గుజరాత్‌ సోమనాథ జ్యోతిర్లింగ క్షేత్రం

గుజరాత్‌లోని గిర్ సోమనాథ్ జిల్లాలో, ప్రభాస పటణ్ వద్ద అరేబియా సముద్ర తీరాన సోమనాథ జ్యోతిర్లింగ క్షేత్రం వెలసి ఉంది. ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలలో మొదటిదిగా భావించే ఈ క్షేత్రం భారతదేశంలోని అత్యంత పవిత్రమైన శైవ తీర్థాలలో ఒకటి. కపిల, హిరణ్, సరస్వతి నదుల సంగమమైన త్రివేణీ సంగమానికి సమీపంలో ఉండటం దీని ఆధ్యాత్మిక ప్రాధాన్యాన్ని మరింత పెంచింది. ఒకవైపు సముద్రపు అలలు, మరోవైపు మహోన్నతమైన ఆలయ శిఖరం కనిపించే ఈ క్షేత్రం భక్తికి, ప్రకృతి సౌందర్యానికి అపూర్వమైన సమన్వయాన్ని అందిస్తుంది.

సోమనాథుని పురాణ చరిత్ర చంద్రదేవుడితో ముడిపడి ఉంది. దక్ష ప్రజాపతి శాపం వల్ల చంద్రుడు తన కాంతిని కోల్పోయాడని, ఆ శాప విమోచనం కోసం ప్రభాస తీర్థానికి వచ్చి పరమశివుడిని ఆరాధించాడని పురాణగాథ చెబుతుంది. చంద్రుని భక్తికి ప్రసన్నుడైన శివుడు అతనికి శాపవిముక్తి ప్రసాదించి ఇక్కడ జ్యోతిర్లింగ రూపంలో వెలిశాడని విశ్వాసం. అందువల్ల సోమనాథుడు అంటే సోముడైన చంద్రునికి నాథుడు అనే అర్థం వస్తుంది. చంద్రుని క్షయవృద్ధులు, సముద్రపు ఆటుపోట్లు, ప్రభాసం అనే పేరులోని కాంతి భావన ఈ క్షేత్ర పురాణంతో అనుసంధానించబడ్డాయి.

సోమనాథ ఆలయానికి అత్యంత ప్రాచీనమైన చరిత్ర ఉంది. పురాణ సంప్రదాయం ప్రకారం చంద్రుడు బంగారంతో, రావణుడు వెండితో, శ్రీకృష్ణుడు చందనంతో, భీమదేవుడు రాతితో ఆలయాలను నిర్మించారని చెబుతారు. చారిత్రకంగా ఈ ఆలయం అనేకసార్లు ధ్వంసమై తిరిగి నిర్మించబడింది. 11వ శతాబ్దంలో మహ్మద్ గజనీ దాడి తరువాత ఆలయానికి జరిగిన విధ్వంసం చరిత్రలో ప్రముఖంగా నమోదైంది. తరువాత కూడా ఆలయం పలు దశల్లో దెబ్బతిన్నప్పటికీ, ప్రతి కాలంలో భక్తుల కృషితో పునర్నిర్మించబడింది. ఈ విధ్వంసం మరియు పునర్నిర్మాణాల పరంపర సోమనాథాన్ని కేవలం ఒక ఆలయంగా కాకుండా భారతీయ ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయం యొక్క నిరంతరత్వానికి ప్రతీకగా నిలబెట్టింది.

భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత సోమనాథ ఆలయ పునర్నిర్మాణానికి సర్దార్ వల్లభభాయ్ పటేల్ ప్రత్యేకంగా కృషి చేశారు. పాత ఆలయ స్థలంలోనే కొత్త ఆలయాన్ని నిర్మించాలనే నిర్ణయం తీసుకున్నారు. ప్రస్తుత ఆలయం 1951లో పునర్నిర్మాణం పూర్తిచేసుకుని, అప్పటి రాష్ట్రపతి డాక్టర్ రాజేంద్ర ప్రసాద్ సమక్షంలో జ్యోతిర్లింగ ప్రతిష్ఠ జరిగింది. అందువల్ల ప్రస్తుత సోమనాథ ఆలయం ప్రాచీన శైవ సంప్రదాయానికి కొనసాగింపుగా ఉండటంతో పాటు, స్వాతంత్ర్యం అనంతరం భారతదేశ సాంస్కృతిక పునరుజ్జీవనానికి కూడా ఒక ముఖ్యమైన ప్రతీకగా భావించబడుతుంది.

ప్రస్తుత సోమనాథ ఆలయం చాళుక్య సంప్రదాయానికి చెందిన కైలాస మహామేరు ప్రసాద శైలిలో నిర్మించబడింది. గర్భగృహం, సభామండపం, నృత్యమండపం ప్రధాన నిర్మాణ భాగాలు. సుమారు 150 నుంచి 155 అడుగుల ఎత్తైన శిఖరం సముద్రతీరంపై ఎంతో గంభీరంగా కనిపిస్తుంది. శిఖరంపై భారీ కలశం, ఎత్తైన ధ్వజదండం, దానిపై ఎగిరే ధ్వజం ఆలయానికి ప్రత్యేకమైన రూపాన్ని ఇస్తాయి. గోడలు, స్తంభాలు, మండపాలలో సూక్ష్మమైన శిల్పాలు మరియు అలంకార నమూనాలు కనిపిస్తాయి. సముద్రం వైపు ఉన్న ఆలయ స్థానం, రాతి నిర్మాణం, ఎత్తైన శిఖరం కలిసి సోమనాథానికి విశిష్టమైన వాస్తుశిల్ప రూపాన్ని ఇచ్చాయి.

సోమనాథ క్షేత్రంలో ప్రధాన గర్భగృహంలో జ్యోతిర్లింగ స్వరూపుడైన సోమనాథ మహాదేవుడు కొలువై ఉన్నారు. ఆలయ పరిసరాల్లో కపర్ది వినాయకుడు, హనుమంతుడు వంటి ఇతర దైవసన్నిధులు ఉన్నాయి. వల్లభఘాట్ సముద్రతీర ప్రాంతం ఆలయానికి సమీపంలో ఉన్న అందమైన ప్రదేశం. ప్రభాస పటణ్ పరిసరాల్లో త్రివేణీ సంగమం, బల్కా తీర్థం, గీతా మందిరం, సూర్య మందిరం, పాండవ గుహ వంటి అనేక పవిత్ర ప్రదేశాలు ఉన్నాయి. బల్కా తీర్థం శ్రీకృష్ణుని భౌతిక అవతార పరిసమాప్తితో ముడిపడిన ప్రదేశంగా భావిస్తారు. త్రివేణీ సంగమం శ్రీకృష్ణుని నిధనంతో సంబంధం ఉన్న పవిత్ర ప్రాంతంగా సంప్రదాయంలో ప్రత్యేక స్థానం పొందింది. అందువల్ల సోమనాథ యాత్ర శివారాధనతో పాటు ప్రభాస ప్రాంతంలోని కృష్ణ తీర్థాలను దర్శించే సమగ్ర యాత్రగా మారుతుంది.

సోమనాథ ఆలయంలో ప్రతిరోజూ శైవ సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా పూజలు, అభిషేకాలు, నైవేద్యాలు, హారతులు నిర్వహిస్తారు. భక్తులు శివలింగానికి జలాభిషేకం చేసి బిల్వదళాలు, పుష్పాలు సమర్పిస్తారు. రుద్రాభిషేకం వంటి ప్రత్యేక పూజలు కూడా నిర్వహిస్తారు. మహాశివరాత్రి ఇక్కడ అత్యంత వైభవంగా జరిగే పర్వదినం. ఆ సందర్భంగా ప్రత్యేక అభిషేకాలు, శివనామస్మరణ, భజనలు, అలంకరణలు మరియు అర్ధరాత్రి మహాహారతి జరుగుతాయి. శ్రావణ మాసంలో కూడా భక్తులు పెద్ద సంఖ్యలో వచ్చి సోమనాథుని దర్శించుకుంటారు.

ఆలయానికి సమీపంలోని సముద్రతీరం సోమనాథ యాత్రలో ప్రత్యేకమైన అనుభూతిని అందిస్తుంది. సాయంత్రం వల్లభఘాట్ వద్ద సూర్యాస్తమయం చూడటం భక్తులు, యాత్రికులు ఇష్టపడే అనుభవం. ఆలయ ప్రాంగణంలో నిర్వహించే జయ సోమనాథ ధ్వని మరియు కాంతి ప్రదర్శన ద్వారా ఆలయ పురాణగాథ, చరిత్ర, విధ్వంసాలు, పునర్నిర్మాణం మరియు ఆధ్యాత్మిక ప్రాధాన్యాన్ని పరిచయం చేస్తారు. ఆలయ సముదాయం ఆధునిక కాలంలో యాత్రికుల సౌకర్యాలకు అనుగుణంగా అభివృద్ధి చెందుతున్నప్పటికీ, ప్రధాన ఆలయ నిర్మాణం మరియు దాని పవిత్ర స్వరూపం సంరక్షించబడుతున్నాయి.

సోమనాథకు రైలులో నేరుగా సోమనాథ రైల్వే స్టేషన్ చేరుకోవచ్చు. రైల్వే స్టేషన్ ఆలయానికి సమీపంలోనే ఉంది. విమాన మార్గంలో కేశోద్ విమానాశ్రయం సమీపంలోని ప్రధాన విమానాశ్రయం కాగా, పోర్‌బందర్ విమానాశ్రయం కూడా ప్రత్యామ్నాయంగా ఉపయోగించుకోవచ్చు. రహదారి ద్వారా గుజరాత్‌లోని ప్రధాన నగరాల నుంచి బస్సులు, టాక్సీలు మరియు ఇతర రవాణా సౌకర్యాలు అందుబాటులో ఉన్నాయి. సోమనాథ చేరుకున్న తరువాత త్రివేణీ సంగమం, బల్కా తీర్థం, గీతా మందిరం, సూర్య మందిరం వంటి ప్రభాస ప్రాంతంలోని పవిత్ర ప్రదేశాలను కూడా దర్శించవచ్చు.

సోమనాథ క్షేత్రం పురాణం, శైవభక్తి, చరిత్ర, వాస్తుశిల్పం, సముద్రతీరం మరియు భారతీయ సాంస్కృతిక చైతన్యం ఒకే ప్రదేశంలో కలిసిన మహత్తర తీర్థస్థలం. ఎన్నో శతాబ్దాలుగా విధ్వంసం ఎదురైనా తిరిగి నిర్మించబడిన ఈ ఆలయం భక్తి సంప్రదాయం యొక్క నిరంతర ప్రవాహానికి ప్రతీకగా నిలిచింది. జ్యోతిర్లింగ దర్శనం, త్రివేణీ సంగమ పవిత్రత, శ్రీకృష్ణునితో సంబంధం ఉన్న ప్రభాస తీర్థాలు, చాళుక్య శిల్పకళ, సముద్రతీర వాతావరణం మరియు నిత్య శైవ ఆరాధన కలిసి సోమనాథాన్ని భారతదేశంలోని అత్యంత విశిష్టమైన పుణ్యక్షేత్రాలలో ఒకటిగా నిలబెట్టాయి.

గుజరాత్‌ ద్వారకాధీశ్ శ్రీకృష్ణ ఆలయం

గుజరాత్‌లోని దేవభూమి ద్వారకా నగరంలో గోమతీ నది సముద్రంలో కలిసే ప్రాంతానికి సమీపంగా ద్వారకాధీశ్ ఆలయం వెలసి ఉంది. జగత్ మందిర్, త్రిలోక సుందర్ అనే పేర్లతో కూడా ప్రసిద్ధి చెందిన ఈ ఆలయం శ్రీకృష్ణుని ఆరాధించే అత్యంత పవిత్రమైన వైష్ణవ క్షేత్రాలలో ఒకటి. భారతదేశంలోని నాలుగు చార్‌ధామ్ క్షేత్రాలలో ద్వారకా ఒకటి కావడంతో దేశవ్యాప్తంగా భక్తులు ఇక్కడికి వస్తారు. పురాణ సంప్రదాయం ప్రకారం మథుర నుంచి శ్రీకృష్ణుడు ద్వారకకు వచ్చి తన రాజ్యాన్ని స్థాపించాడని, ఆయన మునిమనుమడు వజ్రనాభుడు ఇక్కడ తొలి దేవాలయాన్ని నిర్మించాడని విశ్వసిస్తారు. ప్రస్తుత ఆలయం మాత్రం అనేక దశల్లో పునర్నిర్మాణం, విస్తరణ పొందింది.

ద్వారకా నగర చరిత్ర శ్రీకృష్ణుని కాలంతో ముడిపడి ఉన్నప్పటికీ, ప్రస్తుత ఆలయ నిర్మాణం అనేక శతాబ్దాల పరిణామ ఫలితం. పురాతన ఆలయం 15వ శతాబ్దంలో మహ్మద్ బేగడా దాడులతో దెబ్బతిన్నట్లు చారిత్రక సంప్రదాయాలు చెబుతున్నాయి. అనంతరం ఆలయం పునర్నిర్మించబడింది. ప్రస్తుత నిర్మాణంలో 16వ శతాబ్దపు నిర్మాణ లక్షణాలతో పాటు తరువాతి కాలంలో జరిగిన మార్పుల ఆనవాళ్లు కనిపిస్తాయి. ఆదిశంకరాచార్యులు ద్వారకను సందర్శించి ఇక్కడ శారదా పీఠాన్ని స్థాపించినట్లు సంప్రదాయం చెబుతుంది. అందువల్ల ద్వారకా ఆలయం వైష్ణవ భక్తితో పాటు అద్వైత సంప్రదాయానికి కూడా ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం కలిగిన క్షేత్రంగా నిలిచింది.

ఆలయ నిర్మాణం చాళుక్య శైలిని ప్రతిబింబించే గంభీరమైన రూపాన్ని కలిగి ఉంది. సుమారు 43 మీటర్ల ఎత్తైన శిఖరం సముద్రతీర గాలుల్లో రెపరెపలాడే భారీ ధ్వజంతో ప్రత్యేకంగా కనిపిస్తుంది. ఆలయం ఐదు అంతస్తులుగా, అనేక శిలాస్తంభాలపై నిర్మించబడింది. ఆలయ గోడలపై దేవతామూర్తులు, పురాణగాథలు, జంతువులు, పుష్పాలంకరణలు మరియు వివిధ శిల్పాలు అత్యంత సూక్ష్మంగా చెక్కబడి ఉన్నాయి. ఆలయానికి చేరుకోవడానికి ఉన్న మెట్లు, గోమతీ తీరం వైపు ఉన్న దృశ్యం మరియు సముద్రానికి సమీపంగా ఉన్న నిర్మాణ స్థానం ఆలయానికి ప్రత్యేకమైన వైభవాన్ని ఇస్తాయి.

ద్వారకాధీశ్ ఆలయానికి రెండు ప్రధాన ద్వారాలు ఉన్నాయి. భక్తులు ప్రవేశించే ద్వారాన్ని స్వర్గ ద్వారం అని, దర్శనం అనంతరం బయటకు వచ్చే ద్వారాన్ని మోక్ష ద్వారం అని పిలుస్తారు. స్వర్గ ద్వారం నుంచి ఆలయంలోకి ప్రవేశించడం, శ్రీకృష్ణుని దర్శనం అనంతరం మోక్ష ద్వారం ద్వారా బయటకు రావడం భక్తులలో ఒక ప్రత్యేకమైన ఆధ్యాత్మిక భావనను కలిగిస్తుంది. ఆలయ ధ్వజం కూడా విశేషమైనది. సూర్యుడు, చంద్రుడు ఉన్నంతకాలం శ్రీకృష్ణుని కీర్తి నిలిచి ఉండాలనే భావనకు ప్రతీకగా భావించే ఈ ధ్వజాన్ని రోజులో పలుమార్లు మార్చే సంప్రదాయం ఉంది.

గర్భగృహంలో ద్వారకాధీశుడైన శ్రీకృష్ణుడు నల్లరాతి విగ్రహ రూపంలో కొలువై ఉంటారు. ఆయనకు రణఛోడ్‌రాయ్ అనే పేరు కూడా ప్రసిద్ధి. ప్రధాన సన్నిధితో పాటు ఆలయ ప్రాంగణంలో బలరాముడు, రేవతి, సుభద్ర, వాసుదేవుడు, రుక్మిణీదేవి మరియు ఇతర దైవసన్నిధులు ఉన్నాయి. శ్రీకృష్ణుని రాజస్వభావాన్ని ప్రతిబింబించే అలంకరణలు, ఆభరణాలు మరియు వివిధ ఉత్సవమూర్తుల సేవలు ఆలయ ఆరాధనా సంప్రదాయంలో ముఖ్యమైన భాగాలు. ఆలయ సమీపంలో గోమతీ ఘాట్, గోమతీ సంగమం, సుదామా సేతు మరియు భడ్కేశ్వర్ మహాదేవ ఆలయం ముఖ్యమైన దర్శనస్థలాలు.

ద్వారకాధీశ్ ఆలయంలో ప్రతిరోజూ అనేక దశల్లో పూజలు జరుగుతాయి. మంగళారతితో ప్రారంభమయ్యే దైనందిన సేవల్లో శ్రీకృష్ణునికి స్నానం, అలంకరణ, శృంగార సేవ, నైవేద్యం, హారతులు మరియు వివిధ భోగ సమర్పణలు ఉంటాయి. మధ్యాహ్నం, సాయంత్రం జరిగే సేవలకు కూడా ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉంది. భక్తులు గోమతీ నదిలో పవిత్ర స్నానం చేసి స్వర్గ ద్వారం ద్వారా ఆలయంలోకి ప్రవేశించి ద్వారకాధీశుని దర్శించుకోవడం సంప్రదాయంగా ఉంది. జన్మాష్టమి సందర్భంగా ఆలయం అత్యంత వైభవంగా అలంకరించబడుతుంది. అర్ధరాత్రి శ్రీకృష్ణ జన్మోత్సవం, ప్రత్యేక అభిషేకాలు, అలంకరణలు, భజనలు మరియు హారతులు జరుగుతాయి.

ద్వారకా చుట్టుపక్కల అనేక ముఖ్యమైన క్షేత్రాలు ఉన్నాయి. ద్వారకాధీశ్ ఆలయం నుంచి కొద్దిదూరంలో ఉన్న రుక్మిణీదేవి ఆలయం ప్రత్యేకంగా రుక్మిణీదేవికి అంకితమైన ప్రాచీన ఆలయం. ఇక్కడి శిల్పాలు, గోడలపై ఉన్న దేవతామూర్తులు మరియు పురాణ దృశ్యాలు విశేషమైనవి. నాగేశ్వర్ జ్యోతిర్లింగం ద్వారకా నుంచి బేట్ ద్వారక వైపు వెళ్లే మార్గంలో ఉన్న ముఖ్యమైన శైవ క్షేత్రం. సముద్రం మధ్యలో కనిపించే భడ్కేశ్వర్ మహాదేవ ఆలయం, గోమతీ ఘాట్ మరియు గోపీ తలావ్ కూడా ద్వారకా యాత్రలో దర్శించదగిన ప్రదేశాలు. ఈ ప్రాంతంలో వైష్ణవ, శైవ, శక్తి సంప్రదాయాలు పరస్పరం కలిసిన తీర్థ వాతావరణం కనిపిస్తుంది.

బేట్ ద్వారకా లేదా బేట్ ద్వారక ద్వారకా నగరానికి సముద్రంలో కొంత దూరంలో ఉన్న ద్వీప క్షేత్రం. దీనిని శంఖోద్ధార అని కూడా పిలుస్తారు. శ్రీకృష్ణుడు ద్వారకలో రాజ్యపాలన చేస్తున్న సమయంలో ఈ ద్వీపంలో నివసించేవాడని, సుదాముడు శ్రీకృష్ణుడిని కలుసుకున్న ప్రదేశంతో దీనికి సంబంధం ఉందని సంప్రదాయం చెబుతుంది. మహాభారతంలో దీనిని అంతర్ద్వీపంగా పేర్కొన్నట్లు భావిస్తారు. ఇక్కడి ప్రధాన ఆలయం శ్రీకృష్ణునికి అంకితం చేయబడింది. ఈ ఆలయ స్థాపనను వల్లభాచార్య సంప్రదాయంతో అనుసంధానిస్తారు. ప్రధాన సన్నిధితో పాటు హనుమంతుడు, విష్ణువు, శివుడు, లక్ష్మీనారాయణుడు, జాంబవతి, దేవీ తదితర దేవతలకు సంబంధించిన ఆలయాలు కూడా ఉన్నాయి. సముద్రతీర పురావస్తు పరిశోధనల్లో లభించిన ప్రాచీన వస్తువులు ఈ ద్వీపానికి చారిత్రక ప్రాధాన్యాన్ని కూడా పెంచాయి.

ద్వారకా యాత్రలో ద్వారకాధీశ్ దర్శనం, గోమతీ ఘాట్, రుక్మిణీదేవి ఆలయం, నాగేశ్వర్ జ్యోతిర్లింగం మరియు బేట్ ద్వారక దర్శనాలను కలిపి చేయడం సాధారణంగా కనిపిస్తుంది. బేట్ ద్వారకకు వెళ్లడానికి ద్వారకా నుంచి రహదారి మార్గంలో ఓఖా చేరుకుని అక్కడి నుంచి సముద్ర మార్గం లేదా ప్రస్తుతం అందుబాటులో ఉన్న వంతెన మార్గాన్ని ఉపయోగించవచ్చు. బేట్ ద్వారక పరిసరాల్లోని సుదర్శన్ సేతు వంటి ఆధునిక మౌలిక సదుపాయాలు యాత్రను మరింత సులభతరం చేశాయి. పాత తీర్థయాత్రలో పడవ ప్రయాణానికి ఉన్న ప్రాధాన్యం, ఆధునిక రహదారి మరియు వంతెన సౌకర్యాలతో కొత్త రూపాన్ని సంతరించుకుంది.

ద్వారకాధీశ్ ఆలయానికి సమీప ప్రధాన రైల్వే స్టేషన్ ద్వారక రైల్వే స్టేషన్. అక్కడి నుంచి ఆలయానికి రహదారి మార్గంలో సులభంగా చేరుకోవచ్చు. జామ్‌నగర్ మరియు పోర్‌బందర్ విమానాశ్రయాలు సమీపంలోని ప్రధాన విమాన మార్గాలు. రహదారి ద్వారా గుజరాత్‌లోని ప్రధాన నగరాల నుంచి ద్వారకకు బస్సులు, టాక్సీలు మరియు ఇతర రవాణా సౌకర్యాలు ఉన్నాయి. ద్వారక నగరానికి చేరుకున్న తరువాత ఆలయం, గోమతీ ఘాట్, రుక్మిణీదేవి ఆలయం, నాగేశ్వర్ మరియు బేట్ ద్వారకలను ఒకే తీర్థయాత్రలో దర్శించుకోవచ్చు.

ద్వారకాధీశ్ క్షేత్రం కేవలం ఒక పురాతన ఆలయం మాత్రమే కాదు. శ్రీకృష్ణుని రాజధాని అనే పురాణస్మృతి, చార్‌ధామ్ స్థానం, వైష్ణవ భక్తి సంప్రదాయం, ఆదిశంకరాచార్యుల పీఠ సంప్రదాయం, సముద్రతీర వాస్తుశిల్పం, గోమతీ తీర్థం, బేట్ ద్వారక మరియు చుట్టుపక్కల ఉన్న అనేక దేవాలయాలు కలిసి దీనిని భారతదేశంలోని అత్యంత విశిష్టమైన తీర్థప్రాంతాలలో ఒకటిగా నిలబెట్టాయి. ప్రాచీన నిర్మాణ వారసత్వాన్ని కాపాడుకుంటూనే ఆధునిక రహదారులు, వంతెనలు మరియు యాత్రికుల సౌకర్యాలు అభివృద్ధి చెందుతున్నాయి. శ్రీకృష్ణుని ద్వారకాధీశ రూపాన్ని దర్శించడం, గోమతీ తీరంలో స్నానం చేయడం, రుక్మిణీదేవి మరియు నాగేశ్వర్ దర్శనం చేయడం, చివరగా బేట్ ద్వారకను సందర్శించడం ద్వారా ద్వారకా యాత్ర ఒక సమగ్ర ఆధ్యాత్మిక అనుభవంగా మారుతుంది.

గుజరాత్‌ నాగేశ్వర్ జ్యోతిర్లింగ క్షేత్రం

గుజరాత్‌లోని దేవభూమి ద్వారకా జిల్లాలో, ద్వారకా నగరం నుంచి బేట్ ద్వారక వైపు వెళ్లే మార్గంలో సౌరాష్ట్ర తీరప్రాంతంలో నాగేశ్వర్ జ్యోతిర్లింగ క్షేత్రం ఉంది. ఇది ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలలో ఒకటిగా అత్యంత పవిత్రమైన శైవక్షేత్రంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. సముద్రతీరానికి సమీపంలో ఉన్న ఈ క్షేత్రం ద్వారకా యాత్రలో ముఖ్యమైన భాగం. ఇక్కడి ప్రధాన ప్రత్యేకత గర్భగృహం భూస్థాయికి దిగువన ఉండటం. భక్తులు కొన్ని మెట్లు దిగిన తరువాత నాగేశ్వర్ మహాదేవుని జ్యోతిర్లింగాన్ని దర్శిస్తారు. ఆలయ ప్రాంగణం విశాలంగా ఉండటంతో పాటు వెలుపల ధ్యానముద్రలో ఉన్న సుమారు 25 మీటర్ల ఎత్తైన భారీ శివ విగ్రహం దూరం నుంచే కనిపిస్తుంది.

నాగేశ్వర్ క్షేత్రానికి పురాణాలలో చెప్పబడిన దారుకావనం కథతో సంబంధం ఉంది. దారుకుడు అనే రాక్షసుడు శివభక్తురాలైన సుప్రియను బంధించి ఆమెను హింసించాడని, అయినప్పటికీ సుప్రియ భక్తిని విడిచిపెట్టకుండా ఓం నమః శివాయ అనే మంత్రాన్ని జపించిందని పురాణగాథ చెబుతుంది. ఆమె అచంచలమైన భక్తికి ప్రసన్నుడైన పరమశివుడు ప్రత్యక్షమై దారుకుడిని సంహరించి భక్తులను రక్షించాడని విశ్వాసం. అనంతరం అదే ప్రదేశంలో జ్యోతిర్లింగ స్వరూపంగా వెలసి నాగేశ్వరుడిగా భక్తులకు అనుగ్రహించాడని చెబుతారు. గుజరాత్‌లోని ఈ క్షేత్రాన్నే పురాణాలలో పేర్కొన్న దారుకావనంగా అనేక మంది భక్తులు, సంప్రదాయాలు భావిస్తాయి.

నాగేశ్వరుడిని నాగులకు అధిపతి, విషభయాన్ని తొలగించే శివస్వరూపంగా భక్తులు ఆరాధిస్తారు. శివపురాణ సంప్రదాయంలో ఈ జ్యోతిర్లింగ దర్శనం విషాలు, సర్పభయం మరియు వివిధ భయాల నుంచి రక్షణ కలిగిస్తుందని విశ్వసిస్తారు. ఇక్కడి ఆరాధన కేవలం కోరికల సాధనకే పరిమితం కాకుండా భయం నుంచి విముక్తి, ఆత్మస్థైర్యం, శివభక్తి మరియు అంతరంగ శాంతి కోసం చేసే సాధనగా భావించబడుతుంది. ద్వారకాధీశుని వైష్ణవ క్షేత్రంతో పాటు నాగేశ్వరుని శైవ క్షేత్రాన్ని దర్శించడం ద్వారకా తీర్థయాత్రకు ప్రత్యేకమైన సమగ్రతను ఇస్తుంది.

ప్రస్తుత నాగేశ్వర్ ఆలయ నిర్మాణం పురాతన క్షేత్ర సంప్రదాయాన్ని ఆధునిక నిర్మాణంతో కలిపిన రూపంలో కనిపిస్తుంది. ఆలయ ప్రధాన భాగం రాతితో నిర్మించబడి, గర్భగృహం, అంతరాళం, సభామండపం వంటి భాగాలతో కూడిన శైవ దేవాలయ నిర్మాణాన్ని కలిగి ఉంది. గర్భగృహం నేలమట్టానికి దిగువన ఉండటం ఇతర అనేక ప్రసిద్ధ శివాలయాలతో పోలిస్తే ప్రత్యేకమైన అంశం. నంది ప్రధాన సన్నిధి వైపు ముఖంగా ఉంటాడు. ఆలయ వెలుపల ఉన్న ధ్యానముద్రలోని భారీ శివ విగ్రహం ఆధునిక కాలంలో ఈ క్షేత్రానికి కొత్త గుర్తింపును తీసుకువచ్చింది.

పాత ఆలయ రూపంతో పోలిస్తే ప్రస్తుత సముదాయంలో గణనీయమైన ఆధునిక విస్తరణలు జరిగాయి. ముఖ్యంగా 1990ల కాలంలో ఆలయ పునర్నిర్మాణం, విస్తరణకు గుల్షన్ కుమార్ ఆధ్వర్యంలో కృషి జరిగింది. ఆ దశలో ఆలయ నిర్మాణం, యాత్రికుల సౌకర్యాలు మరియు భారీ శివ విగ్రహం వంటి అంశాలు అభివృద్ధి చెందాయి. అనంతరం కూడా యాత్రికుల సంఖ్యకు అనుగుణంగా పరిసర ప్రాంతాలు, ఉద్యానవనం, చెరువు, రహదారులు, పార్కింగ్ మరియు ఇతర సౌకర్యాలు అభివృద్ధి చెందుతూ వచ్చాయి. అయితే ఆధునిక విస్తరణల మధ్య ప్రధాన జ్యోతిర్లింగ సన్నిధి యొక్క పవిత్రత, భూగర్భ గర్భగృహ సంప్రదాయం కొనసాగుతున్నాయి.

ప్రధాన ఆలయ సన్నిధిలో నాగేశ్వర్ మహాదేవుని జ్యోతిర్లింగం కొలువై ఉంది. గర్భగృహం వెనుక పార్వతీదేవి సన్నిధి ఉండగా, ఆలయ ప్రాంగణంలో నంది, గణపతి, హనుమంతుడు మరియు ఇతర శైవ దైవస్వరూపాలకు సంబంధించిన సన్నిధులు దర్శనమిస్తాయి. భారీ బాహ్య శివ విగ్రహం ఆలయ సముదాయానికి అత్యంత స్పష్టమైన గుర్తింపుగా నిలుస్తుంది. సమీపంలోని గోపీ తలావ్ తీర్థం శ్రీకృష్ణుని గోపికలతో ముడిపడిన పవిత్ర స్థలంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ద్వారకాధీశ ఆలయం, రుక్మిణీదేవి ఆలయం, భడ్కేశ్వర్ మహాదేవ ఆలయం, గోమతీ ఘాట్, బేట్ ద్వారక వంటి క్షేత్రాలు కూడా నాగేశ్వర్ యాత్రతో కలిపి దర్శించదగిన ముఖ్యమైన ప్రదేశాలు.

నాగేశ్వర్ ఆలయంలో ప్రతిరోజూ శైవ ఆగమ, వేద సంప్రదాయాలకు అనుగుణంగా పూజలు జరుగుతాయి. ఉదయం అభిషేకం, అలంకరణ, నైవేద్యం మరియు హారతులు నిర్వహిస్తారు. భక్తులు శివలింగానికి జలాభిషేకం, పంచామృతాభిషేకం చేసి బిల్వదళాలు, పుష్పాలు, ధూపదీపాలు సమర్పిస్తారు. సోమవారాలు ప్రత్యేకంగా పవిత్రమైనవిగా భావించబడతాయి. మహాశివరాత్రి సందర్భంగా ఆలయంలో విశేష పూజలు, అభిషేకాలు, జాగరణ, భజనలు మరియు రాత్రి వేళ ప్రత్యేక హారతులు జరుగుతాయి. శ్రావణ మాసంలో కూడా భక్తులు పెద్ద సంఖ్యలో వచ్చి శివారాధన చేస్తారు.

నాగేశ్వర్ క్షేత్రానికి మరో ప్రత్యేకత దాని పురావస్తు నేపథ్యం. ఆలయ పరిసర ప్రాంతంలో జరిగిన పురావస్తు పరిశోధనల్లో గతంలో ఇక్కడ అనేక పురాతన నివాస స్థలాలు లేదా నగర దశలు ఉన్నట్లు సూచనలు లభించాయి. ఈ ప్రాంతం కేవలం ఒక ఆలయ స్థలమే కాకుండా దీర్ఘకాలిక మానవ నివాసం, తీరప్రాంత సంస్కృతి మరియు ద్వారకా ప్రాంతపు ప్రాచీన చరిత్రతో సంబంధం ఉన్న ప్రదేశంగా కూడా ఆసక్తిని కలిగిస్తుంది. అందువల్ల నాగేశ్వర్ క్షేత్రంలో పురాణ సంప్రదాయం, శైవ భక్తి, పురావస్తు చరిత్ర మరియు ఆధునిక ఆలయ నిర్మాణం ఒకే ప్రదేశంలో కలుస్తాయి.

ద్వారకా రైల్వే స్టేషన్ నుంచి నాగేశ్వర్ ఆలయానికి రహదారి మార్గంలో చేరుకోవచ్చు. ద్వారకా నుంచి సుమారు 16 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఈ క్షేత్రం ఉన్నట్లు ప్రభుత్వ పర్యాటక సమాచారం పేర్కొంటుంది. జామ్‌నగర్ లేదా పోర్‌బందర్ విమానాశ్రయాల నుంచి రహదారి మార్గంలో ద్వారకా చేరుకుని అక్కడి నుంచి నాగేశ్వర్ వెళ్లవచ్చు. ద్వారకా నగరం నుంచి బేట్ ద్వారక వైపు వెళ్లే మార్గంలో ఉండటం వల్ల ద్వారకాధీశ ఆలయం, రుక్మిణీదేవి ఆలయం, గోపీ తలావ్, నాగేశ్వర్, బేట్ ద్వారక వంటి క్షేత్రాలను ఒకే యాత్రలో దర్శించుకోవడం సులభం.

నాగేశ్వర్ జ్యోతిర్లింగం సముద్రతీర సౌరాష్ట్ర భూభాగంలోని శైవభక్తి, ద్వారకా వైష్ణవ సంప్రదాయం మరియు పురాణాలలోని దారుకావన మహిమను ఒకచోట కలిపే విశిష్టమైన తీర్థస్థలం. భూగర్భ గర్భగృహంలోని జ్యోతిర్లింగం, నంది సన్నిధి, పార్వతీదేవి మరియు ఇతర దైవసన్నిధులు, విశాలమైన ఆధునిక ఆలయ సముదాయం, వెలుపల ధ్యానముద్రలోని భారీ శివ విగ్రహం ఈ క్షేత్రానికి ప్రత్యేక రూపాన్ని ఇచ్చాయి. ప్రాచీన క్షేత్ర సంప్రదాయాన్ని ఆధునిక పునర్నిర్మాణాలు మరియు యాత్రికుల సౌకర్యాలతో సమన్వయం చేసుకుంటూ నాగేశ్వర్ నేటికీ ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలలో అత్యంత ప్రాధాన్యమైన తీర్థస్థలాలలో ఒకటిగా కొనసాగుతోంది.

షావుకారు జానకి గారి కొన్ని ముఖ్యమైన పాత్రలు

75 ఏళ్ల సినీ ప్రస్థానం, 400కు పైగా సినిమాలలో నటించారు షావుకారు జానకి గారు. అత్యుత్తమ నటన ఏ సినిమాల్లో అని చెప్పటం కష్టం, కానీ నాకు తెలిసిన 10 పాత్రలు, వాటిలోని వైవిధ్యం, వైశిష్ట్యం గురించి చెప్పుకుందాం:

1. సుబ్బులు — షావుకారు — 1950 — వాణిజ్యపరంగా ఆశించిన స్థాయిలో విజయం సాధించలేదు

షావుకారు చిత్రంలోని సుబ్బులు పాత్రతోనే షావుకారు జానకి అనే పేరు ఆమెకు శాశ్వతంగా వచ్చింది. 1950లో ఎల్.వి. ప్రసాద్ దర్శకత్వంలో వచ్చిన ఈ చిత్రం ఆమె తొలి తెలుగు చిత్రం. ఎన్టీఆర్ సరసన సుబ్బులుగా ఆమె పల్లెటూరి అమ్మాయి సహజత్వం, అమాయకత్వం, ఆత్మగౌరవం, కుటుంబ అనుబంధం వంటి భావాలను ఎలాంటి కృత్రిమత లేకుండా వ్యక్తపరిచారు. తొలి చిత్రంలోనే సంభాషణ చెప్పే తీరు, ముఖకవళికలు, భావోద్వేగ సన్నివేశాల్లో చూపిన నియంత్రణ ప్రత్యేకంగా కనిపించాయి. సినిమా వాణిజ్యపరంగా ఆశించిన స్థాయిలో విజయం సాధించకపోయినా, జానకికి మాత్రం అపారమైన గుర్తింపును తెచ్చింది. ఆ చిత్రంలోని షావుకారు అనే పేరే ఆమె పేరులో శాశ్వతంగా కలిసిపోయింది.

2. రాధ — రోజులు మారాయి — 1955 — సిల్వర్ జూబ్లీ విజయం

1955లో తాపీ చాణక్య దర్శకత్వంలో వచ్చిన రోజులు మారాయి గ్రామీణ నేపథ్యంలోని సామాజిక చిత్రం. ఇందులో అక్కినేని నాగేశ్వరరావు సరసన రాధగా షావుకారు జానకి నటించారు. పల్లెటూరి యువతిలో ఉండే అమాయకత్వం, ప్రేమ, కుటుంబ అనుబంధం, మారుతున్న సామాజిక పరిస్థితుల ప్రభావం వంటి అంశాలను ఆమె చాలా సహజంగా మలిచారు. ఈ పాత్రలో ఆమె అందం కంటే వ్యక్తిత్వమే ముందుకు వస్తుంది. భావోద్వేగ సన్నివేశాల్లో ఆమె చూపిన సహజత్వం పాత్రను ప్రేక్షకులకు దగ్గర చేసింది. ఈ చిత్రం 25 వారాలకు పైగా ప్రదర్శించబడి సిల్వర్ జూబ్లీ సాధించింది. జానకి గారి కథానాయికగా వచ్చిన తొలి దశలోనే ఆమెకు లభించిన పెద్ద విజయాలలో ఇది ఒకటి.

3. బుచ్చమ్మ — కన్యాశుల్కం — 1955 — తొలి విడుదలలో సగటు స్పందన, తరువాత క్లాసిక్

గురజాడ అప్పారావు రచించిన కన్యాశుల్కం వంటి మహత్తర సాహిత్య కృతిలో బుచ్చమ్మ పాత్రను పోషించడం ఒక నటికి చాలా కఠినమైన సవాలు. బాల్యవివాహం, వితంతు జీవితం, సామాజిక అసహాయత, కుటుంబ నియంత్రణ వంటి బాధాకరమైన వాస్తవాలను మోసే యువతి బుచ్చమ్మ. షావుకారు జానకి ఈ పాత్రను ఆర్భాటంగా కాకుండా భయం, సంకోచం, బాధ, మౌనం వంటి సూక్ష్మమైన భావాలతో మలిచారు. పాత్రలోని విషాదాన్ని కేవలం ఏడుపుతో చూపకుండా కళ్లలో, స్వరంలో, శరీర భాషలో వ్యక్తపరచడం ఆమె నటనా సామర్థ్యానికి మంచి ఉదాహరణ. తొలి విడుదలలో ఈ చిత్రం పెద్ద వాణిజ్య విజయాన్ని సాధించకపోయినా, తరువాతి పునఃవిడుదలల్లో విశేష ఆదరణ పొందుతూ తెలుగు సినిమా క్లాసిక్‌గా స్థిరపడింది.

4. సరోజ — వద్దంటే డబ్బు — 1954 — తరువాతి కాలంలో గుర్తింపు పొందిన చిత్రం

వద్దంటే డబ్బు షావుకారు జానకి గారి హాస్యనటనా సామర్థ్యాన్ని స్పష్టంగా చూపించిన చిత్రం. 1954లో వచ్చిన ఈ చిత్రంలో సరోజగా ఆమె ఎన్టీఆర్, జమునలతో కలిసి నటించారు. అప్పటి కథానాయిక పాత్రలకు సాధారణంగా ఉండే గంభీరమైన భావోద్వేగాలకు భిన్నంగా, ఈ చిత్రంలో ఆమె చలాకీతనం, హాస్య స్పందన, టైమింగ్ మరియు తేలికైన నటనను ప్రదర్శించారు. ఎదుటి నటుడి సంభాషణకు వెంటనే స్పందించే సహజత్వం ఆమె నటనలో ప్రత్యేకంగా కనిపిస్తుంది. సినిమా తరువాతి కాలంలో ప్రేక్షకులలో మంచి గుర్తింపు పొందింది. జానకి గారు విషాదభరితమైన పాత్రలతో పాటు హాస్యాన్ని కూడా సమర్థంగా పండించగలరని నిరూపించిన ముఖ్యమైన చిత్రం ఇది.

5. రామి — ఏది నిజం — 1956 — విజయవంతమైన చిత్రం

1956లో వచ్చిన ఏది నిజం షావుకారు జానకి గారి ప్రారంభ దశలోని గంభీరమైన నటనకు ఒక మంచి ఉదాహరణ. రామిగా ఆమె కుటుంబం, సంబంధాలు, వ్యక్తిగత భావోద్వేగాలు మరియు సామాజిక పరిస్థితుల మధ్య చిక్కుకున్న స్త్రీని మలిచారు. భావోద్వేగాన్ని అతిగా ప్రదర్శించకుండా ప్రేక్షకుడికి చేరవేయడం ఈ పాత్రలో ఆమె ప్రత్యేకత. ఆమె చూపులో కనిపించే బాధ, సంభాషణలోని నిశ్శబ్దమైన తీవ్రత, పరిస్థితిని అంగీకరించాల్సి వచ్చినప్పుడు కనిపించే అంతర్గత సంఘర్షణ పాత్రకు బలాన్ని ఇచ్చాయి. ఈ చిత్రం జానకి గారి ప్రారంభ దశలోని ముఖ్యమైన చిత్రాలలో ఒకటిగా నిలిచింది. పాత్రకు ఉన్న భావోద్వేగ బరువును తన నటనతో మరింత పెంచడం ఆమె ప్రత్యేకత.

6. నిర్మల — డాక్టర్ చక్రవర్తి — 1964 — ఘన విజయం

1964లో వచ్చిన డాక్టర్ చక్రవర్తి షావుకారు జానకి గారి నటనా ప్రతిభలో అత్యంత ఆసక్తికరమైన కోణాన్ని చూపించిన చిత్రం. అక్కినేని నాగేశ్వరరావు పోషించిన డాక్టర్ చక్రవర్తి జీవితంలో నిర్మల పాత్ర కీలకమైనది. ప్రేమ, అనుమానం, అసంతృప్తి, స్వాధీన భావన, అంతర్గత బాధ వంటి పరస్పర విరుద్ధ భావాలను ఆమె చాలా సూక్ష్మంగా వ్యక్తపరిచారు. పెద్దగా నాటకీయ సంభాషణలు లేకుండానే చిన్న చిన్న హావభావాలతో నిర్మల మనస్తత్వాన్ని ప్రేక్షకులకు అర్థమయ్యేలా చేశారు. ఈ చిత్రం కొడూరి కౌసల్యాదేవి రచించిన చక్రభ్రమణం ఆధారంగా రూపొందింది. జాతీయ స్థాయిలో ఉత్తమ తెలుగు చిత్రంగా గుర్తింపు పొందడంతో పాటు, రాష్ట్ర స్థాయిలో కూడా పురస్కారం అందుకుంది. జానకి గారి పాత్రకు ఈ చిత్రం గొప్ప నటనా గుర్తింపును అందించింది.

7. సరోజ — చరణదాసి — 1956 — వాణిజ్యపరంగా విజయవంతమైన చిత్రం

చరణదాసి చిత్రంలోని సరోజ పాత్ర జానకి గారి భావోద్వేగ నటనలో మరో ముఖ్యమైన మైలురాయి. 1956లో టి. ప్రకాశ్ రావు దర్శకత్వంలో వచ్చిన ఈ చిత్రం రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ రచించిన నౌకాడుబి ఆధారంగా రూపొందింది. కుటుంబ సంబంధాలు, విధి, విషాదం, మానవ అనుబంధాల మధ్య సాగే కథలో సరోజగా జానకి తన పాత్రకు ప్రత్యేకమైన భావోద్వేగ స్థలాన్ని సృష్టించారు. అంజలీదేవి, ఎన్టీఆర్, అక్కినేని నాగేశ్వరరావు, సావిత్రి వంటి ప్రముఖ నటీనటులతో కూడిన చిత్రంలో కూడా ఆమె నటన ప్రత్యేకంగా నిలిచింది. విషాదాన్ని అతిగా ప్రదర్శించకుండా పరిస్థితుల తీవ్రతను తన ప్రవర్తనలో ప్రతిబింబించడం ఆమె బలం. తెలుగు, తమిళ భాషల్లో రూపొందిన ఈ చిత్రం ప్రేక్షకుల నుంచి మంచి ఆదరణ పొందింది.

8. చిలకమ్మ — సంసారం ఒక చదరంగం — 1987 — సూపర్ హిట్

1987లో వచ్చిన సంసారం ఒక చదరంగం జానకి గారు కథానాయిక స్థాయి నుంచి అత్యున్నత క్యారెక్టర్ నటిగా ఎలా పరిణతి చెందారో చూపించే గొప్ప ఉదాహరణ. చిలకమ్మగా ఆమె కుటుంబంలో పెద్దమనిషి పాత్రను పోషిస్తూ, ఒకవైపు కఠినమైన మాటలు మాట్లాడే స్వభావం, మరోవైపు కుటుంబంపై గాఢమైన మమకారం ఉన్న మహిళగా కనిపించారు. హాస్యం, కోపం, ఆప్యాయత, అనుభవం, కుటుంబ బాధ్యత అన్నీ ఒకే పాత్రలో కలిపి చూపించడం ఆమె నటనా వైవిధ్యానికి నిదర్శనం. చిన్న సన్నివేశాన్నే తన హావభావాలతో గుర్తుండిపోయేలా చేయడం ఆమె ప్రత్యేకత. తమిళంలోని సంసారం అది మిన్సారం ఆధారంగా రూపొందిన ఈ చిత్రం 1987లో ఘన విజయం సాధించింది. ఈ పాత్ర ఆమెకు తరువాతి తరంలోనూ బలమైన గుర్తింపును కొనసాగించింది.

9. జానకి — అక్కా చెల్లెలు — 1970 — వాణిజ్య విజయం

1970లో వచ్చిన అక్కా చెల్లెలు చిత్రంలోని జానకి పాత్ర షావుకారు జానకి గారి మరో విభిన్నమైన కోణాన్ని చూపిస్తుంది. అక్కినేని నాగేశ్వరరావుతో జోడీగా నటించిన ఈ పాత్రలో భార్యగా ఉండే ఆత్మీయతతో పాటు చలాకీతనం, హాస్యభావం, కుటుంబ అనుబంధం కనిపిస్తాయి. ఈ పాత్రకు ప్రత్యేక గుర్తింపు తెచ్చింది పాండవులు పాండవులు తుమ్మెద పాట. ఆ పాటలో ఆమె చూపించిన హావభావాలు, నృత్యం, చురుకుదనం ఆమె కేవలం భావోద్వేగ పాత్రల్లోనే కాకుండా ఉత్సాహభరితమైన పాత్రల్లోనూ సమర్థురాలని చూపించాయి. అక్కినేని నాగేశ్వరరావు వంటి అగ్ర కథానాయకుడి సరసన ఆమె స్క్రీన్ ప్రెజెన్స్ ఏమాత్రం తగ్గకపోవడం ఈ పాత్ర ప్రత్యేకత. చిత్రం వాణిజ్యపరంగా విజయవంతమైన చిత్రంగా గుర్తించబడింది.

10. తాయారమ్మ — తాయారమ్మ బంగారయ్య — 1979 — వాణిజ్య విజయం

1979లో వచ్చిన తాయారమ్మ బంగారయ్యలో తాయారమ్మ పాత్ర షావుకారు జానకి గారి పరిపక్వ నటనా దశలో అత్యంత బలమైన పాత్రలలో ఒకటి. కైకాల సత్యనారాయణ పోషించిన బంగారయ్యకు జోడీగా తాయారమ్మగా ఆమె కుటుంబ జీవితంలోని అనుబంధం, చిన్న చిన్న తగాదాలు, హాస్యం, ఆప్యాయత, పట్టుదల వంటి భావాలను అద్భుతంగా కలిపారు. పాత్రను కేవలం భార్యగా కాకుండా తన స్వంత వ్యక్తిత్వం, అభిప్రాయాలు ఉన్న మహిళగా మలచడం ఆమె నటనలోని గొప్పతనం. మాటల్లోని చురుకుదనం, గ్రామీణ కుటుంబ వాతావరణానికి సరిపోయే శరీర భాష, హాస్య సన్నివేశాల్లో సహజమైన టైమింగ్ ఈ పాత్రను ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టాయి. 1979 జనవరి 12న విడుదలైన ఈ చిత్రం వాణిజ్యపరంగా విజయవంతమైంది. తరువాత తమిళంలో, హిందీలో కూడా పునర్నిర్మించబడింది.

ఇవన్నీ కాకుండా, నాకు నచ్చిన మరో అద్భుతమైన పాత్ర తమిళంలో ఆవిడ నటించిన చిత్రం ఇరు కోడుగళ్. అందులో కలెక్టర్ జానకిగా అద్భుతంగా నటించారు, ఈ చిత్రానికి జాతీయ స్థాయిలో ఉత్తమ తమిళ చిత్రం పురస్కారం పొందగా, జానకి గారు తమిళనాడు ప్రభుత్వం వారి ఉత్తమ నటి అవార్డు పొందారు. ఈ చిత్రాన్ని తెలుగులోకి కలెక్టర్ జానకి అనే పేరుతో అనువదించారు, ఈ పాత్రలో జన్మున గారు నటించారు. కలెక్టరుగా దర్పం, భార్యగా నలిగిపోయే మనసు కలిగిన స్త్రీ...రెండు కోణాలనూ అత్యద్భుతంగా పండించి చిత్రానికి అద్భుత విజయం తెచ్చి పెట్టారు.

ఈ పాత్రలను కలిపి చూస్తే షావుకారు జానకి గారి నటనా ప్రస్థానంలోని విభిన్న దశలు స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. సుబ్బులు, రాధ, బుచ్చమ్మ వంటి పాత్రలు ఆమె తొలి దశలోని సహజమైన కథానాయికను చూపిస్తే, రామి, నిర్మల, సరోజ వంటి పాత్రలు ఆమె భావోద్వేగ పరిధిని చూపిస్తాయి. అక్కా చెల్లెలులోని జానకి ఆమె చలాకీతనాన్ని, తాయారమ్మలో కుటుంబ హాస్యాన్ని, చిలకమ్మలో పరిపక్వ క్యారెక్టర్ నటనను చూపించారు. ఈ పాత్రలు కేవలం ఆమె ప్రసిద్ధ చిత్రాల జాబితా కాదు. ఒక నటిగా షావుకారు జానకి ఎలా ఎదిగారు, పాత్ర స్వభావం మారిన ప్రతిసారీ తన నటనా శైలిని ఎలా మార్చుకున్నారు, ఏడున్నర దశాబ్దాల ప్రయాణంలో ఎందుకు ప్రత్యేకమైన నటిగా నిలిచారు అనేది చూపించే కొన్ని వైవిధ్యమైన మైలురాళ్లు.

షావుకారు జానకి గారి వ్యక్తిత్వంలో నాకు నచ్చే అంశాలు

ప్రతి ఒక్కరి జీవితంలోనూ కొన్ని బహిర్గతం కాని కోణాలు ఉంటాయి, కొన్ని అందరికీ తెలిసినవీ ఉంటాయి. ఒకటి మాత్రం నిజం - కష్టాలు పడ్డవాళ్లు వాటిని ఎదురుకొని బయట పడితే స్వతంత్రులుగా, మంచి అవగాహనతో, ఆత్మవిశ్వాసంతో ఉంటారు. వారిలో జీవితం మీద స్పష్టత కనబడుతుంది. ఈ లక్షణాలన్నీ వారి వ్యవహారశైలిలో, సంభాషణలలో తొణికిసలాడతాయి. షావుకారు జానకి గారు ఈ కోవకు చెందుతారని ఆవిడ ఇంటర్వ్యూలు, వేదికలపై మాట్లాడిన తీరు చూశాక నా అభిప్రాయం.

ఆవిడ సినీ ప్రస్థానం గురించి ఇంకొక రోజు రాస్తాను. ఆవిడలో నాకు చాలా ప్రత్యేకంగా అనిపించిన లక్షణాలు:

1. ఒక స్త్రీగా అనేక పాత్రలలో, భార్యగా, అక్కగా, తల్లిగా, అమ్మమ్మగా, నాయనమ్మగా ఆవిడ ఎంతటి త్యాగాలు చేశారో, అంతే అద్భుతమైన సిద్ధాంతాలతో కుటుంబాన్ని నడిపించారు అనిపిస్తుంది. తాను తీసుకున్న నిర్ణయాలకు పెద్దగా చింతించకుండా అవన్నీ జీవితంలో సహజ పరిణాములుగానే తీసుకోవటం ఆవిడలో వచ్చిన పరిణతిని సూచిస్తుంది. భర్త ఆర్థికంగా మోసం చేశాక విడాకులు తీసుకున్నా చివరకు ఆయనకు క్యాన్సర్ వస్తే చికిత్సకు ఖర్చులు భరించి, చివరకు అంత్యక్రియలు కూడా చేయించారు. ఇక్కడే నేటి తరాల వారికి పెద్ద సందేశం ఉంది. ఒక మనిషి వల్ల మనకు జీవితకాలపు అన్యాయం జరిగినా, మనకు చేతనైతే ఖచ్చితంగా క్షమతో, మానవతా దృక్పథంతో ఉండాలి.

2. మనిషికి నిజమైన ఆలంబన దైవం. ఆవిడ ఆ మర్గాన్ని ఎన్నడూ వీడలేదు. అందుకే ఆవిడలో అంత ఆత్మవిశ్వాసం. ఆ లక్షణమే ఆవిడను కష్టాలలో నిలబెట్టింది, వృద్ధాప్యంలో చలాకీగా ఉంటూ చివరి రోజుల వరకు స్వతంత్రురాలిగా జీవించేలా చేసింది. ఒకసారి ఊహించండి! తాను సంపాదించిందంతా భర్త తెలియకుండా తగలబెట్టగా, మళ్లీ సంపాదించుకున్న దానితో పిల్లలను పెంచి పెద్ద చేసి స్థిరపరచారు. కన్న కొడుకుకు తన ఆస్తులను రాసివ్వగా తిరిగి చూడలేదు ఆ స్వార్థపరుడు. ఆవిడ ఒక ఇంటర్వ్యూలో 'వాడు చెడ్డవాడా అంటే కాదు! కానీ వాడి జీవితం పెళ్లాం పిల్లల వరకే, తల్లికి స్థానం లేదూ అన్నారు!

3. ఎప్పటికప్పుడు ఆ కాలానికి అనుగుణంగా తనన్ను తాను సంస్కరించుకున్నారు, అలాగే తరతరాల మంచిని కూడా గౌరవించి దాన్ని తన బలంగా మలచుకున్నారు. పాత-కొత్తల మేళవింపు, సమన్వయానికి ఆవిడ ఒక అత్యుత్తమమైన ఉదాహరణ అనిపిస్తుంది.

4. చాలా సార్లు మన ప్రతిభక్తు తగిన గుర్తింపు దక్కలేదు అన్న బాధ మన మాటలలో చేతలలో కనబడి అది మనల్ని కొంతమందికి దూరం చేస్తుంది. ఆవిడ దీనికి అతీతం కాలేదు, కానీ, తన వయసుకు తగిన పరిణతిని కనబరచటం ద్వారా నిజమైన మార్గదర్శకులుగా, పెద్దమనిషిగా ఒక స్థానం మిగుల్చుకోగలిగారు. ఆవిడకున్న ప్రజ్ఞకు, నటనాకౌశలానికి ఎప్పుడో పద్మవిభూషణ్ రావలసిన మాట. కానీ, 90 ఏళ్ళ వయసులో పద్మశ్రీ ఇస్తే కాదనలేదు.

5. స్త్రీలు అబలలు కాదు, సినీరంగంలో ఉన్న అనేక రకాల జాడ్యాలను, వివక్షలను ఎదుర్కొంటు, పక్కకు తప్పుకుంటూ ముందుకు వెళ్లగలిగారు, నిలదొక్కుకోవటమే కాదు, ఈనాటి హీరోయిన్లు ఊహించలేని విజయసోపానాలను అధిరోహించారు. ఎక్కడి నుంచి వచ్చింది ఆ బలం? ఆత్మవిశ్వాసంతో పాటు స్వీయసంస్కరణలే.

6. మనిషికి కొన్ని అభిరుచులు ఉండాలి. ఆవిడకు వంటలు, సమకాలీన విషయాలపై అవగాహన, చక్కగా హుందాగా ముస్తాబవ్వటం, మనసును తేలికగా ఉంచుకోవటం, కూడ బెట్టుకున్న డబ్బును తన ఆనందం కోసం వినియోగించుకోవటం. దాదాపు 93 ఏళ్ల వయసు వరకు కూడా ఆవిడ తిరుగుతూనే ఉన్నారు, 60 ఏళ్ల మహిళల కన్నా ఉత్సాహంగా జీవించారు.

షావుకారు జానకి గారి జీవితంలో చివరి ఎన్నో ఏళ్లు చెల్లెలు కృష్ణకుమారి గారితో గడిచాయి. ఏడున్నర ఏళ్ల క్రితం కృష్ణకుమారి గారు మరణించినా ఆ ఒంటరితనం నుండి బయటపడ్డారు. ఎన్నో దశాబ్దాలుగా పిల్లలతో కాకుండా వేరుగా ఉండగలిగారు అంటే ఆవిడకు భగవాన్ సత్యసాయిబాబా వంటి అవతారపురుషుల అనుగ్రహం, సహజంగా ఉన్న ఆస్తికత్వం చాలా తోడ్పడ్డాయి.

ఆవిడ జీవితం నుండి మనందరికీ ఎన్ని పాఠాలున్నాయో కదా!

(చిత్రం ఐదు తరాల షావుకారు జానకి కుటుంబం)

మధ్యప్రదేశ్ ఇందోర్ నగరంలోని అనేక దేవాలయాలు

ఇందోర్ నగరం హోల్కర్ రాజవంశపు వారసత్వంతో పాటు అనేక ప్రసిద్ధ దేవాలయాలకు నిలయంగా ఉంది. గణపతి ఆరాధన, శక్తి సంప్రదాయం, శైవం, వైష్ణవం, జైన ధర్మం వంటి విభిన్న ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయాలు ఇక్కడ కనిపిస్తాయి. ఖజ్రానా గణపతి, బడా గణపతి, అన్నపూర్ణాదేవి, బిజాసన్ మాత, హరసిద్ధి మాత, కంచ్ మందిర్, పితృపర్వత హనుమాన్ ఆలయాలు నగరంలోని ముఖ్యమైన ఆధ్యాత్మిక క్షేత్రాలలో ఉన్నాయి.

ఖజ్రానా గణపతి ఆలయం ఇందోర్ నగరంలోని ఖజ్రానా ప్రాంతంలో ఉంది. రాణి అహల్యాబాయి హోల్కర్ ఈ ఆలయాన్ని నిర్మించినట్లు చారిత్రక సంప్రదాయం ఉంది. ఔరంగజేబు కాలంలో విగ్రహాన్ని రక్షించేందుకు బావిలో దాచారని, 1735లో దానిని వెలికితీసి అహల్యాబాయి ఆలయాన్ని నిర్మించారని స్థానిక విశ్వాసం. కాలక్రమంలో చిన్న ఆలయం విస్తరించి పెద్ద ఆలయ సముదాయంగా అభివృద్ధి చెందింది. గర్భగృహ ద్వారం, బాహ్య గోడలు వెండితో అలంకరించబడి ఉండటం ప్రత్యేకత. గణేశ చతుర్థి ప్రధాన ఉత్సవం కాగా బుధ, ఆదివారాల్లో భక్తుల రద్దీ ఎక్కువగా ఉంటుంది. దుర్వ, పుష్పాలు, మోదకాలు సమర్పించి స్వామివారిని ప్రార్థించడం ప్రధాన ఆచారం.

బడా గణపతి ఆలయం పాత ఇందోర్ నగరంలోని రాజ్వాడా ప్రాంతానికి సమీపంలో ఉంది. ఇక్కడ సుమారు 25 నుంచి 26 అడుగుల ఎత్తైన భారీ గణపతి విగ్రహం ప్రధాన ఆకర్షణ. విగ్రహ నిర్మాణంలో ఇటుకలు, సున్నం, బెల్లం, పవిత్ర తీర్థక్షేత్రాల మట్టి, పవిత్ర నదుల జలాలు మరియు ఇతర పవిత్ర పదార్థాలను ఉపయోగించినట్లు స్థానిక సంప్రదాయం చెబుతుంది. విస్తారమైన విగ్రహం కారణంగా ఈ ఆలయం ఇందోర్‌లో ప్రత్యేక గుర్తింపును పొందింది. గణేశ చతుర్థి సమయంలో అభిషేకాలు, ప్రత్యేక అలంకరణలు, నైవేద్యాలు మరియు హారతులు నిర్వహిస్తారు.

అన్నపూర్ణాదేవి ఆలయం ఇందోర్‌లోని అన్నపూర్ణ రోడ్డులో ఉంది. ఆహారం, పోషణకు అధిష్ఠాన దేవతగా భావించే అన్నపూర్ణాదేవి ఇక్కడ ప్రధాన దేవత. ఆలయ నిర్మాణంలో దక్షిణ భారత దేవాలయ శైలితో పాటు ఇతర భారతీయ వాస్తు సంప్రదాయాల ప్రభావం కనిపిస్తుంది. ప్రవేశద్వారం వద్ద ఉన్న నాలుగు భారీ ఏనుగు విగ్రహాలు ప్రత్యేక ఆకర్షణ. ఆలయ ప్రాంగణంలో శివుడు, హనుమంతుడు, కాలభైరవుడు, కాళీదేవి, సరస్వతీదేవి, శ్రీకృష్ణుడు, రాధాదేవి వంటి దైవసన్నిధులు ఉన్నాయి. నిత్యపూజలు, అభిషేకాలు, నైవేద్యాలు, హారతులతో పాటు నవరాత్రి మరియు అన్నపూర్ణ జయంతి సందర్భాలలో ప్రత్యేక కార్యక్రమాలు జరుగుతాయి. సమీపంలో నిర్మించిన అన్నపూర్ణ లోక్ ఈ పురాతన క్షేత్రానికి ఆధునిక విస్తరణగా నిలుస్తోంది.

బిజాసన్ మాత ఆలయం ఇందోర్ విమానాశ్రయానికి సమీపంలోని బిజాసన్ కొండపై ఉంది. కొండపై వెలసిన ఈ దేవీ క్షేత్రం నగరంలోని ముఖ్యమైన శక్తి ఆరాధనా స్థలాలలో ఒకటి. ఎత్తైన ప్రదేశంలో ఉండటం వల్ల ఆలయం చుట్టూ ప్రశాంతమైన వాతావరణం, నగర దృశ్యం కనిపిస్తాయి. అమ్మవారికి కుంకుమార్చన, పుష్పార్చన, నైవేద్యం మరియు హారతులు ప్రధాన పూజా విధానాలు. నవరాత్రి సందర్భంగా ఆలయంలో ప్రత్యేక ఉత్సవాలు జరుగుతాయి. కొండపైకి వెళ్లే మెట్లు, ఆలయ పరిసరాల్లోని పచ్చదనం ఈ క్షేత్రానికి ప్రత్యేకమైన యాత్రానుభూతిని కలిగిస్తాయి.

హరసిద్ధి మాత ఆలయం ఇందోర్‌లోని మోతి టబేలా ప్రాంతంలో ఉన్న పురాతన దేవీ ఆలయాలలో ఒకటి. 18వ శతాబ్దంతో అనుబంధం ఉన్న ఈ ఆలయంలో హరసిద్ధి మాత తూర్పు ముఖంగా కొలువై ఉన్నారు. అమ్మవారి చేతుల్లో ఖడ్గం, త్రిశూలం, గంట వంటి ఆయుధాలు దర్శనమిస్తాయి. ఆలయ ప్రాంగణంలో శంకరుడు, హనుమంతుని సన్నిధులు కూడా ఉన్నాయి. నవరాత్రి సమయంలో ప్రత్యేక అలంకరణలు, కుంకుమార్చన, హారతులు మరియు భక్తి కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తారు. శక్తి ఆరాధనకు సంబంధించిన ఈ ఆలయం ఇందోర్ నగరంలోని పురాతన ధార్మిక సంప్రదాయాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.

కంచ్ మందిర్ ఇందోర్ పాత నగర ప్రాంతంలో ఉన్న ప్రసిద్ధ దిగంబర జైన ఆలయం. 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో సర్ హుకుమ్‌చంద్ శేఠ్ నిర్మించిన ఈ ఆలయం పూర్తిగా అద్దాలు, గాజు అలంకరణలతో ప్రసిద్ధి చెందింది. గోడలు, పైకప్పులు, స్తంభాలు మరియు అంతర్భాగాలు అద్దాలతో అలంకరించబడి ఉంటాయి. ఆదినాథ్, శాంతినాథ్, చంద్రప్రభ తీర్థంకరుల నల్లరాతి విగ్రహాలు అద్దాల ప్రతిబింబాల వల్ల అనేక రెట్లు కనిపించడం ఈ ఆలయ నిర్మాణంలోని విశిష్టత. మహావీర జయంతి మరియు ఇతర జైన పర్వదినాలలో ప్రత్యేక పూజలు, ప్రవచనాలు మరియు ధార్మిక కార్యక్రమాలు జరుగుతాయి.

పితృపర్వత హనుమాన్ ఆలయం గాంధీనగర్ ప్రాంతానికి సమీపంలోని పితృపర్వతంపై ఉంది. ఇక్కడ ధ్యానముద్రలో కూర్చున్న భారీ బంగారు వర్ణ హనుమంతుని విగ్రహం ప్రధాన ఆకర్షణ. సుమారు 71 అడుగుల ఎత్తు, 108 టన్నుల బరువుతో నిర్మించిన ఈ విగ్రహం సాధారణంగా కనిపించే నిలువెత్తు హనుమాన్ రూపానికి భిన్నంగా ధ్యానస్థితిని ప్రతిబింబిస్తుంది. విగ్రహం క్రింద అంజనాదేవి ఒడిలో ఉన్న బాల హనుమంతుని సన్నిధి ఉంది. కొండపై పచ్చదనం మధ్య ఉన్న ఈ ఆలయం భక్తులకు ప్రశాంతమైన వాతావరణాన్ని అందిస్తుంది. హనుమాన్ జయంతి, శనివారాలు మరియు ఇతర ప్రత్యేక దినాలలో భక్తులు అధిక సంఖ్యలో వస్తారు.

ఇందోర్ నగరంలోని ఈ దేవాలయాలు పరస్పరం భిన్నమైన ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయాలను ప్రతిబింబిస్తున్నాయి. ఖజ్రానా మరియు బడా గణపతి గణపత్య ఆరాధనకు, అన్నపూర్ణ మరియు బిజాసన్ మాత దేవీ సంప్రదాయానికి, హరసిద్ధి మాత శక్తి ఆరాధనకు, కంచ్ మందిర్ జైన ధర్మానికి, పితృపర్వతం హనుమత్ భక్తికి ప్రత్యేక ప్రతీకలుగా నిలుస్తున్నాయి. పాత ఆలయాల నిర్మాణాలను సంరక్షిస్తూ భక్తుల సంఖ్యకు అనుగుణంగా పరిసర సౌకర్యాలు, రహదారులు, ఘాట్లు, నడక మార్గాలు మరియు కొత్త ఆలయ పరిధులు అభివృద్ధి చెందుతున్నాయి. హోల్కర్ వారసత్వం, పురాతన దేవాలయాలు, ఆధునిక విస్తరణలు మరియు నేటికీ కొనసాగుతున్న నిత్యపూజా సంప్రదాయాలు కలిసి ఇందోర్‌ను మధ్య భారతదేశంలోని విశిష్టమైన ఆధ్యాత్మిక నగరంగా నిలబెడుతున్నాయి.

మధ్యప్రదేశ్ మమలేశ్వర్ శ్రీ జ్యోతిర్లింగ క్షేత్రం

మధ్యప్రదేశ్‌లోని ఖండ్వా జిల్లాలో నర్మదా నది దక్షిణ తీరాన, ఓంకారేశ్వర్‌కు ఎదురుగా ఉన్న పవిత్ర ప్రాంతంలో శ్రీ మమలేశ్వర్ జ్యోతిర్లింగ క్షేత్రం వెలసి ఉంది. దీనిని అమరేశ్వర్ అని కూడా పిలుస్తారు. ఓంకారేశ్వర్, మమలేశ్వర్ రెండూ ఒకే జ్యోతిర్లింగ తత్త్వానికి రెండు రూపాలుగా భావించబడతాయి. అందువల్ల నర్మదా నదికి ఒకవైపు ఉన్న ఓంకారేశ్వర్ దర్శనంతో పాటు మరోవైపు ఉన్న మమలేశ్వర్ దర్శనం చేయడం ఈ క్షేత్రయాత్రలో ముఖ్యమైన సంప్రదాయంగా ఉంది. ప్రాచీన కాలం నుంచే ఈ ప్రాంతం శైవ ఆరాధనకు ప్రసిద్ధి చెందింది.

మమలేశ్వర్ క్షేత్ర మహిమ ఓంకారేశ్వర్ క్షేత్రపురాణంతో విడదీయరాని సంబంధం కలిగి ఉంది. విన్ధ్య పర్వతుడు పరమశివుని కోసం తీవ్రమైన తపస్సు చేయగా, శివుడు ప్రత్యక్షమై అనుగ్రహించాడని పురాణగాథ చెబుతుంది. మరో సంప్రదాయం ప్రకారం మాంధాత మహారాజు ఇక్కడ తపస్సు చేసి శివుని దర్శనం పొందాడు. ఈ ప్రాంతంలో శివుడు జ్యోతిరూపంలో ప్రత్యక్షమైనందున ఓంకారేశ్వర్, మమలేశ్వర్ రెండింటినీ జ్యోతిర్లింగ స్వరూపాలుగా భక్తులు ఆరాధిస్తారు. మమలేశ్వర్ అనే పేరు అమరేశ్వరుని రూపాంతరంగా కూడా భావించబడుతుంది.

మమలేశ్వర్ ఆలయం ఓంకారేశ్వర్ ప్రధాన ఆలయంతో పోలిస్తే చిన్నదిగా కనిపించినప్పటికీ, దాని ప్రాచీనత మరియు రాతి శిల్పకళ ప్రత్యేకమైనవి. ఆలయ గర్భగృహం చుట్టూ ఉన్న గోడలపై సున్నితమైన రాతి చెక్కుళ్లు కనిపిస్తాయి. ప్రాచీన ఉత్తర భారతీయ దేవాలయ నిర్మాణశైలిని ప్రతిబింబించే శిఖరం, మండపం, రాతి స్తంభాలు మరియు అలంకార భాగాలు ఆలయానికి గంభీరమైన రూపాన్ని ఇస్తాయి. గర్భగృహంలో మమలేశ్వర్ మహాదేవుని శివలింగం ప్రతిష్ఠించబడి ఉంటుంది. ఆలయ నిర్మాణం పెద్దదిగా కాకపోయినా, దాని పురాతన రాతి స్వరూపం మరియు నర్మదా తీరానికి సమీపంలోని ప్రశాంత వాతావరణం భక్తులకు ప్రత్యేకమైన అనుభూతిని కలిగిస్తాయి.

ప్రధాన మమలేశ్వర్ సన్నిధితో పాటు ఆలయ పరిసరాల్లో అనేక చిన్న శివాలయాలు మరియు ఇతర దైవసన్నిధులు ఉన్నాయి. పార్వతీదేవి, గణపతి, నంది మరియు వివిధ శైవ రూపాలను భక్తులు ఆరాధిస్తారు. మమలేశ్వర్ సమీపంలోని గౌరీ సోమనాథ్ ఆలయం, సిద్ధనాథ్ ఆలయం, కేదారేశ్వర్ ఆలయం, ఋణముక్తేశ్వర్ ఆలయం మరియు ఓంకారేశ్వర్ ఆలయం ముఖ్యమైన దర్శనస్థలాలు. నర్మదా తీరంలోని గోవింద భగవత్పాదుల గుహ కూడా అత్యంత పవిత్రమైన ప్రదేశం. ఇక్కడే ఆదిశంకరాచార్యులు తన గురువు గోవింద భగవత్పాదులను కలుసుకుని అద్వైత వేదాంత బోధనను స్వీకరించారని సంప్రదాయం చెబుతుంది.

మమలేశ్వర్ ఆలయంలో నిత్యపూజలు శైవ సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా జరుగుతాయి. ఉదయం మంగళహారతి, అభిషేకం, అలంకరణ, నైవేద్యం మరియు హారతులు నిర్వహిస్తారు. భక్తులు నర్మదా జలాన్ని తీసుకువచ్చి శివలింగానికి సమర్పించడం ఇక్కడి ముఖ్యమైన ఆచారం. బిల్వదళాలు, పుష్పాలు, కొబ్బరికాయలు మరియు ఇతర పూజా ద్రవ్యాలను సమర్పిస్తారు. ప్రత్యేక సందర్భాలలో రుద్రాభిషేకం, పంచామృతాభిషేకం మరియు ఇతర శైవ సేవలు నిర్వహించబడతాయి. శివలింగాన్ని సమీపంగా దర్శించి అభిషేకం చేసుకునే అవకాశం ఈ ఆలయానికి వచ్చే భక్తులకు ప్రత్యేకమైన ఆధ్యాత్మిక అనుభూతిని కలిగిస్తుంది.

మహాశివరాత్రి, శ్రావణ మాసం, శ్రావణ సోమవారాలు మరియు కార్తిక మాసంలో మమలేశ్వర్ ఆలయంలో భక్తుల రద్దీ అధికంగా ఉంటుంది. మహాశివరాత్రి సందర్భంగా ప్రత్యేక అభిషేకాలు, రాత్రిపూట పూజలు, జాగరణ మరియు హారతులు జరుగుతాయి. శ్రావణ మాసంలో నర్మదా తీరం నుంచి పవిత్ర జలాన్ని తీసుకువచ్చి మమలేశ్వర్ స్వామికి సమర్పించే భక్తులు పెద్ద సంఖ్యలో ఉంటారు. ఓంకారేశ్వర్ స్వామివారి సోమవారం పల్లకి ఉత్సవం సమయంలో కూడా మమలేశ్వర్ పరిసర ప్రాంతంలో విశేషమైన ఆధ్యాత్మిక వాతావరణం ఏర్పడుతుంది.

పాత మమలేశ్వర్ ఆలయంతో పోలిస్తే ఇటీవలి కాలంలో ప్రధానంగా సంరక్షణ, మరమ్మతులు, ఘాట్ అభివృద్ధి మరియు యాత్రికుల సౌకర్యాలపై దృష్టి పెట్టారు. ప్రాచీన ఆలయాన్ని పూర్తిగా తొలగించి కొత్త నిర్మాణంగా మార్చకుండా, దాని రాతి గోడలు, శిల్పాలు మరియు సంప్రదాయ నిర్మాణ స్వరూపాన్ని కాపాడేందుకు చర్యలు చేపట్టారు. ఓంకారేశ్వర్ ప్రాంతంలో నర్మదా ఘాట్లు, వంతెనలు, రహదారులు, పార్కింగ్, యాత్రికుల వసతి మరియు ఇతర మౌలిక సదుపాయాలు కూడా విస్తరించాయి. సమీపంలో నిర్మించబడిన ఏకాత్మ ధామ్ మరియు ఆదిశంకరాచార్యుల ఏకత్వ విగ్రహం ఈ ప్రాంతానికి కొత్త ఆధ్యాత్మిక, సాంస్కృతిక ఆకర్షణను జోడించాయి.

మమలేశ్వర్ చుట్టుపక్కల ప్రాంతం అనేక పురాతన దేవాలయాలతో కూడిన విశాలమైన తీర్థప్రాంతం. గౌరీ సోమనాథ్ ఆలయంలో భారీ నల్లరాతి శివలింగం ఉంది. సిద్ధనాథ్ ఆలయం మధ్యయుగ రాతి శిల్పకళకు ప్రసిద్ధి చెందింది. కేదారేశ్వర్ ఆలయం నర్మదా, కావేరీ నదుల సంగమ ప్రాంతానికి సమీపంగా ఉన్న ప్రాచీన శివాలయం. ఋణముక్తేశ్వర్ ఆలయాన్ని భక్తులు పాపవిమోచన, ఋణవిముక్తి కోసం ప్రార్థించే క్షేత్రంగా భావిస్తారు. నర్మదా నది ఘాట్లు, ఓంకారేశ్వర్ ఆలయం మరియు గోవింద భగవత్పాదుల గుహతో కలిపి ఈ ప్రాంతం ఒక సంపూర్ణ శైవ తీర్థయాత్రగా మారుతుంది.

మమలేశ్వర్ ఆలయానికి ఓంకారేశ్వర్ పట్టణం నుంచి నర్మదా నదిని దాటి రహదారి లేదా వంతెన మార్గంలో చేరుకోవచ్చు. ఖండ్వా నుంచి సుమారు 70 నుంచి 75 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఈ క్షేత్రం ఉంది. సమీప ప్రధాన విమానాశ్రయం ఇందోర్‌లోని దేవీ అహల్యాబాయి హోల్కర్ విమానాశ్రయం, అక్కడి నుంచి రహదారి మార్గంలో ఓంకారేశ్వర్ చేరుకోవచ్చు. ఖండ్వా మరియు ఇందోర్ రైల్వే కేంద్రాల నుంచి బస్సులు, టాక్సీలు మరియు ఇతర రవాణా సౌకర్యాలు అందుబాటులో ఉంటాయి. ఓంకారేశ్వర్ చేరుకున్న తరువాత మమలేశ్వర్, సిద్ధనాథ్, గౌరీ సోమనాథ్, కేదారేశ్వర్, ఋణముక్తేశ్వర్ మరియు నర్మదా ఘాట్లను ఒకే యాత్రలో దర్శించవచ్చు.

మమలేశ్వర్ క్షేత్రం ప్రాచీన శైవ సంప్రదాయం, నర్మదా తీర్థ పవిత్రత, జ్యోతిర్లింగ ఆరాధన మరియు భారతీయ రాతి వాస్తుశిల్పం కలిసిన మహత్తర పుణ్యస్థలం. ఓంకారేశ్వర్ మరియు మమలేశ్వర్‌ను ఒకే జ్యోతిర్లింగ తత్త్వంగా భావించే సంప్రదాయం ఈ క్షేత్రానికి అత్యంత ప్రత్యేకతను ఇస్తుంది. ప్రాచీన రాతి ఆలయం, శివలింగం, పార్వతీదేవి, గణపతి, నంది మరియు సమీపంలోని అనేక శివాలయాలు యాత్రికులకు విస్తృతమైన ఆధ్యాత్మిక అనుభవాన్ని అందిస్తాయి. పాత ఆలయ నిర్మాణాన్ని సంరక్షిస్తూ ఆధునిక ఘాట్లు, రహదారులు, వంతెనలు, యాత్రికుల సౌకర్యాలు మరియు ఏకాత్మ ధామ్ వంటి కొత్త నిర్మాణాలు అభివృద్ధి చెందుతున్న నేపథ్యంలో మమలేశ్వర్ నర్మదా తీరంలోని అత్యంత పవిత్రమైన శైవ క్షేత్రాలలో ఒకటిగా తన ప్రత్యేకతను కొనసాగిస్తోంది.