బెంగళూరు నాగరత్నమ్మ జీవిత విశేషాలు

బెంగళూరు నాగరత్నమ్మ భారతీయ కర్ణాటక సంగీత చరిత్రలో అపూర్వమైన స్థానం సంపాదించిన గాయని, సంస్కృత పండితురాలు, తెలుగు సాహిత్యాభిమాని, కళాపోషకురాలు మరియు సామాజిక చైతన్యవంతురాలు. త్యాగరాజ స్వామి సమాధిని పునరుద్ధరించి, నేటి ప్రపంచవ్యాప్తంగా జరిగే త్యాగరాజ ఆరాధనకు శాశ్వత రూపాన్ని కల్పించిన మహనీయురాలిగా ఆమె చిరస్మరణీయురాలు. సంగీతం, సాహిత్యం, భక్తి, దాతృత్వం, స్త్రీ సాధికారత వంటి అనేక రంగాలలో ఆమె చేసిన సేవలు భారతీయ సాంస్కృతిక చరిత్రలో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయాయి.

నాగరత్నమ్మ 1878 నవంబర్ 3న అప్పటి మైసూరు సంస్థానంలోని నంజనగూడులో జన్మించారు. ఆమె తల్లి పుట్టు లక్ష్మమ్మ దేవదాసీ సంప్రదాయానికి చెందిన ప్రసిద్ధ కళాకారిణి. తండ్రి వకీల్ సుబ్బారావుతో కుటుంబ జీవితం ఎక్కువకాలం కొనసాగకపోవడంతో, చిన్ననాటి నుంచే నాగరత్నమ్మ అనేక కష్టాలను ఎదుర్కొన్నారు. అయినప్పటికీ ఆమె విద్యాభ్యాసం ఆగలేదు. సంస్కృతం, తెలుగు, కన్నడ భాషలలో మంచి పాండిత్యం సంపాదించడమే కాక, సంగీతం, వీణ, వయోలిన్, నృత్యం, హరికథ వంటి కళల్లోనూ శిక్షణ పొందారు. త్యాగరాజ శిష్యపరంపరకు చెందిన సంగీత విద్వాంసుల వద్ద శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని అభ్యసించి, గానంలో విశిష్ట ప్రతిభను కనబరిచారు.

పదిహేనేళ్ల వయస్సులోనే ప్రజల ముందర గాయనిగా, వయోలిన్ విద్వాంసురాలిగా, నర్తకిగా తన తొలి ప్రదర్శన ఇచ్చి విశేష ప్రశంసలు అందుకున్నారు. యవ్వనంలోనే బెంగళూరుకు వెళ్లి సంగీత కచేరీలు ప్రారంభించడంతో “బెంగళూరు నాగరత్నమ్మ” అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందారు. తరువాత మద్రాసును తన కళా కార్యకలాపాలకు కేంద్రంగా మార్చుకుని దక్షిణ భారతదేశంలోని ప్రముఖ సంగీత విద్వాంసులలో ఒకరిగా ఎదిగారు. ఆమె గాత్ర మాధుర్యం, రాగాలాపన, సాహిత్యోచ్చారణ, భావవ్యక్తీకరణకు విశేషమైన ఆదరణ లభించింది. కన్నడ, తెలుగు, సంస్కృత భాషలలో సమాన ప్రావీణ్యంతో కచేరీలు నిర్వహించి, ముఖ్యంగా త్యాగరాజ కృతులను అత్యంత భావపూర్వకంగా ఆలపించే గాయనిగా గొప్ప పేరు సంపాదించారు. యదుకులకాంభోజి రాగంపై ఆమెకు అపారమైన అభిమానం ఉండేది. ఆ రాగంలో ఆమె ఆలపించిన “శ్రీ రామ జయరామ” వంటి కీర్తనలు శ్రోతలను పరవశింపజేసేవని సమకాలీన సంగీత విద్వాంసులు ప్రశంసించారు. హరికథా గానంలోనూ ఆమెకు విశేష నైపుణ్యం ఉండేది. వీణ, వయోలిన్, నృత్యం, అభినయంలో కూడా ఆమె సమాన ప్రతిభ కనబరిచారు. దక్షిణ భారతదేశంలోని అనేక పట్టణాలు, నగరాలలో వెయ్యికి పైగా సంగీత కచేరీలు నిర్వహించి, తన కాలంలోనే అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన మహిళా కర్ణాటక సంగీత విద్వాంసులలో ఒకరిగా నిలిచారు. ఇరవయ్యవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో గ్రామోఫోన్ కంపెనీ రికార్డు చేసిన తొలి దక్షిణ భారతీయ మహిళా గాయనులలో ఆమె ఒకరు. సంగీతం ద్వారా ఆర్థిక స్వాతంత్ర్యాన్ని సంపాదించి, కళాకారిణిగా స్వీయ గౌరవంతో జీవించిన అరుదైన మహిళగా కూడా ఆమె గుర్తింపు పొందారు.

ఆమె సంగీత ప్రతిభ అనేక సంస్థానాధీశుల ఆదరణను పొందింది. మైసూరు రాజాస్థానంలో తన ప్రతిభను ప్రదర్శించి విశేష గౌరవం అందుకున్నారు. అనంతరం దక్షిణ భారతదేశంలోని పలు సంస్థానాల నుండి ఆహ్వానాలు అందుకుని రాజాస్థాన గాయనిగా సత్కారాలు పొందారు. ప్రస్తుత ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని విజయనగరం సంస్థానం, బొబ్బిలి సంస్థానాల పాలకులు ఆమెను విశేషంగా ఆదరించి సంగీత కచేరీలకు ఆహ్వానించేవారు. అప్పట్లో ఈ సంస్థానాలు కర్ణాటక సంగీతానికి ప్రధాన కేంద్రాలుగా ప్రసిద్ధి చెందగా, నాగరత్నమ్మ అక్కడి సంగీత సభల్లో గానం చేసి విశేష కీర్తి సంపాదించారు. తిరువాంకూరు వంటి ఇతర దక్షిణ భారత రాజాస్థానాల నుండి కూడా ఆమెకు గౌరవం లభించింది. మైసూరు హైకోర్టు న్యాయమూర్తి నరహరి రావు ప్రోత్సాహంతో మద్రాసుకు వెళ్లిన ఆమె, అక్కడి సంగీత ప్రపంచంలో మరింత ఉన్నత స్థానాన్ని సంపాదించారు.

నాగరత్నమ్మకు తెలుగు సాహిత్యంపై అపారమైన మక్కువ ఉండేది. ముఖ్యంగా తంజావూరు ఆస్థాన కవయిత్రి ముద్దుపాళని రచించిన “రాధికా సాంత్వనము” అనే ప్రాచీన తెలుగు కావ్యాన్ని ఆమె శోధించి, మూలపాఠానికి దగ్గరగా సవరించి ముద్రింపజేశారు. అప్పటి సామాజిక పరిస్థితులలో ఈ గ్రంథం అసభ్యమని కొందరు విమర్శించగా, నాగరత్నమ్మ మాత్రం అది గొప్ప సాహిత్య సంపద అని సమర్థించారు. ఈ ప్రచురణపై తీవ్రమైన వివాదాలు చెలరేగాయి. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం పుస్తకాన్ని నిషేధించినప్పటికీ, సాహిత్య స్వేచ్ఛను కాపాడేందుకు ఆమె ధైర్యంగా పోరాటం చేశారు. తరువాత ప్రముఖ న్యాయవాది, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు వంటి ప్రముఖులు ఈ నిషేధాన్ని వ్యతిరేకించి సాహిత్య స్వేచ్ఛకు మద్దతు తెలిపారు. ఈ సంఘటన భారతీయ సాహిత్య చరిత్రలో ఒక ముఖ్యమైన మైలురాయిగా పరిగణించబడుతుంది.

నాగరత్నమ్మ జీవితంలో అత్యంత గొప్ప అధ్యాయం తిరువయ్యారులోని శ్రీ త్యాగరాజ స్వామి సమాధితో ముడిపడి ఉంది. ఒక సందర్భంలో త్యాగరాజ స్వామి సమాధి నిర్లక్ష్య స్థితిలో ఉందని తెలుసుకుని ఆమె తీవ్రంగా కలత చెందారు. త్యాగరాజ మహర్షి పట్ల అపారమైన భక్తితో తన సంపాదనలో పెద్ద భాగాన్ని ఖర్చు చేసి సమాధిపై గౌరవప్రదమైన మందిరాన్ని నిర్మింపజేశారు. ఈ సేవను ఆమె జీవిత ధ్యేయంగా భావించారు. తరువాత ప్రతి సంవత్సరం త్యాగరాజ ఆరాధనను సక్రమంగా నిర్వహించేందుకు విశేష కృషి చేశారు. అప్పటివరకు వేర్వేరు వర్గాల ఆధ్వర్యంలో విడివిడిగా జరుగుతున్న ఆరాధనలను ఒకే వేదికపై నిర్వహించే దిశగా ఆమె చేసిన కృషి క్రమంగా ఫలించింది. నేడు ప్రపంచవ్యాప్తంగా వేలాది మంది సంగీత విద్వాంసులు కలిసి పంచరత్న కీర్తనలను ఆలపించే త్యాగరాజ ఆరాధనకు ఆమె వేసిన పునాదులే కారణమని సంగీత చరిత్రకారులు పేర్కొంటారు.

ఆ కాలంలో మహిళలకు త్యాగరాజ ఆరాధనలో గానం చేసే అవకాశం కల్పించడాన్ని కొందరు వ్యతిరేకించారు. నాగరత్నమ్మ మాత్రం మహిళా సంగీత విద్వాంసులకు కూడా సమాన హక్కులు ఉండాలని పట్టుదలగా వాదించారు. మొదట్లో తీవ్ర ప్రతిఘటన ఎదురైనా, ఆమె పట్టుదల వల్ల తరువాత మహిళలు కూడా ఆరాధనలో భాగస్వాములయ్యారు. అందువల్ల ఆమెను భారతీయ సంగీత రంగంలో స్త్రీ సాధికారతకు మార్గదర్శకురాలిగా కూడా గౌరవిస్తారు.

నాగరత్నమ్మకు త్యాగరాజ శిష్యపరంపరకు చెందిన ప్రముఖ సంగీత విద్వాంసులతో సన్నిహిత పరిచయాలు ఉండేవి. ముఖ్యంగా ఉమయాళపురం కృష్ణ భాగవతార్ వంటి త్యాగరాజ ప్రత్యక్ష శిష్యుల ద్వారా ఆమె త్యాగరాజ మహర్షి జీవితం, సంగీత సంప్రదాయం, ఆరాధన విధానాల గురించి విశ్వసనీయ సమాచారాన్ని తెలుసుకున్నారు. ఈ అనుభవాలే త్యాగరాజ సమాధి పరిరక్షణకు ఆమెను ప్రేరేపించాయి. అలాగే తిరువయ్యారు సంగీత సంప్రదాయానికి చెందిన అనేక మంది భాగవతులు, పండితులు ఆమె ప్రయత్నాలకు సహకరించారు. సంగీత ప్రపంచంలో ఆమెకు లభించిన గౌరవం కారణంగా దేశం నలుమూలల నుండి ప్రముఖ విద్వాంసులు తిరువయ్యారు ఆరాధనలో పాల్గొనే సంప్రదాయం క్రమంగా బలపడింది.

సాహిత్యరంగంలో ఆమెకు అనేక మంది పండితులతో పరిచయాలు ఉండేవి. ముఖ్యంగా “రాధికా సాంత్వనము” ప్రచురణ సందర్భంగా సంఘసంస్కర్త కందుకూరి వీరేశలింగం వంటి ప్రముఖులతో భావపరమైన విభేదాలు వెలుగుచూశాయి. అయితే అవి వ్యక్తిగత విభేదాలు కాక, సాహిత్య దృక్పథాలకు సంబంధించినవే. నాగరత్నమ్మ ప్రాచీన తెలుగు సాహిత్యాన్ని పరిరక్షించాల్సిన అవసరాన్ని నొక్కిచెప్పగా, సమకాలీన సంస్కరణవాదులు వేరే అభిప్రాయాన్ని వ్యక్తం చేశారు. ఈ చర్చలు తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో విశేష ప్రాధాన్యం పొందాయి.

నాగరత్నమ్మ గొప్ప దాత కూడా. సంగీత విద్వాంసులను ప్రోత్సహించడం, పండితులకు ఆర్థిక సహాయం చేయడం, గ్రంథాల ప్రచురణకు సహకరించడం, ధార్మిక కార్యక్రమాలకు విరాళాలు అందించడం వంటి అనేక సేవా కార్యక్రమాలు నిర్వహించారు. ఆమెకు సంగీతం కేవలం వృత్తి కాదు; అది భగవంతుని ఆరాధన. తాను సంపాదించిన సంపదలో గణనీయమైన భాగాన్ని త్యాగరాజ స్వామి సేవకే అంకితం చేశారు. వ్యక్తిగత సౌఖ్యాల కంటే కళా సంరక్షణ, గురుభక్తి, ధార్మిక సేవలకే ఆమె అధిక ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు.

జీవిత చరమాంకంలో తిరువయ్యారులోనే ఎక్కువకాలం గడుపుతూ త్యాగరాజ ఆరాధన నిర్వహణలో పూర్తిగా నిమగ్నమయ్యారు. 1952 మే 19న ఆమె పరమపదించారు. ఆమె కోరిక మేరకు త్యాగరాజ స్వామి సమాధికి సమీపంలోనే ఆమెకు సమాధి నిర్మించబడింది. గురుభక్తికి ఇది అపూర్వమైన చిహ్నంగా నేటికీ నిలిచివుంది. ప్రతి సంవత్సరం త్యాగరాజ ఆరాధన సందర్భంగా వేలాది మంది సంగీత విద్వాంసులు త్యాగరాజ స్వామితో పాటు నాగరత్నమ్మకు కూడా నివాళులర్పించడం ఆనవాయితీగా కొనసాగుతోంది.

బెంగళూరు నాగరత్నమ్మ వారసత్వం బహుముఖమైనది. ఆమె ఒక అసాధారణ గాయనిగా, తెలుగు సాహిత్య పరిరక్షకురాలిగా, స్త్రీ సాధికారతకు ప్రతీకగా, త్యాగరాజ భక్తిగా, కళాపోషకురాలిగా భారతీయ చరిత్రలో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయారు. నేటి తిరువయ్యారులో జరిగే త్యాగరాజ ఆరాధన ప్రపంచ కర్ణాటక సంగీతానికి ప్రతీకగా నిలవడానికి, మహిళా సంగీత విద్వాంసులకు సమాన గౌరవం లభించడానికి, త్యాగరాజ మహర్షి స్మృతి శాశ్వతంగా నిలవడానికి బెంగళూరు నాగరత్నమ్మ చేసిన త్యాగం, దూరదృష్టి, అంకితభావం ప్రధాన కారణాలుగా చరిత్ర ఆమెను స్మరిస్తోంది.