ప్రేమగీతాల గాయకుడిగా భావించడం ఎంత తప్పో ఈ పాటలాంటి గీతాలు తెలియజేస్తాయి. బాలసహజమైన మాధుర్యాన్ని, కుటుంబానురాగాన్ని, తేలికైన లయను స్వీకరించి పాడిన ఈ పాటలో ఆయన స్వరం ఎంతో సౌమ్యంగా వినిపిస్తుంది. గంభీరమైన స్వరం కలిగిన గాయకుడైనా, అవసరానికి అనుగుణంగా దాన్ని సున్నితంగా మార్చుకోగలిగారు.

అసాధ్యుడు చిత్రంలోని ఓహో చిట్టెమ్మ చిన్నమ్మ పి. బి. శ్రీనివాస్‌లోని చలాకీతనాన్ని పరిచయం చేస్తుంది. సాధారణంగా ఆయన స్వరాన్ని మృదువైన ప్రేమగీతాలతో అనుసంధానిస్తారు. కానీ ఇలాంటి తేలికైన, సరదా గీతాల్లో కూడా ఆయన స్వరం తన మాధుర్యాన్ని కోల్పోకుండా చురుకుగా మారుతుంది. పదాల వేగాన్ని స్పష్టంగా పలకడం, లయకు అనుగుణంగా స్వరాన్ని తేలికగా కదిలించడం, పాటలోని హాస్యభావాన్ని అతిగా ప్రదర్శించకుండా సహజంగా అందించడం ఆయన వైవిధ్యాన్ని చూపిస్తుంది.

మంచిమనిషి చిత్రంలోని ఓహో గులాబీ బాలా పి. బి. శ్రీనివాస్ రొమాంటిక్ గానానికి మరో మంచి ఉదాహరణ. ప్రేమను గులాబీతో పోల్చే ఈ పాటలో స్వరం మృదువుగా, ఆకర్షణీయంగా సాగుతుంది. ఆయన గాత్రంలోని ప్రత్యేకమైన నాదం ప్రేమగీతానికి ఒక సౌమ్యమైన అందాన్ని ఇస్తుంది. అధిక శబ్దం లేకుండా, స్వరాన్ని నెమ్మదిగా విస్తరించి, పదాన్ని చివరి అక్షరం వరకు స్పష్టంగా వినిపించడం ఈ పాటలో ఆయన శైలిని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది.

పెళ్లిరోజు చిత్రంలోని ఆనాటి చెలిమి ఒక కల పి. బి. శ్రీనివాస్ గానంలోని స్మృతిమయమైన కోణాన్ని పరిచయం చేస్తుంది. గతంలోని అనుబంధాన్ని గుర్తుచేసుకునే ఈ గీతంలో ఆనందం కంటే జ్ఞాపకం, ఆత్మీయత, కొద్దిగా విషాదం ప్రధానంగా ఉంటాయి. ఆయన స్వరం ఈ భావానికి అద్భుతంగా సరిపోతుంది. స్వరాన్ని ఎక్కువగా బరువుగా చేయకుండా, పదాల మధ్య ఉండే నిశ్శబ్దానికే భావాన్ని అప్పగించడం ఆయన ప్రత్యేకత. విరహాన్ని కన్నీటి గీతంగా మార్చకుండా, మధురమైన జ్ఞాపకంగా వినిపించగలిగిన గాయకుడు ఆయన.

లేతమనసులు చిత్రంలోని అందాల ఓ చిలక పి. బి. శ్రీనివాస్ గానంలోని రొమాంటిక్ లాలిత్యానికి మరో ఉదాహరణ. ఈ పాటలో ప్రకృతి, ప్రేమ, యవ్వనం ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోతాయి. ఆయన స్వరం ఆ వాతావరణాన్ని ఎంతో మృదువుగా నిర్మిస్తుంది. పదాల మధ్య అనవసరమైన అలంకారాలు లేకుండా, సహజమైన స్వరప్రవాహంతో పాటను ముందుకు తీసుకెళ్లడం వల్ల గీతం చాలా స్వచ్ఛంగా అనిపిస్తుంది.

ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు – తెలుగు సినీ సంగీత స్వరశాల - భాగం 3

ఘంటసాల సినీ ప్రయాణాన్ని దాదాపు మూడు దశాబ్దాలుగా పరిశీలిస్తే అది క్రమంగా ఎదిగిన ఒక అసాధారణ సంగీత ప్రస్థానం. 1940లలో చిన్న అవకాశాలతో ప్రారంభమైన ఆయన ప్రయాణం 1950లలో తెలుగు సినిమా ప్రధాన గాయకుడిగా, సంగీత దర్శకుడిగా స్థిరపడింది. పాతాళ భైరవి, షావుకారు, పెళ్లి చేసి చూడు వంటి చిత్రాలు ఆయనను అగ్రస్థానానికి చేర్చాయి. 1950ల చివర, 1960లలో మాయాబజార్, లవకుశ, జయభేరి, జగదేకవీరుని కథ, శ్రీ వేంకటేశ్వర మహాత్మ్యం, గుండమ్మ కథ, పాండవ వనవాసం, నర్తనశాల వంటి చిత్రాలు ఆయన గాన, సంగీత దర్శకత్వ ప్రతిభకు విస్తృతమైన వేదికగా నిలిచాయి. ఈ కాలంలోనే ఆయన స్వరం దాదాపు ప్రతి ప్రముఖ తెలుగు కథానాయకుడి తెర వ్యక్తిత్వంతో ముడిపడింది. 1960ల చివరలో కూడా రహస్యం వంటి చిత్రాల ద్వారా శాస్త్రీయ సంగీతంలోని తన పట్టు కొనసాగించారు. 1970ల ప్రారంభంలో ఆరోగ్య సమస్యలు ఎదురైనా పాటలు పాడటం, సంగీత కార్యక్రమాలు నిర్వహించడం కొనసాగించారు. 1974లో ఆయన మరణించినప్పుడు తెలుగు సినీ సంగీతంలో ఒక యుగం ముగిసినట్లుగా భావించబడింది.

ఘంటసాల గానంలోని అత్యంత గొప్ప లక్షణాల్లో ఒకటి శుభ్రమైన ఉచ్చారణ. ఆయన పాడిన పాటలో ఒక్క పదం కూడా అనవసరంగా మింగిపోదు. తెలుగు అచ్చులు, హల్లులు స్పష్టంగా వినిపిస్తాయి. సంస్కృత పదాలను పాడేటప్పుడు ఉచ్చారణలోని శుద్ధిని కాపాడుతారు. జానపద పదాల్లో భాష సహజత్వాన్ని నిలబెడతారు. ప్రేమగీతంలో స్వరాన్ని మృదువుగా చేస్తారు. వీరగీతంలో అదే స్వరం శక్తివంతంగా మారుతుంది. భక్తిగీతంలో ప్రశాంతంగా, పద్యంలో గంభీరంగా, హాస్యగీతంలో చలాకీగా మారుతుంది. ఈ స్వరరూపాంతరం కృత్రిమంగా అనిపించదు. నటుడి ముఖం, పాత్ర స్వభావం, సన్నివేశం, సాహిత్యం అన్నింటినీ అర్థం చేసుకుని గాత్రాన్ని అందించేవారు.

ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వంలోని గొప్పతనం కూడా ఇదే. ఆయన పాటను విడిగా ఆలోచించేవారు కాదు; కథలో పాటకు ఉన్న స్థానాన్ని ముందుగా గ్రహించేవారు. అందుకే పౌరాణిక చిత్రంలో గంభీరమైన రాగాలు, జానపద నేపథ్యంలోని చిత్రంలో సులభమైన లయలు, ప్రేమకథలో మృదువైన స్వరాలు, హాస్య చిత్రంలో చలాకీ బాణీలు సహజంగా కనిపిస్తాయి. ఆయన వాద్య విన్యాసం గాత్రాన్ని కప్పివేయదు. గాయకుడి స్వరానికి, సాహిత్యానికి, భావానికి స్థలం ఇచ్చే విధంగా ఉంటుంది. నేపథ్య సంగీతంలో కూడా దృశ్యంలోని భావాన్ని బలపరచే స్వరాలను ఉపయోగించారు. ఈ కారణంగానే ఆయన సంగీత దర్శకత్వం పాటలకే పరిమితం కాకుండా మొత్తం సినిమా అనుభూతిలో భాగమైంది.

ఘంటసాల శాస్త్రీయ సంగీత విద్వత్తు ఆయనను ఇతర నేపథ్య గాయకుల నుంచి ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టింది. శివశంకరి, రసికరాజ, శ్యామలా దండకం వంటి గీతాలు ఆయన కేవలం శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని తెలుసుకున్న గాయకుడు కాదని, దానిని సినిమా సందర్భానికి అనుగుణంగా మలచగల సృజనాత్మక కళాకారుడని నిరూపించాయి. ఆయన పాడిన అనేక పద్యాలు, సంస్కృత శ్లోకాలు కూడా ఇదే విషయాన్ని తెలియజేస్తాయి. ముఖ్యంగా ఒక్కోసారి సంక్లిష్టమైన శాస్త్రీయ గీతాలను ఒకే టేక్‌లో రికార్డు చేసిన సందర్భాలు ఆయన స్వర నియంత్రణ, సాధన స్థాయిని తెలియజేస్తాయి.

ఘంటసాల గానంలో మాధుర్యానికి, గంభీరతకు మధ్య ఉన్న సమతూకం ఆయనను ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టింది. ప్రేమగీతాల్లో ఆయన స్వరం వినిపించినప్పుడు అది ప్రేమికుడి స్వరంలా అనిపిస్తుంది. భక్తిగీతాల్లో అదే స్వరం భక్తుడి ప్రార్థనగా మారుతుంది. పౌరాణిక పద్యంలో అది పాత్ర యొక్క అంతరంగ స్వరంగా మారుతుంది. జానపద గీతంలో పల్లె మనిషి సహజత్వాన్ని సంతరించుకుంటుంది. శాస్త్రీయ కృతిలో మాత్రం ఒక సంగీత విద్వాంసుడి స్వరశక్తి బయటపడుతుంది. గాయకుడిగా ఇంత విస్తృతమైన భావప్రపంచాన్ని ఒకే స్వరంలో మోసుకెళ్లడం అరుదైన ప్రతిభ.

ఆయనకు లభించిన పురస్కారాలు, గౌరవాలు కూడా ఈ మహత్తర ప్రతిభకు అధికారిక గుర్తింపుగా నిలిచాయి. 1970లో భారత ప్రభుత్వం ఆయనకు పద్మశ్రీ పురస్కారాన్ని ప్రదానం చేసింది. తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం ఆయనను ఆస్థాన విద్వాంసుడిగా గౌరవించింది. ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ఆయన 25 ఏళ్ల సినీ ప్రస్థానాన్ని ప్రత్యేకంగా సత్కరించింది. దేశంలోనే కాకుండా విదేశాల్లో కూడా ఆయనకు ఘనమైన గౌరవం లభించింది; అమెరికా, ఇంగ్లాండ్, జర్మనీ వంటి దేశాల్లో సంగీత ప్రదర్శనలు ఇచ్చారు. ఐక్యరాజ్యసమితి వేదికపై కూడా తన గానాన్ని వినిపించిన ఘనత ఆయనకు దక్కింది. ఆయన మరణానంతరం కూడా భారత తపాలా శాఖ ఆయన జ్ఞాపకార్థం తపాలా బిళ్లను విడుదల చేసింది. అయితే పురస్కారాలు, బిరుదులు, సత్కారాలన్నింటికంటే ఆయనకు లభించిన గొప్ప గుర్తింపు తెలుగు ప్రజల హృదయాల్లో ఆయన స్వరానికి లభించిన స్థానం.

ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు గానాన్ని గుర్తుచేసుకున్నప్పుడు ఒకే పాట లేదా ఒకే శైలి గుర్తుకు రావు. పాతాళ భైరవిలోని ఎంత ఘాటు ప్రేమయోలో ప్రేమతీవ్రత, మాయాబజార్‌లోని లాహిరి లాహిరిలో మధురమైన పరవశం, జయభేరిలోని రసికరాజ తగువారము కామాలో శాస్త్రీయ వైభవం, జగదేకవీరుని కథలోని శివశంకరిలో స్వరపాండిత్యం, లవకుశలోని పౌరాణిక గంభీరత, శ్రీ వేంకటేశ్వర మహాత్మ్యంలో శేషశైలావాస శ్రీ వేంకటేశలో భక్తి, పుష్పవిలాపంలో కరుణ, భగవద్గీతలో ఆధ్యాత్మిక ప్రశాంతత, యుగళగీతాల్లోని మాధుర్యం, జానపద గీతాల్లోని సహజత్వం – ఇవన్నీ కలిసి ఆయన సంపూర్ణ గాన వ్యక్తిత్వాన్ని నిర్మించాయి.

తెలుగు సినిమా సంగీతానికి ఘంటసాల ఇచ్చిన గొప్ప కానుక కేవలం వేలాది పాటలు కాదు. తెలుగు భాషను పాటలో ఎలా పలకాలి, పద్యాన్ని ప్రజల హృదయాలకు ఎలా తీసుకెళ్లాలి, శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని సినిమా సందర్భంలో ఎలా సరళంగా వినిపించాలి, భక్తిని ఆర్భాటం లేకుండా ఎలా వ్యక్తం చేయాలి, ప్రేమను మాధుర్యంతో ఎలా పాడాలి, ఒక నటుడి తెర వ్యక్తిత్వానికి గాత్రాన్ని ఎలా సరిపోల్చాలి అనే విషయాల్లో ఆయన ఒక సంప్రదాయాన్ని ఏర్పరచారు. అందుకే ఘంటసాల స్వరం ఒక కాలానికి చెందిన రికార్డు కాదు. అది తెలుగు భాష యొక్క మాధుర్యాన్ని, కర్ణాటక సంగీతపు శాస్త్రీయతను, పౌరాణిక సాహిత్యపు గంభీరతను, జానపద జీవితపు సహజత్వాన్ని, భక్తి యొక్క ప్రశాంతతను ఒకేసారి మోసుకెళ్లిన అమర గానధార. ఆయన జీవితం మూడు దశాబ్దాలకే పరిమితమైనా, ఆయన స్వరం మాత్రం తరతరాల తెలుగు ప్రజల సంగీత జ్ఞాపకాల్లో ఎప్పటికీ కొనసాగుతూనే ఉంటుంది.

ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు – తెలుగు సినీ సంగీత స్వరశాల - భాగం 2

మాయాబజార్ ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వ ప్రతిభకు ఒక మహత్తర ఉదాహరణ. ఈ చిత్రంలోని పాటల్లో పౌరాణిక వాతావరణాన్ని నిలబెట్టుకుంటూనే ఆధునిక సినీ సంగీతానికి తగిన లాలిత్యాన్ని ఆయన అందించారు. వివాహగీతాలు, ప్రేమగీతాలు, హాస్యభరితమైన పాటలు, భక్తి ఛాయలున్న గీతాలు అన్నింటికీ వేర్వేరు సంగీత రూపాలను ఇచ్చారు. లాహిరి లాహిరి లాహిరిలో వంటి గీతంలో వెన్నెల రాత్రి, ప్రేమ, ప్రశాంతతలను మృదువైన స్వరాలతో ఆవిష్కరించగా, వివాహ సందర్భంలోని పాటల్లో లయను మరింత చలాకీగా మార్చారు. సంగీత దర్శకుడిగా దృశ్యానికి, పాత్రకు, కాలానికి తగిన సంగీత వాతావరణాన్ని సృష్టించడం ఆయనకు ఉన్న గొప్ప సామర్థ్యం.

లవకుశ ఘంటసాల సంగీత జీవితంలోని మరొక శిఖరం. శ్రీరాముని కథను తెరపై ఆవిష్కరించే ఈ చిత్రానికి అవసరమైన ఆధ్యాత్మిక గంభీరతను, శాస్త్రీయ సంగీత వైభవాన్ని, తెలుగు పద్యసాహిత్యంలోని శక్తిని ఆయన సంగీతంలో సమన్వయపరిచారు. వినుడు వినుడు రామాయణ గాథ వంటి గీతాలు కథను సంగీతం ద్వారా వినిపిస్తాయి. సీతారాముల భక్తి, రాముని ధర్మనిష్ఠ, పౌరాణిక వాతావరణం అన్నీ పాటలలో ప్రతిధ్వనిస్తాయి. సంగీత దర్శకుడిగా ఆయన ఉపయోగించిన వాద్య సమ్మేళనం గంభీరంగా ఉన్నా గాత్రాన్ని కప్పివేయదు. పద్యానికి, గానానికి, కథకు సమాన ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు.

జగదేకవీరుని కథలోని శివశంకరి శివానందలహరి ఘంటసాల శాస్త్రీయ గాన ప్రతిభకు అత్యంత ప్రసిద్ధ ఉదాహరణల్లో ఒకటి. కర్ణాటక సంగీతంలోని క్లిష్టమైన స్వరచలనాలను, గమకాలను, లయాత్మక ప్రయోగాలను సినిమా పాటగా పాడి సామాన్య శ్రోతలకు కూడా అందుబాటులోకి తీసుకువచ్చారు. ఈ పాటలో ఆయన స్వరం ఒకవైపు గంభీరంగా, మరోవైపు స్వరాలపై పూర్తి నియంత్రణతో సాగుతుంది. క్లిష్టమైన స్వరకల్పనలో కూడా సాహిత్యం స్పష్టంగా వినిపించడం ఆయనకు మాత్రమే సాధ్యమైన ప్రత్యేకత. ఈ పాట ఆయనకు అసాధారణమైన ప్రజాదరణను తెచ్చిపెట్టింది.

జయభేరి చిత్రంలోని రసికరాజ తగువారము కామా మరో శాస్త్రీయ గాన రత్నం. కర్ణాటక సంగీతంలోని రాగభావాన్ని సినిమా కథానుగుణంగా మలిచి, గాయకుడి పాత్రకు తగిన విధంగా పాడటం ఈ పాట ప్రత్యేకత. ఘంటసాల స్వరంలో శాస్త్రీయ సంగీత విద్వాంసుడి పట్టు ఉన్నప్పటికీ, పాట ఎక్కడా కచేరీ ప్రదర్శనలా అనిపించదు. పాత్ర యొక్క భావోద్వేగం, సంగీత సాధన, ప్రేమ అన్నీ ఒకేసారి వినిపిస్తాయి. శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని సినిమా కథలో సహజంగా మిళితం చేయడంలో ఆయనకు ఉన్న నైపుణ్యానికి ఇది మంచి ఉదాహరణ.

మహాకవి కాళిదాసు చిత్రంలోని శ్యామలా దండకం ఘంటసాల సంస్కృత శ్లోకోచ్చారణలోని వైభవాన్ని చూపిస్తుంది. మాణిక్య వీణా ముపలాలయంతీ వంటి సంస్కృత పదాలను స్పష్టమైన ఉచ్చారణతో, గంభీరమైన స్వరంతో ఆలపించారు. సంస్కృతంలోని దీర్ఘ, హ్రస్వ ధ్వనులను సరిగ్గా పలకడం, శ్లోకంలోని ఛందస్సును కాపాడటం, భావాన్ని కూడా నిలబెట్టడం ఈ గానంలో కనిపిస్తుంది. తెలుగు పద్యం, సంస్కృత శ్లోకం, కర్ణాటక సంగీత కృతి – ఏ రూపమైనా తన స్వరంతో జీవింపజేయగలిగిన గాయకుడని ఈ పాటలు నిరూపించాయి.

నర్తనశాల, పాండవ వనవాసం, శ్రీకృష్ణార్జున యుద్ధం వంటి పౌరాణిక చిత్రాల్లో ఘంటసాల పాడిన పద్యాలు ఆయన ప్రత్యేకతను మరింత బలపరిచాయి. పద్యాన్ని కేవలం రాగంలో పాడకుండా పాత్ర యొక్క మనస్థితిని ముందుకు తెచ్చేవారు. యుద్ధ సందర్భంలో వీరత్వం, విషాద సందర్భంలో కరుణ, భక్తి సందర్భంలో శరణాగతి, ధర్మసందర్భంలో గంభీరత – ఒక్కో సందర్భానికి స్వర స్వభావాన్ని మార్చేవారు. ఆయన పద్యగానం వల్లే అనేక పౌరాణిక పద్యాలు సామాన్య ప్రేక్షకుల నోట కూడా నిలిచిపోయాయి.

ఘంటసాల యుగళగానంలో కూడా ప్రత్యేకమైన శైలి కలిగిన గాయకుడు. పి. సుశీల, జిక్కి, పి. లీల, ఎస్. జానకి, ఎస్. వరలక్ష్మి వంటి గాయనులతో కలిసి పాడిన పాటల్లో ఎదుటి స్వరానికి తగిన విధంగా తన గాత్రాన్ని మార్చుకునేవారు. పి. సుశీలతో పాడిన ప్రేమగీతాల్లో ఆయన స్వరం మృదువుగా మారుతుంది. జిక్కితో పాడిన పాతకాలపు గీతాల్లో ఒక సహజమైన సంభాషణాత్మకత కనిపిస్తుంది. పి. లీలతో పాడిన పాటల్లో శాస్త్రీయ పునాదితో కూడిన మాధుర్యం వినిపిస్తుంది. యుగళగీతంలో తన స్వరం మాత్రమే మెరిపించాలనే ఉద్దేశం లేకుండా, రెండు స్వరాలు కలిసి ఒక భావాన్ని సృష్టించేలా పాడడం ఆయన ప్రత్యేకత.

ఘంటసాల సంగీత దర్శకుడిగా పనిచేసిన చిత్రాల జాబితా ఆయన వైవిధ్యాన్ని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది. పాతాళ భైరవి, పెళ్లి చేసి చూడు, షావుకారు, మాయాబజార్, లవకుశ, గుండమ్మ కథ, రహస్యం, పరమానందయ్య శిష్యుల కథ వంటి చిత్రాల్లో ఒక్కో కథకు ఒక్కో సంగీత ప్రపంచాన్ని సృష్టించారు. గుండమ్మ కథలో కుటుంబ హాస్యం, ప్రేమ, సరదాకు తగిన తేలికైన బాణీలను అందిస్తే, లవకుశలో పౌరాణిక గంభీరతను, మాయాబజార్‌లో జానపదం, శాస్త్రీయం, హాస్యం, ప్రేమ అన్నింటి సమ్మేళనాన్ని అందించారు. రహస్యం వంటి చిత్రాల్లో శాస్త్రీయ సంగీతానికి మరింత ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. సంగీత దర్శకుడిగా ఆయన పాటను మాత్రమే కాకుండా మొత్తం చిత్ర సంగీత వాతావరణాన్ని ఆలోచించేవారు.

రహస్యం చిత్రంలోని సంగీతం ఆయన శాస్త్రీయ పాండిత్యానికి మరొక నిదర్శనం. మల్లాది రామకృష్ణశాస్త్రి సాహిత్యంలోని గంభీరతకు తగిన స్వరాలను సమకూర్చి, పాటల్లోని భావాన్ని సంగీతంతో మరింత లోతుగా చేశారు. సాంప్రదాయ సంగీత విద్వాంసుల ప్రశంసలు పొందే స్థాయిలో శాస్త్రీయత ఉన్నప్పటికీ, సాధారణ శ్రోతకు కూడా ఆ పాటలు అందుబాటులో ఉండేలా చేయడం ఆయన ప్రతిభ. శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని ప్రజాదరణ పొందేలా చేయడంలో ఘంటసాల పాత్ర అపారమైనది.

సినిమా పాటలకు అతీతంగా ఘంటసాల పుష్పవిలాపం, కుంతీకుమారి, గోగోష వంటి రచనలకు స్వరరూపం ఇచ్చి ఆలపించారు. కరుణశ్రీ రచించిన పుష్పవిలాపం ఆయన గాత్రంలోని కరుణరసాన్ని చూపించే అపూర్వమైన గానరచన. పువ్వును కోసే మనిషిని ఉద్దేశించి పువ్వు తన బాధను వ్యక్తం చేస్తున్నట్లుగా పాడిన ఈ గీతంలో ఆయన స్వరం కేవలం కథను చెప్పదు; బాధను అనుభూతిగా మార్చుతుంది. ఆయన స్వరంలోని మాధుర్యం, తెలుగు పద్యసాహిత్యంపై ఉన్న అవగాహన, భావవ్యక్తీకరణ ఈ గీతంలో అత్యున్నత స్థాయికి చేరాయి.

భగవద్గీత ఘంటసాల జీవితంలోని చివరి దశలో ఆయన ఆధ్యాత్మిక గానానికి పరాకాష్ఠగా నిలిచింది. శ్రీకృష్ణుని ఉపదేశాన్ని సంస్కృత శ్లోకాల రూపంలో పాడుతూ, ప్రతి శ్లోకానికి తగిన భావం, స్వరనిగ్రహం, ఉచ్చారణను అందించారు. ఈ గానరూపం నేటికీ అనేక ఇళ్లలో, ఆలయాల్లో, ఆధ్యాత్మిక సందర్భాల్లో వినిపిస్తుండటం దాని చిరస్థాయిత్వానికి నిదర్శనం. తన జీవితాంతానికి చేరువలో కూడా సంగీతాన్ని కేవలం వృత్తిగా కాకుండా ఆధ్యాత్మిక సాధనగా భావించిన కళాకారుడిగా ఘంటసాల నిలిచిపోయారు.

తెలుగు సినిమాతో పాటు ఘంటసాల తమిళ, కన్నడ, మలయాళ చిత్రాల్లోనూ పాడారు. తమిళంలో ప్రముఖ నటుల కోసం ఆయన స్వరం వినిపించింది. కన్నడ చిత్రాల్లోనూ నేపథ్య గాయకుడిగా, సంగీత దర్శకుడిగా పనిచేశారు. మలయాళ చిత్రాల్లో జీవితం నౌక, అమ్మ, ఆత్మసఖి, లోకనీతి, ఆశాదీపం వంటి చిత్రాలకు పాటలు పాడారు. 1964లో జండా ఊంచా రహే హమారా అనే హిందీ చిత్రానికి సంగీతం అందించి, పాడారు. ఇతర భాషల్లో పాటలు పాడినా ఆయన అసలు గాన వ్యక్తిత్వం తెలుగు సంగీతంతోనే అత్యంత బలంగా అనుసంధానమై ఉంది. తెలుగు భాషలోని పద్యసంపద, భక్తిసాహిత్యం, జానపద సంప్రదాయం, కర్ణాటక సంగీతం, సినిమా సంగీతం – ఈ ఐదు ప్రపంచాలను ఒకే స్వరంలో కలిపిన గాయకుడు మరొకరు అరుదు.

ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు – తెలుగు సినీ సంగీత స్వరశాల - భాగం 1

ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు తెలుగు సినీ సంగీత చరిత్రలో గాయకుడిగా, సంగీత దర్శకుడిగా, పద్యగాయకుడిగా, శాస్త్రీయ సంగీత విద్వాంసుడిగా తనకంటూ ఒక శాశ్వత స్థానాన్ని సంపాదించుకున్న మహనీయుడు. 1922 డిసెంబర్ 4న కృష్ణా జిల్లా చౌటపల్లిలో జన్మించిన ఆయన తండ్రి ఘంటసాల సూరయ్య స్వయంగా సంగీత విద్వాంసుడు, హరికథా సంప్రదాయంలోని తరంగాలను ఆలపించేవారు. చిన్నతనం నుంచే తండ్రి గానం, మృదంగ వాదనం వింటూ పెరిగిన వెంకటేశ్వరరావుకు సంగీతంపై సహజమైన ఆసక్తి ఏర్పడింది. తండ్రి మరణం తరువాత కూడా సంగీత సాధనను వదల్లేదు. విజయనగరం సంగీత కళాశాలలో కష్టపడి శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని అభ్యసించి సంగీత విద్వాంసుడిగా ఎదిగారు. 1942లో భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో పాల్గొని జైలుశిక్ష అనుభవించారు. తరువాత మద్రాసుకు వచ్చి ఆకాశవాణిలో పాటలు పాడుతూ, నాటకాల్లో పాల్గొంటూ సినీరంగంలో అవకాశాల కోసం ప్రయత్నించారు. 1946లో సీతారామ జననం చిత్రంలో నటుడిగానూ, గాయకుడిగానూ కనిపించారు. 1947లో స్వర్గసీమ చిత్రంతో నేపథ్య గాయకుడిగా ఆయన సినీ ప్రయాణం మరింత స్పష్టమైన రూపం దాల్చింది. 1944 మార్చి 4న సావిత్రిని వివాహం చేసుకున్న ఆయనకు తరువాత సరళాదేవితో కూడా వివాహం జరిగింది. 1974 ఫిబ్రవరి 11న చెన్నైలో ఆయన కన్నుమూశారు. దాదాపు మూడు దశాబ్దాల సినీ జీవితంలో పది వేలకుపైగా పాటలు పాడి, వందకు పైగా చిత్రాలకు సంగీతం అందించిన మహోన్నత కళాకారుడిగా నిలిచారు.

ఘంటసాల గానానికి మొదటి నుంచే రెండు బలమైన పునాదులు ఉన్నాయి. ఒకటి కర్ణాటక సంగీతంపై ఆయనకు ఉన్న లోతైన అవగాహన; రెండోది తెలుగు భాష, పద్యసాహిత్యం, భావవ్యక్తీకరణపై ఆయనకు ఉన్న అపూర్వమైన పట్టు. అందుకే ఆయన పాడిన పాటలో స్వరం, సాహిత్యం రెండూ సమానంగా వినిపించేవి. ఆయన గొంతులో గంభీరత ఉన్నా అది కఠినంగా అనిపించదు. మాధుర్యం ఉన్నా బలహీనంగా ఉండదు. మూడు స్థాయిల స్వర పరిధిలోనూ సులభంగా పాడగలిగే శక్తి ఆయనకు ఉండేది. ముఖ్యంగా ఉచ్చారణ అత్యంత స్పష్టంగా ఉండేది. తెలుగు పద్యాన్ని పాడేటప్పుడు ప్రతి అక్షరానికి తగిన బరువు, ప్రతి భావానికి తగిన స్వరరూపం ఇచ్చేవారు. సినిమా కథానాయకుడి స్వభావానికి అనుగుణంగా స్వరపిచ్, ఉచ్చారణ, గానశైలిని మార్చడం కూడా ఆయన ప్రత్యేకత. అందువల్ల ఎన్టీఆర్, ఏఎన్నార్, కాంతారావు, జగ్గయ్య వంటి విభిన్న నటులకు ఆయన స్వరం సహజంగా సరిపోయింది.

సంగీత దర్శకుడిగా ఘంటసాల తొలి ముఖ్యమైన అవకాశం లక్ష్మమ్మ చిత్రంతో వచ్చింది. అయితే ఒక చిత్రంలోని అన్ని పాటలకు సంగీత దర్శకత్వం వహించిన తొలి చిత్రం మనదేశం. ఈ చిత్రం ఎన్టీఆర్‌కు కూడా తొలి చిత్రం కావడం విశేషం. మనదేశం పాటలలోనే ఘంటసాల సంగీత దర్శకుడిగా తన వైవిధ్యాన్ని చూపించారు. వేగవంతమైన గీతాలు, భావోద్వేగ గీతాలు, దేశభక్తి స్పూర్తి కలిగిన పాటలు ఇలా విభిన్నమైన బాణీలను స్వరపరిచారు. గాయకుడిగా తనకున్న అనుభవాన్ని సంగీత దర్శకుడిగా ఉపయోగించుకుని, పాటలో సాహిత్యం ఎక్కడ ముందుకు రావాలి, స్వరం ఎక్కడ విస్తరించాలి, వాద్య విన్యాసం ఎక్కడ తగ్గాలి అనే విషయాల్లో ప్రత్యేకమైన శ్రద్ధ చూపారు. తరువాత పెళ్లి చేసి చూడు, షావుకారు, పాతాళ భైరవి వంటి చిత్రాలతో ఆయన సంగీత దర్శకత్వ ప్రతిభ మరింత వెలుగులోకి వచ్చింది.

పాతాళ భైరవి ఘంటసాల సంగీత దర్శకుడిగా, గాయకుడిగా ఎదిగిన దశలో ఒక కీలక మలుపు. ఈ చిత్రంలోని కలవరమాయే మదిలో, ఎంత ఘాటు ప్రేమయో, హాయిగా మనకింక స్వేచ్ఛగా వంటి పాటలు ఆయన స్వరంలోని మాధుర్యాన్ని మాత్రమే కాదు, సంగీత దర్శకుడిగా ఆయన సృజనాత్మకతను కూడా తెలియజేస్తాయి. ప్రేమ, విషాదం, ఆనందం, ఉత్సాహం వంటి భిన్న భావాలకు తగిన వాద్య సమ్మేళనం, లయ, స్వర నిర్మాణం పాటలలో కనిపిస్తాయి. ఎంత ఘాటు ప్రేమయోలో ప్రేమభావాన్ని గంభీరంగా మోసుకెళ్లిన ఆయన స్వరం, హాయిగా మనకింక స్వేచ్ఛగా వంటి గీతంలో తేలికైన ఉల్లాసాన్ని అందిస్తుంది. ఒకే సంగీత దర్శకుడు, ఒకే గాయకుడు ఇంత భిన్నమైన భావాలను సమానమైన సహజత్వంతో వ్యక్తం చేయడం ఆయన ప్రతిభకు నిదర్శనం.

షావుకారు చిత్రంతో ఘంటసాల సంగీత దర్శకుడిగా మరింత బలమైన స్థానాన్ని సంపాదించారు. పల్లెటూరి జీవితం, మానవ సంబంధాలు, ప్రేమ, హాస్యం వంటి విభిన్న భావాలకు తగిన సంగీతాన్ని అందించారు. ఈ దశలోనే ఆయనకు జానపద బాణీలపై ఉన్న పట్టు కూడా స్పష్టమైంది. గ్రామీణ భాషలోని సహజత్వాన్ని కోల్పోకుండా పాటను శ్రావ్యంగా తీర్చిదిద్దడం ఆయనకు ప్రత్యేకంగా వచ్చేది. ఘంటసాల సంగీతంలో జానపదం ఎప్పుడూ కేవలం సరళమైన లయగా ఉండదు; దానికి శాస్త్రీయ సంగీతం నుంచి వచ్చిన స్వర నిర్మాణం కూడా తోడవుతుంది. అందుకే ఆయన జానపద గీతాలు సాధారణ ప్రజలకు సులభంగా నచ్చడంతో పాటు సంగీతపరంగా కూడా నిలిచిపోయాయి.

పెళ్లి చేసి చూడు వంటి చిత్రాల్లో ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వం మరో రూపాన్ని చూపిస్తుంది. హాస్యం, కుటుంబ జీవితం, ప్రేమ, పెళ్లి సంబరాలు వంటి తేలికైన అంశాలకు ఆయన సంగీతాన్ని ఎంతో చలాకీగా మలిచారు. గాయకుడిగా ఆయన స్వరంలోని గంభీరతను అవసరమైన చోట తగ్గించి, పాత్రకు తగిన సరదా, చిలిపితనం తీసుకురాగలిగారు. గాయకుడి స్వరం నటుడి వ్యక్తిత్వంలో కలిసిపోవాలనే ఆలోచన ఆయన గానంలో మొదటి నుంచీ కనిపిస్తుంది. అదే ఆయనను కేవలం గొప్ప గాయకుడిగా కాకుండా గొప్ప నేపథ్య గాయకుడిగా కూడా నిలబెట్టింది.

భక్తిగీతాల్లో ఘంటసాల స్వరానికి ఉన్న ప్రత్యేకత మరింత స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఆయనకు తిరుమల శ్రీవేంకటేశ్వరస్వామిపై అపారమైన భక్తి. శేషశైలావాస శ్రీ వేంకటేశ, వెంకటేశ్వర మహాత్మ్యం వంటి గీతాల్లో ఆయన స్వరం భక్తిని గట్టిగా ప్రకటించదు; భక్తుడి హృదయం నుంచి సహజంగా వెలువడుతున్న ప్రార్థనలా అనిపిస్తుంది. శ్రీవేంకటేశ్వరునిపై అనేక ప్రైవేటు గీతాలు కూడా పాడారు. ఆయన గాత్రంలో భక్తి, గంభీరత, మాధుర్యం కలిసి ఉండటం వల్ల ఆ పాటలు భక్తి సంగీతంలో శాశ్వత స్థానం సంపాదించాయి. తరువాత ఆయన పాడిన భగవద్గీత గానరూపం ఆయన ఆధ్యాత్మిక గానప్రస్థానానికి శిఖరంగా నిలిచింది.

ఘంటసాల పద్యగానం తెలుగు సంగీత చరిత్రలో ఒక ప్రత్యేక అధ్యాయం. లవకుశ, పాండవ వనవాసం, నర్తనశాల, శ్రీకృష్ణార్జున యుద్ధం వంటి పౌరాణిక చిత్రాల్లో ఆయన పాడిన పద్యాలు తెలుగు శ్రోతలకు ఒక కొత్త అనుభూతిని ఇచ్చాయి. అంతకుముందు రంగస్థల సంప్రదాయంలో ఉన్న పద్యగానానికి ఆయన సినీ సంగీత భాషను జోడించారు. పాత్ర యొక్క భావోద్వేగం, సందర్భం, సంభాషణలోని అంతర్గత అర్థం అన్నీ పరిగణనలోకి తీసుకుని పద్యాన్ని పాడేవారు. అందుకే ఆయన పద్యం కేవలం ఛందస్సును పలికించడం కాదు; పాత్ర మాట్లాడుతున్నట్లుగా, జీవిస్తున్నట్లుగా అనిపిస్తుంది. ఆయన పద్యగానంలో శ్వాస నియంత్రణ, స్వరశుద్ధి, ఉచ్చారణ, భావవ్యక్తీకరణ అన్నీ సమానంగా కనిపిస్తాయి.

నాదస్వర విద్వాంసులు షేక్ చినమౌలానా జీవిత విశేషాలు

షేక్ చిన్న మౌలానా దక్షిణ భారత నాదస్వర సంగీత ప్రపంచంలో తనకంటూ ఒక ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించుకున్న మహావిద్వాంసులు. 1924 మే 12న ప్రకాశం జిల్లాలోని కరవాది గ్రామంలో షేక్ కాసిం సాహెబ్, బీబీజాన్ దంపతులకు జన్మించిన ఆయన, దాదాపు మూడు వందల సంవత్సరాలుగా నాదస్వర సంప్రదాయాన్ని కొనసాగిస్తున్న సంగీత కుటుంబానికి చెందినవారు. తండ్రి షేక్ కాసిం సాహెబ్ వద్దనే నాదస్వరంలో తొలి పాఠాలు నేర్చుకున్నారు. అనంతరం చిలకలూరిపేటకు వెళ్లి షేక్ ఆదం సాహెబ్ వద్ద శిక్షణ పొందారు. చిన్ననాటి నుంచే నాదస్వర దిగ్గజం టి.ఎన్. రాజరత్నం పిళ్లై వాయిద్యానికి ఆకర్షితులైన మౌలానా, ఆయన శైలిని తన మానసిక గురువుగా భావించేవారు. 1950 ప్రాంతంలో తమిళనాడుకు వెళ్లి నాచియార్‌కోయిల్ రాజం, దురైకన్ను పిళ్లై సోదరుల వద్ద తంజావూరు బాణీలో సుదీర్ఘంగా శిక్షణ పొందారు. ఈ విధంగా చిలకలూరిపేట సంప్రదాయంలోని మాధుర్యాన్ని, తంజావూరు బాణీలోని రాగవిస్తారాన్ని సమన్వయపరిచి తనదైన నాదస్వర శైలిని ఆయన రూపొందించుకున్నారు.

చిన్న మౌలానా సంగీతంలో రాగాలాపనకు విశేష ప్రాధాన్యం ఉండేది. విశాలమైన రాగవిస్తారం, స్పష్టమైన స్వరప్రయోగం, వేగవంతమైన బ్రిగాలతో కూడిన సృజనాత్మకత ఆయన వాయిద్యానికి ప్రత్యేక ఆకర్షణను ఇచ్చాయి. ఆయన నాదస్వర వాదనం గాత్రసంగీతాన్ని తలపించేలా ఉండేదని సంగీత విమర్శకులు పేర్కొన్నారు. తెలుగు, తమిళం, సంస్కృత భాషల్లోని కృతుల సాహిత్యాన్ని అర్థం చేసుకుని, దాని భావాన్ని వాయిద్యంలో ప్రతిబింబించేందుకు ఆయన ఎంతో శ్రద్ధ చూపేవారు. భారతదేశంలోని అనేక ప్రాంతాల్లో కచేరీలు నిర్వహించడమే కాకుండా విదేశాల్లో కూడా ప్రదర్శనలు ఇచ్చి నాదస్వరానికి అంతర్జాతీయ గుర్తింపు తీసుకువచ్చారు. తిరుపతి, శ్రీరంగం ఆలయాలతో పాటు శృంగేరి శారదా పీఠంలో ఆస్థాన విద్వాంసునిగా గౌరవం పొందారు. 1964లో శ్రీరంగంలో స్థిరపడి, అనంతరం శారదా నాదస్వర సంగీతాశ్రమాన్ని స్థాపించి గురుకుల పద్ధతిలో యువ కళాకారులకు నాదస్వర విద్యను అందించారు. మతాలకు అతీతంగా సంగీతాన్ని ఆధ్యాత్మిక సాధనగా భావించిన ఆయనకు శ్రీరంగనాథుడిపై, ముఖ్యంగా తన స్వగ్రామంలోని శ్రీరాముడిపై అపారమైన భక్తి ఉండేది.

ఆయన ప్రతిభకు అనేక ప్రతిష్ఠాత్మక పురస్కారాలు లభించాయి. తమిళనాడు ప్రభుత్వ కళైమామణి పురస్కారం, 1977లో భారత ప్రభుత్వ పద్మశ్రీ, సంగీత నాటక అకాడమీ పురస్కారం వంటి గౌరవాలు ఆయనను వరించాయి. ఆంధ్రప్రదేశ్ సంగీత నాటక అకాడమీ పురస్కారం, ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం గౌరవ డాక్టరేట్ వంటి అనేక సత్కారాలు కూడా అందుకున్నారు. 1998 సంవత్సరానికి మద్రాస్ సంగీత అకాడమీ ఆయనకు ప్రతిష్ఠాత్మకమైన సంగీత కళానిధి బిరుదును ప్రకటించింది; 1999లో ఆయనకు ఈ గౌరవం అధికారికంగా ప్రదానం చేయబడింది. భారత ప్రభుత్వ ఫిల్మ్స్ డివిజన్ ఆయన జీవితం, నాదస్వర సాధనపై డాక్యుమెంటరీని కూడా రూపొందించింది. 1999 ఏప్రిల్ 13న శ్రీరంగంలో ఆయన కన్నుమూశారు. అయితే ఆయన సంగీత వారసత్వం ఆయన శిష్యులు, మనుమలు షేక్ కాసిం–బాబు వంటి కళాకారుల ద్వారా కొనసాగుతోంది. నాదస్వరాన్ని ఆలయ సంప్రదాయపు పరిధి నుంచి జాతీయ, అంతర్జాతీయ సంగీత వేదికల వరకు తీసుకెళ్లిన కళాకారుడిగా, రెండు భిన్న సంగీత బాణీలను సమన్వయపరిచి తనదైన శైలిని సృష్టించిన విద్వాంసుడిగా షేక్ చిన్న మౌలానా పేరు నాదస్వర చరిత్రలో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయింది.

ఇటీవలే ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం వారు ఒంగోలు చినమౌలానా గారి విగ్రహం, శిలాఫలకాన్ని స్థాపించారు.

పి. లీల – శాస్త్రీయత, మాధుర్యం కలబోసిన స్వరహేల - భాగం 2

మాయాబజార్ చిత్రంలోని లాహిరి లాహిరి లాహిరిలో పి. లీల స్వరం ఒక మధురమైన వెన్నెల రాత్రిని సృష్టిస్తుంది. ఘంటసాలతో కలిసి పాడిన ఈ యుగళగీతంలో ప్రేమ, పరవశం, ప్రశాంతత అన్నీ కలిసిపోయాయి. పునరావృతమయ్యే స్వరాలు పాటకు ఒక మత్తైన లయను ఇస్తాయి. పి. లీల ఆ మత్తును అతిగా నెమ్మదిగా కాకుండా, ఎంతో సహజమైన స్వరప్రవాహంతో అందించారు. ఘంటసాల గంభీరమైన స్వరానికి ఆమె స్వరం మృదువైన ప్రతిస్పందనగా నిలుస్తుంది. ఇద్దరి స్వరాలు కలిసినప్పుడు పాటలో ఒక ఆత్మీయ సంభాషణ వినిపిస్తుంది. ఈ పాట మోహన రాగ ఛాయలతో కూడిన స్వరకల్పనలో సాగడం, పి. లీల స్వరంలోని శాస్త్రీయ పునాదిని మరింత అందంగా బయటపెడుతుంది.

అదే మాయాబజార్‌లోని నీకోసమే నే జీవించునది పాటలో ప్రేమ మరింత గాఢమైన రూపాన్ని సంతరించుకుంటుంది. ప్రియుడి కోసం జీవితాన్ని అంకితం చేసే భావాన్ని పి. లీల ఎంతో నిగ్రహంతో పాడారు. స్వరాన్ని ఎక్కడా అతిగా విస్తరించకుండా, సాహిత్యంలోని ఆవేదనను మెల్లగా పెంచుతూ తీసుకెళ్లారు. లాహిరి లాహిరిలోని పరవశమైన ప్రేమకు భిన్నంగా ఈ పాటలో విరహం, అంకితభావం, అంతరంగ వేదన కనిపిస్తాయి. ఒకే చిత్రంలో ప్రేమకు చెందిన రెండు భిన్నమైన భావాలను తన స్వరంతో ఆవిష్కరించడం ఆమె భావవ్యక్తీకరణ సామర్థ్యానికి నిదర్శనం.

లవకుశ చిత్రంలోని వినుడు వినుడు రామాయణ గాథ, శ్రీరాముని చరితమును పి. లీల గానంలోని పౌరాణిక గంభీరతకు అద్భుతమైన ఉదాహరణ. రామాయణ కథను శ్రోతలకు వినిపించే ఈ గీతంలో పద్యభరితమైన సాహిత్యం, దీర్ఘమైన స్వరప్రవాహం, పౌరాణిక వాతావరణం అన్నీ అవసరం. పి. లీల ప్రతి పదాన్ని ఎంతో స్పష్టంగా పలికారు. కథను పాడుతున్న గాయనిగా మాత్రమే కాకుండా, రామాయణాన్ని వినిపిస్తున్న ఒక గానకథకురాలిలా ఆమె స్వరం అనిపిస్తుంది. స్వరంలోని గంభీరత, ఉచ్చారణలోని శుద్ధి, లయపై పట్టు ఈ పాటను ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టాయి. దీర్ఘమైన గీతాన్ని కూడా శ్రోతకు అలసట కలగకుండా ప్రవాహంలా తీసుకెళ్లడం ఆమె గానపాటవాన్ని తెలియజేస్తుంది.

రాజమకుటం చిత్రంలోని సడిసేయకో గాలి పి. లీల స్వరంలోని సున్నితమైన విరహభావానికి మంచి ఉదాహరణ. గాలిని ఉద్దేశించి తన అంతరంగ భావాలను చెప్పుకునే ఈ పాటలో ఎదురుచూపు, ప్రేమ, నిశ్శబ్దమైన ఆవేదన ఉన్నాయి. ఆమె స్వరం కూడా అదే విధంగా నిగ్రహంగా సాగుతుంది. బాధను బిగ్గరగా వ్యక్తం చేయకుండా, స్వరంలోని చిన్నపాటి కంపనాలతోనే ఆవేదనను తెలియజేస్తారు. ప్రతి పదాన్ని స్పష్టంగా పలుకుతూ, సాహిత్యంలోని భావాన్ని స్వరంతో ముడిపెట్టడం ఈ పాటలో ప్రత్యేకంగా వినిపిస్తుంది.

ఇలవేల్పు చిత్రంలోని చల్లని రాజా ఓ చందమామ పి. లీల స్వరంలోని ప్రశాంతమైన లాలిత్యానికి మరో ఉదాహరణ. చంద్రుడిని సంబోధిస్తూ సాగిపోయే ఈ పాటలో ప్రేమ, ప్రకృతి, వెన్నెల రాత్రి నిశ్శబ్దం కలిసివుంటాయి. ఆమె స్వరం కూడా ఆ వాతావరణంలాగే మృదువుగా, ప్రశాంతంగా సాగుతుంది. అనవసరమైన అలంకారాలు లేకుండా స్వరాన్ని శుభ్రంగా ఉంచి పాడటం ఈ పాటలోని ప్రధాన ఆకర్షణ. ప్రతి పదం స్పష్టంగా వినిపించడం వల్ల పాటలోని సాహిత్యం కూడా సంగీతంలో సమానమైన ప్రాధాన్యాన్ని పొందుతుంది.

గుండమ్మ కథ చిత్రంలోని అయినా మనిషి మారలేదు పి. లీల గానంలోని మరో భిన్నమైన భావవ్యక్తీకరణ. వ్యక్తిగత ప్రేమకన్నా మనిషి స్వభావం, జీవితంలోని మార్పులు, మారని మానవ లక్షణాలపై వ్యాఖ్యానించే ధోరణి ఈ పాటలో కనిపిస్తుంది. అందుకు తగినట్టుగా ఆమె స్వరం కొంత గంభీరంగా, పదబద్ధంగా వినిపిస్తుంది. సందేశాత్మకమైన పాటను కూడా స్వరంలోని మాధుర్యాన్ని కోల్పోకుండా పాడగలగడం ఆమె ప్రత్యేకత. భావాన్ని పాటలోని పదాల ద్వారా ముందుకు తెస్తూ, స్వరం వాటికి ఆధారంగా నిలిచేలా చేశారు.

శ్రీకృష్ణ పాండవీయం చిత్రంలోని చాంగురే బంగారురాజా పి. లీల గానంలోని జానపద సరసతకు మంచి ఉదాహరణ. పాటలోని పిలుపు, చలాకీతనం, గ్రామీణ భాషా ధోరణి, లయాత్మక ఉత్సాహం అన్నీ కలిసి ప్రత్యేకమైన వాతావరణాన్ని సృష్టిస్తాయి. పి. లీల స్వరం ఇక్కడ నిండుగా, ఉత్సాహంగా వినిపిస్తుంది. అయినప్పటికీ ఆమె ఉచ్చారణలోని స్పష్టత, లయపై ఉన్న పట్టు ఏమాత్రం తగ్గలేదు. జానపద గీతంలో కూడా శాస్త్రీయ శిక్షణతో వచ్చిన స్వరశుద్ధిని కోల్పోకుండా పాడగలిగిన సామర్థ్యం ఈ పాటలో కనిపిస్తుంది.

భక్తి, పౌరాణిక గీతాల్లో పి. లీలకు ప్రత్యేకమైన స్థానం ఉంది. గుణసుందరి కథలోని శ్రీ తులసి జయ తులసి నుంచి ప్రారంభమైన ఈ ధోరణి తరువాతి కాలంలో మరింత విస్తరించింది. శ్రీ లలిత శివజ్యోతి వంటి గీతాల్లో భక్తి, శాస్త్రీయత, పదాల స్పష్టత కలిసి కనిపిస్తాయి. అమ్మవారిని స్తుతించే ఈ గీతంలో ప్రతి పదానికి గౌరవం అవసరం. పి. లీల తన శాస్త్రీయ పునాదిని ఉపయోగిస్తూ, అవసరమైన చోట మాత్రమే గమకాలను ప్రయోగించి, పాటను గంభీరంగా కానీ భారంగా కాకుండా ఆలపించారు. భక్తిని గొంతు బలంతో వ్యక్తం చేయకుండా, స్వరంలోని ప్రశాంతతతో శ్రోత హృదయంలోకి తీసుకెళ్లడం ఆమె భక్తిగానంలోని ప్రత్యేకత.

కర్ణాటక సంగీతంతో ఆమెకున్న అనుబంధం సినిమా పాటలకే పరిమితం కాలేదు. కచేరీలు, భక్తిగీతాలు, స్తోత్రాలు, శ్లోకాలు, నారాయణీయం వంటి ఆధ్యాత్మిక గానరచనలను కూడా ఆమె ఆలపించారు. గురువాయూర్ శ్రీకృష్ణుడికి సంబంధించిన భక్తిగీతాల్లో ఆమె స్వరం ప్రత్యేకమైన గుర్తింపును పొందింది. గురువాయూర్ ఆలయంలో ఉదయం నిత్యసేవలో వినిపించే వాకచార్తు పారాయణంతో ఆమెకు చిరస్మరణీయమైన ఆధ్యాత్మిక అనుబంధం ఏర్పడింది. సినీ పాటలో భావాన్ని, కర్ణాటక సంగీతంలో శాస్త్రీయ క్రమశిక్షణను సమానమైన నిబద్ధతతో నిర్వహించగలగడం ఆమె ప్రత్యేకత.

తెలుగు పాటలతో పాటు పి. లీల ఇతర దక్షిణ భారతీయ భాషల్లోనూ విస్తృతంగా పాడారు. తమిళంలో ఆమె సినీ ప్రయాణం ప్రారంభమై, అక్కడి ప్రముఖ సంగీత దర్శకులతో కలిసి ఎన్నో పాటలు ఆలపించారు. తెలుగులో ఆమెకు ఘంటసాల, సాలూరి రాజేశ్వరరావు, పెండ్యాల నాగేశ్వరరావు, సుసర్ల దక్షిణామూర్తి, ఆదినారాయణరావు వంటి ప్రముఖులతో పనిచేసే అవకాశం వచ్చింది. మలయాళంలో ఆమెకు ప్రత్యేకమైన స్థానం ఏర్పడింది. కన్నడ చిత్రాల్లోనూ విస్తృతంగా పాడారు. హిందీ, బెంగాలీ, సింహళ తదితర భాషల్లో కూడా ఆమె స్వరం వినిపించింది. భాష మారినప్పుడల్లా ఆ భాష ఉచ్చారణను జాగ్రత్తగా నేర్చుకుని పాడడం ఆమె ప్రత్యేకత. అందువల్ల బహుభాషా గాయనిగా ఆమె ప్రయాణం కేవలం పాటల సంఖ్యలోనే కాదు, ప్రతి భాష యొక్క సంగీత స్వభావాన్ని అర్థం చేసుకుని పాడిన విధానంలోనూ కనిపిస్తుంది.

పి. లీల కెరీర్‌ను నాలుగు దశాబ్దాలకుపైగా పరిశీలిస్తే తొలి దశలోనే ఆమె తెలుగు, తమిళ చిత్రాల్లో గాయనిగా స్థిరపడ్డారు. 1949లో మనదేశం, కీలుగుర్రం, గుణసుందరి కథ వంటి చిత్రాలతో తెలుగులో ప్రవేశించిన ఆమె 1950లలో పాతాళ భైరవి, మిస్సమ్మ, ఇలవేల్పు, సువర్ణ సుందరి, చిరంజీవులు వంటి చిత్రాల్లో వరుసగా గుర్తుండిపోయే పాటలు పాడారు. 1950ల చివర, 1960లలో మాయాబజార్, జగదేక వీరుని కథ, గుండమ్మ కథ, జయం మనదే, లవకుశ, శ్రీకృష్ణ పాండవీయం, శ్రీ వేంకటేశ్వర మహాత్మ్యం వంటి చిత్రాల్లో ఆమె గానం మరింత విస్తరించింది. ఈ దశలో ప్రేమగీతాలతో పాటు పౌరాణిక, భక్తి, జానపద, శాస్త్రీయ ఛాయలున్న గీతాలు కూడా పాడారు. తరువాతి కాలంలో కొత్త తరపు గాయనులు రంగప్రవేశం చేయడంతో ఆమెకు లభించే సినిమా అవకాశాలు తగ్గినా, సంగీతంతో ఆమె అనుబంధం ఎప్పుడూ తెగిపోలేదు. కచేరీలు, భక్తిగీతాలు, శాస్త్రీయ సంగీత కార్యక్రమాల ద్వారా తన గానప్రస్థానాన్ని కొనసాగించారు. 1980లలో చిన్నారి పాపలు చిత్రానికి సంగీత దర్శకత్వం వహించడం ద్వారా సంగీత సృజనలో మరో కోణాన్ని కూడా పరిచయం చేశారు. చివరి దశ వరకు సంగీతంతో ఆమె అనుబంధం కొనసాగింది.

పి. లీలకు లభించిన గౌరవాల్లో 1969లో కేరళ ప్రభుత్వం అందించిన ఉత్తమ నేపథ్య గాయనిగా తొలి రాష్ట్ర చలనచిత్ర పురస్కారం ముఖ్యమైనది. 1983లో కేరళ సంగీత నాటక అకాడమీ పురస్కారం, 1992లో తమిళనాడు ప్రభుత్వం అందించిన కళైమామణి గౌరవం ఆమె కళా సేవకు లభించిన ముఖ్య గుర్తింపులు. వివిధ సంగీత, సాంస్కృతిక సంస్థల నుంచి ఆమెకు అనేక సత్కారాలు, బిరుదులు లభించాయి. ఆమె మరణానంతరం 2006లో భారత ప్రభుత్వం పద్మభూషణ్‌తో సత్కరించింది. అయితే పి. లీలకు లభించిన అతి పెద్ద గుర్తింపు ఆమె పాటలే. అనేక దశాబ్దాలు గడిచినా తెలవార వచ్చె తెలియక నా స్వామి, రావోయి చందమామ, ఎంత ఘాటు ప్రేమయో, లాహిరి లాహిరి లాహిరిలో, వినుడు వినుడు రామాయణ గాథ, జలకాలాటలలో, సడిసేయకో గాలి వంటి పాటలు ఇప్పటికీ శ్రోతల జ్ఞాపకాల్లో సజీవంగా ఉండటం ఆమె గాన వారసత్వానికి నిదర్శనం.

పి. లీల గానాన్ని ఒకే పదంతో నిర్వచించాలంటే అది నిర్మలత్వం. రొమాంటిక్ గీతంలో ఆమె స్వరం మృదువుగా ఉంటుంది; యుగళగీతంలో సహగాయకుడి స్వరానికి అద్భుతంగా స్పందిస్తుంది; జానపద గీతంలో ఉత్సాహంగా మారుతుంది; పౌరాణిక గీతంలో గంభీరతను సంతరించుకుంటుంది; భక్తిగీతంలో ప్రశాంతమైన ఆధ్యాత్మికతను అందిస్తుంది; శాస్త్రీయ ఛాయలున్న పాటలో స్వరశుద్ధి, గమక నియంత్రణను ప్రదర్శిస్తుంది. తెలవార వచ్చె తెలియక నా స్వామిలోని ఆత్మీయత నుంచి కలనైనా నీ వలపేలోని మాధుర్యం వరకు, రావోయి చందమామలోని సరసత నుంచి ఎంత ఘాటు ప్రేమయోలోని ప్రేమతీవ్రత వరకు, లాహిరి లాహిరిలోని పరవశం నుంచి సడిసేయకో గాలిలోని విరహం వరకు, వినుడు వినుడు రామాయణ గాథలోని పౌరాణిక గంభీరత నుంచి శ్రీ లలిత శివజ్యోతిలోని భక్తి వరకు ఆమె స్వరం ఎన్నో భావ ప్రపంచాలను ఆవిష్కరించింది. శాస్త్రీయ సంగీతపు క్రమశిక్షణను సినీ సంగీతపు మాధుర్యంతో కలిపి, ప్రతి పదాన్ని శుభ్రంగా పలికి, భావాన్ని నేరుగా శ్రోత హృదయానికి చేర్చిన గాయనిగా పి. లీల తెలుగు సినీ సంగీత చరిత్రలో తనకంటూ చెరగని స్థానాన్ని సంపాదించారు.

పి. లీల – శాస్త్రీయత, మాధుర్యం కలబోసిన స్వరహేల - భాగం 1

పొరయత్ లీలగా జన్మించి, సినీ ప్రపంచంలో పి. లీలగా ప్రసిద్ధి చెందిన ఆమె దక్షిణ భారతీయ చలనచిత్ర సంగీత చరిత్రలో తొలి తరానికి చెందిన ప్రముఖ గాయని. 1934 మే 19న కేరళలోని పాలక్కాడ్ జిల్లాలో చిత్తూరులో జన్మించారు. ఆమె తల్లిదండ్రులు వి.కె. కుంజన్ మీనన్, పొరయత్ మీనాక్షి అమ్మ. ముగ్గురు కుమార్తెలలో లీల చిన్నవారు. తండ్రికి సంగీతంపై ఎంతో ఆసక్తి ఉండటంతో చిన్న వయసులోనే లీలకు కర్ణాటక సంగీత శిక్షణ ప్రారంభమైంది. ప్రముఖ సంగీత విద్వాంసుల వద్ద శిక్షణ పొందుతూ, చిన్న వయసులోనే కచేరీల్లో పాడటం ప్రారంభించారు. సంగీత సాధనతో పాటు రంగస్థల అనుభవం కూడా ఆమెకు లభించింది. 1948లో కంకణం అనే తమిళ చిత్రం ద్వారా నేపథ్య గాయనిగా సినీరంగ ప్రవేశం చేశారు. ఆ తరువాత తెలుగు, తమిళ, మలయాళ, కన్నడ, హిందీ, బెంగాలీ, సింహళ తదితర భాషల్లో పాటలు పాడారు. సినీ గాయనిగా మాత్రమే కాకుండా కర్ణాటక సంగీత విదుషీమణిగా, భక్తిగీత గాయనిగా కూడా ఆమెకు ప్రత్యేకమైన గుర్తింపు లభించింది. ఆమె వివాహం న్యాయవాది కృష్ణన్ నాయర్‌తో జరిగింది. సంతానం లేకుండానే ఆయన ఆమెకంటే ముందుగా కన్నుమూశారు. 2005 అక్టోబర్ 31న చెన్నైలో పి. లీల కన్నుమూశారు.

తెలుగు సినీ గానంలోకి పి. లీల ప్రవేశం 1949లో మనదేశం చిత్రం ద్వారా జరిగింది. ఆ తరువాత కీలుగుర్రం, గుణసుందరి కథ వంటి చిత్రాల్లో ఆమె పాటలు వినిపించాయి. గుణసుందరి కథలోని శ్రీ తులసి జయ తులసి, ఓ మాతా రావా నా మొర వినవా వంటి గీతాలు ఆమె స్వరంలోని శాస్త్రీయ పునాది, భక్తిభావం, స్పష్టమైన ఉచ్చారణను పరిచయం చేశాయి. అప్పట్లో తెలుగు సినిమా సంగీతం శాస్త్రీయ సంగీతం, లలిత సంగీతం, జానపద బాణీలు, పౌరాణిక గీతాలు, ప్రేమగీతాలు వంటి అనేక రూపాలను స్వీకరిస్తున్నది. ఆ విభిన్న ప్రపంచాల్లో పాడగలిగే గాయని అవసరం ఉండేది. పి. లీలకు ఉన్న కర్ణాటక సంగీత శిక్షణ అందుకు ఎంతో ఉపయోగపడింది.

పి. లీల స్వరం మొదటి వినికిడిలోనే ప్రత్యేకంగా గుర్తుపట్టగలిగే స్వరం. ఆమె గొంతులో ఒక నిండుదనం, గంభీరమైన మాధుర్యం ఉండేది. ఎత్తైన స్వరాలకు వెళ్లినా స్వరం కఠినంగా మారదు; మృదువైన పంక్తులు పాడినా బలహీనంగా అనిపించదు. ప్రతి అక్షరాన్ని స్పష్టంగా పలకడం ఆమెకు అలవాటు. అందువల్ల పాటలో సంగీతాన్ని ఆస్వాదిస్తూనే సాహిత్యాన్ని కూడా శ్రోత సులభంగా గ్రహించగలిగేవారు. కర్ణాటక సంగీతంలో సాధించిన శిక్షణ ఆమెకు స్వరశుద్ధి, లయపై పట్టు, గమకాలపై నియంత్రణను ఇచ్చింది. అయితే ఆ శాస్త్రీయ పునాది ఆమె సినీ పాటలను భారంగా మార్చలేదు. పాట ఏ శైలిలో ఉన్నా దానికి అవసరమైనంత మాత్రమే స్వరాలంకారాన్ని ఉపయోగించడం ఆమె గానంలోని విశిష్టత.

చిరంజీవులు చిత్రంలోని తెలవార వచ్చె తెలియక నా స్వామి పి. లీల గానంలోని మృదువైన ప్రేమభావానికి మంచి ఉదాహరణ. ప్రేమలోని నిరీక్షణ, ఆప్యాయత, చిన్నపాటి అలక అన్నీ పాటలో కలిసివుంటాయి. ఈ భావాలను ఆమె ఎక్కడా అతిగా వ్యక్తం చేయకుండా, స్వరంలోని సున్నితమైన ఒంపులతో పలికించారు. పల్లవిలోని మాధుర్యాన్ని చరణాల్లోకి తీసుకెళ్తూ, ప్రతి పదాన్ని స్పష్టంగా పలకడం ద్వారా పాటకు ఒక సహజమైన ఆత్మీయతను ఇచ్చారు. స్వరాన్ని బలవంతంగా ఎత్తకుండా, భావం ఎక్కడికి తీసుకెళ్తే అక్కడికే స్వరం వెళ్లేలా పాడటం ఆమె గానంలోని నిగ్రహాన్ని తెలియజేస్తుంది.

పాతాళ భైరవి చిత్రంలోని ఎంత ఘాటు ప్రేమయో పి. లీల స్వరంలోని మరో కోణాన్ని చూపిస్తుంది. ప్రేమలోని తీవ్రత, ఆకర్షణ, తపన అన్నీ కలిసిన ఈ గీతంలో ఆమె స్వరం మృదువుగానే ఉన్నప్పటికీ భావం మాత్రం బలంగా ఉంటుంది. శాస్త్రీయ సంగీతంపై ఉన్న పట్టు కారణంగా స్వరకల్పనలోని స్వరచలనాలను కూడా ఆమె చాలా సులభంగా పలికించారు. భావోద్వేగం పెరిగిన చోట కూడా స్వరశుద్ధి ఏమాత్రం తగ్గదు. అందుకే ఈ పాటలో ప్రేమతీవ్రత వినిపించినా, గానం ఎక్కడా ఆర్భాటంగా అనిపించదు.

మిస్సమ్మ చిత్రంలోని రావోయి చందమామ పి. లీల, ఏ.ఎం. రాజా కలిసి పాడిన మధురమైన యుగళగీతం. వెన్నెల రాత్రి వాతావరణం, ప్రేమ, సరదా, ఆప్యాయత ఈ పాటలో కలిసిపోయాయి. ఏ.ఎం. రాజా స్వరానికి పి. లీల స్వరం ఎంతో సహజంగా జతకలుస్తుంది. యుగళగానంలో ఎదుటి గాయకుడి స్వరాన్ని గమనిస్తూ తన స్వరాన్ని స్పందనగా మలచడం ఆమెకు బాగా వచ్చేది. ఈ పాటలో ఆమె స్వరం ఒకవైపు మృదువుగా, మరోవైపు చిలిపిగా వినిపిస్తుంది. ప్రేమగీతంలో భావాన్ని గొంతుతో గట్టిగా ప్రకటించకుండా, స్వరంలోని తేలికతోనే తెలియజేయడం ఆమె ప్రత్యేకత.

బాటసారి చిత్రంలోని ఓహో మేఘమాల పి. లీల గానంలోని ప్రకృతి లాలిత్యాన్ని పరిచయం చేస్తుంది. మేఘాలు, గాలి, ప్రకృతి, ప్రయాణం వంటి భావాలకు తగిన తేలికైన స్వరప్రవాహం ఈ పాటలో వినిపిస్తుంది. ప్రేమగీతాల్లో కనిపించే అంతరంగ మృదుత్వానికి భిన్నంగా ఇక్కడ ఆమె స్వరంలో ఒక స్వేచ్ఛ, ప్రకృతి పట్ల పరవశం కనిపిస్తాయి. స్వరాన్ని తేలికగా ఉంచినా పదాల స్పష్టతను మాత్రం ఎక్కడా వదల్లేదు. మృదుత్వాన్ని, ఉత్సాహాన్ని ఒకేసారి మోసుకెళ్లగలగడం ఆమె గానంలోని సమతూకాన్ని తెలియజేస్తుంది.

శాంతినివాసం చిత్రంలోని కలనైనా నీ వలపే పి. లీల పాడిన మధురమైన ప్రేమగీతాల్లో ఒకటి. ప్రేమను కలలా, నిరంతరం మనసులో నిలిచే అనుభూతిగా వ్యక్తం చేసే ఈ పాటకు ఆమె స్వరం ఎంతో ప్రశాంతంగా సరిపోయింది. స్వరాన్ని మృదువుగా ప్రవహింపజేస్తూ, ఎక్కడ భావాన్ని కొద్దిగా పెంచాలో, ఎక్కడ నిగ్రహించాలో ఆమెకు పూర్తి అవగాహన ఉంది. పాటలోని మాధుర్యం కేవలం ఆమె గొంతు వల్ల కాకుండా, స్వరాన్ని మితంగా ఉపయోగించిన విధానం వల్ల మరింత అందంగా మారింది.

జలకాలాటలలో అనే పాట జగదేక వీరుని కథ చిత్రంలో పి. లీల స్వరంలోని ఉల్లాసభరితమైన రూపాన్ని చూపిస్తుంది. ఈ పాటలో ఆమె స్వరం చాలా తేలికగా, చలాకీగా, నాట్యానికి అనుగుణంగా కదులుతుంది. వేగవంతమైన పదాలను స్పష్టంగా పలుకుతూ, లయను ఏమాత్రం కోల్పోకుండా పాడారు. శాస్త్రీయ సంగీతంలో గట్టి పట్టు ఉన్న గాయని జానపద, నాట్యభరితమైన బాణీని పాడినప్పుడు అది కృత్రిమంగా అనిపించే అవకాశం ఉంటుంది. కానీ పి. లీలకు అలాంటి సమస్య లేదు. సంగీత శైలికి అనుగుణంగా స్వరాన్ని మార్చుకున్నా, స్వరశుద్ధి మాత్రం ఎక్కడా తగ్గలేదు.