నాట్యమయూరి ఎల్. విజయలక్ష్మి

భారతీయ శాస్త్రీయ నృత్యాన్ని వెండితెరపై చిరస్థాయిగా ప్రతిష్ఠించిన అసమాన ప్రతిభామూర్తి నాట్యకళాకారిణి, నటి లక్ష్మణన్ విజయలక్ష్మి గారు (ప్రస్తుతం విజ్జి దే దత్తా).

తెలుగు చలనచిత్ర చరిత్రలో కొందరు నటీమణులు తమ నటనతో చిరస్థాయిగా నిలిచారు. మరికొందరు తమ అందచందాలతో ప్రేక్షకులను అలరించారు. కానీ నృత్యమే తమ వ్యక్తిత్వంగా, నాట్యమే తమ శ్వాసగా, అభినయమే తమ ఆరాధనగా జీవించిన కళాకారిణులు మాత్రం చాలా అరుదు. ఆ అరుదైన మహానర్తకీమణుల జాబితాలో అగ్రస్థానంలో నిలిచే పేరు ఎల్. విజయలక్ష్మి.

విజయలక్ష్మి గారిని కేవలం సినీ నటి అని పేర్కొనడం ఆమె కళా వైభవానికి అన్యాయం చేసినట్లే అవుతుంది. ఆమె ముందుగా ఒక శాస్త్రీయ నర్తకి, తరువాత ఒక అద్భుత అభినయ కళాకారిణి, ఆ తరువాత మాత్రమే ఒక సినీ నటి. భరతనాట్యం, కూచిపూడి, ఆలయ నృత్య సంప్రదాయం, జానపద నృత్యరీతులు — ఏ ప్రక్రియను చేపట్టినా, అందులోని శాస్త్రీయతను ఏమాత్రం దెబ్బతీయకుండా, అదే సమయంలో సినీ ప్రేక్షకుడికీ అందుబాటులో ఉండేలా మలచగల అరుదైన సామర్థ్యం ఆమె సొంతం.

దక్షిణ భారతదేశంలో 1950–60 దశకాలు శాస్త్రీయ నృత్యం, సంగీతం, సాహిత్యం, నాటక రంగం, సినిమా — ఈ ఐదు కళారూపాలు పరస్పరం ఒకదానిని మరొకటి సుసంపన్నం చేసిన స్వర్ణయుగం. ఆ కాలంలో వచ్చిన పౌరాణిక, చారిత్రక, భక్తి, సాంఘిక చిత్రాల్లో నృత్యానికి అత్యున్నత స్థానం ఉండేది. అలాంటి కాలంలో వెండితెరపై కనిపించిన ప్రతి శాస్త్రీయ నృత్యాన్ని నమ్మదగిన స్థాయిలో ఆవిష్కరించగల నర్తకీమణిగా విజయలక్ష్మి గారు దర్శకుల, సంగీత దర్శకుల, నాట్యాచార్యుల మొదటి ఎంపికగా నిలిచారు.

ఈ రోజుకీ శాస్త్రీయ నృత్య విద్యార్థులు ఆమె చిత్రాలను పరిశీలిస్తూ, అడుగుల అమరిక, హస్తముద్రల స్పష్టత, నేత్రాభినయం, లయపట్టును అధ్యయనం చేయడం ఆమె కళ ఎంత శాశ్వతమైందో తెలియజేస్తుంది.

బాల్యం – కళతో మమేకమైన కుటుంబం

1944 మే 5న తమిళనాడులోని తిరునెల్వేలి ప్రాంతంలో జన్మించిన విజయలక్ష్మి, పుట్టుకతోనే కళాసంస్కారం కలిగిన కుటుంబంలో పెరిగారు. ఆమె తండ్రి లక్ష్మణన్, తల్లి కాంతిమతి. కాంతిమతి గారు కర్ణాటక సంగీతంలో ప్రావీణ్యం కలిగిన గాయని, వీణా విద్వాంసురాలు. ఇంట్లో ప్రతిరోజూ సంగీత సాధన, భక్తిగీతాలు, కీర్తనలు, శాస్త్రీయ వాతావరణం నెలకొని ఉండేది.

చిన్నారి విజయలక్ష్మి, తల్లి పాడే కీర్తనలకు అనుగుణంగా సహజసిద్ధంగా అడుగులు వేయడం ప్రారంభించింది. ఎవరూ నేర్పకుండానే లయను గ్రహించడం, సంగీతంలోని భావాన్ని ముఖంలో వ్యక్తపరచడం ఆమె సహజ లక్షణాలుగా మారాయి. చిన్న వయస్సులోనే కుమార్తెలోని ఈ అసాధారణ ప్రతిభను గుర్తించిన తల్లిదండ్రులు, ఆమెను కేవలం వినోదం కోసం నాట్యం నేర్పించలేదు; శాస్త్రీయ సంప్రదాయంలోనే తీర్చిదిద్దాలని సంకల్పించారు.

ఆ రోజుల్లో శాస్త్రీయ నృత్యం నేర్చుకోవడం అంటే కఠినమైన సాధన, గురుశుశ్రూష, శారీరక క్రమశిక్షణ, లయాభ్యాసం, సాహిత్య అవగాహన—ఇవన్నీ కలగలసిన విద్య. విజయలక్ష్మి గారు కూడా అదే సంప్రదాయంలో పెరిగారు.

గురుపరంపర – కఠోర సాధనతో వికసించిన నాట్యకుసుమం

ఆమె తొలి గురువు సుకుమార పిళ్లై. ఆయన వద్ద ప్రాథమిక నాట్య శిక్షణ పొందిన తరువాత కుటుంబం మద్రాసుకు చేరింది. అక్కడ భారతనాట్య ప్రపంచంలో మహోన్నత స్థానాన్ని సంపాదించిన వళువూరు రామయ్య పిళ్లై వద్ద ఆమె శిష్యరికం ప్రారంభమైంది.

వళువూరు బాణీ భారతనాట్యంలో లాస్యానికి, సౌందర్యానికి, సున్నితమైన శరీర విన్యాసాలకు, శిల్పసౌందర్యాన్ని తలపించే భంగిమలకు ప్రసిద్ధి. విజయలక్ష్మి గారి నాట్యంలో జీవితాంతం కనిపించిన మృదుత్వం, శరీర రేఖల అందం, సమతుల్యత, లయబద్ధమైన అడుగులు—ఇవన్నీ ఈ గురుకుల శిక్షణ ఫలితమే.

ప్రతిరోజూ గంటల తరబడి సాధన ఆమె జీవితంలో భాగమైంది. ఒకే అడుగును వందసార్లు అభ్యసించడం, ఒకే హస్తముద్రను అద్దం ముందు నిలబడి పదేపదే సరిచేసుకోవడం, ప్రతి నేత్రచలనానికీ భావాన్ని జోడించడం—ఇలా ఆమె సాధన సాగేది.

ఆమె తరువాత ఒక సందర్భంలో చెప్పినట్లుగా, నాట్యం నేర్చుకోవడం అంటే అడుగులు నేర్చుకోవడం కాదు; మనసును నియంత్రించడం. ఈ ఒక్క మాట ఆమె కళాసాధనకు నిదర్శనం.

అరంగేట్రం – ఒక మహానర్తకీమణి ఆవిర్భావం. 1955 అక్టోబర్ 28, మద్రాసులోని ప్రసిద్ధ రసికరంజని సభ. ఈ వేదికపైనే విజయలక్ష్మి గారి రంగప్రవేశం జరిగింది. అది సాధారణమైనది కాదు. అప్పటి భారతీయ కళాజగత్తులోని ప్రముఖులు హాజరైన సాంస్కృతిక వేడుక.

ప్రఖ్యాత సినీదర్శకుడు వి. శాంతారామ్, నాట్య పునరుజ్జీవనోద్యమ నాయకుడు ఈ. కృష్ణ అయ్యర్, అనేక సంగీత విద్వాంసులు, నాట్యాచార్యులు ఆమె ప్రదర్శనను వీక్షించి ప్రశంసించారు.

అప్పుడే ఒక విషయం అందరికీ స్పష్టమైంది. ఈ బాలిక కేవలం మంచి నర్తకి కాదు. భవిష్యత్తులో భారతీయ నాట్యరంగంలో చిరస్థాయిగా నిలిచే కళాకారిణి. అరంగేట్రం తరువాత ఆమెకు దేశంలోని అనేక ప్రాంతాల నుంచి నాట్య ప్రదర్శనల ఆహ్వానాలు రావడం ప్రారంభమైంది.

సినీరంగ ప్రవేశం – వెండితెరకు వచ్చిన నాట్యసరస్వతి

ఆ కాలంలో దక్షిణ భారతీయ సినిమాల్లో శాస్త్రీయ నృత్యానికి అత్యంత ప్రాధాన్యం ఉండేది. దర్శకులు ఒక నృత్య సన్నివేశాన్ని చిత్రీకరించేటప్పుడు కేవలం అందంగా కనిపించే కళాకారిణిని కాదు, నిజంగా శాస్త్రీయ నృత్యాన్ని ఆవిష్కరించగల నర్తకిని వెతికేవారు.

అలాంటి సమయంలో విజయలక్ష్మి గారి అరంగేట్రం, నాట్య ప్రదర్శనలు దర్శకుల దృష్టిని ఆకర్షించాయి. బాలనటిగా ప్రారంభమైన ఆమె సినీప్రయాణం, త్వరలోనే కథానాయికగా, అంతకన్నా ముఖ్యంగా నాట్య ప్రధాన పాత్రలకు ప్రథమ ఎంపికగా మారింది. తెలుగు, తమిళ, కన్నడ, మలయాళ, హిందీ—ఐదు భాషల్లో ఆమె నటించారు. కానీ తెలుగు చిత్రసీమ ఆమెకు ఒక ప్రత్యేక స్థానాన్ని కల్పించింది.

ఎన్.టి. రామారావు, అక్కినేని నాగేశ్వరరావు, కాంతారావు, హరనాథ్, శోభన్‌బాబు వంటి అగ్రనటులతో ఆమె నటించినప్పటికీ, ప్రేక్షకుల హృదయాల్లో ఆమెను చిరస్థాయిగా నిలిపింది కథానాయిక పాత్రలు కాదు —ఆమె నృత్యం. ఒక పాట ప్రారంభమయ్యిందంటే, ప్రేక్షకుల చూపు ఆమె పాదాల మీద నిలిచేది. రెండో చరణానికి వచ్చే సరికి ఆమె హస్తముద్రల మీదకు మారేది. పాట ముగిసే సమయానికి మాత్రం ఆమె ముఖాభినయమే మనసులో నిలిచిపోయేది.

నాట్యమే ఆమె వ్యక్తిత్వం

ఎల్. విజయలక్ష్మి గారి నృత్యాన్ని చూసినవారు మొదట గమనించేది అడుగుల వేగాన్ని కాదు; అంగశుద్ధిని. ప్రతి భంగిమ ఒక దేవాలయ శిల్పాన్ని తలపించేది. ప్రతి హస్తముద్ర నాట్యశాస్త్రం చెప్పిన విధంగానే స్పష్టంగా వికసించేది. ప్రతి నేత్రచలనం భావాన్ని ముందుగా పలికి, తరువాత శరీరం దానికి అనుసరించేది. ఆమె నృత్యంలో నృత్తం, నృత్యం, నాట్యం—ఈ మూడు అంశాలు సమపాళ్లలో కలిసిపోయేవి.

వేగవంతమైన జతుల సమయంలోనూ ఆమె శరీర సమతుల్యత ఏమాత్రం దెబ్బతినేది కాదు. అదే సమయంలో మృదువైన లాస్యభాగాల్లో ముఖంలో విరిసే చిరునవ్వు, కనుబొమ్మల కదలిక, నేత్రాల సౌందర్యం ప్రేక్షకులను మరో ప్రపంచంలోకి తీసుకెళ్లేవి.

ఆమె అభినయానికి మరో విశేషం సాత్త్వికత.

అనవసరమైన అతిశయోక్తులు, రంగస్థలానికి మాత్రమే పరిమితమైన అతిరంజిత హావభావాలు ఆమె వద్ద కనిపించవు. కెమెరా ఎంత దగ్గరగా వచ్చినా, భావం అంత సూక్ష్మంగా, అంత సహజంగా వ్యక్తమవుతుంది. అందుకే ఆమె నృత్యం ఒకవైపు శాస్త్రీయ సంప్రదాయాన్ని సంతృప్తిపరుస్తూనే, మరోవైపు సాధారణ ప్రేక్షకుడినీ అలరిస్తుంది.

ఈ అసాధారణ సమన్వయమే ఆమెను తన సమకాలీన నర్తకీమణులలో ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టింది.

తెలుగు చిత్రసీమలో నాట్య వైభవం – ఒక స్వర్ణాధ్యాయం

తెలుగు చలనచిత్ర చరిత్రలో శాస్త్రీయ నృత్యానికి ప్రత్యేక గౌరవం లభించిన కాలాన్ని పరిశీలిస్తే, అందులో ఎల్. విజయలక్ష్మి గారి పేరు అత్యంత గౌరవంగా వినిపిస్తుంది. ఆమె నటించిన చిత్రాల సంఖ్య కంటే, ఆమె ప్రదర్శించిన నృత్యాల ప్రభావమే ఎంతో గొప్పది. ఒక పాట ముగిసిన తరువాత కథను మరచిపోయినా, ఆమె నాట్యరూపం ప్రేక్షకుల హృదయాలలో నిలిచి పోయేది. దర్శకులు కూడా ఆమెను కేవలం నృత్యకారిణిగా చూడలేదు; కథలోని భావాన్ని నాట్యం ద్వారా వ్యక్తీకరించగల కళాకారిణిగా భావించారు.

ఆమె తెరపై కనిపించిన ప్రతి నృత్యంలో శాస్త్రీయ వ్యాకరణం, సంగీతానుభూతి, పాత్రోచిత అభినయం, లయానుసారం సాగే శరీర విన్యాసం అద్భుతంగా మిళితమై ఉండేవి. అందుకే ఆమె నృత్యాలు కాలగర్భంలో కలిసిపోకుండా, తరతరాల నృత్య విద్యార్థులకు అధ్యయన విషయాలుగా నిలిచాయి. కొన్ని ఉదాహరణలు:

'పూజా ఫలం' – శాస్త్రీయ నృత్య సౌందర్యానికి సజీవ రూపం

పూజా ఫలం చిత్రంలో విజయలక్ష్మి గారి నృత్యం ఆమె కళాజీవితంలోని అత్యంత సుందరమైన అధ్యాయాలలో ఒకటి. ఈ చిత్రంలోని నృత్యదృశ్యాలు కేవలం సంగీత విరామాలు కావు; పాత్ర మనోభావాలను వ్యక్తీకరించే కళాత్మక విస్తరణలు.

ప్రత్యేకించి శివదీక్షా పరురాలనురా వంటి గీతంలో ఆమె చూపిన శివారాధనా భావం విశేషమైనది. ఆలయ వాతావరణాన్ని తలపించే గంభీరమైన నడక, ప్రతి హస్తముద్రలో ప్రతిఫలించిన శైవభక్తి, మృదువైన లాస్యంతో కూడిన భరతనాట్య విన్యాసాలు ఆ గీతాన్ని మరింత ఉన్నత స్థాయికి తీసుకెళ్లాయి. నాట్యశాస్త్రంలోని అంగశుద్ధిని ఎక్కడా విడిచిపెట్టకుండా, సినీ మాధ్యమానికి తగిన సౌందర్యంతో మలచిన తీరు ఆమె ప్రత్యేకతను తెలియజేస్తుంది.

ఈ చిత్రాన్ని చూసిన నాట్యాభిమానులు ఒక విషయాన్ని ప్రత్యేకంగా గమనిస్తారు. ఆమె నృత్యం ప్రేక్షకుడి దృష్టిని ఆకర్షించడానికి కాదు; సంగీత భావాన్ని దృశ్యరూపంలో ఆవిష్కరించడానికి ఉద్దేశించినదిగా అనిపిస్తుంది. అదే నిజమైన శాస్త్రీయ నర్తకికి ఉండవలసిన లక్షణం.

'భక్త ప్రహ్లాద' – భక్తిరసానికి సాత్త్వికాభినయం

పౌరాణిక చిత్రాలలో నృత్యం అనేది కేవలం రాజసభ వినోదం కాదు; రసానుభూతి, సంస్కృతి, సాహిత్య సౌందర్యాలను మేళవించే సాధనం. భక్త ప్రహ్లాద చిత్రంలో విజయలక్ష్మి గారి నాట్యం ఈ విషయాన్ని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది.

ఈ చిత్రంలోని ఆమె ప్రదర్శనలో గంభీరత కంటే మాధుర్యం ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. ముఖాభినయంలోని నిర్మలత్వం, నేత్రాలలో ప్రతిఫలించే సాత్త్వికత, సంగీతాన్ని అనుసరించి సాగే సున్నితమైన పాదసంచలనం శృంగారరసాన్ని సహజంగా వ్యక్తీకరిస్తాయి. ఆమె నృత్యాన్ని వీక్షిస్తున్నప్పుడు కళాకారిణి కనిపించదు; పాత్ర మాత్రమే కనిపిస్తుంది. ఇదే ఒక పరిపక్వత పొందిన నర్తకికి లభించే అత్యున్నత ప్రశంస.

'మహామంత్రి తిమ్మరుసు' – దేవాలయ నృత్య సంప్రదాయానికి అద్దం పట్టిన కళాప్రదర్శన

చారిత్రక చిత్రాలలో నాట్యాన్ని సహజంగా మేళవించడం అంత సులభం కాదు. విజయనగర సామ్రాజ్యపు రాజసౌందర్యం, కళాపోషణ, దేవాలయ సంప్రదాయాన్ని ప్రతిబింబించే మహామంత్రి తిమ్మరుసు చిత్రంలో విజయలక్ష్మి గారి నృత్యం ఈ లక్ష్యాన్ని సంపూర్ణంగా నెరవేర్చింది.

ప్రత్యేకించి తిరుమల తిరుపతి వెంకటేశ్వరా గీతంలో ఆమె ప్రదర్శించిన నృత్యం ఒక శాస్త్రీయ నర్తకికి ఉన్న అంతర్ముఖ భక్తిని ప్రతిబింబిస్తుంది. ఈ నృత్యాన్ని పరిశీలిస్తే మొదట కనిపించేది ఆమె భంగిమలలోని ప్రశాంతత. తొందరపాటు లేదు, అతిశయోక్తి లేదు, ప్రేక్షకులను ఆకట్టుకోవాలనే ప్రయత్నం లేదు. ప్రతి అడుగు ఒక ఆరాధనగా, ప్రతి హస్తముద్ర ఒక అర్చనగా, ప్రతి నేత్రచలనం ఒక ప్రార్థనగా రూపాంతరం చెందుతుంది.

ఈ గీతంలో ఆమె ప్రదర్శించిన లాస్య విన్యాసాలు ఆలయ సంప్రదాయ నృత్యాన్ని గుర్తుకు తెస్తాయి. భరతనాట్యానికి మూలమైన దేవాలయ సేవా సంప్రదాయం ఎంత పవిత్రమో, అదే పవిత్రతను తెరపై నిలబెట్టగలిగింది విజయలక్ష్మి గారే. సంగీతం, భక్తి, నాట్యం—ఈ మూడు పరస్పరం కలిసిపోయి ఒక దివ్యానుభూతిని కలిగించే అరుదైన సినీ నృత్యాలలో ఇది ఒకటి.

'సతీ సుమతి' – దశావతారాన్ని సజీవం చేసిన నాట్యకళా వైభవం

విజయలక్ష్మి గారి నాట్య ప్రస్థానం గురించి మాట్లాడేటప్పుడు సతీ సుమతి చిత్రంలోని మత్సరంబున... గీతాన్ని ప్రస్తావించకుండా ముందుకు సాగడం అసాధ్యం. ఈ ఒక్క నృత్యదృశ్యమే ఆమె ఎందుకు భారతీయ చలనచిత్ర చరిత్రలో అత్యుత్తమ శాస్త్రీయ నర్తకీమణులలో ఒకరిగా గుర్తింపు పొందారో తెలియజేస్తుంది.

ఈ గీతంలో శ్రీమహావిష్ణువు దశావతారాలను కూచిపూడి నృత్య సంప్రదాయాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని ఆవిష్కరించారు. అయితే దీనిని విశిష్టంగా నిలబెట్టింది వస్త్రాల మార్పు కాదు, రంగస్థల వైభవం కాదు —విజయలక్ష్మి గారి అభినయమే.

మత్స్యావతారంలో ఆమె శరీర కదలికలు జలగతిని సూచిస్తాయి. కూర్మావతారంలో స్థిరత్వం ప్రధానంగా కనిపిస్తుంది. వరాహావతారంలో వీరత్వం, నరసింహావతారంలో ఉగ్రరసం, వామనుడిలో బాలసౌమ్యత, త్రివిక్రమునిలో విశ్వరూప వైభవం, పరశురామునిలో ఆగ్రహం, శ్రీరామునిలో ధర్మనిష్ఠ, శ్రీకృష్ణునిలో లీలామాధుర్యం — ప్రతి అవతారానికీ వేర్వేరు శరీర భాషను, నేత్రాభినయాన్ని, లయను, గమనాన్ని ఆమె అద్భుతంగా సృష్టించారు.

ఒకే కళాకారిణి కేవలం కొన్ని నిమిషాల వ్యవధిలో పది భిన్న స్వభావాలను అంత సహజంగా వ్యక్తీకరించడం సాధారణ విషయం కాదు. అందుకే ఈ నృత్యాన్ని నేటికీ నృత్య పండితులు సినీ చరిత్రలో చిత్రీకరించబడిన అత్యుత్తమ శాస్త్రీయ నృత్య దృశ్యాలలో ఒకటిగా పేర్కొంటారు.

ఇతర తెలుగు చిత్రాలలో నాట్య వైభవం

ఎల్. విజయలక్ష్మి గారి ప్రత్యేకత ఏమిటంటే, కథానాయికగా నటించిన చిత్రాలలో మాత్రమే కాదు, నృత్యానికి ప్రాధాన్యం ఉన్న ఏ పాత్రలోనైనా ఆమె తనదైన ముద్ర వేశారు. ఆ కాలంలో దర్శకులు ఒక శాస్త్రీయ నృత్య సన్నివేశాన్ని చిత్రీకరించాలనుకుంటే, ముందుగా గుర్తుకు వచ్చేది విజయలక్ష్మి గారే. ఎందుకంటే ఆమె నృత్యంలో కృత్రిమత్వం ఉండేది కాదు; పాత్ర స్వభావం, సందర్భం, సంగీతం—ఈ మూడింటినీ సమన్వయం చేస్తూ నాట్యాన్ని కథలో భాగంగా మలచగలిగేవారు.

'నర్తనశాల' – రాజసభ నాట్య సంప్రదాయానికి ప్రతిరూపం

తెలుగు చలనచిత్ర చరిత్రలో నర్తనశాల ఒక అపూర్వమైన కళాఖండం. ఈ చిత్రంలో విజయలక్ష్మి గారి నాట్య ప్రదర్శన రాజసభలలో వికసించిన శాస్త్రీయ నృత్య సంప్రదాయాన్ని స్మరింపజేస్తుంది. ఆమె అడుగుల్లో కనిపించే క్రమశిక్షణ, హస్తముద్రల స్పష్టత, పాత్రోచితమైన గాంభీర్యం ఆ కాలపు ఆస్థాన నర్తకీమణుల కళాసంప్రదాయాన్ని తెరపై సజీవంగా నిలబెడతాయి. నృత్యం కథకు అలంకారం మాత్రమే కాదని, పాత్ర వికాసానికి కూడా సాధనమని ఈ చిత్రంలోని ఆమె ప్రదర్శన నిరూపిస్తుంది.

'గుండమ్మ కథ' – లాస్య సౌందర్యానికి చిరునామా

గుండమ్మ కథ ప్రధానంగా కుటుంబ కథా చిత్రమైనప్పటికీ, విజయలక్ష్మి గారి నాట్య ప్రదర్శన చిత్రానికి కళాత్మకమైన మెరుపును జోడించింది. శాస్త్రీయ నృత్యాన్ని గంభీరంగా మాత్రమే కాకుండా, మృదువైన లాస్యంతో, సౌందర్యంతో, సహజమైన అభినయంతో కూడా ప్రేక్షకులను అలరించవచ్చని ఆమె నిరూపించారు. చిరునవ్వులోనూ, నేత్రచలనంలోనూ, సున్నితమైన శరీర విన్యాసంలోనూ ఆమె నాట్య సంస్కారం ప్రతిఫలిస్తుంది.

'పరమానందయ్య శిష్యుల కథ' – జానపదం, శాస్త్రీయతల సమన్వయం

ఈ చిత్రంలో విజయలక్ష్మి గారు శాస్త్రీయ నాట్య వ్యాకరణాన్ని జానపద ఛాయలతో సమన్వయం చేసిన తీరు విశేషమైనది. శాస్త్రీయ నాట్యం ఎంత గంభీరమైనదైనా, ప్రేక్షకులకు చేరువయ్యేలా మలచగల కళాత్మక దృష్టి ఆమెకు ఉండేది. అందుకే గ్రామీణ వాతావరణంలో చిత్రీకరించిన నృత్య సన్నివేశాల్లో కూడా ఆమె ప్రదర్శన సహజంగా, ఆహ్లాదకరంగా కనిపిస్తుంది.

'శ్రీకృష్ణ తులాభారం' – భక్తి, మాధుర్యాల సమ్మేళనం

శ్రీకృష్ణ భక్తిని ప్రధానాంశంగా తీసుకున్న ఈ చిత్రంలో కొనుమిదే కుసుమాంజలి అనే పాటలో విజయలక్ష్మి గారి అభినయం ప్రత్యేకంగా నిలుస్తుంది. శ్రీకృష్ణుని లీలామాధుర్యాన్ని ప్రతిబింబించే సందర్భాల్లో ఆమె చూపిన సాత్త్వికాభినయం, మృదువైన పాదసంచలనం, సంగీతంతో ఏకరూపమయ్యే శరీర భాష ప్రేక్షకునిలో భక్తిరసాన్ని కలిగిస్తాయి. ఆమె నాట్యం చూసిన తరువాత పాట ముగిసిపోతుంది; కానీ ఆ భావం మాత్రం చాలాసేపు మనసులో నిలిచి ఉంటుంది.

బొబ్బిలి యుద్ధం (1964) చిత్రంలోని “నినుచేర మనసాయెరా” గీతం ఎల్. విజయలక్ష్మి గారి వెండితెర నాట్యవైభవాన్ని చక్కగా చూపించే ఉదాహరణగా చేర్చవచ్చు.ఈ జావళి గీతంలో ఆమె అభినయం అత్యున్నతమైన నాట్యకళా ప్రతిభను కనబరుస్తుంది. గాంభీర్యం, లయ, శరీరశుద్ధి కలగలసిన ఒక శాస్త్రీయ నాట్యావిష్కరణలా నిలుస్తుంది; బొబ్బిలి యుద్ధం లాంటి చారిత్రక చిత్రంలో అది పాత్రోచితమైన స్ఫూర్తితో కూడినదిగా ప్రత్యేక ఆకర్షణగా నిలిచింది.

సమకాలీన నర్తకీమణులలో విజయలక్ష్మి స్థానం

దక్షిణ భారతీయ చిత్రసీమలో పద్మిని, రాగిణి, వైజయంతీమాల, ఈ.వి. సరోజ, రాజసులోచన వంటి అద్భుత నర్తకీమణులు ఒకే కాలంలో వెలుగొందారు. వారిలో ప్రతి ఒక్కరికీ తమదైన ప్రత్యేకత ఉంది. వైజయంతీమాల భారతనాట్య వైభవాన్ని జాతీయ స్థాయికి తీసుకెళ్లగా, పద్మిని లాస్యమాధుర్యానికి ప్రతీకగా నిలిచారు. రాజసులోచన తన చురుకైన అభినయంతో ప్రత్యేక గుర్తింపు పొందారు.

ఈ మహోన్నత కళాకారిణుల మధ్య విజయలక్ష్మి గారిని ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టింది శాస్త్రీయ నాట్య వ్యాకరణంపై ఆమెకు ఉన్న రాజీపడని నిబద్ధత. కెమెరా కోసం భంగిమలను అతిగా మార్చడం, శాస్త్రీయతను తగ్గించి కేవలం వినోదానికి ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం ఆమె ఎప్పుడూ చేయలేదు. అదే సమయంలో సినిమా అనే మాధ్యమం కోరుకునే సౌందర్యాన్ని కూడా కోల్పోలేదు. ఈ సమతుల్యత ఆమెను అత్యంత విశిష్టమైన సినీ నర్తకీమణిగా నిలబెట్టింది.

ప్రముఖ నాట్యాచార్యులు ఆమె ప్రదర్శనలను ప్రశంసిస్తూ, విజయలక్ష్మి నాట్యంలో శాస్త్రం కనిపిస్తుంది; అదే సమయంలో రసం కూడా కనిపిస్తుంది అని పేర్కొనడం యాదృచ్ఛికం కాదు. ఒకవైపు నాట్యశాస్త్ర నియమాలకు కట్టుబడి ఉండి, మరోవైపు ప్రేక్షకుని హృదయాన్ని కదిలించే రసానుభూతిని కలిగించడం అత్యంత క్లిష్టమైన విషయం. ఆ రెండు లక్షణాలు సమపాళ్లలో కలిసిన అరుదైన కళాకారిణి విజయలక్ష్మి.

తెలుగు సినీ నాట్యానికి ఆమె చేసిన సేవ

తెలుగు చలనచిత్రాలలో శాస్త్రీయ నృత్యం ప్రజాదరణ పొందడంలో ఎల్. విజయలక్ష్మి గారి పాత్ర విశేషమైనది. ఆమె నటించిన చిత్రాల ద్వారా వేలాది మంది యువతులు భారతనాట్యం, కూచిపూడి వంటి శాస్త్రీయ నృత్యాల పట్ల ఆసక్తి పెంచుకున్నారు. ఒకప్పుడు ఆలయాలు, సభామండపాలకు మాత్రమే పరిమితమైన నాట్యరూపాలు, సినిమాల ద్వారా సామాన్య ప్రేక్షకుల గృహాల్లోకి చేరడానికి ఆమె వంటి కళాకారిణులు ప్రధాన కారణమయ్యారు.

నేటి తరం ప్రేక్షకులు ఆమె చిత్రాలను చూస్తే అవి పాత సినిమాలుగా కనిపించవచ్చు. కానీ ఒక నాట్య విద్యార్థి దృష్టితో పరిశీలిస్తే, ప్రతి దృశ్యం ఒక పాఠంలా అనిపిస్తుంది. పాదసంచలనం ఎలా ఉండాలి, నేత్రాభినయం ఎంత సూక్ష్మంగా ఉండాలి, హస్తముద్ర ఎక్కడ ప్రారంభమై ఎక్కడ ముగియాలి, సంగీతాన్ని ఎలా అనుసరించాలి—ఇవన్నీ ఆమె నాట్యంలో ప్రత్యక్షంగా కనిపిస్తాయి.

అందుకే ఎల్. విజయలక్ష్మి గారి వారసత్వం సినిమాలతో ముగియలేదు. ఆమె ప్రదర్శించిన ప్రతి శాస్త్రీయ నృత్యం ఈనాటికీ ఒక ఆదర్శంగా, ఒక ప్రమాణంగా, ఒక అధ్యయన గ్రంథంగా నిలిచి ఉంది. భారతీయ నాట్య సంప్రదాయాన్ని వెండితెరపై గౌరవప్రదంగా నిలబెట్టిన కళాతపస్వినిగా ఆమె పేరు తెలుగు సినీ చరిత్రలో చిరస్థాయిగా వెలుగొందుతూనే ఉంటుంది.

వివాహానంతర జీవితం

1969లో సురజిత్ కుమార్ దే దత్తాతో విజయలక్ష్మి గారి వివాహం జరిగింది. వివాహానంతరం ఆమె విదేశాలకు వెళ్లి కుటుంబ జీవితాన్ని ఆరంభించారు. ఫిలిప్పీన్స్‌లో కొంతకాలం నివసించిన తరువాత అమెరికాలో స్థిరపడ్డారు. అక్కడ ఉన్నత విద్యను అభ్యసించి విజ్జి దే దత్తాగా అకౌంటంటుగా వృత్తి జీవితంలోనూ విజయవంతమయ్యారు. ఆవిడ కుమారుడు రాజ్ దే దత్తా పారిశ్రామికవేత్తగా విజయం సాధించారు. అయితే నాట్యంతో ఆమె అనుబంధం ఎన్నడూ తెగిపోలేదు. సందర్భానుసారంగా భారతీయ శాస్త్రీయ నృత్యాన్ని విదేశాలలో పరిచయం చేస్తూ భారతీయ సంస్కృతికి ఒక సాంస్కృతిక రాయబారిగా నిలిచారు.