పాండురంగ మహత్యం – 1957: భక్తి రస కావ్యం

1957 నవంబర్ 28న విడుదలైన పాండురంగ మహత్యం తెలుగు భక్తి చిత్రాల చరిత్రలో ఒక ముఖ్యమైన మైలురాయి. నేషనల్ ఆర్ట్ థియేటర్స్ పతాకంపై నందమూరి త్రివిక్రమరావు నిర్మించిన ఈ చిత్రానికి కమలాకర కామేశ్వరరావు దర్శకత్వం వహించారు. సముద్రాల రాఘవాచార్య రచన, సంభాషణలు, టి.వి. రాజు సంగీతం, ఎం.ఎ. రెహమాన్ ఛాయాగ్రహణం, జి.డి. జోషి సంపాదకత్వం, తోట తరణి కళా రూపకల్పన చిత్రానికి ప్రధాన సాంకేతిక బలాలుగా నిలిచాయి. పుండరీకుడి జీవితంలోని పరివర్తనను కేంద్రంగా చేసుకున్న ఈ కథలో భోగాసక్తి నుంచి తల్లిదండ్రుల పాదసేవ ద్వారా భక్తి, ఆత్మజ్ఞాన మార్గంలోకి పుండరీకుడు మారే ప్రయాణాన్ని చిత్రించారు. ఎన్.టి. రామారావు పుండరీకుడిగా, అంజలీదేవి రమగా, బి. సరోజాదేవి కళావతిగా, చిత్తూరు నాగయ్య జాహ్నవి శాస్త్రిగా, ఋష్యేంద్రమణి లక్ష్మిగా నటించారు. బి. సరోజాదేవికి ఇది తెలుగు చిత్రరంగంలో తొలి ముఖ్యమైన ప్రవేశాల్లో ఒకటి.  

కమలాకర కామేశ్వరరావు దర్శకత్వ ప్రతిభ ప్రధానంగా పుండరీకుడి పాత్ర పరివర్తనను నమ్మదగిన నాటకీయ ప్రయాణంగా మలచడంలో కనిపిస్తుంది. ప్రారంభంలో భోగవిలాసానికి లోనైన వ్యక్తిగా కనిపించే పుండరీకుడు, జీవితంలోని విలువలను క్రమంగా అర్థం చేసుకుని తల్లిదండ్రుల సేవలోనే మాధవ సేవను దర్శించే భక్తుడిగా మారతాడు. ఈ మార్పును ఒక్కసారిగా సంభవించిన అద్భుతంగా చూపకుండా, సంఘటనలు, బాధ, పశ్చాత్తాపం, ఆత్మపరిశీలనల ద్వారా నిర్మించడం కథనానికి బలం ఇచ్చింది. భక్తిని ఉపదేశంగా కాకుండా ఒక వ్యక్తి అంతర్గత పరివర్తనగా చూపించడం ఈ చిత్రానికి ప్రత్యేకమైన నాటకీయ విలువను ఇచ్చింది.

ఎన్.టి. రామారావు పుండరీకుడిగా చేసిన నటన ఈ చిత్రానికి ప్రధాన ఆకర్షణ. ఆయన పాత్రలోని రెండు విభిన్న దశలను స్పష్టంగా వేరు చేశారు. ప్రారంభంలో అహంకారం, భోగాసక్తి, అస్థిరత కనిపించేలా శరీరభాషను ఉపయోగిస్తే, తరువాతి దశలో ముఖంలో నిగ్రహం, చూపులో ప్రశాంతత, సంభాషణలో భక్తి కనిపించేలా నటించారు. ముఖ్యంగా పశ్చాత్తాపం, తల్లిదండ్రుల పట్ల మేల్కొనే భక్తి, పాండురంగుడి దర్శనానికి సంబంధించిన భావోద్వేగ ఘట్టాల్లో ఆయన నటన ఆర్భాటానికి దూరంగా ఉంటుంది. పాత్రలోని పరివర్తనను బాహ్య వేషధారణ కంటే ముఖాభినయం, స్వరతీరు, శరీరభాష ద్వారా వ్యక్తం చేయడం ఆయన నటనా సామర్థ్యానికి నిదర్శనం.

చిత్తూరు నాగయ్య జాహ్నవి పాత్రలో అనుభవజ్ఞుడైన నటుడిగా కథకు గంభీరతను అందించారు. అంజలీదేవి రమగా మానవీయ భావోద్వేగాలకు బలమైన ప్రతిస్పందనను ఇచ్చారు. బి. సరోజాదేవి కళావతిగా సౌందర్యంతో పాటు పాత్రకు అవసరమైన భావప్రకటనను అందించారు. ఇతర సహాయ నటీనటుల సమన్వయం వల్ల కథలోని పౌరాణిక, భక్తి, కుటుంబ సంబంధిత అంశాలు సమతుల్యంగా నిలిచాయి.

సాంకేతికంగా పాండురంగ మహత్యం 1950ల తెలుగు సినిమా నిర్మాణ పరిణతిని ప్రతిబింబిస్తుంది. నలుపు తెలుపు ఛాయాగ్రహణంలో ఎం.ఎ. రెహమాన్ అరణ్యాలు, ఆశ్రమాలు, రాజసిక వాతావరణాలు, భక్తి ఘట్టాలు, సమూహ దృశ్యాలను ప్రత్యేకమైన దృశ్య కూర్పుతో ఆవిష్కరించారు. కళా రూపకల్పన, వేషధారణ, మేకప్, నృత్య రూపకల్పన వంటి విభాగాలు కథలోని పౌరాణిక ప్రపంచాన్ని నమ్మదగినదిగా చేయడంలో సహకరించాయి. ముఖ్యంగా పుండరీకుడి వ్యక్తిగత ప్రయాణానికి అనుగుణంగా దృశ్య వాతావరణం మారడం చిత్రానికి దృశ్యపరమైన ఏకరూపతను ఇచ్చింది.

చిత్ర సంగీతానికి టి.వి. రాజు అందించిన స్వరకల్పన పాండురంగ మహత్యం విజయానికి అత్యంత ముఖ్యమైన కారణాల్లో ఒకటి. ఘంటసాల, పి. సుశీల, పి. లీల, మాధవపెద్ది సత్యం, జిక్కి, ఎ.పి. కోమల, పిఠాపురం నాగేశ్వరరావు, ఎం.ఎస్. రామారావు వంటి గాయకుల స్వరాలను వేర్వేరు సందర్భాలకు ఉపయోగించారు. భక్తి, పశ్చాత్తాపం, శృంగారం, జానపదత, హాస్యం, ఆధ్యాత్మికత వంటి విభిన్న భావాలకు ప్రత్యేకమైన సంగీత రూపాలను అందించడం వల్ల పాటలు కథలో అంతర్భాగాలుగా మారాయి.

జయ కృష్ణా ముకుందా మురారి ఈ చిత్ర సంగీతానికి శిఖరస్థాయి ఉదాహరణ. ఘంటసాల ఆలపించిన ఈ దీర్ఘ గీతం కేవలం కృష్ణస్తుతి కాదు; కృష్ణుని బాల్యలీలల నుంచి ఆయన దైవిక స్వరూపం వరకు ఒక సంగీత ప్రయాణంలా సాగుతుంది. విస్తృతమైన సాహిత్యాన్ని ఘంటసాల స్వరంలో ఎక్కడా భారంగా అనిపించకుండా పలికించడం, వివిధ భావాలను ఒకే గీతంలో మార్చడం, భక్తి మరియు మాధుర్యాన్ని సమన్వయించడం గానంలోని అసాధారణ నైపుణ్యాన్ని చూపిస్తుంది. ఈ పాటను చిత్రంలోని ఒక ప్రత్యేక సంగీత ఘట్టంగా తీర్చిదిద్దడంలో టి.వి. రాజు నేపథ్య సంగీతం కూడా కీలకంగా పనిచేసింది.

అమ్మా అని అరచినా పాట పుండరీకుడి పశ్చాత్తాపాన్ని హృదయాన్ని కదిలించే స్థాయికి తీసుకెళ్లిన మరో అద్భుతమైన గీతం. ఘంటసాల స్వరంలోని ఆవేదన, పదాల స్పష్టత, స్వరంలో కనిపించే నిగ్రహం కలిసి పుండరీకుడి అంతర్గత మార్పును ప్రేక్షకుడికి నేరుగా అనుభూతి చేయిస్తాయి. ఈ పాటలో గానం పాత్ర భావోద్వేగానికి నేపథ్యం కాదు; పాత్ర అంతరంగాన్నే ప్రేక్షకుడి ముందుకు తీసుకువచ్చే ప్రధాన కథన సాధనం.

హర హర శంభో, జయ జయ గోకుల, లక్ష్మీనృసింహ విభవే, అక్కడ ఉండే పాండురంగడు వంటి భక్తిగీతాలు చిత్రంలోని ఆధ్యాత్మిక వాతావరణాన్ని విస్తరించాయి. మరోవైపు నీవని నేనని, తరం తరం నిరంతరం, ఆనందమిదేనోయి, ఎక్కడోయి ముద్దుల బావా వంటి పాటలు చిత్రానికి మానవీయ, లాలిత్యభరిత, వినోదాత్మక కోణాలను అందించాయి. ఈ వైవిధ్యం వల్ల పాండురంగ మహత్యం ఒకే రకమైన భక్తి సంగీతానికి పరిమితం కాలేదు.

సంగీతం చిత్రంలోని పుండరీకుడి పరివర్తనను కూడా ప్రతిబింబిస్తుంది. ప్రారంభ దశలోని లౌకిక భావాలకు సంబంధించిన గీతాల నుంచి క్రమంగా భక్తి, పశ్చాత్తాపం, ఆత్మసమర్పణ వైపు సంగీతం ప్రయాణిస్తుంది. కథానాయకుడి అంతర్గత మార్పును సంభాషణలతో మాత్రమే కాకుండా పాటల ద్వారా కూడా ప్రేక్షకుడికి అనుభూతి చేయించడం టి.వి. రాజు, సముద్రాల రచనల సమన్వయానికి మంచి ఉదాహరణ. అందుకే ఈ చిత్రంలోని సంగీతం కథను అలంకరించలేదు; కథానాయకుడి ఆత్మిక ప్రయాణాన్ని వివరించింది.

పాండురంగ మహత్యం ఘనమైన వాణిజ్య విజయాన్ని సాధించింది. నేషనల్ ఆర్ట్ థియేటర్స్ నిర్మించిన తొలి చిత్రాలు ఆశించిన స్థాయిలో విజయవంతం కాకపోయిన నేపథ్యంలో ఈ చిత్రం ఆ సంస్థకు కీలకమైన విజయాన్ని అందించింది. దీని విజయం నిర్మాత నందమూరి త్రివిక్రమరావు నిర్మాణ సంస్థకు బలమైన స్థానం కల్పించడంతో పాటు కమలాకర కామేశ్వరరావును పౌరాణిక చిత్రాల ప్రత్యేక దర్శకుడిగా నిలబెట్టింది. ఈ చిత్రం తరువాత తమిళంలోకి కూడా అనువదించబడింది. అధికారిక పురస్కారాల విషయంలో ఈ చిత్రానికి ప్రధాన జాతీయ లేదా రాష్ట్ర స్థాయి పోటీ అవార్డు లభించినట్లు స్పష్టమైన ఆధారం లేదు. అయితే దీర్ఘకాలిక ప్రజాదరణ, ఎన్.టి. రామారావు పుండరీకుడి పాత్రకు తెచ్చిన ప్రత్యేక గుర్తింపు, టి.వి. రాజు సంగీతం, ముఖ్యంగా జయ కృష్ణా ముకుందా మురారి, అమ్మా అని అరచినా వంటి పాటల చిరస్థాయి ప్రజాదరణే ఈ చిత్రానికి లభించిన ప్రధాన గుర్తింపులుగా నిలిచాయి.

మొత్తంగా పాండురంగ మహత్యం 1957 నాటి తెలుగు భక్తి చిత్ర నిర్మాణంలో ఒక కీలకమైన మలుపు. పుండరీకుడి వ్యక్తిగత పరివర్తనను కేంద్రంగా చేసుకున్న బలమైన కథనం, కమలాకర కామేశ్వరరావు సమర్థమైన దర్శకత్వం, ఎన్.టి. రామారావు యొక్క విభిన్న దశల నటన, ఎం.ఎ. రెహమాన్ ఛాయాగ్రహణం, సముద్రాల సాహిత్యం, టి.వి. రాజు సంగీతం కలిసి చిత్రానికి సమగ్ర కళాత్మక రూపాన్ని ఇచ్చాయి. భక్తిని కేవలం దైవస్తుతిగా కాకుండా తల్లిదండ్రుల పట్ల బాధ్యత, పశ్చాత్తాపం, ఆత్మపరివర్తన, మానవత్వం ద్వారా వ్యక్తం చేయడం ఈ చిత్రానికి ప్రత్యేకమైన విలువను ఇచ్చింది. అందుకే పాండురంగ మహత్యం తెలుగు భక్తి చిత్రాల వరుసలో ఒక ముఖ్యమైన క్లాసిక్‌గా మాత్రమే కాకుండా, కథ, నటన, సంగీతం పరస్పరం కలిసి ఒక పాత్ర అంతర్గత పరివర్తనను ఎలా బలంగా వ్యక్తం చేయగలవో చూపించిన సమగ్ర సినీ ఉదాహరణగా నిలిచింది. 

శ్రీ వేంకటేశ్వర మహత్యం – 1960: పౌరాణిక చిత్ర విశేషాలు

1960 జనవరి 9న విడుదలైన శ్రీ వేంకటేశ్వర మహత్యం తెలుగు పౌరాణిక చిత్రాల చరిత్రలో అత్యంత ప్రతిష్ఠాత్మకమైన చిత్రాల్లో ఒకటిగా నిలిచింది. పద్మశ్రీ పిక్చర్స్ పతాకంపై వి. వెంకటేశ్వర్లు నిర్మించిన ఈ చిత్రానికి పి. పుల్లయ్య దర్శకత్వం వహించారు. ఆచార్య ఆత్రేయ కథనం, స్క్రీన్‌ప్లే, సంభాషణల రూపకల్పనలో కీలక పాత్ర పోషించగా, పెండ్యాల నాగేశ్వరరావు సంగీతాన్ని అందించారు. పి.ఎల్. రాయ్ ఛాయాగ్రహణం, కె.ఎ. శ్రీరాములు సంపాదకత్వం, ఎస్.వి.ఎస్. రామారావు కళా రూపకల్పన చిత్ర సాంకేతిక నాణ్యతను బలపరిచాయి. ఎన్.టి. రామారావు శ్రీనివాసుడిగా, సావిత్రి పద్మావతిగా, ఎస్. వరలక్ష్మి లక్ష్మీదేవిగా, గుమ్మడి భృగు మహర్షిగా, చిత్తూరు నాగయ్య హాఠీరామ్ భావాజీగా, శాంతకుమారి వకుళాదేవిగా నటించారు. తిరుమల శ్రీ వేంకటేశ్వరస్వామి అవతార మహత్యాన్ని ఇతివృత్తంగా తీసుకున్న ఈ చిత్రం దైవత్వాన్ని మాత్రమే కాకుండా ప్రేమ, త్యాగం, భక్తి, మానవ సంబంధాలు, దైవ నిర్ణయం వంటి భావాలను కలిపి ఒక సమగ్ర పౌరాణిక అనుభూతిని సృష్టించింది.

ఈ చిత్రం పి. పుల్లయ్య గతంలో రూపొందించిన వేంకటేశ్వరుని కథకు మరింత విస్తృతమైన పునఃరూపకల్పనగా నిలిచింది. అందువల్ల ఆయనకు కథపై ఉన్న అంతర్గత అవగాహన దర్శకత్వంలో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. పౌరాణిక కథను కేవలం సంఘటనల వరుసగా కాకుండా, దైవికత మరియు మానవీయత మధ్య జరిగే అనుభూతిగా మలచడం ఆయన ప్రధాన విజయంగా చెప్పవచ్చు. శ్రీనివాసుడి భూలోక అవతారం, పద్మావతితో పరిచయం, వారి ప్రేమ, వివాహం, లక్ష్మీదేవితో సంబంధం, భక్తుల అనుబంధం వంటి ఘట్టాలను పరస్పరం అనుసంధానిస్తూ కథను ముందుకు నడిపారు. దైవపాత్రలు తెరపై ఉన్నప్పటికీ, వాటి భావోద్వేగాలు ప్రేక్షకుడికి అర్థమయ్యే మానవీయ భాషలో వ్యక్తమవుతాయి.

శ్రీనివాసుడిగా ఎన్.టి. రామారావు నటన చిత్రానికి ప్రధాన ఆకర్షణ. ఆయన దైవత్వాన్ని కేవలం కిరీటం, ఆభరణాలు, పీతాంబరం వంటి బాహ్య రూపాల ద్వారా కాకుండా ముఖంలోని ప్రశాంతత, చూపులోని నిగ్రహం, శరీరభాషలోని స్థిరత్వం ద్వారా వ్యక్తం చేశారు. శ్రీనివాసుడి పాత్రలో ప్రేమికుడి మృదుత్వం, భక్తులపై కరుణ, దైవస్వరూపంలోని గాంభీర్యం, సందర్భానుసారం కనిపించే చమత్కారం సమతుల్యంగా కనిపిస్తాయి. ఈ పాత్ర ద్వారా ఎన్.టి. రామారావు తెలుగు ప్రేక్షకులలో శ్రీ వేంకటేశ్వరుడి దృశ్యరూపంతో బలమైన అనుబంధాన్ని ఏర్పరచుకున్నారు.

సావిత్రి పద్మావతిగా పాత్రకు అవసరమైన మానవీయ లోతును అందించారు. పద్మావతి పాత్రలో ప్రేమ, సంకోచం, విరహం, భక్తి, ఆవేదన, ఆనందం వంటి అనేక భావాలు ఉన్నాయి. సావిత్రి ముఖాభినయం, కళ్ల ద్వారా భావాన్ని వ్యక్తం చేసే సామర్థ్యం, సంభాషణలోని సహజత్వం ఈ పాత్రను సజీవంగా మార్చాయి. శ్రీనివాసుడి దైవత్వానికి ఆమె పద్మావతి పాత్ర మానవీయ ప్రతిస్పందనగా నిలుస్తుంది. ఎస్. వరలక్ష్మి లక్ష్మీదేవిగా రాజసంతో కూడిన దైవిక వ్యక్తిత్వాన్ని ప్రదర్శించారు. శాంతకుమారి వకుళాదేవిగా మాతృభావాన్ని, ఆప్యాయతను సహజంగా వ్యక్తం చేశారు. గుమ్మడి, నాగయ్య, రమణారెడ్డి, రాజనాల తదితరులు తమ పాత్రలకు తగిన బలాన్ని అందించారు.

సాంకేతికంగా ఆ కాలానికి శ్రీ వేంకటేశ్వర మహత్యం ఒక భారీ నిర్మాణం. దేవలోకం, ఆశ్రమాలు, రాజసభలు, అరణ్య ప్రాంతాలు, తిరుమల వాతావరణం, వివాహ ఘట్టాలు వంటి విభిన్న ప్రపంచాలను ఒకే చిత్రంలో సృష్టించాల్సి వచ్చింది. నలుపు తెలుపు ఛాయాగ్రహణంలో పి.ఎల్. రాయ్ కాంతి, నీడ, సెట్ల లోతు, పాత్రల దుస్తులు, ఆభరణాల మెరుపు వంటి అంశాలను సమర్థంగా ఉపయోగించారు. దేవతా దృశ్యాలకు ప్రశాంతమైన కాంతి, రాజసభలకు వైభవం, మానవ పాత్రల సన్నివేశాలకు సహజమైన వెలుతురు ఇవ్వడం ద్వారా కథలోని వేర్వేరు స్థాయిలను దృశ్యపరంగా వేరు చేశారు. ఆ కాలపు పరిమిత సాంకేతిక వనరుల్లోనూ దృశ్య వైభవాన్ని సృష్టించడం చిత్ర నిర్మాణ నైపుణ్యానికి నిదర్శనం.

ఈ చిత్రానికి అసలైన అదనపు శక్తి పెండ్యాల నాగేశ్వరరావు సంగీతం. చిత్రంలోని పాటలు కేవలం కథ మధ్యలో వచ్చే వినోద గీతాలు కావు. భక్తి, శృంగారం, ఆధ్యాత్మికత, మాతృభావం, దైవిక వైభవం, మానవీయ అనుబంధం వంటి విభిన్న భావాలను సంగీతం ద్వారా వ్యక్తం చేశారు. ఘంటసాల, పి. సుశీల, పి. లీల, జిక్కి, పి.బి. శ్రీనివాస్, ఎస్. వరలక్ష్మి, శాంతకుమారి, మాధవపెద్ది సత్యం వంటి గాయకుల స్వరాలను వారి గాత్ర స్వభావానికి అనుగుణంగా ఉపయోగించడం పెండ్యాల సంగీత దర్శకత్వంలోని ప్రత్యేకత. శాస్త్రీయ ఛాయలున్న పద్యాల నుంచి భక్తిగీతాలు, మధురమైన యుగళగీతాల వరకు సంగీతం విస్తరించింది.

వరాల బేరమయా, శ్రీదేవిని అనే ఎస్. వరలక్ష్మి గీతం చిత్రంలోని భక్తి, దైవిక వైభవానికి అత్యుత్తమ ఉదాహరణ. ఆమె స్వరంలో సహజంగానే ఉన్న గంభీరత, శాస్త్రీయ పునాది ఈ పాటకు ఎంతో అనుకూలంగా నిలిచాయి. శ్రీమహాలక్ష్మిని ఉద్దేశించిన ఈ స్తుతిలో గానం కేవలం భక్తి ప్రకటనగా కాకుండా ఒక దైవదర్శన అనుభూతిలా అనిపిస్తుంది. ఎస్. వరలక్ష్మి స్వరంలోని బలం, ఉచ్చారణలోని స్పష్టత, స్వరాలను నిగ్రహంతో పలికించే తీరు పాటకు రాజసమైన గాంభీర్యాన్ని ఇచ్చాయి. పెండ్యాల స్వరకల్పనలోని శాస్త్రీయ ఛాయలు ఆమె గాత్రంలో మరింత విస్తరించి, ఈ గీతాన్ని చిత్రంలోని చిరస్మరణీయ భక్తిగీతాల్లో ఒకటిగా నిలబెట్టాయి.

గోపాల నంద గోపాల శాంతకుమారి గాత్రంలో వినిపించే మరో ప్రసిద్ధ గీతం. ఇందులో భక్తి మరింత ఆత్మీయమైన, మాతృభావానికి దగ్గరైన రూపాన్ని సంతరించుకుంటుంది. కృష్ణుడిని పిలిచే భావంలో ఆప్యాయత, భక్తి, మాధుర్యం కలిసివుంటాయి. శాంతకుమారి స్వరంలోని సహజత్వం ఈ పాటకు ప్రత్యేకమైన సౌందర్యాన్ని ఇచ్చింది. గానం అతిగా గంభీరంగా కాకుండా హృదయపూర్వకంగా వినిపించడం వల్ల పాటలోని భక్తి ప్రేక్షకుడికి మరింత సన్నిహితంగా అనిపిస్తుంది. పౌరాణిక కథలోని దైవత్వాన్ని సాధారణ మానవ అనుభూతికి చేరువ చేయడంలో ఇలాంటి గీతాలు కీలక పాత్ర పోషించాయి.

శేషశైల వాసా ఘంటసాల గాత్రంలో వినిపించే గీతం చిత్రంలోని భక్తి సంగీతానికి మరో శిఖరం. తిరుమల శేషాచలంపై కొలువైన శ్రీ వేంకటేశ్వరుడిని స్మరించే ఈ గీతంలో ఘంటసాల స్వరం భక్తి, గాంభీర్యం, ఆత్మీయతలను ఒకేసారి వ్యక్తం చేస్తుంది. ఆయన గాత్రంలోని స్పష్టమైన ఉచ్చారణ, దీర్ఘ స్వరాలను నిగ్రహంతో కొనసాగించే సామర్థ్యం, పదంలోని భావాన్ని స్వరంలోనే ప్రతిబింబించే తీరు పాటను ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టాయి. పెండ్యాల స్వరకల్పనలోని శాస్త్రీయ ఆధారం, ఘంటసాల గాత్రంలోని ఆధ్యాత్మిక గంభీరత కలిసినప్పుడు ఈ గీతం సాధారణ సినీ పాటను దాటి భక్తి అనుభూతిగా మారుతుంది. ఈ పాట నేటికీ తెలుగు భక్తి సంగీతంలో చిరస్థాయిగా నిలిచింది.

కలగా కమ్మని కలగా మన జీవితాలే ఘంటసాల, పి. సుశీల గాత్రాల్లో వినిపించే మధురమైన యుగళగీతం. ఇందులో దైవిక కథనానికి మధ్య మానవ జీవితంలోని ఆశలు, కలలు, అనుబంధాలు ప్రతిఫలిస్తాయి. పెండ్యాల స్వరకల్పనలోని మృదువైన ప్రవాహానికి రెండు గాత్రాలు సహజంగా సరిపోవడం పాటకు ఆత్మీయతను ఇచ్చింది. ఇదే చిత్రంలోని ఎవరో అతడెవరో ఆ నవమోహనుడెవరో వంటి గీతాలు దైవిక ఆకర్షణను మెలోడీ ద్వారా వ్యక్తం చేస్తాయి. ఈ విధంగా సంగీతం భక్తిని కేవలం స్తోత్రాల ద్వారా కాకుండా మానవ అనుభూతులతోనూ అనుసంధానించింది.

కల్యాణ వైభవమేనాడే చెలి కల్యాణ వైభవమేనాడే వంటి గీతాల్లో వివాహ వైభవాన్ని సంగీతం ఉత్సవంగా మలిచింది. పి. లీల, జిక్కి, పి.ఎస్. వైదేహి, బృందగానం కలిసి పాడిన ఈ గీతం సామూహిక ఉత్సాహాన్ని సృష్టిస్తుంది. వివాహ ఘట్టానికి అవసరమైన ఆనందం, మంగళ వాతావరణం, స్త్రీల గాన సంప్రదాయం వంటి అంశాలను స్వరకల్పనలో కలిపారు. పెండ్యాల సంగీతంలో శాస్త్రీయ పునాదితో పాటు జానపద లాలిత్యాన్ని సమర్థంగా మేళవించగల సామర్థ్యం ఈ పాటలో కనిపిస్తుంది.

పద్యాలకు పెండ్యాల ఇచ్చిన ప్రాధాన్యం చిత్ర సంగీతానికి శాస్త్రీయ, సాహిత్య పరిమాణాన్ని పెంచింది. సకల కల్యాణగుణభూష వంటి పద్యాన్ని మాధవపెద్ది సత్యం గంభీరంగా ఆలపించగా, కలయే జీవితమన్న నీ పలుకే వంటి పద్యంలో పి. సుశీల గాత్రం భావోద్వేగాన్ని ముందుకు తెచ్చింది. ఈ పద్యాలు కథలోని సందర్భాన్ని వివరించడమే కాకుండా పాత్రల అంతరంగాన్ని వ్యక్తం చేశాయి. భక్తి చిత్రంలో పద్యాన్ని కేవలం సాహిత్య ప్రదర్శనగా కాకుండా కథన సాధనంగా ఉపయోగించడం పెండ్యాల సంగీత దృష్టిలోని ప్రత్యేకత.

శ్రీ వేంకటేశ్వర మహత్యం సంగీతంలోని అసలైన గొప్పతనం ఈ వైవిధ్యంలోనే ఉంది. శేషశైల వాసాలోని ఆధ్యాత్మిక గాంభీర్యం, వరాల బేరమయా శ్రీదేవినిలోని దైవిక స్తుతి, గోపాల నంద గోపాలలోని ఆత్మీయ భక్తి, కలగా కమ్మని కలగా మన జీవితాలేలోని మానవీయ మాధుర్యం, కల్యాణ వైభవమేనాడేలోని ఉత్సవ వాతావరణం – ఇవన్నీ ఒకే చిత్రంలో వేర్వేరు భావ ప్రపంచాలను సృష్టించాయి. ఎస్. వరలక్ష్మి, శాంతకుమారి, ఘంటసాల, పి. సుశీల, పి. లీల వంటి గాయకుల గాత్ర స్వభావాలను గుర్తించి, వారికి తగిన సంగీత సందర్భాలను అందించడం పెండ్యాల ప్రతిభ. అందువల్ల ఈ చిత్ర సంగీతం కేవలం భక్తి చిత్రానికి అనుగుణమైన నేపథ్యం కాకుండా, దాని ఆధ్యాత్మిక అనుభూతిని నిర్మించిన ప్రధాన సృజనాత్మక విభాగంగా నిలిచింది.

చిత్రం ఘనమైన వాణిజ్య విజయాన్ని సాధించింది. ఇరవై ప్రింట్లతో విడుదలై, పదహారు కేంద్రాల్లో శతదినోత్సవాన్ని పూర్తి చేసి, హైదరాబాద్, విజయవాడ వంటి కేంద్రాల్లో 175 రోజులపాటు ప్రదర్శించబడింది. ఈ విజయం ఆ కాలంలో పౌరాణిక చిత్రాలకు ఉన్న ప్రేక్షకాదరణను మాత్రమే సూచించదు; ఎన్.టి. రామారావు శ్రీనివాసుడి రూపాన్ని ప్రేక్షకుల మనసుల్లో ఎంత బలంగా స్థాపించిందో కూడా తెలియజేస్తుంది. ఈ చిత్రంతో ఆయనకు సంబంధించిన దైవభావన ప్రజల్లో మరింత బలపడింది. చిత్రం తమిళంలో శ్రీనివాస కల్యాణం పేరుతో కూడా విడుదలై ఇతర ప్రేక్షక వర్గాలకు చేరింది.

పురస్కారాల విషయానికి వస్తే, శ్రీ వేంకటేశ్వర మహత్యానికి ప్రత్యేకంగా జాతీయ లేదా రాష్ట్ర స్థాయి పోటీ పురస్కారం లభించినట్లు నిర్ధారితమైన సమాచారం లేదు. అయితే చిత్రానికి లభించిన అపారమైన ప్రజాదరణ, దీర్ఘకాలిక ప్రదర్శన, పునఃప్రదర్శనల్లోనూ నిలిచిన ఆదరణ, ఎన్.టి. రామారావు శ్రీనివాసుడిగా ఏర్పరచిన చిరస్థాయి రూపం, పెండ్యాల సంగీతంలోని ప్రసిద్ధ గీతాలు దీనికి వచ్చిన ప్రధాన గుర్తింపులు. దర్శకుడు పి. పుల్లయ్యకు తరువాతి కాలంలో ఆయన మొత్తం సినీ సేవలకు జాతీయ స్థాయి గుర్తింపులు, రఘుపతి వెంకయ్య పురస్కారం వంటి గౌరవాలు లభించాయి; అయితే అవి ఈ ఒక్క చిత్రానికి లభించిన పురస్కారాలుగా పరిగణించకూడదు. శ్రీ వేంకటేశ్వర మహత్యం విషయంలో అధికారిక అవార్డుల కంటే ప్రేక్షకుల అపారమైన ఆదరణే దాని అత్యంత ముఖ్యమైన విజయచిహ్నం.

మొత్తంగా శ్రీ వేంకటేశ్వర మహత్యం ఒక భక్తి చిత్రం మాత్రమే కాదు; 1960 నాటి తెలుగు సినిమా సాంకేతిక, కళాత్మక పరిణతికి ప్రతీక. పి. పుల్లయ్య దర్శకత్వంలోని క్రమశిక్షణ, ఎన్.టి. రామారావు దైవిక గంభీరతతో కూడిన నటన, సావిత్రి భావోద్వేగ లోతు, ఎస్. వరలక్ష్మి రాజసమైన అభినయం, శాంతకుమారి ఆత్మీయత, పెండ్యాల నాగేశ్వరరావు సంగీత వైభవం, పి.ఎల్. రాయ్ ఛాయాగ్రహణం, సమర్థమైన కళా రూపకల్పన, సంపాదకత్వం కలిసి దీనిని ఒక సంపూర్ణ పౌరాణిక చిత్రంగా నిలబెట్టాయి. ముఖ్యంగా శేషశైల వాసా, వరాల బేరమయా శ్రీదేవిని, గోపాల నంద గోపాల వంటి భక్తిగీతాలు, కలగా కమ్మని కలగా మన జీవితాలే, కల్యాణ వైభవమేనాడే వంటి మధురమైన గీతాలు చిత్రానికి కాలాతీతమైన సంగీత వారసత్వాన్ని అందించాయి. భక్తిని ఉపదేశంగా కాకుండా సంగీతం, నటన, ప్రేమ, మానవీయ భావోద్వేగాల ద్వారా ప్రేక్షకుడి అనుభూతిగా మార్చిన సామర్థ్యమే శ్రీ వేంకటేశ్వర మహత్యాన్ని నేటికీ అధ్యయనం చేయదగిన తెలుగు సినీ క్లాసిక్‌గా నిలబెట్టింది.

శ్రీకృష్ణ పాండవీయం – 1966: పౌరాణిక చిత్ర విశేషాలు

1966 జనవరి 13న విడుదలైన శ్రీకృష్ణ పాండవీయం తెలుగు పౌరాణిక చిత్రాల చరిత్రలో ప్రత్యేకమైన స్థానం సంపాదించుకున్న చిత్రం. నందమూరి త్రివిక్రమరావు నిర్మించిన ఈ చిత్రానికి ఎన్.టి. రామారావు దర్శకత్వం వహించడమే కాకుండా కథన రూపకల్పనలోనూ కీలక పాత్ర పోషించారు. సముద్రాల రాఘవాచార్య సంభాషణలు, టి.వి. రాజు సంగీతం, రవికాంత్ నాగాయిచ్ ఛాయాగ్రహణం, జి.డి. జోషి సంపాదకత్వం, టి.వి.ఎస్. శర్మ కళా రూపకల్పన చిత్రానికి ప్రధాన సాంకేతిక బలాలు. ఎన్.టి. రామారావు శ్రీకృష్ణుడు, దుర్యోధనుడు అనే రెండు విభిన్న పాత్రలను పోషించగా, ఉదయ్‌కుమార్ భీముడిగా, శోభన్‌బాబు అర్జునుడిగా, ఎం. బాలయ్య ధర్మరాజుగా, ఎస్. వరలక్ష్మి కుంతిగా, కె.ఆర్. విజయ రుక్మిణిగా, కాంతారావు నారదుడిగా, రాజనాల శిశుపాలుడిగా, ప్రభాకరరెడ్డి కర్ణుడిగా, ధూళిపాళ శకునిగా, ముక్కామల జరాసంధుడిగా, మిక్కిలినేని భీష్ముడిగా నటించారు. మూడు గంటలకుపైగా నిడివి ఉన్నప్పటికీ, కథను అనేక ఉపకథలుగా విస్తరించకుండా శ్రీకృష్ణుడి మేధస్సు, పాండవుల ధర్మనిబద్ధత, కౌరవుల అహంకారం, పరస్పర రాజకీయ సంఘర్షణల చుట్టూ కేంద్రీకరించడం ఈ చిత్రానికి ప్రధాన నిర్మాణ బలం.

శ్రీకృష్ణ పాండవీయం మొత్తం మహాభారతాన్ని చెప్పే ప్రయత్నం చేయదు. మహాభారతంలోని ఆదిపర్వం, సభాపర్వం పరిధిలోని ముఖ్యమైన సంఘటనలను ఎంచుకుని, వాటి ద్వారా పాత్రల స్వభావాలను ఆవిష్కరిస్తుంది. శ్రీకృష్ణుడిని కేవలం దైవ స్వరూపంగా కాకుండా అపారమైన మేధస్సు, దూరదృష్టి, రాజకీయ చతురత, మానవ మనస్తత్వంపై లోతైన అవగాహన కలిగిన నాయకుడిగా చూపించడం చిత్రంలోని ప్రధాన ఆలోచన. దీనికి సమాంతరంగా దుర్యోధనుడి అధికార గర్వం, భీముడి ఆవేశం, అర్జునుడి వీరత్వం, ధర్మరాజు నిగ్రహం, కర్ణుడి నిబద్ధత వంటి వ్యక్తిత్వాలను కథలో ప్రతిష్ఠించారు. అందువల్ల కథనం కేవలం దైవిక అద్భుతాలపై ఆధారపడకుండా, మనుషుల స్వభావాలు, నిర్ణయాలు, రాజకీయ ప్రయోజనాల మధ్య జరిగే సంఘర్షణగా రూపుదిద్దుకుంది.

ఎన్.టి. రామారావు ద్విపాత్రాభినయం చిత్రానికి కేంద్ర ఆకర్షణ. శ్రీకృష్ణుడు, దుర్యోధనుడు ఇద్దరూ శక్తివంతమైన వ్యక్తులే అయినప్పటికీ, వారి వ్యక్తిత్వాలు పూర్తిగా భిన్నం. శ్రీకృష్ణుడిలో ప్రశాంతత, చిరునవ్వు, మేధస్సు, పరిస్థితులను అంచనా వేసే సామర్థ్యం కనిపిస్తే, దుర్యోధనుడిలో అధికారం, ఆత్మగౌరవం, అనుమానం, ఆవేశం, అసూయ ప్రధాన లక్షణాలుగా కనిపిస్తాయి. ఈ రెండు పాత్రలను ఒకే నటుడు పోషించినప్పుడు వాటి మధ్య స్పష్టమైన భేదం కనిపించడం అత్యంత ముఖ్యమైన నటనా సవాలు. రామారావు శరీరభాష, స్వరస్థాయి, చూపు, నడక, సంభాషణ పలికే విధానం, ముఖ కవళికల ద్వారా రెండు పాత్రలకు వేర్వేరు వ్యక్తిత్వాలను నిర్మించారు.

శ్రీకృష్ణుడిగా రామారావు చూపించిన నటనలో ప్రధాన లక్షణం నిగ్రహం. ఆయన కృష్ణుడు ఎక్కువగా అరవడు, ఆవేశంతో స్పందించడు. ఎదుటివారి మాటను ప్రశాంతంగా విని, పరిస్థితిని అంచనా వేసి, అవసరమైన సమయంలో ఒక చిన్న చిరునవ్వుతోనో, సంక్షిప్తమైన మాటతోనో కథ దిశను మార్చగల వ్యక్తిగా కనిపిస్తాడు. ఈ నటనా విధానం కృష్ణుడి శక్తిని బాహ్య ఆర్భాటంలో కాకుండా అంతర్గత మేధస్సులో ఉంచింది. కిరీటం, పీతాంబరం, ఆభరణాలు ఆయన రూపానికి దైవికతను ఇచ్చినా, కళ్లలోని ప్రశాంతత, మాటల్లోని ఆత్మవిశ్వాసమే పాత్రకు అసలైన బలాన్ని ఇచ్చాయి.

దుర్యోధనుడిగా అదే నటుడు పూర్తిగా భిన్నమైన శరీరభాషను స్వీకరించారు. అతని కూర్చునే తీరు, నడక, మాట్లాడే విధానం, ఎదుటివారిని చూసే చూపు అన్నీ అధికార భావాన్ని వ్యక్తం చేస్తాయి. తన స్థానం, తన బలం, తన నిర్ణయాలపై అతనికి అపారమైన నమ్మకం ఉంటుంది. అయితే అదే నమ్మకం అతని అహంకారంగా మారుతుంది. రామారావు దుర్యోధనుడిని కేవలం ప్రతినాయకుడిగా చూపకుండా, తన దృష్టిలో తానే న్యాయపరుడని నమ్మే వ్యక్తిగా మలిచారు. ఈ మానసిక స్థాయి పాత్రను మరింత విశ్వసనీయంగా చేసింది.

ఈ రెండు పాత్రలను ఒకే చిత్రంలో పోషించడంలో సాంకేతిక సవాలు కూడా ఉంది. ఇద్దరూ ఒకే నటుడి రూపాలు కావడంతో, ఒకే ఫ్రేమ్‌లో ఎదురెదురుగా కనిపించే సందర్భాల్లో కెమెరా స్థిరీకరణ, నటుడి స్థాన నిర్ధారణ, వెలుతురు నియంత్రణ, చిత్రీకరణలో ఖచ్చితత్వం, తరువాతి సంపాదకత్వం అత్యంత జాగ్రత్తగా నిర్వహించాల్సి వచ్చేది. ఆ కాలంలో నేటి డిజిటల్ కంపోజిటింగ్ సాంకేతికత అందుబాటులో లేకపోయినా, కెమెరా ఆధారిత పద్ధతులు, ఆప్టికల్ ప్రక్రియలు, క్రమబద్ధమైన చిత్రీకరణ ద్వారా ఈ ద్విపాత్రాభినయాన్ని విశ్వసనీయంగా తెరపైకి తీసుకురావడం సాంకేతికంగా గమనించదగిన విషయం.

ఉదయ్‌కుమార్ భీముడిగా శారీరక బలం, ఆవేశం, సోదరులపై ప్రేమను సమర్థంగా వ్యక్తం చేశారు. శోభన్‌బాబు అర్జునుడిగా యువకుడి సౌందర్యంతో పాటు యోధుడి నిగ్రహాన్ని తీసుకొచ్చారు. ఎం. బాలయ్య ధర్మరాజుగా ప్రశాంతత, ధర్మబద్ధత, నిర్ణయాల్లో స్థిరత్వాన్ని ప్రదర్శించారు. ఈ ముగ్గురు పాండవుల వ్యక్తిత్వాలు ఒకదానికొకటి భిన్నంగా కనిపించడం వల్ల పాండవ కుటుంబం ఒకే స్వభావం కలిగిన పాత్రల సమూహంగా కాకుండా వ్యక్తిత్వ వైవిధ్యంతో కూడిన కుటుంబంగా కనిపిస్తుంది.

ఎస్. వరలక్ష్మి కుంతిగా మాతృత్వంలోని గంభీరతను, కుటుంబంపై ఉన్న బాధ్యతను ఆవిష్కరించారు. కుంతి పాత్రలోని భావోద్వేగాన్ని ఆమె అతిశయోక్తి లేకుండా వ్యక్తం చేయడం విశేషం. కె.ఆర్. విజయ రుక్మిణిగా సౌందర్యంతో పాటు మృదుత్వాన్ని అందించారు. కాంతారావు నారదుడిగా చమత్కారం, చురుకుదనం, మేధస్సును సమతుల్యం చేశారు. రాజనాల శిశుపాలుడిగా దూకుడు, అహంకారం, ప్రతిఘటనను బలంగా వ్యక్తం చేశారు. ప్రభాకరరెడ్డి కర్ణుడిగా గంభీరతను, ధూళిపాళ శకునిగా కుటిలత్వాన్ని, ముక్కామల జరాసంధుడిగా శక్తివంతమైన ప్రత్యర్థి స్వభావాన్ని, మిక్కిలినేని భీష్ముడిగా గౌరవప్రదమైన స్థిరత్వాన్ని తెరపై నిలబెట్టారు.

చిత్ర ఛాయాగ్రహణానికి రవికాంత్ నాగాయిచ్ అందించిన రూపకల్పన ప్రత్యేకంగా చెప్పదగినది. రాజసభలు, యుద్ధసన్నివేశాలు, ప్రకృతి నేపథ్యాలు, దేవతా దృశ్యాలు, భారీ సమూహ సన్నివేశాలు ఒక్కొక్కటి వేర్వేరు దృశ్య అవసరాలను కలిగి ఉంటాయి. నలుపు తెలుపు చిత్రంలో రంగుల వైవిధ్యం లేకపోవడంతో కాంతి, నీడ, వస్త్రాల ఆకృతి, సెట్ల లోతు, పాత్రల అమరిక మరింత ప్రాధాన్యం పొందుతాయి. నాగాయిచ్ కెమెరా ఈ అంశాలను ఉపయోగించి పౌరాణిక ప్రపంచానికి విస్తృతమైన రూపాన్ని ఇచ్చింది.

ముఖ్యంగా పాత్రల ప్రాధాన్యాన్ని ఫ్రేమింగ్ ద్వారా తెలియజేయడం చిత్రంలోని దృశ్య భాషలో కనిపిస్తుంది. శ్రీకృష్ణుడు సభలో ఉన్నప్పుడు ఆయనకు లభించే దృశ్య స్థానం, చుట్టూ ఉన్న పాత్రల అమరిక, కెమెరా కోణం ఆయన ప్రభావాన్ని సూచిస్తాయి. దుర్యోధనుడి సన్నివేశాల్లో మాత్రం రాజసికతతో పాటు ఉద్రిక్తతను పెంచే కూర్పు కనిపిస్తుంది. ఈ విధానం వల్ల పాత్రల స్వభావం సంభాషణల ద్వారా మాత్రమే కాకుండా కెమెరా ద్వారా కూడా ప్రేక్షకుడికి చేరుతుంది.

కళా రూపకల్పనలో హస్తినాపురం, ద్వారక, రాజసభలు, అంతఃపురాలు, యుద్ధ వాతావరణాలు వంటి ప్రదేశాలకు ప్రత్యేకమైన రూపాన్ని ఇచ్చారు. కిరీటాలు, కవచాలు, ఆయుధాలు, ఆభరణాలు, వస్త్రాలు పాత్రల సామాజిక స్థాయి, అధికారాన్ని దృశ్యపరంగా సూచిస్తాయి. పౌరాణిక చిత్రాల్లో వేషధారణ కేవలం అలంకరణ కాదు; పాత్రను ప్రేక్షకుడు వెంటనే గుర్తించేందుకు ఉపయోగపడే దృశ్య భాష. శ్రీకృష్ణుడు, దుర్యోధనుడు, భీష్ముడు, కర్ణుడు, శకుని వంటి పాత్రల రూపకల్పనలో ఈ అంశం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

సంపాదకత్వం పరంగా జి.డి. జోషికి క్లిష్టమైన బాధ్యత ఉంది. కథలో అనేక ప్రధాన పాత్రలు, రాజకీయ సంఘర్షణలు, కుటుంబ సంబంధాలు, ప్రేమ, హాస్యం, పద్యాలు, పాటలు, నాటకీయ ఘట్టాలు ఉన్నాయి. వీటన్నింటినీ సమాన ప్రాధాన్యంతో చూపిస్తే కథనం విస్తరించి దిశ కోల్పోయే ప్రమాదం ఉంది. అందువల్ల కృష్ణుడి మేధస్సు, దుర్యోధనుడి అహంకారం, పాండవుల ధర్మబద్ధత అనే ప్రధాన భావరేఖల చుట్టూ సన్నివేశాలను కేంద్రీకరించడం ద్వారా కథన ప్రవాహాన్ని నిలబెట్టారు.

దర్శకుడిగా ఎన్.టి. రామారావు సాధించిన ప్రధాన విజయం పౌరాణిక పాత్రలను సమకాలీన ప్రేక్షకుడికి అర్థమయ్యే మానవీయ కోణంలో చూపించడం. కృష్ణుడు ఇక్కడ దూరంగా ఉన్న దేవుడు కాదు; రాజకీయ పరిస్థితులను అర్థం చేసుకుని నిర్ణయాలు తీసుకునే నాయకుడు. దుర్యోధనుడు కూడా ఒకే కోణంలోని దుష్టుడు కాదు; తన అధికారాన్ని, తన హక్కులను గట్టిగా నమ్మే వ్యక్తి. పాండవుల మధ్య కూడా స్వభావ భేదాలున్నాయి. ఈ విధానం వల్ల మహాభారతం ఒక పురాతన కథగా కాకుండా మానవ సంబంధాలు, అధికార పోరాటం, నైతిక నిర్ణయాల కథగా అనిపిస్తుంది.

చిత్ర సంగీతానికి టి.వి. రాజు అందించిన స్వరకల్పన కథనానికి మరో పరిమాణాన్ని ఇచ్చింది. ఘంటసాల, పి. సుశీల, పి.బి. శ్రీనివాస్, జిక్కి, పి. లీల, ఎల్.ఆర్. ఈశ్వరి, మాధవపెద్ది సత్యం, పిఠాపురం నాగేశ్వరరావు తదితర గాయకుల స్వరాలను సందర్భానుసారం ఉపయోగించారు. ఈ సంగీతంలో మెలోడీ, శృంగారం, భక్తి, జానపదత, హాస్యం, పద్యగానం, నాటకీయత వంటి అనేక రూపాలు కనిపిస్తాయి. పాటలను కథకు మధ్యలో వచ్చే విరామాలుగా కాకుండా, పాత్రల భావాలను విస్తరించే సాధనాలుగా ఉపయోగించడం టి.వి. రాజు సంగీతంలోని ముఖ్యమైన లక్షణం.

మత్తువదలరా నిద్దుర మత్తు వదలరా ఘంటసాల గానంలోని లయాత్మక చురుకుదనం, పదాల స్పష్టత, హాస్యరసాన్ని వ్యక్తం చేసే సామర్థ్యానికి మంచి ఉదాహరణ. పాటలోని సాహిత్యం ఒక సాధారణ హెచ్చరికలా కాకుండా కృష్ణుడి మేధస్సు, చమత్కారం ప్రతిబింబించే విధంగా ఉంటుంది. ఘంటసాల స్వరంలోని స్వల్ప వ్యంగ్యం, లయను నడిపించే తీరు పాటను పాత్ర స్వభావానికి అనుగుణంగా మార్చాయి. ఈ గీతం తరువాతి తరాల్లో కూడా ప్రత్యేకంగా గుర్తుండిపోయే స్థాయికి చేరింది.

ప్రియురాల సిగ్గేలనే ఘంటసాల, పి. సుశీల గాత్రాల్లోని మధురమైన యుగళగీతం. పౌరాణిక కథలోని ప్రేమను సమకాలీన తెలుగు సినీ మెలోడీకి దగ్గరగా తీసుకురావడంలో ఈ పాట విజయవంతమైంది. ఘంటసాల గాత్రంలోని పరిపక్వతకు పి. సుశీల స్వరంలోని మృదుత్వం సహజమైన సమతుల్యతను కల్పిస్తాయి. పాటలోని ప్రశ్న–సమాధాన ధోరణి, మృదువైన స్వరప్రవాహం, సాహిత్యంలోని సరసత కలిసి శృంగార భావాన్ని ఆర్భాటం లేకుండా వ్యక్తం చేశాయి.

నల్లనివాడైన ఓ చెలి జిక్కి, ఎల్.ఆర్. ఈశ్వరి గాత్రాల్లో వినిపించే చలాకీ గీతం. పౌరాణిక కథనంలో జానపద స్పర్శను తీసుకురావడం ద్వారా ఈ పాట చిత్ర సంగీత ప్రపంచాన్ని విస్తరించింది. జిక్కి స్వరంలోని సహజమైన మాధుర్యానికి ఎల్.ఆర్. ఈశ్వరి గాత్రంలోని చురుకుదనం జతకావడం పాటకు ఉత్సాహాన్ని ఇచ్చింది. ఛాంగురే బంగారు రాజా కూడా జానపద లయ, సరసత, చలాకీతనాన్ని ముందుకు తెచ్చిన గీతం. జిక్కి తన సహజ మాధుర్యాన్ని కోల్పోకుండా పదాలను చురుకుగా పలికించడం ద్వారా పాటకు ప్రత్యేకమైన జీవం పోశారు.

స్వాగతం సుస్వాగతం పి. సుశీల, పి. లీల గాత్రాల్లో వినిపించే ఉత్సవ గీతం. రెండు గాత్రాల స్వచ్ఛత, సమన్వయం, లయబద్ధత ఈ పాటకు సామూహిక ఉత్సాహాన్ని ఇచ్చాయి. పౌరాణిక కథలోని రాజసిక వాతావరణాన్ని సంగీతం ద్వారా ఉత్సవంగా మార్చడం ఈ గీతం ప్రత్యేకత. పి. సుశీల మృదుత్వానికి పి. లీల గాత్రం జతకావడం పాటకు స్త్రీల సమూహ గాన స్వభావాన్ని ఇచ్చింది.

ఏమిటయా నీ లీల కృష్ణా అనే పి.బి. శ్రీనివాస్ గీతం కృష్ణుడి లీలలను ప్రశ్నించే నారదుడి దృక్పథాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. ఆయన గాత్రంలోని ప్రశాంతత, పదాల స్పష్టత, భావాన్ని మృదువుగా వ్యక్తం చేసే శైలి నారదుడి పాత్రకు సరిపోయాయి. కృష్ణుడి దైవత్వాన్ని నేరుగా స్తుతించకుండా, ఆయన చర్యల వెనుక ఉన్న మర్మాన్ని తెలుసుకోవాలనే ఆసక్తిగా గీతాన్ని మలచడం సాహిత్యపరంగా కూడా ఆసక్తికరమైన విధానం.

బళా బళా నా బండి మాధవపెద్ది సత్యం గాత్రంలోని సహజమైన చలాకీతనానికి ఉదాహరణ. పౌరాణిక కథలోని గంభీరత మధ్య ఇలాంటి పాటలు ప్రేక్షకుడికి తేలికైన వినోదాన్ని అందిస్తాయి. కొసరాజు సులభమైన పదప్రయోగం, టి.వి. రాజు లయాత్మక స్వరకల్పన, మాధవపెద్ది సత్యం గాత్రంలోని ఉత్సాహం కలిసి పాటను వినోదాత్మకంగా తీర్చిదిద్దాయి.

నల్లనివాడు పద్మనయనంబులవాడు వంటి పద్యాలు చిత్రంలోని సాహిత్య, శాస్త్రీయ పరిమాణాన్ని పెంచాయి. పి.బి. శ్రీనివాస్ గాత్రంలోని స్పష్టత పద్యంలోని పదసౌందర్యాన్ని ముందుకు తెచ్చింది. దుర్మదాంధుడు బాంధవద్రోహి వంటి పద్యాల్లో మాధవపెద్ది సత్యం గంభీరమైన స్వరంతో నాటకీయతను పెంచారు. పిఠాపురం నాగేశ్వరరావు పాడిన పద్యాలు కూడా పాత్రల ఆవేశం, సందర్భంలోని నాటకీయతను బలపరిచాయి. ఈ విధంగా పాట, పద్యం, సంభాషణ అనే మూడు రూపాలు చిత్రంలో పరస్పర పూరకంగా పనిచేశాయి.

శ్రీకృష్ణ పాండవీయం సంగీతానికి ప్రత్యేకమైన బలం గాయకుల ఎంపికలోనూ ఉంది. ఘంటసాల గాత్రం కృష్ణుడి గంభీరత, చమత్కారం, భావోద్వేగానికి సరిపోగా, పి. సుశీల, పి. లీల వంటి గాత్రాలు మృదువైన స్త్రీ భావాలను అందించాయి. పి.బి. శ్రీనివాస్ స్వరం నారదుడి ప్రశాంతమైన మేధస్సుకు అనుకూలించింది. జిక్కి, ఎల్.ఆర్. ఈశ్వరి జానపద సరసతను తీసుకురాగా, మాధవపెద్ది సత్యం, పిఠాపురం నాగేశ్వరరావు పద్యాలకు నాటకీయ బలాన్ని ఇచ్చారు. ఈ ఎంపిక వల్ల ఒక్కో గీతానికి దాని స్వంత గాత్ర స్వరూపం ఏర్పడింది.

సంగీతం, నటన, దర్శకత్వం పరస్పరం బలపరచుకున్న తీరు చిత్ర విజయానికి ముఖ్యమైన కారణం. కృష్ణుడి మేధస్సు సంభాషణలో మాత్రమే కాదు, పాటలోనూ వ్యక్తమవుతుంది. దుర్యోధనుడి గర్వం అతని సంభాషణల్లోనే కాకుండా అతని దృశ్య రూపకల్పనలోనూ కనిపిస్తుంది. పాండవుల వ్యక్తిత్వ భేదాలు నటనతో పాటు సంగీత సందర్భాల్లోనూ ప్రతిఫలిస్తాయి. ఈ సమన్వయం వల్ల ఏ విభాగమూ విడిగా ప్రదర్శనగా కనిపించకుండా, కథలో అంతర్భాగంగా మారింది.

చిత్ర నిర్మాణానికి సంబంధించిన మరో విశేషం నాట్, రామకృష్ణ సినీ స్టూడియోస్ నిర్మాణ వ్యవస్థ. భారీ తారాగణం, పౌరాణిక సెట్లు, ద్విపాత్రాభినయానికి అవసరమైన చిత్రీకరణ, పాటల కోసం రూపొందించిన ప్రత్యేక దృశ్యాలు, సమూహ సన్నివేశాలు అన్నింటినీ సమన్వయం చేయడం పెద్ద నిర్మాణ సవాలు. నిర్మాత నందమూరి త్రివిక్రమరావు, దర్శకుడు ఎన్.టి. రామారావు కలిసి ఈ అంశాలను ఒక సమగ్ర నిర్మాణ ప్రణాళికలో నిర్వహించారు.

వెంపటి సత్యం నృత్య రూపకల్పన కూడా చిత్ర దృశ్య వైభవానికి తోడ్పడింది. పౌరాణిక చిత్రాల్లో నృత్యం కేవలం అలంకారం కాకుండా దేవలోక, రాజసభ, ఉత్సవ సందర్భాల వాతావరణాన్ని నిర్మించే సాధనంగా పనిచేస్తుంది. సంగీతంలోని లయకు అనుగుణంగా నృత్యాన్ని దృశ్య రూపంలోకి తీసుకురావడం ద్వారా పాటల ప్రభావాన్ని పెంచారు.

శ్రీకృష్ణ పాండవీయం 1966లో విడుదలైన తరువాత వాణిజ్యపరంగా విజయవంతమైంది. తొమ్మిది కేంద్రాల్లో శతదినోత్సవాన్ని పూర్తి చేసి, అనేక ప్రాంతాల్లో దీర్ఘకాలిక ప్రదర్శనను సాధించింది. ఈ చిత్రానికి నందమూరి త్రివిక్రమరావుకు ద్వితీయ ఉత్తమ చిత్రంగా రజత నంది పురస్కారం లభించింది. అధికారిక పురస్కారంతో పాటు ఎన్.టి. రామారావు ద్విపాత్రాభినయం, ఆయన దర్శకత్వ ప్రతిభ, టి.వి. రాజు సంగీతం, సముద్రాల రచన, రవికాంత్ నాగాయిచ్ ఛాయాగ్రహణం చిత్రానికి దీర్ఘకాలిక గుర్తింపును తెచ్చాయి. ముఖ్యంగా మత్తువదలరా నిద్దుర, ప్రియురాల సిగ్గేలనే, ఛాంగురే బంగారు రాజా, నల్లనివాడైన ఓ చెలి వంటి పాటలు చిత్ర సంగీత వారసత్వంలో స్థిరమైన స్థానాన్ని సంపాదించుకున్నాయి.

శ్రీకృష్ణ పాండవీయం యొక్క అసలైన ప్రాముఖ్యత ఒక విజయవంతమైన పౌరాణిక చిత్రంగా మాత్రమే చూడలేం. మహాభారతంలోని పరిచితమైన పాత్రలను కొత్త మానసిక దృష్టితో చూపించడం, కృష్ణుడి మేధస్సును కథకు కేంద్రంగా నిలపడం, దుర్యోధనుడి వ్యక్తిత్వాన్ని సమాంతరంగా నిర్మించడం, ఒకే నటుడితో రెండు పూర్తి విభిన్న పాత్రలను విశ్వసనీయంగా ఆవిష్కరించడం, పౌరాణిక దృశ్యాలకు సమర్థమైన కెమెరా భాషను ఉపయోగించడం, సంగీతాన్ని కథనంలో అంతర్భాగంగా మలచడం ఈ చిత్రాన్ని ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టాయి.

ముఖ్యంగా ఎన్.టి. రామారావు దర్శకుడిగా తీసుకున్న నిర్ణయాల్లో అత్యంత ప్రభావవంతమైనది కృష్ణుడిని దైవిక మహిమతో పాటు మానవ మేధస్సు కలిగిన నాయకుడిగా చూపించడం. దుర్యోధనుడికి ఆయన ఇచ్చిన గంభీరమైన ప్రతిరూపం దానికి వ్యతిరేక ధ్రువాన్ని సృష్టించింది. ఈ రెండు పాత్రల మధ్య ఉన్న మానసిక, రాజకీయ సంఘర్షణే చిత్రానికి నాటకీయ బలాన్ని ఇచ్చింది. టి.వి. రాజు సంగీతం ఆ సంఘర్షణకు మెలోడీ, భక్తి, శృంగారం, హాస్యం, జానపదత, పద్యగాన రూపాల్లో భావోద్వేగ విస్తృతిని అందించింది.

అందువల్ల శ్రీకృష్ణ పాండవీయం 1966 నాటి తెలుగు పౌరాణిక సినిమా వైభవానికి మాత్రమే ప్రతీక కాదు. కథ, దర్శకత్వం, ద్విపాత్రాభినయం, ఛాయాగ్రహణం, కళా రూపకల్పన, సంపాదకత్వం, సంగీతం, నృత్యం అన్నీ ఒకే సృజనాత్మక దిశలో పనిచేసిన సమగ్ర చిత్ర నిర్మాణానికి ఇది ఒక మంచి ఉదాహరణ. పరిచితమైన మహాభారత కథను ప్రేక్షకుడికి మళ్లీ ఆసక్తికరంగా అనుభూతి చేయించగలిగిన దాని సామర్థ్యమే ఈ చిత్రాన్ని కాలాతీతంగా నిలబెట్టింది.

పాండవ వనవాసం – 1965: సాంకేతిక విశేషాలు

1965 జనవరి 14న విడుదలైన పాండవ వనవాసం తెలుగు పౌరాణిక చిత్రాల చరిత్రలో ఒక విశిష్టమైన మైలురాయి. మాధవీ ప్రొడక్షన్స్ పతాకంపై ఎ.ఎస్.ఆర్. ఆంజనేయులు నిర్మించిన ఈ చిత్రానికి కమలాకర కామేశ్వరరావు దర్శకత్వం వహించారు. సముద్రాల రాఘవాచార్య రచన, సంభాషణలు, ఘంటసాల సంగీతం, సి. నాగేశ్వరరావు ఛాయాగ్రహణం, ఎ. సంజీవి, వీరప్ప, అంకినీడు సంపాదకత్వం చిత్రానికి ప్రధాన సాంకేతిక బలాలు. ఎన్.టి. రామారావు భీముడిగా, సావిత్రి ద్రౌపదిగా, ఎస్.వి. రంగారావు దుర్యోధనుడిగా, గుమ్మడి ధర్మరాజుగా, ఎం. బాలయ్య అర్జునుడిగా, ప్రభాకరరెడ్డి కర్ణుడిగా, మిక్కిలినేని దుశ్శాసనుడిగా, కాంతారావు శ్రీకృష్ణుడిగా నటించారు. దాదాపు 198 నిమిషాల నిడివి ఉన్న ఈ చిత్రం మహాభారతంలోని పాండవుల అరణ్యవాసాన్ని కేంద్రంగా చేసుకున్నప్పటికీ, ఒకే సంఘటనను సూటిగా చెప్పకుండా అనేక ఉపకథలను ప్రధాన భావరేఖతో అనుసంధానించింది. అందువల్ల ఇది కేవలం పౌరాణిక కథా చిత్రంగా కాకుండా కుటుంబ సంబంధాలు, ధర్మం, గర్వం, ప్రతీకారం, స్నేహం, భక్తి, వీరత్వం వంటి విలువలను దృశ్యరూపంలో ప్రతిష్ఠించిన విస్తృతమైన సినీ అనుభవంగా నిలిచింది.

పాండవ వనవాసం కథ మహాభారతంలోని కీలక ఘట్టాలతో ప్రారంభమవుతుంది. రాజసూయ యాగం తరువాత మాయాసభలో దుర్యోధనుడికి కలిగిన అవమానం, శకుని ప్రేరణతో జరిగిన జూదం, ధర్మరాజు రాజ్యాన్ని కోల్పోవడం, ద్రౌపదికి జరిగిన అవమానం, పాండవులు అరణ్యవాసానికి వెళ్లడం కథకు పునాది. అరణ్యంలో భీముడు హనుమంతుడిని కలుసుకోవడం, ద్రౌపది కోరిక మేరకు సౌగంధిక పుష్పాన్ని సాధించడం, దుర్యోధనుడు పాండవులను అవమానించేందుకు చేసిన ప్రయత్నం, గంధర్వుల చేతిలో అతని పరాభవం, ధర్మరాజు ఆజ్ఞతో భీమార్జునులు అతన్ని రక్షించడం, సైంధవుడు ద్రౌపదిని అపహరించడం వంటి ఘట్టాలు కథను విస్తరించాయి. సుభద్ర–అభిమన్యుల వివాహానికి సంబంధించిన నేపథ్యం, శశిరేఖ–అభిమన్యుల కథను అనుసంధానించిన ఘట్టాలు కూడా చిత్రానికి కుటుంబ వినోదపు పరిమాణాన్ని ఇచ్చాయి. ఈ ఉపకథలన్నింటి మధ్య ధర్మం అనే కేంద్ర భావాన్ని దర్శకుడు నిలబెట్టడం చిత్ర కథన నిర్మాణంలోని ప్రధాన విజయంగా చెప్పవచ్చు.

కమలాకర కామేశ్వరరావును తెలుగు పౌరాణిక చిత్రాల రూపకల్పనలో ప్రత్యేకమైన స్థానానికి చేర్చిన లక్షణాలు ఈ చిత్రంలో స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. ఆయన పౌరాణిక కథను కేవలం సంభాషణలు, పద్యాలు, వేషధారణల ఆధారంగా నడపలేదు. ప్రతి పాత్రకు ఒక ప్రత్యేకమైన దృశ్య స్వభావాన్ని ఇచ్చారు. పాండవుల అరణ్యవాసంలో కష్టాలు, ద్రౌపది ఆవేదన, భీముడి ఆగ్రహం, ధర్మరాజు నిగ్రహం, అర్జునుడి సమతుల్యత, దుర్యోధనుడి గర్వం – ఇవన్నీ కథనంలో వేర్వేరు భావరంగాలను సృష్టిస్తాయి. ఫలితంగా దాదాపు మూడు గంటల ఇరవై నిమిషాల నిడివి ఉన్నప్పటికీ చిత్రం ఒకే భావోద్వేగ స్థాయిలో సాగదు.

దర్శకుడి అత్యంత ముఖ్యమైన నిర్ణయం భీముడిని కథలో శక్తివంతమైన నాటకీయ కేంద్రంగా మలచడం. సాధారణంగా పాండవుల కథలో ధర్మరాజు నైతిక కేంద్రం, అర్జునుడు వీరత్వానికి ప్రతీకగా నిలుస్తారు. కానీ పాండవ వనవాసంలో భీముడి శారీరక బలం, ఆవేశం, అన్నదమ్ములపై ప్రేమ, ద్రౌపదిపై గౌరవం, అవమానాన్ని తట్టుకోలేని స్వభావం కథకు చలనశక్తిని ఇస్తాయి. ఈ పాత్రను ఎన్.టి. రామారావు తన శరీరభాష, స్వరంలోని తీవ్రత, సంభాషణ పలుకుబడి ద్వారా ప్రత్యేకంగా మలిచారు. కృష్ణుడు, ధర్మరాజు, అర్జునుడు వంటి పాత్రలతో పోలిస్తే భీముడి మాటల్లో తక్షణ ప్రతిస్పందన, శారీరక శక్తిపై నమ్మకం, భావోద్వేగ ఆవేశం ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. రామారావు దానికి అనుగుణంగా తన నటనా శైలిని మార్చారు.

భీముడిగా ఎన్.టి. రామారావు నటన ఈ చిత్రానికి ప్రధాన ఆకర్షణ. ఆయన కేవలం భారీ శరీరాకృతితో భీముడి పాత్రను సూచించలేదు; నడక, కూర్చునే తీరు, చేతి కదలికలు, చూపు, సంభాషణ పలికే వేగం ద్వారా పాత్ర స్వభావాన్ని నిర్మించారు. ధర్మరాజుతో మాట్లాడేటప్పుడు కనిపించే గౌరవం, ద్రౌపదిపై జరిగిన అన్యాయానికి స్పందించేటప్పుడు ఉప్పొంగే ఆగ్రహం, దుర్యోధనుడిని ఎదుర్కొన్నప్పుడు వ్యక్తమయ్యే సవాలు, హనుమంతుడి ముందు కనిపించే వినయం – ఈ విభిన్న స్థితులను ఒకే పాత్రలో సమన్వయించడం ఆయన నటనా ప్రతిభకు నిదర్శనం. ముఖ్యంగా భీముడు–దుర్యోధనుల మధ్య సంభాషణల్లో ఆయన స్వరం కేవలం మాటల్ని పలకదు; పాత్ర అంతర్గత కోపాన్ని ప్రేక్షకుడికి చేరవేస్తుంది.

ఎస్.వి. రంగారావు దుర్యోధనుడిగా భీముడికి సరైన నాటకీయ ప్రత్యర్థిని సృష్టించారు. ఆయన నటనలో దుర్యోధనుడి అహంకారం, అధికార భావం, అవమానాన్ని తట్టుకోలేని మనస్తత్వం స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. అయితే రంగారావు దుర్యోధనుడిని ఏకపక్షమైన దుష్టుడిగా చూపించలేదు. పాండవులపై ఉన్న అసూయ వెనుక అతని గర్వం, తన రాజ్యాధికారంపై ఉన్న నమ్మకం, కర్ణుడితో ఉన్న స్నేహం వంటి అంశాలను కూడా నటనలో ప్రతిబింబించారు. భీముడితో ఎదురెదురుగా నిలిచే సందర్భాల్లో రామారావు శారీరక ఉత్సాహానికి రంగారావు స్వరంలోని గంభీరత, ముఖంలోని స్థిరత్వం ప్రతిస్పందిస్తాయి. ఇద్దరి మధ్య ఈ నటనా వ్యత్యాసం సంఘర్షణకు మరింత బలం ఇచ్చింది.

సావిత్రి ద్రౌపదిగా నటించడం చిత్రంలోని భావోద్వేగ స్థాయిని మరింత లోతుగా చేసింది. ఆమె ద్రౌపది కేవలం బాధను వ్యక్తం చేసే పాత్ర కాదు. తనకు జరిగిన అవమానాన్ని గుర్తుంచుకునే స్త్రీగా, భర్తలపై విశ్వాసం ఉంచే భార్యగా, తన కోరికలను స్పష్టంగా చెప్పగల వ్యక్తిగా, ధర్మాన్ని ప్రశ్నించే సందర్భాల్లో తన స్వరాన్ని వినిపించే పాత్రగా కనిపిస్తుంది. సావిత్రి కళ్లతో భావాన్ని వ్యక్తం చేయగల అసాధారణ సామర్థ్యాన్ని ఈ చిత్రంలోని అనేక సన్నివేశాల్లో ఉపయోగించారు. సంభాషణ కంటే ముందే ముఖంలో భావం కనిపించడం ఆమె నటనకు ప్రత్యేకమైన బలం.

గుమ్మడి ధర్మరాజుగా భీముడికి పూర్తి విరుద్ధమైన స్వభావాన్ని తీసుకొచ్చారు. ఆయన మాటల్లో నిగ్రహం, ప్రవర్తనలో ధర్మబద్ధత, సంక్షోభ సమయంలో నిర్ణయం తీసుకునే స్థిరత్వం కనిపిస్తాయి. భీముడు తక్షణ చర్యకు ప్రతీక అయితే ధర్మరాజు ఆలోచన, నియమం, క్షమకు ప్రతీక. ఈ ఇద్దరి మధ్య ఉన్న స్వభావ వ్యత్యాసమే పాండవ కుటుంబంలోని అంతర్గత సమతుల్యతను తెరపై బలపరిచింది. ఎం. బాలయ్య అర్జునుడిగా ప్రశాంతమైన వీరత్వాన్ని చూపగా, కాంతారావు శ్రీకృష్ణుడిగా దైవిక ప్రశాంతత, చిరునవ్వులోని మేధస్సును సమర్థంగా పలికించారు.

చిత్రంలోని ఉపపాత్రలు కూడా ప్రధాన కథకు తగిన బలం ఇచ్చాయి. ప్రభాకరరెడ్డి కర్ణుడిగా దుర్యోధనుడిపై ఉన్న విశ్వాసాన్ని, అతని గర్వాన్ని ప్రతిబింబించారు. మిక్కిలినేని దుశ్శాసనుడిగా కౌరవుల అహంకార వాతావరణాన్ని బలపరిచారు. పద్మనాభం వంటి నటులు కథలోని గంభీరతకు మధ్య తేలికైన వినోదాన్ని అందించారు. రుక్మిణి, గాంధారి వంటి పాత్రలు పౌరాణిక కుటుంబ ప్రపంచాన్ని విస్తరించాయి. రాజసులోచన, హేమ మాలిని నృత్య ప్రదర్శనలు చిత్ర దృశ్య వైభవానికి అదనపు ఆకర్షణగా నిలిచాయి. పాండవ వనవాసంతో హేమ మాలిని తెలుగు తెరపై నృత్య కళాకారిణిగా పరిచయమయ్యారు. ఆమె తరువాత భారతీయ సినీ రంగంలో అగ్రస్థానానికి చేరుకున్న నేపథ్యంలో ఈ తొలి తెలుగు తెర ప్రవేశానికి ప్రత్యేక చారిత్రక ప్రాధాన్యం ఉంది.

సాంకేతికంగా పాండవ వనవాసం తన కాలపు భారీ పౌరాణిక చిత్ర నిర్మాణ ప్రమాణాలకు అనుగుణంగా రూపొందింది. సి. నాగేశ్వరరావు ఛాయాగ్రహణం రాజసభలు, అరణ్య ప్రాంతాలు, యుద్ధ వాతావరణం, దేవతా ఘట్టాలు, ఉత్సవ సన్నివేశాలకు తగిన దృశ్య రూపాన్ని ఇచ్చింది. నలుపు తెలుపు చిత్రంలో వేషధారణ, ఆభరణాలు, ముఖాభినయాలు, సెట్ల ఆకృతులు స్పష్టంగా కనిపించేలా కాంతి వినియోగం కీలకం. ముఖ్యంగా భీముడు, దుర్యోధనుడు వంటి భారీ పాత్రలను ఫ్రేమ్‌లో బలంగా నిలబెట్టేందుకు కెమెరా కోణాలను ఉపయోగించడం, సమూహ దృశ్యాల్లో పాత్రల స్థాయిని స్పష్టంగా చూపించడం ఛాయాగ్రహణంలోని ముఖ్యమైన లక్షణాలు.

కళా రూపకల్పనలో రాజసభలు, అరణ్యాలు, ఆశ్రమాలు, దేవతా ప్రదేశాలు, ఉత్సవ వేదికలు వేర్వేరు దృశ్య స్వభావాలను కలిగి ఉంటాయి. పాండవుల అరణ్యవాసానికి ప్రకృతి, నిరాడంబరత ప్రధాన నేపథ్యంగా ఉంటే, హస్తినాపురం, ఇంద్రప్రస్థం వంటి రాజ్య దృశ్యాలకు వైభవం అవసరం. ఈ వ్యత్యాసాన్ని సెట్ల నిర్మాణం, దుస్తులు, ఆభరణాలు, వస్తువుల అమరిక ద్వారా స్పష్టంగా చూపించారు. పౌరాణిక చిత్రం అయినప్పటికీ ప్రతి ప్రదేశం కథలోని పాత్రల స్థితిని ప్రతిబింబించేలా ఉండటం దృశ్య రూపకల్పనకు ఉన్న క్రమశిక్షణను తెలియజేస్తుంది.

ఎడిటింగ్ పరంగా పాండవ వనవాసం మరింత క్లిష్టమైన నిర్మాణం. ఇందులో ఒకే కథా రేఖ లేదు; పాండవుల అరణ్య జీవితం, కౌరవుల కుట్రలు, గంధర్వ ఘట్టం, సైంధవుడి దురాశ, గటోత్కచుడి హాస్యభరితమైన పరిణామాలు, అభిమన్యు–శశిరేఖ వివాహం వంటి అనేక కథా భాగాలు ఉన్నాయి. ఎ. సంజీవి, ఎస్.పి.ఎస్. వీరప్ప, అంకినీడు సంపాదకత్వం ఈ విభిన్న భాగాలను ప్రధాన కథా ప్రవాహంతో అనుసంధానించింది. ఒక సంఘటన నుంచి మరొకదానికి మారేటప్పుడు కథలోని కేంద్ర భావం కోల్పోకుండా చూడటం చిత్ర సంపాదకత్వంలోని ముఖ్యమైన సవాలు.

పాండవ వనవాసం నిర్మాణంలో మరో చారిత్రక అంశం కె. రాఘవేంద్రరావు సహాయ దర్శకుడిగా పనిచేయడం. తరువాత తెలుగు సినిమా చరిత్రలో వందకు పైగా చిత్రాలకు దర్శకత్వం వహించిన ఆయనకు ఈ చిత్రం తొలి దశలోనే సినిమా నిర్మాణ ప్రక్రియను దగ్గరగా పరిశీలించే అవకాశం కల్పించింది. కమలాకర కామేశ్వరరావు వంటి అనుభవజ్ఞుడైన పౌరాణిక దర్శకుడి వద్ద పనిచేయడం ఆయన భవిష్యత్తు దర్శకత్వ ప్రయాణానికి ఒక ముఖ్యమైన శిక్షణా దశగా భావించవచ్చు.

పాండవ వనవాసం సంగీతానికి వస్తే, ఘంటసాల స్వరకల్పన చిత్రం భావ ప్రపంచానికి మరో పరిమాణాన్ని ఇచ్చింది. ఈ చిత్రంలోని పాటలు కేవలం వినోదం కోసం చేర్చిన గీతాలు కావు. భక్తి, ప్రేమ, విరహం, వీరత్వం, ఆవేదన, హాస్యం, జానపద చలాకీతనం వంటి భిన్న భావాలకు వేర్వేరు సంగీత రూపాలను ఆయన సృష్టించారు. సముద్రాల రాఘవాచార్య, ఆరుద్ర, కొసరాజు రచనలు ఈ వైవిధ్యానికి సాహిత్య పునాది. ఘంటసాల, పి. సుశీల, పి. లీల, ఎస్. జానకి, ఎల్.ఆర్. ఈశ్వరి, పి.బి. శ్రీనివాస్, మాధవపెద్ది సత్యం, ఎం. బాలమురళీకృష్ణ వంటి గాయకుల స్వరాలు చిత్ర సంగీతానికి విస్తృతమైన రంగులను అందించాయి.

హిమగిరి సొగసులో ఘంటసాల, పి. సుశీల గాత్రాల సమ్మేళనానికి మంచి ఉదాహరణ. ఈ గీతంలో పౌరాణిక వాతావరణానికి తగిన గాంభీర్యం ఉన్నప్పటికీ, మెలోడీని ముందుకు తెచ్చిన తీరు పాటను సులభంగా గుర్తుండిపోయేలా చేసింది. ఘంటసాల గాత్రంలోని స్థిరత్వం, పి. సుశీల స్వరంలోని మృదుత్వం పరస్పరం సమతుల్యం చేసుకుంటాయి. పౌరాణిక నేపథ్యంలోని ప్రేమ, సౌందర్యాన్ని ప్రేక్షకుడికి చేరవేయడంలో ఈ పాట కీలక పాత్ర పోషించింది.

రాగాలు మేళవింప హృదయాలు పరవశింప మరో ముఖ్యమైన గీతం. ఘంటసాల, పి. సుశీల కలిసి పాడిన ఈ పాటలో సంగీతమే ప్రేమను వ్యక్తం చేసే భాషగా మారుతుంది. పాటలోని స్వరప్రవాహం, ప్రశ్న–సమాధాన శైలి, గాత్రాల పరస్పర స్పందన దృశ్యంలోని రొమాంటిక్ భావాన్ని బలపరుస్తాయి. పౌరాణిక కథలోనూ మానవ సంబంధాలకు ఎంత ప్రాధాన్యం ఉందో ఈ పాట సూచిస్తుంది.

నా చందమామ నీవే భామలో ఘంటసాల–పి. సుశీల గాత్రాలు మరింత మృదువైన ప్రేమ భావాన్ని తీసుకొస్తాయి. పౌరాణిక పాత్రల మధ్య ప్రేమను ఆధునిక సినీ మెలోడీకి దగ్గరగా వినిపించేలా చేయడం ఘంటసాల ప్రత్యేకత. పాటలోని స్వర విరామాలు, గాత్రాల పరస్పర మార్పిడి, పదాల స్పష్టత ప్రేమను అతిశయోక్తి లేకుండా వ్యక్తం చేస్తాయి. అందువల్ల ఈ గీతం కథలోని పౌరాణిక వాతావరణానికి భిన్నమైనప్పటికీ దానితో అసంగతంగా అనిపించదు.

దేవా దీనబాంధవ పి. లీల గాత్రంలో వినిపించే భక్తి గీతం. ఆమె స్వరంలోని స్పష్టత, మాధుర్యం, భక్తి భావానికి అనుగుణంగా ఉండే నిగ్రహం ఈ పాటకు ప్రత్యేకమైన శోభను ఇచ్చాయి. భక్తిగీతాన్ని అతిగా గంభీరంగా కాకుండా ఆత్మీయంగా వినిపించడం ఆమె గానశైలిలోని బలం. ఇదే విధంగా మహినేలే మహారాజు వంటి గీతాల్లో పి. లీల, ఎల్.ఆర్. ఈశ్వరి గాత్రాల వైవిధ్యం సంగీతానికి మరొక రంగును తెచ్చింది.

విధి వంచితులై ఘంటసాల గానంలోని భావోద్వేగ తీవ్రతకు మంచి ఉదాహరణ. మహాభారతంలోని పాత్రలు తమ జీవితంలో ఎదుర్కొంటున్న అన్యాయం, విధి, అవమానం వంటి భావాలకు ఈ పాట స్వరరూపం ఇస్తుంది. ఘంటసాల గాత్రం ఇలాంటి సందర్భాల్లో కేవలం స్వరాన్ని పలకదు; పదంలోని భావాన్ని నేరుగా శ్రోతకు అందిస్తుంది. ఆయన ఉచ్చారణలోని స్పష్టత, దీర్ఘ స్వరాలను నియంత్రించే తీరు, భావానికి అనుగుణంగా స్వరాన్ని మృదువుగా లేదా బలంగా మార్చగల సామర్థ్యం ఈ పాటలో స్పష్టంగా వినిపిస్తుంది.

మనోజవం మారుతతుల్యవేగం వంటి హనుమత్ స్తుతి చిత్రంలోని భక్తి, శాస్త్రీయ సంగీత పరిమాణాన్ని పెంచింది. సంప్రదాయ సాహిత్యాన్ని ఘంటసాల తన గాత్రంతో పాడిన తీరు పౌరాణిక చిత్రానికి తగిన ఆధ్యాత్మిక వాతావరణాన్ని సృష్టించింది. భీముడు హనుమంతుడిని కలుసుకునే ఘట్టానికి ఈ సంగీతం కేవలం నేపథ్య అలంకారం కాదు; పాండవ వనవాస కథలోని ధార్మిక, ఆధ్యాత్మిక పరంపరను గుర్తుచేసే సాధనంగా పనిచేస్తుంది.

ఓ వన్నెకాడ వంటి గీతం మరో భిన్నమైన సంగీత ప్రపంచాన్ని తెరపైకి తీసుకొచ్చింది. ఎస్. జానకి గాత్రంలోని చలాకీతనం, జానపద స్పర్శ, మృదువైన సరసత ఈ పాటను పౌరాణిక గీతాల గంభీరత నుంచి పూర్తిగా వేరుచేస్తాయి. మొగలిరేకుల సిగదానా వంటి ఘంటసాల–ఎల్.ఆర్. ఈశ్వరి గీతంలో కూడా జానపద చలాకీతనం, సంభాషణాత్మకత, లయాత్మక ఉత్సాహం కనిపిస్తాయి. ఈ పాటల వల్ల పాండవ వనవాసం సంగీతం ఒకే రకమైన పౌరాణిక స్వరూపంలో చిక్కుకోకుండా విస్తృతమైన ప్రజా సంగీత రుచిని అందుకుంది.

మాయలతో జనియించి వంటి గీతం భీముడు–దుర్యోధనుల సంఘర్షణకు సంగీత రూపం ఇస్తుంది. ఘంటసాల గాత్రంలోని ఆగ్రహం, వ్యంగ్యం, సవాలు ఈ పాటలో పాత్రల మధ్య ఉన్న శత్రుత్వాన్ని మరింత బలపరుస్తాయి. మరోవైపు ఓ కమలాననా వంటి పి.బి. శ్రీనివాస్ గీతం మృదువైన గానశైలిని పరిచయం చేస్తుంది. పాండవ వనవాసంలో గాయకుల ఎంపిక కూడా పాత్రల స్వభావానికి, పాటల భావానికి అనుగుణంగా ఉండటం ఘంటసాల సంగీత దర్శకుడిగా చూపించిన నైపుణ్యాన్ని తెలియజేస్తుంది.

భీముడు–దుర్యోధనుల మధ్య వచ్చే సంభాషణాత్మక పద్యాలు కూడా చిత్ర సంగీత–నాటకీయ నిర్మాణంలో కీలకం. ఘంటసాల, మాధవపెద్ది సత్యం వంటి గాయకుల స్వరాల్లో వినిపించే ఈ భాగాలు సాధారణ పాటల కంటే ఎక్కువగా నాటకీయ వాదప్రతివాదాల్లా పనిచేస్తాయి. ఇక్కడ గానం, సంభాషణ, నటన మధ్య సరిహద్దులు చెరిగిపోతాయి. పాత్రల గర్వం, పాత కక్షలు, వీరత్వం, అవమాన భావం అన్నీ పద్యాల ద్వారా ప్రేక్షకుడికి చేరుతాయి. పౌరాణిక చిత్రాల్లో సంగీతాన్ని కథా సంఘర్షణలో భాగంగా ఉపయోగించిన విధానానికి ఇది మంచి ఉదాహరణ.

పాండవ వనవాసం సంగీతం మొత్తం మీద ఘంటసాల సాధించిన సమతుల్యత విశేషం. ఒకవైపు హిమగిరి సొగసులోని మెలోడీ, రాగాలు మేళవింపలోని ప్రేమ, నా చందమామలోని సౌందర్యం; మరోవైపు దేవా దీనబాంధవ, మనోజవం మారుతతుల్యవేగం వంటి భక్తి గీతాలు; ఇంకోవైపు మాయలతో జనియించి వంటి వీర–సంఘర్షణాత్మక గీతాలు, మొగలిరేకుల సిగదానా వంటి జానపద గీతాలు – ఈ విభిన్న స్వర ప్రపంచాలను ఒకే చిత్రంలో సమన్వయం చేశారు. అందువల్ల సంగీతం కథలోని వాతావరణాన్ని మాత్రమే మార్చలేదు; పాత్రల అంతరంగాలను కూడా ప్రేక్షకుడికి చేరవేసింది.

పాండవ వనవాసం నిర్మాణంలో ప్రత్యేక ప్రభావాలు, నృత్య దృశ్యాలు, భారీ సెట్లు, సమూహ సన్నివేశాలు కూడా ప్రాధాన్యం పొందాయి. ముఖ్యంగా గంధర్వుల ఘట్టం, హనుమంతుడితో భీముడి సమావేశం, సైంధవుడి అపహరణ, గటోత్కచుడి హాస్యభరితమైన మాయాజాల సన్నివేశాలు, వివాహ సందర్భాలు చిత్రానికి దృశ్య వైవిధ్యాన్ని ఇచ్చాయి. ఆ కాలపు సాంకేతిక పరిమితుల్లో ఇలాంటి విభిన్న ప్రపంచాలను ఒకే చిత్రంలో నిర్మించడానికి కళా విభాగం, ఛాయాగ్రహణం, ప్రత్యేక ప్రభావాలు, మేకప్, దుస్తులు, నృత్య రూపకల్పన వంటి విభాగాల సమన్వయం అవసరం. ఈ సమన్వయం చిత్రాన్ని సాధారణ స్టూడియో నాటకీకరణ స్థాయి నుంచి విస్తృతమైన సినీ అనుభవంగా తీసుకెళ్లింది.

పాండవ వనవాసం విజయానికి మరో కారణం ప్రేక్షకుల పరిచయమైన మహాభారత కథను కొత్త నటనా కోణాలతో చెప్పడం. కథ ప్రేక్షకుడికి తెలిసినదే అయినా, భీముడి పాత్రను ఎన్.టి. రామారావు ఎలా మలిచారు, దుర్యోధనుడిగా ఎస్.వి. రంగారావు ఎలా స్పందించారు, ద్రౌపదిగా సావిత్రి ఎలా భావాన్ని వ్యక్తం చేశారు, కృష్ణుడిగా కాంతారావు ఎలా ప్రశాంతతను తీసుకొచ్చారు అనే అంశాలే సినిమాను ఆసక్తికరంగా మార్చాయి. తెలిసిన కథను కొత్త అనుభూతిగా మార్చడం పౌరాణిక సినిమాకు అత్యంత కష్టమైన పని. కమలాకర కామేశ్వరరావు దానిని ప్రధానంగా నటన, సంగీతం, దృశ్య నిర్మాణం ద్వారా సాధించారు.

వాణిజ్యపరంగా కూడా పాండవ వనవాసం అసాధారణ విజయాన్ని సాధించింది. 1965 జనవరి 14న విడుదలైన ఈ చిత్రం 24 కేంద్రాల్లో శతదినోత్సవాన్ని పూర్తి చేసి, అనేక థియేటర్లలో 175 రోజుల ప్రదర్శనను సాధించింది. దీర్ఘకాలిక ప్రదర్శనతో పాటు తరువాత అనేకసార్లు పునర్విడుదల కావడం, ప్రేక్షకుల్లో దీని స్థిరమైన ఆదరణను సూచిస్తుంది. ఆ కాలంలో అత్యధిక వసూళ్లు సాధించిన తెలుగు చిత్రాల్లో ఇది ఒకటిగా నిలిచింది. ప్రధాన జాతీయ లేదా రాష్ట్ర స్థాయి పోటీ పురస్కారం లభించినట్లు స్పష్టమైన ఆధారం లేకపోయినా, వాణిజ్య విజయం, దీర్ఘకాలిక ప్రదర్శన, పునర్విడుదలలు, నటీనటుల ప్రశంసలు, ఘంటసాల సంగీతానికి లభించిన చిరస్థాయి ఆదరణ ఈ చిత్రానికి లభించిన ప్రధాన గుర్తింపులు. ముఖ్యంగా ఎన్.టి. రామారావు భీముడి పాత్రకు తెచ్చిన భిన్నమైన శరీరభాష, స్వరతీరు, ఎస్.వి. రంగారావు దుర్యోధనుడి నటన, సావిత్రి ద్రౌపది పాత్ర, ఘంటసాల సంగీతం చిత్రానికి ప్రత్యేకమైన స్థానం కల్పించాయి.

పాండవ వనవాసం మొత్తంగా పరిశీలిస్తే దాని బలం ఒకే అంశంలో లేదు. మహాభారతంలోని విస్తృతమైన కథా ప్రపంచాన్ని ఎంచుకున్న ఘట్టాల ద్వారా సంక్షిప్తంగా, నాటకీయంగా చెప్పిన రచన; ప్రతి పాత్రకు ప్రత్యేకమైన నటనా స్వరూపాన్ని ఇచ్చిన దర్శకత్వం; నలుపు తెలుపు ఛాయాగ్రహణంలో సృష్టించిన దృశ్య వైవిధ్యం; భారీ పౌరాణిక నిర్మాణానికి తగిన కళా రూపకల్పన; కథా ప్రవాహాన్ని నిలబెట్టిన సంపాదకత్వం; వీటన్నింటికీ భావోద్వేగ విస్తృతిని ఇచ్చిన ఘంటసాల సంగీతం – ఇవన్నీ కలిసి చిత్రాన్ని నిర్మించాయి.

ప్రత్యేకంగా ఘంటసాల సంగీతం పాండవ వనవాసానికి కాలాతీతమైన శక్తిని ఇచ్చింది. పాటలు కథను నిలిపివేసే అలంకారాలుగా కాకుండా పాత్రల భావాలను విస్తరించే సాధనాలుగా పనిచేశాయి. భక్తి గీతాలు ఆధ్యాత్మిక వాతావరణాన్ని నిర్మిస్తే, ప్రేమగీతాలు పౌరాణిక పాత్రలను మానవీయంగా మార్చాయి; వీరగీతాలు సంఘర్షణను తీవ్రతరం చేశాయి; జానపద గీతాలు కథకు ప్రజా సంస్కృతి రుచిని అందించాయి. ఘంటసాల స్వరరచనలో శాస్త్రీయ సంగీతపు పునాది, మెలోడీపై స్పష్టమైన దృష్టి, గాత్రాల ఎంపికలోని వైవిధ్యం కలిసి చిత్ర సంగీతాన్ని సమగ్రంగా తీర్చిదిద్దాయి.

పాండవ వనవాసం 1965 నాటి తెలుగు పౌరాణిక సినిమా సాంకేతిక, కళాత్మక పరిణతికి ప్రాతినిధ్యం వహించే చిత్రం. కమలాకర కామేశ్వరరావు దర్శకత్వం మహాభారతంలోని పరిచితమైన ఘట్టాలను కేవలం పునరావృతం చేయకుండా, పాత్రల అంతర్గత సంఘర్షణలతో కూడిన నాటకీయ అనుభవంగా మలిచింది. ఎన్.టి. రామారావు భీముడికి ఇచ్చిన శక్తివంతమైన రూపం, ఎస్.వి. రంగారావు దుర్యోధనుడి గర్వానికి ఇచ్చిన గంభీరత, సావిత్రి ద్రౌపదికి అందించిన భావోద్వేగ లోతు, కాంతారావు కృష్ణుడి ప్రశాంతత, గుమ్మడి ధర్మరాజు నిగ్రహం కలిసి చిత్రానికి నటనా వైభవాన్ని అందించాయి. వాటికి ఘంటసాల సంగీతం భావోద్వేగ స్వరూపాన్ని జోడించింది. అందుకే పాండవ వనవాసం ఒక విజయవంతమైన పౌరాణిక చిత్రం మాత్రమే కాకుండా, కథ, నటన, సంగీతం, దృశ్య నిర్మాణం, సాంకేతిక నైపుణ్యం పరస్పరం ఎలా బలపరచుకోవచ్చో చూపించిన తెలుగు సినిమా క్లాసిక్‌గా నిలిచింది.

పాతాళ భైరవి – 1951: తెలుగు జానపద చిత్రరాజం

1951 మార్చి 15న విడుదలైన పాతాళ భైరవి తెలుగు చలనచిత్ర చరిత్రలో ఒక కీలక మలుపు. విజయా ప్రొడక్షన్స్ పతాకంపై బి. నాగిరెడ్డి, ఆలూరి చక్రపాణి నిర్మించిన ఈ చిత్రం కె.వి. రెడ్డి దర్శకత్వ ప్రతిభకు, పింగళి నాగేంద్రరావు రచనా వైభవానికి, ఘంటసాల సంగీత సృజనకు, మార్కస్ బార్ట్‌లే ఛాయాగ్రహణ నైపుణ్యానికి, ఎన్.టి. రామారావు, ఎస్.వి. రంగారావు నటనా శక్తికి అద్భుతమైన సమ్మేళనం. కేవలం జానపద కథను తెరపై చూపించడం కాకుండా, దాన్ని ఒక సంపూర్ణ దృశ్య వినోదంగా, మాయాజాలంతో కూడిన సాహసగాథగా, ప్రేమకథగా, హాస్యభరితమైన కుటుంబ వినోదంగా తీర్చిదిద్దడం ఈ చిత్రం ప్రత్యేకత. దాదాపు 195 నిమిషాల నిడివి ఉన్న ఈ చిత్రం తెలుగు, తమిళ భాషల్లో ఏకకాలంలో నిర్మించబడింది. ఈ చిత్రం నిర్మాణానికి దాదాపు ఒక సంవత్సరం సమయం పట్టడం, అప్పటి సాంకేతిక పరిమితులను దృష్టిలో పెట్టుకుంటే, నిర్మాణ బృందం చూపించిన శ్రద్ధకు నిదర్శనం. పాతాళ భైరవి కేవలం విజయవంతమైన సినిమా కాదు; తెలుగు జానపద చిత్రానికి ఒక ప్రమాణాన్ని నిర్దేశించిన చిత్రం.

విజయా ప్రొడక్షన్స్ తొలి చిత్రం షావుకారు విమర్శకుల ప్రశంసలు పొందినా ఆశించిన స్థాయిలో వాణిజ్య విజయం సాధించలేదు. ఆ అనుభవం తరువాత ప్రేక్షకులను విస్తృతంగా ఆకర్షించే కథ అవసరమని నాగిరెడ్డి, చక్రపాణి భావించారు. కె.వి. రెడ్డికి జానపద కథను తెరకెక్కించే బాధ్యత అప్పగించారు. పింగళి నాగేంద్రరావు రూపొందించిన కథకు కాశీ మజిలీ కథల ప్రభావం ఉండగా, అరేబియన్ నైట్స్‌లోని అలావుద్దీన్ కథా ప్రపంచం నుంచి కూడా ప్రేరణ పొందింది. అయితే పాతాళ భైరవి ఎక్కడా ఒక అనువాదం లేదా అనుకరణలా అనిపించదు. భారతీయ జానపద వాతావరణం, రాచరికం, ప్రేమ, మాయాజాలం, దేవతారాధన, హాస్యం, సాహసం వంటి అంశాలను స్థానిక సాంస్కృతిక ఊహాశక్తితో కలిపి ఒక స్వతంత్ర సినీ ప్రపంచాన్ని సృష్టించారు. పింగళి నాగేంద్రరావు కథ, సంభాషణలు, పాటలకు బలమైన పునాది వేశారు. కె.వి. రెడ్డి, కమలాకర కామేశ్వరరావు స్క్రీన్‌ప్లేను రూపొందించారు. కథను ముందుగా బలంగా నిర్మించి, తరువాత దృశ్యరూపాన్ని రూపొందించడం ఈ చిత్ర నిర్మాణంలోని ముఖ్యమైన లక్షణం.

పాతాళ భైరవి కథ పైకి చూస్తే చాలా సరళమైనది. ఉజ్జయిని రాజు కుమార్తె ఇందుమతిని ప్రేమించే తోట రాముడు ఒక సాధారణ మాలి కుమారుడు. సామాజికంగా తనకంటే ఉన్నతమైన కుటుంబానికి చెందిన రాజకుమార్తెను వివాహం చేసుకోవాలంటే తాను అపారమైన సంపదను సంపాదించాలి. అదే సమయంలో నేపాళ మాంత్రికుడు పాతాళ భైరవి దేవతను ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి ధైర్యవంతుడైన యువకుడిని బలిగా సమర్పించాలనుకుంటాడు. రాముడిలో ఆ ధైర్యాన్ని గుర్తించిన మాంత్రికుడు అతన్ని తన వెంట తీసుకెళ్తాడు. మొదట మాంత్రికుడి మాటలను నమ్మిన రాముడు తరువాత అతని కుట్రను గ్రహిస్తాడు. మాంత్రికుడిని జయించి పాతాళ భైరవి అనుగ్రహాన్ని పొందుతాడు. సంపదను సంపాదించి ఇంద్రుమతిని వివాహం చేసుకునే దిశగా కథ సాగుతుంది. కానీ మాంత్రికుడు తిరిగి రావడం, ఇందుమతిని అపహరించడం, రాముడు అతన్ని మరోసారి ఎదుర్కోవడం వంటి సంఘటనలతో కథ చివరి వరకు ఉత్కంఠ కొనసాగుతుంది.

ఈ కథను గొప్ప సినిమాగా మార్చింది కథలోని మౌలికత కంటే దాన్ని చెప్పిన విధానం. కె.వి. రెడ్డి ప్రేక్షకుడికి కథ ముగింపు ముందే తెలిసినా ఆసక్తి తగ్గకుండా కథనాన్ని నిర్మించారు. జానపద కథలో ఉండే అద్భుతాలు, మంత్రాలు, శాపాలు, దేవతలు, రాజ్యాలు అన్నీ ఉన్నాయి. కానీ వాటి మధ్య ప్రేమ, ఆశ, మోసం, ధైర్యం, హాస్యం, మానవ బలహీనతలను కూడా చేర్చారు. అందువల్ల పాతాళ భైరవి పిల్లలకు మాత్రమే నచ్చే అద్భుత కథగా మిగలలేదు; పెద్దలకు కూడా కథా ఆసక్తి, హాస్యం, సాహసం, భావోద్వేగం అందించే కుటుంబ వినోదంగా మారింది.

తోట రాముడి పాత్రకు ఎన్.టి. రామారావును ఎంపిక చేయడం ఈ చిత్ర చరిత్రలో అత్యంత కీలకమైన నిర్ణయాల్లో ఒకటి. కె.వి. రెడ్డి మొదట అక్కినేని నాగేశ్వరరావును హీరోగా ఆలోచించినట్లు చెప్పబడుతుంది. అయితే విజయా సంస్థకు ఎన్.టి. రామారావుపై అప్పటికే ఒప్పందం ఉండటంతో ఆయనను పరిశీలించారు. అదే సమయంలో సంసారం చిత్రంలో అక్కినేని నాగేశ్వరరావుతో కలిసి నటిస్తున్న రామారావు షూటింగ్ విరామంలో టెన్నిస్ ఆడుతున్నప్పుడు ఒక సంఘటన కె.వి. రెడ్డిని ఆకట్టుకుంది. బంతిని పలుమార్లు తప్పించిన తరువాత రామారావు రెండు చేతులతో రాకెట్ పట్టుకుని బలంగా కొట్టిన తీరు, ఆయనలోని శక్తి, ఉత్సాహం, దృఢత్వాన్ని దర్శకుడికి చూపించింది. తన జానపద హీరోకు కావాల్సిన శరీర భాష, సాహస స్వభావం రామారావులో ఉన్నాయని కె.వి. రెడ్డి భావించారు. ఆ ఎంపిక చివరకు తెలుగు సినీ చరిత్రనే మార్చింది. తోట రాముడిగా రామారావు తనలోని సాహసపరుడిని, ప్రేమికుడిని, హాస్యాన్ని అర్థం చేసుకునే యువకుడిని, ప్రమాదాన్ని ఎదుర్కొనే వీరుడిని ఒకే పాత్రలో చూపించారు.

తోట రాముడు ఎక్కడా అతిశయోక్తి చేసిన వీరుడిగా కనిపించడు. మొదట అతను ఒక సాధారణ యువకుడు. ప్రేమ కోసం సంపదను సంపాదించాలని కోరుకుంటాడు. మాంత్రికుడి కుట్రలో చిక్కుకున్నప్పుడు అతని తెలివి బయటపడుతుంది. ప్రమాదాలను ఎదుర్కొన్నప్పుడు ధైర్యం పెరుగుతుంది. చివరికి తన ప్రేమను, రాజ్యాన్ని, న్యాయాన్ని కాపాడే స్థాయికి ఎదుగుతాడు. ఈ పరిణామాన్ని రామారావు తన శరీరభాషలో కూడా చూపించారు. ప్రారంభంలో తేలికైన నడక, ప్రేమ సన్నివేశాల్లో సౌమ్యత, సాహస దృశ్యాల్లో ఉత్సాహం, క్లైమాక్స్‌లో దృఢత్వం – పాత్ర మార్పుకు అనుగుణంగా ఆయన నటనా శైలి మారుతుంది. ఈ చిత్రంతో ఆయనకు వచ్చిన విపరీతమైన ప్రజాదరణ తరువాత ఆయనను తెలుగు సినిమా అగ్రనటుడిగా స్థిరపరచడంలో కీలక పాత్ర పోషించింది.

ఎస్.వి. రంగారావు నేపాళ మాంత్రికుడిగా చేసిన నటన పాతాళ భైరవి యొక్క మరో ప్రధాన స్తంభం. మొదట ఈ పాత్రకు ముక్కామల కృష్ణమూర్తిని పరిశీలించినా, కె.వి. రెడ్డి చివరకు ఎన్.టి. రామారావుకు భిన్నమైన నటనా వ్యక్తిత్వం కలిగిన వ్యక్తి ఈ పాత్రలో ఉండాలని భావించి రంగారావును ఎంపిక చేశారు. ఈ నిర్ణయం అద్భుతంగా పనిచేసింది. మాంత్రికుడి పాత్ర కేవలం భయపెట్టే ప్రతినాయకుడిగా ఉంటే చిత్రం అంతగా గుర్తుండిపోయేది కాదు. రంగారావు దానిలో మేధస్సు, కుటిలత్వం, ఆత్మవిశ్వాసం, వ్యంగ్యం, మాయాజాలం అన్నీ కలిపారు.

ఎస్.వి. రంగారావు ముఖం ఈ పాత్రకు ప్రత్యేకమైన శక్తిని ఇచ్చింది. ఆయన కళ్లలోని చలనం, నెమ్మదిగా పలికే సంభాషణ, చిరునవ్వులోని మోసం, చేతి కదలికల్లోని నియంత్రణ – ఇవన్నీ కలిసి నేపాళ మాంత్రికుడిని ఒక భయంకరమైన కానీ ఆకర్షణీయమైన పాత్రగా మార్చాయి. ముఖ్యంగా సాహసం సేయరా డింభకా అనే పలుకు తరువాత తెలుగు ప్రజల సామూహిక జ్ఞాపకంలో భాగమైంది. ఆయన పాత్రలోని ప్రత్యేకమైన పదప్రయోగాలు, శరీర భాష, గంభీరమైన వ్యక్తిత్వం తరువాతి తరాల ప్రతినాయక పాత్రలకు కూడా ఒక మాదిరిగా నిలిచాయి. తోట రాముడి యౌవనోత్సాహానికి ఎదురుగా నేపాళ మాంత్రికుడి వయసు, అనుభవం, కుటిలత్వం నిలవడం వల్ల వారి మధ్య సంఘర్షణ మరింత ఆసక్తికరంగా మారింది.

కె. మాలతి ఇందుమతిగా చిత్రానికి అవసరమైన ప్రేమ, సౌందర్యం, రాజకుటుంబ గౌరవాన్ని అందించారు. ఆమె పాత్ర కేవలం కథానాయకుడి ప్రేమికురాలిగా మాత్రమే ఉండదు. తోట రాముడి సామాజిక స్థితి, ఆమె రాజకుటుంబ నేపథ్యం మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసం కథకు మొదటి సంఘర్షణను అందిస్తుంది. ఆమె పాత్రలోని రాజసాన్ని అతిశయోక్తి చేయకుండా, ప్రేమలోని సహజత్వాన్ని ముందుకు తెచ్చారు. తోట రాముడితో ఆమెకు ఏర్పడే అనుబంధం కథలోని మాయాజాలానికి మానవీయమైన కేంద్రాన్ని అందిస్తుంది.

రేలంగి, బాలకృష్ణ, పద్మనాభం వంటి నటులు చిత్రంలోని హాస్యాన్ని నిర్మించారు. అయితే ఈ హాస్యం ప్రధాన కథకు పూర్తిగా బయట ఉండదు. వీర సూర సేనగా రేలంగి, అంజిగా బాలకృష్ణ, సదాజపంగా పద్మనాభం పాత్రలు ప్రధాన కథా ప్రవాహానికి మధ్యలో ప్రేక్షకుడికి విశ్రాంతిని అందిస్తాయి. రేలంగి తన శరీర కదలికలు, మాటల వేగం, ముఖాభినయంతో హాస్యాన్ని సృష్టించగా, పద్మనాభం మాటలతోనే ప్రత్యేకమైన హాస్యాన్ని రాబట్టారు. బాలకృష్ణకు అంజి పాత్రతో వచ్చిన గుర్తింపు తరువాత ఆయన కెరీర్‌లోనూ వెంటాడింది. పాతాళ భైరవి యొక్క గంభీరమైన సాహస కథ మధ్య ఈ హాస్యపాత్రలు ఉండటం చిత్రాన్ని కుటుంబ ప్రేక్షకులకు మరింత చేరువ చేసింది.

పాతాళ భైరవి సాంకేతిక వైభవంలో కె.వి. రెడ్డి దర్శకత్వ దృష్టి అత్యంత ముఖ్యమైన అంశం. ఆయనకు కథ చెప్పడం మాత్రమే కాదు, ప్రేక్షకుడి కళ్ల ముందు ఒక ప్రపంచాన్ని నిర్మించడం తెలుసు. జానపద కథలోని రాజప్రాసాదాలు, మాయా లోకాలు, గుహలు, దేవతా ఆలయాలు, మాంత్రికుని స్థావరాలు, సాహస దృశ్యాలు అన్నీ ఒకే ప్రపంచానికి చెందినవిగా కనిపించేలా ఆయన నిర్మించారు. కథ ఎక్కడ జరిగినా దాని దృశ్యశైలి విచ్ఛిన్నం కాకుండా ఉండటం ఆయన దర్శకత్వ క్రమశిక్షణకు నిదర్శనం.

మాధవపెద్ది గోఖలే, కలాధర్ రూపొందించిన కళా దర్శకత్వం ఈ ప్రపంచానికి దృశ్యరూపం ఇచ్చింది. సెట్లు కేవలం నేపథ్యాలుగా ఉండవు. అవి కథలోని పాత్రల స్థాయిని, వాతావరణాన్ని సూచిస్తాయి. రాజప్రాసాదాలు వైభవాన్ని సూచిస్తే, మాంత్రికుడి ప్రపంచం భయం, రహస్యం, అసాధారణతను కలిగిస్తుంది. పాతాళ భైరవి దేవతకు సంబంధించిన దృశ్యాల్లో ఆధ్యాత్మికతతో పాటు భయానకమైన మాయాజాలాన్ని కూడా సృష్టించారు. దుస్తులు, ఆభరణాలు, ఆయుధాలు, సింహాసనాలు, శిల్పాకృతులు, నేపథ్య నిర్మాణాలు అన్నీ కలసి జానపద ప్రపంచాన్ని నమ్మదగినదిగా మార్చాయి.

ఈ చిత్రంలో మార్కస్ బార్ట్‌లే ఛాయాగ్రహణం ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించాల్సిన అంశం. 1951లో అందుబాటులో ఉన్న సాంకేతిక పరిజ్ఞానం నేటితో పోలిస్తే చాలా పరిమితమైనది. అయినప్పటికీ బార్ట్‌లే వెలుగు, నీడ, కెమెరా కోణాలు, ఫ్రేమ్ నిర్మాణం ద్వారా మాయాజాలాన్ని సృష్టించారు. ముఖ్యంగా మాయామహల్ చిన్న నమూనా గాల్లో ఎగురుతున్నట్లుగా కనిపించే దృశ్యం ఆయన సాంకేతిక ప్రతిభకు ప్రసిద్ధ ఉదాహరణ. ఇలాంటి దృశ్యాన్ని నేటి కంప్యూటర్ గ్రాఫిక్స్‌తో సృష్టించడం సులభం. కానీ అప్పట్లో మోడల్ నిర్మాణం, కెమెరా నియంత్రణ, లైటింగ్, మినియేచర్ ఫోటోగ్రఫీ, ఎడిటింగ్ వంటి పద్ధతుల సమన్వయంతో ప్రేక్షకుడిని నమ్మించడం అవసరం. ఈ దృశ్యం పాతాళ భైరవిలోని సాంకేతిక సృజనాత్మకతకు ప్రతీకగా నిలిచింది.

పాతాళ భైరవి యొక్క సాంకేతిక విలువను అంచనా వేయడానికి మరో ముఖ్యమైన అంశం దాని ప్రత్యేక ప్రభావాలు. మాంత్రికుడు చేసే మాయలు, పాతాళ భైరవి దేవతకు సంబంధించిన దృశ్యాలు, అద్భుత వస్తువులు, ప్రమాదకర సాహసాలు వంటి వాటిని సాధ్యమైనంత సహజంగా చూపించాల్సి వచ్చింది. వీటిలో చాలా వరకు కెమెరా ట్రిక్స్, మోడల్స్, మెకానికల్ పద్ధతులు, సెట్ల నిర్మాణం, ఎడిటింగ్, లైటింగ్ వంటి సంప్రదాయ సాంకేతికతలపై ఆధారపడ్డాయి. ఈ ప్రభావాలను కథతో అనుసంధానం చేయడం వల్ల అవి కేవలం సాంకేతిక విన్యాసాలుగా కాకుండా కథలో భాగంగా అనిపించాయి.

ధ్వని రూపకల్పన కూడా చిత్ర విజయానికి ఒక ముఖ్యమైన కారణం. ఎ. కృష్ణన్, వి. శివరాం ఆధ్వర్యంలో రూపొందిన ధ్వని పనికి కాశీనాథుని విశ్వనాథ్ సహకారం అందించారు. మాయాజాలం, యుద్ధం, సాహసం, దేవతా దృశ్యాలు వంటి సందర్భాల్లో శబ్దం దృశ్యానికి అదనపు పరిమాణాన్ని ఇచ్చింది. ఆ కాలంలో ధ్వని ప్రభావాలను నేటిలా డిజిటల్‌గా పొరలుగా నిర్మించే సౌకర్యం లేకపోయినా, శబ్దాన్ని దృశ్యానికి అనుగుణంగా ఉపయోగించడం ద్వారా భయం, ఉత్కంఠ, ఆశ్చర్యం వంటి భావాలను పెంచారు.

ఈ చిత్ర సాంకేతికతలో మరో ఆసక్తికరమైన అంశం హమ్మండ్ ఆర్గన్‌ను ప్రత్యేకంగా దిగుమతి చేసుకోవడం. అప్పట్లో అది ఖరీదైన పరికరం. ఈ వాద్యాన్ని మాస్టర్ వేణు వాయించారు. ఇది ఒక చిన్న వివరంలా కనిపించినప్పటికీ, విజయా సంస్థ సంగీతం విషయంలో చేసిన పెట్టుబడిని సూచిస్తుంది. సినిమా సంగీతంలో కొత్త వాద్యాలను ప్రయోగించడానికి, అవసరమైన పరికరాలను సమకూర్చడానికి నిర్మాతలు వెనుకాడలేదని ఇది తెలియజేస్తుంది. సంగీతం, ధ్వని, దృశ్యం అన్నీ ఒకే స్థాయి నాణ్యతతో ఉండాలన్న దృష్టి నిర్మాణంలో కనిపిస్తుంది.

పాతాళ భైరవి యొక్క సంగీతానికి ఘంటసాల ప్రధాన శిల్పి. ఆయన సంగీతం ఈ చిత్రానికి కేవలం పాటల విజయాన్ని ఇవ్వలేదు; కథకు భావోద్వేగ నిర్మాణాన్ని కూడా అందించింది. కలవరమాయే మదిలో, ఎంత ఘాటు ప్రేమయో, ప్రేమకోసమై వలలో పడెనే వంటి పాటలు ప్రేమ, ఆవేదన, ఆశ, విరహం వంటి భావాలను వ్యక్తం చేశాయి. పి. లీలతో కలిసి ఘంటసాల పాడిన పాటల్లో ఆయన గాత్రంలోని గంభీరతకు ఆమె స్వరంలోని మాధుర్యం సహజంగా జతకలిసింది. ప్రేమకథకు సంగీతం ఒక భావోద్వేగ నేపథ్యాన్ని సృష్టించింది.

కలవరమాయే మదిలో పాటలో ప్రేమతో పాటు అంతరంగ కలత ఉంది. కథానాయకుడు, కథానాయికల మధ్య ఉన్న అనుబంధం కేవలం దృశ్యాల ద్వారా కాకుండా సంగీతం ద్వారా కూడా ప్రేక్షకుడికి అనుభూతి అవుతుంది. ఘంటసాల గాత్రంలోని నిగ్రహం, పి. లీల స్వరంలోని మృదుత్వం కలిసి పాటను మెలోడీగా నిలబెట్టాయి. స్వరకల్పనలో అనవసరమైన ఆర్భాటం లేకుండా భావాన్ని ముందుకు తెచ్చడం ఘంటసాల సంగీత శైలికి నిదర్శనం.

ఎంత ఘాటు ప్రేమయో పాటలో ప్రేమకు మరింత ఉత్సాహభరితమైన రూపం కనిపిస్తుంది. శీర్షికలోనే ప్రేమ తీవ్రత వ్యక్తమవుతుంది. కానీ గానం మాత్రం అతిశయంగా కాకుండా మెలోడీకి దగ్గరగా ఉంటుంది. ప్రేమకోసమై వలలో పడెనే పాటలో ప్రేమను ఒక మానవ బలహీనతగా, ఒక ఆకర్షణగా, ఒక అనివార్య అనుభూతిగా వ్యక్తం చేశారు. ఈ పాటలు కథలో ప్రేమకథను నిలబెట్టడంతో పాటు సినిమాకు స్వతంత్ర సంగీత జీవితం ఇచ్చాయి.

పాతాళ భైరవి సంగీతంలో పాటలతో పాటు సంభాషణలు కూడా ఒక ప్రత్యేకమైన లయను సంతరించుకున్నాయి. పింగళి నాగేంద్రరావు పదజాలం ఈ చిత్రానికి ప్రత్యేకమైన భాషను సృష్టించింది. సాధారణంగా ఉపయోగంలో లేని కొన్ని పదాలను ఆయన పాత పదకోశాల నుంచి తీసుకువచ్చి పాత్రలకు అనుగుణంగా ఉపయోగించారు. డింగరి, ధింభక వంటి పదాలు ప్రేక్షకులకు కొత్తగా అనిపించినా, సందర్భానుసారంగా పదే పదే వినిపించడంతో ప్రజల నిత్య సంభాషణలోకి ప్రవేశించాయి. తప్పు తప్పు, మోసం గురూ, నిజం చెప్పమంటారా, అబద్ధం చెప్పమంటారా, సాహసం సేయరా డింభకా, నరుడా ఏమి నీ కోరిక వంటి మాటలు సినిమా బయట కూడా వినిపించే స్థాయికి చేరాయి. పాతాళ భైరవి విజయానికి సంభాషణలు, సంగీతం, నటన ఒకదానికొకటి ఎలా బలం చేకూర్చాయో దీనివల్ల అర్థమవుతుంది.

పింగళి రచనలోని ప్రత్యేకత ఏమిటంటే పౌరాణిక, జానపద భాషను హాస్యంతో, చమత్కారంతో, నాటకీయతతో కలిపారు. మాంత్రికుడి మాటల్లో అతని వ్యక్తిత్వం కనిపిస్తుంది. తోట రాముడి సంభాషణల్లో యువకుడి ధైర్యం, అమాయకత్వం కనిపిస్తుంది. రేలంగి పాత్రలో మాటలే హాస్యంగా మారతాయి. పద్మనాభం మాటలలో వ్యంగ్యం ఉంటుంది. ఈ భాషా వైవిధ్యం సినిమా ప్రపంచాన్ని ప్రేక్షకుడి రోజువారీ సంభాషణలోకి తీసుకువచ్చింది.

పాతాళ భైరవి నిర్మాణంలో మరో ముఖ్యమైన అంశం తెలుగు, తమిళ భాషల్లో ఏకకాలంలో చిత్రీకరించడం. ఇది కేవలం భాషా ప్రయోగం కాదు; నిర్మాతల వాణిజ్య దూరదృష్టికి నిదర్శనం. ఒకే కథను రెండు భాషల ప్రేక్షకులకు అందించడానికి నటీనటులు, సంభాషణలు, పాటలు, సన్నివేశాలు ముందుగానే సమన్వయం చేయాల్సి వచ్చింది. దాదాపు ఒక సంవత్సరం పాటు నిర్మాణం సాగడానికి ఇదొక కారణం. తరువాత హిందీ హక్కులను జెమినీ వాసన్ కొనుగోలు చేశారు. హిందీ రూపంలో కొన్ని పాటల సన్నివేశాలను ప్రత్యేకంగా రంగులో చిత్రీకరించారు. అంటే పాతాళ భైరవి ఒక ప్రాంతీయ విజయం నుంచి బహుభాషా చిత్రంగా విస్తరించే సామర్థ్యాన్ని అప్పుడే చూపించింది.

కె.వి. రెడ్డి దర్శకత్వంలో అత్యంత ప్రశంసించదగిన అంశం కథన వేగం. దాదాపు మూడు గంటల పదిహేను నిమిషాల నిడివి ఉన్నప్పటికీ చిత్రం ప్రేక్షకుడికి భారంగా అనిపించకుండా సాగుతుంది. కథలో ఒక ఘట్టం ముగిసిన వెంటనే తదుపరి సమస్య మొదలవుతుంది. ప్రేమ తరువాత సంపద సమస్య, దాని తరువాత మాంత్రికుడి కుట్ర, తరువాత పాతాళ భైరవి అనుగ్రహం, తరువాత మాంత్రికుడి పునరాగమనం, చివరకు ఇందుమతి అపహరణ – ఇలా సంఘటనలు పరస్పరం సహజంగా అనుసంధానమవుతాయి. ప్రతి ప్రధాన సంఘటనకు దృశ్యపరమైన ప్రత్యేకత ఉండటంతో ప్రేక్షకుడికి ఏకరూపత అనిపించదు.

కె.వి. రెడ్డి దర్శకత్వంలో ముందస్తు ప్రణాళికకు ఎంతో ప్రాధాన్యం ఉండేది. సెట్లోకి వెళ్లిన తరువాత కథను ఆలోచించడం కాకుండా, సన్నివేశం ఎలా ప్రారంభమవుతుంది, పాత్రలు ఎక్కడ నిలబడతాయి, కెమెరా ఎక్కడ ఉంటుంది, కాంతి ఎలా ఉండాలి, సెట్ ఎలా కనిపించాలి అనే విషయాలపై ముందుగానే ఆలోచించేవారు. పాతాళ భైరవిలో కనిపించే దృశ్య సమగ్రత దీనికి ఫలితం. కెమెరా, కళా దర్శకత్వం, నటన, ధ్వని, సంగీతం విడివిడిగా పనిచేసినట్లు అనిపించకుండా ఒకే దృశ్య ప్రపంచాన్ని నిర్మించాయి.

చిత్రం యొక్క నిర్మాణ నాణ్యతను మరో కోణంలో పరిశీలిస్తే విజయా ప్రొడక్షన్స్ సంస్థ స్థాపించుకున్న ప్రమాణాలు స్పష్టమవుతాయి. షావుకారు అనుభవం తరువాత ప్రేక్షకుల అభిరుచిని అర్థం చేసుకుని, పాతాళ భైరవిలో వినోదానికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. అయితే వినోదం కోసం కళాత్మక నాణ్యతను తగ్గించలేదు. పెద్ద సెట్లు, నాణ్యమైన దుస్తులు, ప్రత్యేక ప్రభావాలు, మంచి ఛాయాగ్రహణం, సంగీతం, హాస్యం, ప్రేమకథ – అన్నింటినీ ఒకే చిత్రంలో సమతుల్యం చేశారు. అందుకే పాతాళ భైరవి ఒకేసారి ప్రజాదరణ పొందిన సినిమా, సాంకేతికంగా ప్రశంసించదగిన సినిమా అయింది.

ఈ చిత్రానికి లభించిన గుర్తింపు కూడా దాని ప్రభావాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ముఖ్యమైనది. తెలుగు వెర్షన్ పది కేంద్రాల్లో శతదినోత్సవం జరుపుకుంది. విజయవాడ, బళ్లారి, నెల్లూరు, గుడివాడ, బెంగళూరు వంటి కేంద్రాల్లో రజతోత్సవ ప్రదర్శనలు జరిగాయి. తెలుగు చిత్రాల్లో ప్రత్యక్షంగా 200 రోజుల ప్రదర్శనను సాధించిన తొలి చిత్రంగా ఇది చరిత్ర సృష్టించింది. బళ్లారిలో శతదినోత్సవ వేడుకలకు చిత్రబృందం వెళ్తున్న సందర్భంలో అప్పటి కేంద్ర హోం మంత్రి సి. రాజగోపాలాచారి కూడా ఆ చిత్రబృందం వెళ్తున్న రైలును గమనించి, సినిమా నటీనటుల పట్ల ప్రజల్లో ఏర్పడిన విపరీతమైన ఆదరణ గురించి ఆసక్తి చూపిన సంఘటన ఆ కాలపు ప్రజాదరణకు ప్రతీకగా నిలిచింది. 1952లో తొలి అంతర్జాతీయ చలనచిత్రోత్సవం జరిగినప్పుడు దక్షిణ భారతదేశం నుంచి ఎంపికైన ఏకైక చిత్రంగా పాతాళ భైరవి నిలిచింది. హిందీ రూపం కూడా విజయవంతమైంది. తరువాతి తరాల్లో ఈ చిత్రం భారతీయ సినీ క్లాసిక్‌గా గుర్తింపు పొందుతూ వచ్చింది.

పాతాళ భైరవి సాధించిన గొప్ప విజయం ఎన్.టి. రామారావు, ఎస్.వి. రంగారావు ఇద్దరి కెరీర్లలోనూ ఒక మలుపు కావడం. తోట రాముడి పాత్ర రామారావును సాధారణ యువ నటుడి స్థాయి నుంచి ప్రజల ఊహల్లోని జానపద వీరుడిగా మార్చింది. తరువాతి కాలంలో పౌరాణిక, జానపద, చారిత్రక పాత్రల్లో ఆయనకు ఏర్పడిన అపారమైన ఆదరణకు ఈ చిత్రం ఒక బలమైన పునాది. మరోవైపు నేపాళ మాంత్రికుడిగా ఎస్.వి. రంగారావు ప్రతినాయక పాత్రను కేవలం దుష్టత్వానికి పరిమితం చేయకుండా వ్యక్తిత్వం, గాంభీర్యం, చమత్కారం కలిగిన పాత్రగా నిలబెట్టారు. ఇద్దరి మధ్య తెరపై ఏర్పడిన సంఘర్షణే సినిమాకు నాటకీయ శక్తిని ఇచ్చింది.

పాతాళ భైరవి తరువాత తెలుగు జానపద సినిమాకు కొత్త దిశ ఏర్పడింది. రాజకుమారి, పేద యువకుడు, మాంత్రికుడు, అద్భుత వస్తువు, సాహసయాత్ర, దేవత, అపహరణ, చివరి పోరాటం వంటి అంశాలను కలిపిన కథా నిర్మాణం తరువాత అనేక చిత్రాల్లో కనిపించింది. అయితే పాతాళ భైరవి ప్రభావం కేవలం కథా అంశాల్లోనే కాదు. పెద్ద స్థాయి సెట్లు, సాంకేతిక మాయాజాలం, హాస్యపాత్రలు, మెలోడీ పాటలు, గుర్తుండిపోయే సంభాషణలు, వీరనాయకుడి పాత్ర నిర్మాణం – ఈ సమగ్ర రూపమే తరువాతి జానపద చిత్రాలకు నమూనాగా మారింది.

నేటి సాంకేతిక ప్రమాణాలతో పాతాళ భైరవిని చూస్తే కొన్ని సెట్లు కృత్రిమంగా కనిపించవచ్చు; కొన్ని ప్రత్యేక ప్రభావాలు కూడా పరిమితంగా అనిపించవచ్చు. కానీ అదే పరిమితుల మధ్య సృష్టించిన ఊహాశక్తిని గుర్తించడం ముఖ్యం. నేటి కంప్యూటర్ గ్రాఫిక్స్‌తో ఒక మాయామహల్‌ను ఎగరేయడం సులభం. 1951లో అలాంటి దృశ్యాన్ని ప్రేక్షకుడు నిజమని నమ్మేలా చేయడానికి కెమెరా, మోడల్, కాంతి, దృశ్య నిర్మాణం, ఎడిటింగ్ అన్నింటినీ సమన్వయం చేయాలి. ఆ కాలపు సాంకేతిక పరిమితులను అధిగమించడానికి దర్శకుడు, ఛాయాగ్రాహకుడు, కళా దర్శకుడు, ధ్వని నిపుణులు కలిసి పనిచేశారు. అందువల్ల పాతాళ భైరవి యొక్క సాంకేతిక విలువ దాని ప్రభావాల వాస్తవికతలో మాత్రమే కాకుండా, పరిమిత వనరులతో ఊహాశక్తిని దృశ్యంగా మార్చిన సామర్థ్యంలో ఉంది.

సంగీతపరంగా కూడా ఇదే విషయం వర్తిస్తుంది. ఆధునిక రికార్డింగ్ సాంకేతికత, బహుళ ట్రాక్‌లు, డిజిటల్ మిక్సింగ్ వంటి సౌకర్యాలు లేకుండానే ఘంటసాల స్వరరచన, గానం, పి. లీల వంటి గాయనుల గాత్రం, వాద్య బృందం కలిసి పాటలను నిర్మించాయి. అయినప్పటికీ ఆ పాటలు ఇప్పటికీ వినసొంపుగా ఉండటానికి కారణం మెలోడీకి ఇచ్చిన ప్రాధాన్యం. పాట కథను ఆపదు; పాత్ర భావాన్ని విస్తరిస్తుంది. ప్రేమగీతాలు ప్రేమకథను బలపరుస్తాయి. హాస్యగీతం పాత్ర స్వభావాన్ని గుర్తుండిపోయేలా చేస్తుంది. నేపథ్య సంగీతం సాహసాన్ని పెంచుతుంది. ఈ సమగ్రతే ఘంటసాల సంగీతాన్ని చిత్ర కథనంలో అంతర్భాగంగా మార్చింది.

పాతాళ భైరవి యొక్క అసలైన దర్శకత్వ ప్రతిభ దాని సరళమైన కథను సంక్లిష్టమైన దృశ్య అనుభవంగా మార్చడంలో ఉంది. కథలోని ప్రధాన భావం చాలా సులభం – ప్రేమ కోసం ఒక సాధారణ యువకుడు అసాధారణ సాహసాలు చేస్తాడు. కానీ కె.వి. రెడ్డి దానిని ప్రేమకథగా మాత్రమే కాకుండా, మాయాజాలం, సాహసం, హాస్యం, సంగీతం, దృశ్య వైభవం, మానవ ఆశ, మోసం, ధైర్యం కలిసిన సంపూర్ణ వినోదంగా తీర్చిదిద్దారు. ప్రేక్షకుడికి కథ ముందే తెలిసినా తదుపరి దృశ్యం ఎలా ఉంటుందో తెలియని ఆసక్తిని సృష్టించారు. ఇదే మంచి కమర్షియల్ సినిమా దర్శకత్వానికి మూల సూత్రం.

మొత్తంగా పాతాళ భైరవి 1951 తెలుగు సినిమా చరిత్రలో ఒక అద్భుతమైన సమన్వయానికి ప్రతీక. విజయా ప్రొడక్షన్స్ నిర్మాణ దూరదృష్టి, కె.వి. రెడ్డి దర్శకత్వ క్రమశిక్షణ, పింగళి నాగేంద్రరావు రచనా చమత్కారం, మాధవపెద్ది గోఖలే–కలాధర్ కళా రూపకల్పన, మార్కస్ బార్ట్‌లే ఛాయాగ్రహణ మాయాజాలం, ధ్వని రూపకల్పన, ఘంటసాల సంగీత వైభవం, ఎన్.టి. రామారావు సాహసభరిత నటన, ఎస్.వి. రంగారావు ప్రతినాయక పాత్రకు ఇచ్చిన గంభీరత, మాలతి ప్రేమభావం, రేలంగి–బాలకృష్ణ–పద్మనాభం హాస్యనటన – ఇవన్నీ ఒకే లక్ష్యంతో పనిచేశాయి: ప్రేక్షకుడిని ఒక మాయా ప్రపంచంలోకి తీసుకెళ్లి, సినిమా ముగిసిన తరువాత కూడా ఆ ప్రపంచాన్ని అతని జ్ఞాపకంలో నిలబెట్టడం.

అందుకే పాతాళ భైరవి కేవలం 1951లో వచ్చిన విజయవంతమైన జానపద చిత్రం కాదు. తెలుగు సినిమా ఒక సమగ్ర వినోద మాధ్యమంగా ఎదుగుతున్న దశలో దాని కథ చెప్పే శక్తి, సాంకేతిక సామర్థ్యం, సంగీత సౌందర్యం, నటనా వైభవం ఎంత దూరం వెళ్లగలవో నిరూపించిన మైలురాయి. ప్రేక్షకుల ఊహాశక్తిని గౌరవిస్తూ, సాంకేతిక పరిమితులను సృజనాత్మక అవకాశాలుగా మార్చి, ఒక సాధారణ జానపద కథను చిరస్థాయి సినీ అనుభవంగా మార్చిన కె.వి. రెడ్డి దృష్టి, ఆయనతో పనిచేసిన ప్రతి సాంకేతిక నిపుణుడి నైపుణ్యం ఈ చిత్రంలో కనిపిస్తుంది. డెబ్బై ఐదు సంవత్సరాలకు చేరువైన తరువాత కూడా తోట రాముడు, నేపాళ మాంత్రికుడు, ఇందుమతి, పాతాళ భైరవి, మాయామహల్, సాహసం సేయరా డింభకా వంటి దృశ్యాలు, పాత్రలు, పలుకులు ప్రేక్షకుల జ్ఞాపకంలో జీవిస్తుండటం ఈ చిత్రానికి లభించిన అతి పెద్ద పురస్కారం.

భక్త ప్రహ్లాద – 1967: పౌరాణిక కళాఖండం

భక్త ప్రహ్లాద తెలుగు చలనచిత్ర చరిత్రలో ఒకే ఇతివృత్తాన్ని కొత్త కాలపు సాంకేతికత, నటనా శక్తి, సంగీత వైభవం, నిర్మాణ విలువలతో పునర్నిర్మించిన విశిష్ట చిత్రం. ఎ.వి.ఎం. ప్రొడక్షన్స్ నిర్మించిన ఈ చిత్రం 1967 జనవరి 12న విడుదలైంది. చిత్రపు నారాయణమూర్తి దర్శకత్వం వహించగా, ఎ.వి. మెయ్యప్పన్ నిర్మాణ బాధ్యతలు చేపట్టారు. ఆయన కుమారులు ఎం. మురుగన్, ఎం. కుమారన్, ఎం. శరవణన్ నిర్మాణంలో భాగస్వాములయ్యారు. ఎస్.వి. రంగారావు హిరణ్యకశిపుడిగా, అంజలీదేవి లీలావతిగా, బాలనటి రోజారమణి ప్రహ్లాదుడిగా, మంగళంపల్లి బాలమురళీకృష్ణ నారదుడిగా నటించారు. డి.వి. నరసరాజు కథ, స్క్రీన్‌ప్లే, సంభాషణలకు పనిచేయగా, ఎ. విన్సెంట్ ఛాయాగ్రహణం, ఆర్. విట్టల్ కూర్పు, ఎ.కె. శేఖర్ కళా దర్శకత్వం, సాలూరి రాజేశ్వరరావు సంగీత దర్శకత్వం వహించారు. 1932లో హెచ్.ఎం. రెడ్డి దర్శకత్వంలో వచ్చిన తొలి భక్త ప్రహ్లాద, 1942లో చిత్రపు నారాయణమూర్తి రూపొందించిన రెండవ భక్త ప్రహ్లాద తరువాత, ఇదే ఇతివృత్తంపై వచ్చిన మూడవ తెలుగు చిత్రం ఇది. అయితే పాత రెండు చిత్రాలకు భిన్నంగా ఈ చిత్రాన్ని ఈస్ట్‌మన్ కలర్‌లో రూపొందించడం దీని దృశ్యపరమైన ప్రత్యేకత.

భక్త ప్రహ్లాద కథను ఎ.వి. మెయ్యప్పన్ ఎంచుకోవడం వెనుక కూడా ఒక నిర్మాణాత్మక ఆలోచన ఉంది. పిల్లలను కేంద్రంగా చేసుకున్న కథలపై ఆయనకు ప్రత్యేకమైన ఆసక్తి ఉండేది. పౌరాణిక చిత్రాలకు తెలుగు ప్రేక్షకుల్లో ఉన్న ఆదరణను దృష్టిలో పెట్టుకుని, ఈ కథను మొదట తెలుగులో నిర్మించి విజయం సాధించిన తరువాత ఇతర భాషల్లోకి తీసుకెళ్లాలని ఆయన భావించారు. పాత చిత్రాల మాదిరిగా నలుపు తెలుపు రూపంలో కాకుండా, కథకు ఆధునిక దృశ్యరూపం ఇవ్వాలన్నది ఆయన ఉద్దేశం. అందుకే అప్పటి సాంఘిక, హాస్య రచనల్లో పేరుపొందిన డి.వి. నరసరాజును కథ, సంభాషణల రూపకల్పనకు ఎంపిక చేశారు. పౌరాణిక కథ అయినప్పటికీ దానిని పాత నాటక భాషలోనే కాకుండా సినిమా మాధ్యమానికి సరిపోయేలా తీర్చిదిద్దడం ఈ నిర్ణయంలోని ప్రధాన లక్ష్యం.

ఈ నిర్మాణ నిర్ణయానికి మరో ప్రత్యేకమైన చారిత్రక నేపథ్యం ఉంది. చిత్రపు నారాయణమూర్తికి పౌరాణిక కథలను తెరకెక్కించడంలో ముందే అనుభవం ఉంది. 1942లో వచ్చిన భక్త ప్రహ్లాదకు కూడా ఆయనే దర్శకుడు. అంటే పాతికేళ్ల తరువాత అదే కథను పూర్తిగా మారిపోయిన సాంకేతిక వాతావరణంలో మరోసారి రూపొందించే అవకాశం ఆయనకు వచ్చింది. 1942లో ప్రధానంగా నలుపు తెలుపు ఛాయాగ్రహణం, స్టూడియో సెట్లు, రంగస్థల ప్రభావం ఆధారంగా పౌరాణిక దృశ్యాలు నిర్మించాల్సి వచ్చేది. 1967 నాటికి రంగు ఛాయాగ్రహణం, మెరుగైన లైటింగ్, విస్తృతమైన కళా నిర్మాణం, అధునాతన ఎడిటింగ్ వంటి అవకాశాలు అందుబాటులోకి వచ్చాయి. అందువల్ల కొత్త భక్త ప్రహ్లాద పాత కథకు కొత్త సాంకేతిక రూపాన్ని ఇవ్వాలన్న ఎ.వి.ఎం. సంకల్పానికి తగిన దర్శకుడిగా నారాయణమూర్తి నిలిచారు.

చిత్ర నిర్మాణం కూడా తక్షణంగా పూర్తయినది కాదు. కథ, స్క్రిప్ట్ రూపకల్పన 1965లోనే ముందుకు వెళ్లినా, ఎ.వి.ఎం. సంస్థ అదే సమయంలో మరో చిత్రం నిర్మించడంతో భక్త ప్రహ్లాద చిత్రీకరణ, తదనంతర నిర్మాణ కార్యక్రమాలు ఎక్కువ కాలం సాగాయి. ఈ ఆలస్యం చివరకు చిత్రానికి ఒక ప్రయోజనంగా మారింది. పౌరాణిక చిత్రాన్ని కేవలం త్వరగా పూర్తి చేయడం కంటే సెట్లు, దుస్తులు, మేకప్, రంగుల సమన్వయం, దృశ్య నిర్మాణం వంటి అంశాలను జాగ్రత్తగా పర్యవేక్షించడానికి నిర్మాణ బృందానికి సమయం లభించింది. ఎ.వి.ఎం. సంస్థకు ఉన్న పరిపూర్ణతాభిలాషతో కలిసిన ఈ దీర్ఘకాలిక నిర్మాణ ప్రక్రియ చిత్రానికి కనిపించే నాణ్యతను పెంచింది.

భక్త ప్రహ్లాదలోని సాంకేతిక నైపుణ్యాన్ని అర్థం చేసుకోవాలంటే ముందుగా దాని రంగు ఛాయాగ్రహణాన్ని పరిశీలించాలి. పౌరాణిక చిత్రానికి రంగు అనేది కేవలం అందం కోసం ఉపయోగించే అంశం కాదు. పాత్రల స్థాయి, వాతావరణం, భావోద్వేగం, దైవికత, రాజసం అన్నింటినీ రంగుల ద్వారా వ్యక్తీకరించవచ్చు. హిరణ్యకశిపుడి రాజసభలోని వైభవం, ఆభరణాలు, వస్త్రాలు, సింహాసనం, విస్తృతమైన సెట్లు ఒక అధికారం కలిగిన సామ్రాజ్యాన్ని సూచిస్తాయి. మరోవైపు ప్రహ్లాదుడి భక్తి దృశ్యాల్లోని సున్నితమైన వాతావరణం అతని అంతరంగ ప్రశాంతతకు అనుగుణంగా ఉంటుంది. ఎ. విన్సెంట్ ఛాయాగ్రహణంలో వెలుగు, నీడ, రంగు, సెట్ల పరిమాణం పరస్పరం కలిసి కథలోని శక్తి సంబంధాలను దృశ్యంగా వ్యక్తం చేస్తాయి.

ఎ.కె. శేఖర్ కళా దర్శకత్వం ఈ దృశ్య నిర్మాణానికి బలమైన పునాది. పౌరాణిక కథలో రాజసభ, గురుకులం, అంతఃపురం, దేవలోకం, అరణ్య ప్రాంతాలు, హింసా దృశ్యాల నేపథ్యాలు ఒక్కొక్కటి వేర్వేరు దృశ్య స్వభావాన్ని కలిగి ఉండాలి. ముఖ్యంగా హిరణ్యకశిపుడి రాజసభ అతని వ్యక్తిత్వానికి పొడిగింపుగా కనిపిస్తుంది. అతని సింహాసనం, సభా నిర్మాణం, అలంకరణలన్నీ అతని అహంకారాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. ప్రహ్లాదుడు మాత్రం ఆ ఆర్భాటానికి మధ్య ఒక చిన్న శరీరంతో నిలబడతాడు. ఈ దృశ్య వ్యత్యాసం కథలోని అసలు సంఘర్షణను – భౌతిక శక్తి వర్సెస్ ఆధ్యాత్మిక విశ్వాసం – మాటలకంటే ముందే ప్రేక్షకుడికి తెలియజేస్తుంది.

ఆర్. విట్టల్ ఎడిటింగ్ చిత్రానికి మరో కీలక బలం. ప్రహ్లాదుడిని విషంతో చంపడం, పాములతో భయపెట్టడం, ఏనుగులతో తొక్కించడం, కొండపై నుంచి పడవేయడం వంటి సంఘటనలు కథలో వరుసగా వస్తాయి. ప్రతి సందర్భంలో ప్రేక్షకుడికి చివరికి ప్రహ్లాదుడికి ఏమీ జరగదని ముందే తెలుసు. కాబట్టి ఉత్కంఠను కేవలం సంఘటన ఫలితంపై ఆధారపెట్టలేం. ప్రమాదాన్ని ఒక్కోసారి వేర్వేరు దృశ్య నిర్మాణంతో చూపించడం, అవసరమైన చోట సన్నివేశాన్ని కుదించడం, తరువాతి సంఘటనకు వేగంగా తీసుకెళ్లడం ఎడిటింగ్‌కు పరీక్ష. ఈ విషయంలో చిత్రం నాటకీయతను నిలబెట్టుకుంటుంది.

ఈ చిత్ర సాంకేతిక నిర్మాణంలో అత్యంత క్లిష్టమైన భాగం నరసింహావతార ఘట్టం. కథ మొత్తం ఈ ఒక్క దృశ్యం వైపు సాగుతుంది. స్తంభం ముందు హిరణ్యకశిపుడు నిలబడి, ప్రహ్లాదుడి విశ్వాసాన్ని సవాలు చేసే క్షణం నుంచి ప్రేక్షకుడి అంచనాలు అత్యున్నత స్థాయికి చేరతాయి. దర్శకుడు చిత్రపు నారాయణమూర్తి ఈ క్లైమాక్స్‌ను తెరకెక్కించడంపై తొలుత సంకోచించారు. రంగస్థలంపై తాను చూసిన అత్యంత భావోద్వేగభరితమైన నరసింహ ప్రదర్శన తన మదిలో ఉండటంతో, దానికి తగ్గ స్థాయిలో దృశ్యాన్ని సృష్టించడం కష్టమని ఆయన భావించారు. చివరకు ఎ.వి. మెయ్యప్పన్ పెద్ద కుమారుడు ఎం. మురుగన్ క్లైమాక్స్ దర్శకత్వ బాధ్యత చేపట్టారు.

నరసింహావతారం దృశ్యాన్ని నేటి కంప్యూటర్ గ్రాఫిక్స్ ప్రమాణాలతో పోల్చడం సరైన పద్ధతి కాదు. 1960లలో అందుబాటులో ఉన్న మేకప్, సెట్ నిర్మాణం, కెమెరా సాంకేతికత, కాంతి నియంత్రణ, ఎడిటింగ్, ధ్వని ప్రభావాలతోనే ఆ అద్భుతాన్ని సృష్టించాల్సి వచ్చింది. అందువల్ల ఈ దృశ్య విజయం దాని వాస్తవికతలో కంటే ప్రేక్షకుడి విశ్వాసాన్ని నిలబెట్టడంలో ఉంది. స్తంభం పగలడం, నరసింహుడి ఆవిర్భావం, హిరణ్యకశిపుడి భయాందోళన, ప్రహ్లాదుడి ప్రశాంతత – ఇవన్నీ ఒకే భావోద్వేగ శిఖరానికి చేరేలా నిర్మించబడ్డాయి. దృశ్య ప్రభావం వెనుక సంగీతం, శబ్దం, నటన, ఎడిటింగ్ సమన్వయమే అసలు సాంకేతిక విజయంగా నిలుస్తుంది.

ఎస్.వి. రంగారావు హిరణ్యకశిపుడిగా చేసిన నటన ఈ చిత్రానికి ప్రాణం. ఆయనకు అప్పటికే పౌరాణిక, చారిత్రక, సాంఘిక పాత్రల్లో అపారమైన అనుభవం ఉంది. కానీ హిరణ్యకశిపుడి పాత్రలో ఆయన తన శరీరాకృతిని, గంభీరమైన స్వరాన్ని, కళ్లలోని తీవ్రతను, సంభాషణ ఉచ్చారణను ఒకే నటనా నిర్మాణంగా ఉపయోగించారు. హిరణ్యకశిపుడు కేవలం దుష్టుడు కాదు. అతను తన తపస్సు, వరాలు, విజయాలు, శక్తి వల్ల తనను తాను సర్వాధికారిగా భావించిన రాజు. అందువల్ల కుమారుడు తనను కాకుండా విష్ణువును ఆరాధించడం అతనికి సాధారణ అవిధేయత కాదు; తన అధికారాన్ని నేరుగా తిరస్కరించిన చర్య. ఈ మనస్తత్వాన్ని రంగారావు నటనలో ప్రతి దశలోనూ చూపించారు.

హిరణ్యకశిపుడి ఆగ్రహాన్ని ఆయన కేవలం గట్టిగా అరవడం ద్వారా వ్యక్తం చేయలేదు. స్వరం పెంచకముందే కళ్లతో హెచ్చరించడం, మాట మధ్యలో విరామం ఇవ్వడం, నెమ్మదిగా కోపాన్ని పెంచడం, సింహాసనంపై కూర్చునే తీరు, ప్రహ్లాదుడి వైపు చూసే విధానం వంటి సూక్ష్మ అంశాలతో పాత్రను నిర్మించారు. ఆయన ఎదుట చిన్న బాలుడిగా రోజారమణి నిలబడినప్పుడు దృశ్యంలో సహజంగానే ఒక అసమానత ఏర్పడుతుంది. కానీ అదే అసమానత తరువాతి దశలో కథానాటకీయతకు ప్రధాన ఆయుధమవుతుంది. శరీరబలంలో హిరణ్యకశిపుడు ఎంత పెద్దవాడో, విశ్వాసంలో ప్రహ్లాదుడు అంతకంటే పెద్దవాడిగా కనిపిస్తాడు.

అంజలీదేవి లీలావతిగా నటించిన తీరు హిరణ్యకశిపుడు–ప్రహ్లాదుల మధ్య సంఘర్షణకు మానవీయమైన మూడవ కోణాన్ని అందిస్తుంది. ఆమె భర్తను తిరస్కరించలేరు; కుమారుడిని విడిచిపెట్టలేరు. ఒకవైపు భర్త కోపం, మరోవైపు కుమారుడి భక్తి – ఈ రెండింటి మధ్య తల్లి పడే మానసిక సంఘర్షణను ఆమె సున్నితమైన నటనతో వ్యక్తం చేశారు. ఆమె పాత్ర కథలో పెద్దగా యుద్ధం చేయదు, అద్భుతాలు సృష్టించదు; కానీ కుటుంబ భావోద్వేగాన్ని ప్రేక్షకుడికి చేరవేసే బాధ్యత ఆమెదే. అంజలీదేవి ఇప్పటికే ఇలాంటి పాత్రలకు అనుభవజ్ఞురాలు కావడంతో లీలావతిలో భార్యగా, తల్లిగా రెండు భావస్థాయులు సమర్థంగా కనిపిస్తాయి.

రోజారమణికి ఇది తొలి చిత్రం. అయినప్పటికీ ఆమె నటన చిత్ర విజయానికి అత్యంత ముఖ్యమైన కారణాల్లో ఒకటిగా నిలిచింది. పౌరాణిక బాలపాత్రలో సంభాషణలు పలకడం మాత్రమే కాకుండా, వాటిని నమ్మే బాలుడి ముఖభావాన్ని చూపించడం అవసరం. రంగూన్ రామారావు ఆమెకు ఉచ్చారణ, సంభాషణల పలుకుబడి, నటనా సూక్ష్మతలలో శిక్షణ ఇచ్చారు. ఆమె త్వరగా సంభాషణలు నేర్చుకుని, వాటి భావాన్ని గ్రహించి నటించగలిగిందని చిత్ర నిర్మాణ బృందం గుర్తించింది. అక్కినేని నాగేశ్వరరావు వంటి ప్రముఖ నటుడు కూడా ఆమె ప్రతిభను ప్రశంసించడం ఆమె నటనా సామర్థ్యానికి అప్పటి పరిశ్రమలో లభించిన గౌరవాన్ని సూచిస్తుంది.

రోజారమణి నటనలో ప్రధానమైన విశేషం ప్రహ్లాదుడి భక్తిని అతిశయోక్తిగా చూపించకపోవడం. అతను గొప్ప యోధుడు కాదు. ఆయుధం లేని బాలుడు. అతని బలం తన నమ్మకంపై ఉన్న సంపూర్ణ విశ్వాసం. అందువల్ల తండ్రి ముందు అతను చేసే ప్రతిస్పందనల్లో ప్రశాంతత ఉండటం పాత్రను మరింత బలంగా నిలబెడుతుంది. ఇదే ఎస్.వి. రంగారావు యొక్క ఉగ్ర నటనకు సరైన వ్యతిరేక ధ్రువంగా పనిచేస్తుంది.

చిత్ర నిర్మాణంలో రోజారమణి ఎదుర్కొన్న కొన్ని ప్రమాదకర దృశ్యాలు కూడా ఈ చిత్ర సాంకేతిక చరిత్రలో ప్రత్యేకంగా నిలిచాయి. పాముతో కూడిన సన్నివేశంలో మొదట రిహార్సల్ కోసం శిక్షణ పొందిన పామును ఉపయోగించినప్పటికీ, అసలు చిత్రీకరణ సమయంలో నల్లత్రాచును తీసుకువచ్చారు. రోజారమణి ఎటువంటి భయం లేకుండా దానితో నటించడం యూనిట్‌ను ఆశ్చర్యపరిచింది. ఏనుగులు ప్రహ్లాదుడిని తొక్కే దృశ్యానికి సర్కస్ నుంచి బాల స్టంట్ కళాకారుడిని డూప్‌గా తీసుకువచ్చినా, చివరకు రోజారమణి స్వయంగా ఆ దృశ్యంలో నటించారు. ఈ వివరాలు నేటి భద్రతా ప్రమాణాలతో చూస్తే ఆశ్చర్యకరమైనవైనా, అప్పటి చిత్ర నిర్మాణ పద్ధతులను అర్థం చేసుకోవడానికి విలువైన చారిత్రక ఉదాహరణలు.

మంగళంపల్లి బాలమురళీకృష్ణ నారదుడిగా కనిపించడం చిత్రానికి మరో విశిష్టమైన ఎంపిక. ఆ సమయంలోనే ఆయన అసాధారణ కర్ణాటక గాయకుడిగా, వాగ్గేయకారుడిగా పేరు పొందారు. అలాంటి సంగీత మహనీయుడిని నారదుడి పాత్రకు తీసుకోవడం కేవలం నటుడి ఎంపిక కాదు; పాత్రకు సంగీతపరమైన ప్రామాణికతను ఇవ్వాలన్న ఆలోచన కూడా. ఆయన శరీరాకృతి గురించి కొందరు సందేహాలు వ్యక్తం చేసినా, నారదుడు తప్పనిసరిగా భారీ శరీరాకృతితో కనిపించాల్సిన పాత్ర కాదని ఎ.వి. మెయ్యప్పన్ భావించారు. నారదుడి చమత్కారం, సంగీతం, ఆధ్యాత్మికత, సందర్భానుసారమైన హాస్యం ప్రధానమని ఆయన అభిప్రాయపడ్డారు. ఈ ఎంపిక చివరకు చిత్రానికి ప్రత్యేకమైన సౌందర్యాన్ని ఇచ్చింది.

ఇక చిత్రాన్ని చిరస్మరణీయంగా మార్చిన ప్రధాన విభాగం సాలూరి రాజేశ్వరరావు సంగీతం. భక్త ప్రహ్లాదలో సంగీతం కథకు మధ్యలో వచ్చే వినోద అంశం కాదు; కథానిర్మాణంలో ఒక అంతర్భాగం. ప్రహ్లాదుడి భక్తిని ప్రేక్షకుడు సంభాషణల ద్వారా మాత్రమే కాకుండా పాటల ద్వారా అనుభవిస్తాడు. పోతన భాగవతంలోని పద్యాలను స్వరపరచడం ద్వారా తెలుగు భక్తి సాహిత్యానికి సినిమా రూపం ఇచ్చారు. అదే సమయంలో దాశరథి, సముద్రాల, ఆరుద్ర, పాలగుమ్మి పద్మరాజు తదితరుల రచనలను ఉపయోగించి పౌరాణిక భక్తి, శృంగారం, లాలి, నృత్యం, భావోద్వేగం వంటి విభిన్న సంగీత రూపాలను చిత్రంలో సమన్వయం చేశారు.

పోతన పద్యాల వినియోగం ఈ చిత్ర సంగీతానికి ప్రత్యేకమైన సాహిత్య గౌరవాన్ని ఇచ్చింది. చదివించిరి నను గురువులు, మందార మకరంద మాధుర్యమునదేలు వంటి పద్యాలను పి. సుశీల గానం చేయడం ద్వారా బాల ప్రహ్లాదుడి జ్ఞానం, భక్తి, కవితా రుచి ప్రేక్షకుడికి చేరాయి. ఇవి కథను నిలిపివేసే పద్య ప్రదర్శనలు కావు. ప్రహ్లాదుడి ఆలోచనా ప్రపంచాన్ని వివరించే సంగీత ఘట్టాలు. పి. సుశీల స్వరంలోని స్పష్టత, మాధుర్యం, ఉచ్చారణ ఈ పద్యాలకు సినిమా గీతానికి మించిన సాహిత్య గౌరవాన్ని ఇచ్చాయి.

జీవము నీవే కదా దేవా వంటి గీతాలు ప్రహ్లాదుడి భక్తిని మరింత వ్యక్తిగతంగా మారుస్తాయి. దేవుడు తన జీవితానికి ఆధారం మాత్రమే కాదు, తన జీవితం అంతా ఆయనే అనే భావన ఇందులో ఉంటుంది. ఈ తరహా గీతాలకు సాలూరి రాజేశ్వరరావు రూపొందించిన మెలోడీ సరళమైనదే అయినప్పటికీ భావపరంగా బలమైనది. పాట వినడానికి క్లిష్టమైన శాస్త్రీయ నిర్మాణం అవసరం లేకుండానే భక్తి భావాన్ని గుండెల్లోకి తీసుకెళ్లగలిగేలా స్వరకల్పన సాగింది.

రారా ప్రియా సుందరా వంటి గీతం సంగీతంలో మరో కోణాన్ని చూపిస్తుంది. ప్రధాన కథ భక్తి, తండ్రి–కుమారుల సంఘర్షణ చుట్టూ తిరిగినా, చిత్రాన్ని ఒకే గంభీరమైన స్వరంలో నడపకుండా లలితమైన గీతాలను కూడా చేర్చడం ద్వారా సంగీత వైవిధ్యాన్ని పెంచారు. జననీ వరదాయినీ త్రిలోచని వంటి ఎస్. జానకి గీతం లీలావతి పాత్రకు భక్తి, ఆర్తి, మాతృభావాన్ని అందిస్తుంది. సిరిసిరి లాలి చిన్నారి లాలి వంటి లాలి గీతంలో ఎస్. జానకి, బాలమురళీకృష్ణ గాత్రాలు కలసి కుటుంబ సౌమ్యతను ప్రతిబింబిస్తాయి. ఆరుద్ర రచించిన ఈ లాలి చిత్రంలోని తీవ్రమైన సంఘర్షణల మధ్య ఒక మృదువైన భావ విరామాన్ని కల్పిస్తుంది.

బాలమురళీకృష్ణ గానం చేసిన గీతాలు చిత్రానికి శాస్త్రీయ సంగీత గాంభీర్యాన్ని తీసుకువచ్చాయి. నారదుడి పాత్రకు ఆయన స్వయంగా గానం చేయడం వల్ల తెరపై కనిపించే వ్యక్తి, వినిపించే స్వరం మధ్య సహజమైన అనుసంధానం ఏర్పడింది. ఆయన గాత్రంలోని శాస్త్రీయ పటిమ, గమక నియంత్రణ, స్వరశుద్ధి నారదుడి పాత్రను కేవలం కథలోని ఒక ఋషిగా కాకుండా సంగీతం ద్వారా దైవాన్ని అనుభవించే వ్యక్తిగా నిలబెట్టాయి.

హిరణ్యకశిపుడి పాత్రకు సంబంధించిన గీతాలు, పద్యాల్లో మాధవపెద్ది సత్యం గాత్రంలోని గంభీరత కూడా ముఖ్యమైనది. ఎస్.వి. రంగారావు రూపానికి సరిపోయే బలమైన గాత్రం పాత్ర ప్రభావాన్ని పెంచింది. నేపథ్య గాత్రం నటుడి శరీరభాషతో సరిపోయినప్పుడు పాత్రకు అదనపు వ్యక్తిత్వం ఏర్పడుతుంది. భక్త ప్రహ్లాదలో ఈ గాత్ర ఎంపిక చాలా సందర్భాల్లో అదే పని చేసింది.

చిత్రంలోని సంగీత వైవిధ్యాన్ని గమనిస్తే సాలూరి రాజేశ్వరరావు ఒకే సంగీత భాషను మొత్తం సినిమాపై రుద్దలేదని స్పష్టమవుతుంది. ప్రహ్లాదుడి ప్రపంచంలో భక్తి, మాధుర్యం, పద్యసౌందర్యం; హిరణ్యకశిపుడి ప్రపంచంలో గంభీరత; లీలావతి వద్ద ఆర్తి; నారదుడి వద్ద శాస్త్రీయ వైభవం; లాలి దృశ్యాల్లో మృదుత్వం; నృత్య సందర్భాల్లో లయ – ఇలా పాత్ర, సందర్భం మారినప్పుడల్లా సంగీత స్వభావం మారుతుంది. ఇదే చిత్ర సంగీత దర్శకత్వంలోని అసలైన ప్రతిభ.

భక్త ప్రహ్లాద నిర్మాణంలో ఎ.వి.ఎం. సంస్థ చూపించిన సూక్ష్మ శ్రద్ధ చిన్న విషయాల్లో కూడా కనిపిస్తుంది. ఉదాహరణకు ఎస్.వి. రంగారావు ఆరోగ్య కారణంగా సింహాసనంపై ఎక్కువసేపు కూర్చోలేని పరిస్థితి వచ్చినప్పుడు చిత్రీకరణను వాయిదా వేయకుండా సింహాసనం సీటులో లోతైన భాగాన్ని తయారు చేసి, అందులో స్కూటర్ టైరు అమర్చి, పైభాగంలో కుషన్లు ఏర్పాటు చేశారు. రంగారావుకు సౌకర్యంగా మారిన తరువాత సమష్టి సన్నివేశాల చిత్రీకరణ కొనసాగింది. ఒక నటుడి శారీరక సమస్యను నిర్మాణ సాంకేతిక పరిష్కారంతో అధిగమించిన ఈ సంఘటన ఎ.వి.ఎం. పని తీరు ఎంత ఆచరణాత్మకంగా ఉండేదో తెలియజేస్తుంది.

చిత్రాన్ని ఇతర భాషలకు తీసుకెళ్లడంలోనూ ఎ.వి.ఎం. సంస్థ ప్రత్యేక జాగ్రత్త తీసుకుంది. తమిళ రూపంలో చండామార్కుల పాత్రలకు తమిళ నటులను ఉపయోగించి సంబంధిత సన్నివేశాలను తిరిగి చిత్రీకరించారు. హిందీ రూపంలో కూడా ఆ పాత్రలకు అక్కడి నటులను ఉపయోగించారు. అంటే ఒకే చిత్రాన్ని కేవలం డబ్బింగ్ చేయకుండా, భాషకు అనుగుణంగా హాస్య సన్నివేశాల ప్రభావాన్ని నిలబెట్టే ప్రయత్నం చేశారు. ఇది 1960లలోనే బహుభాషా ప్రేక్షకుడి అభిరుచిని దృష్టిలో పెట్టుకున్న నిర్మాణ దూరదృష్టికి ఉదాహరణ.

దర్శకత్వ పరంగా భక్త ప్రహ్లాద సాధించిన ప్రధాన విజయం కథలోని అసలు సంఘర్షణను స్పష్టంగా నిలబెట్టడమే. హిరణ్యకశిపుడు ప్రపంచాన్ని జయించిన రాజు; కానీ తన కుమారుడి విశ్వాసాన్ని మార్చలేడు. ప్రహ్లాదుడు శారీరకంగా బలహీనుడు; కానీ తన నమ్మకంలో అచంచలుడు. ఈ వ్యత్యాసాన్ని దర్శకుడు కేవలం సంభాషణల ద్వారా కాకుండా నటుల శరీరభాష, కెమెరా నిర్మాణం, సెట్ల పరిమాణం, సంగీతం, దృశ్య వ్యత్యాసాల ద్వారా బలపరిచారు. అందువల్ల పౌరాణిక కథలోని తాత్విక భావం సినిమా భాషలోకి అనువదించబడింది.

చిత్రం విజయానికి మరో కారణం దాని నాటకీయ నిర్మాణం. కథలో ప్రేక్షకుడికి పరిచయం లేని సంఘటనలు చాలా తక్కువ. అయినప్పటికీ ప్రతి ఘట్టం తదుపరి ఘట్టానికి భావోద్వేగ పునాది వేస్తుంది. తండ్రి తన కుమారుడిని మార్చడానికి చేసే ప్రయత్నాలు మొదట కోపంగా, తరువాత హింసాత్మకంగా, చివరికి నిరాశగా మారతాయి. ప్రహ్లాదుడి స్పందన మాత్రం ఎప్పటికీ మారదు. ఈ పునరావృతం పాత్ర బలహీనతగా కాకుండా అతని విశ్వాస స్థిరత్వానికి సూచనగా మారుతుంది. చివర్లో స్తంభం నుంచి నరసింహుడు అవతరించినప్పుడు ప్రేక్షకుడు చూస్తున్నది కేవలం ఒక అద్భుతం కాదు; కథ ప్రారంభం నుంచీ నిర్మించిన విశ్వాసానికి దృశ్యరూపం.

భక్త ప్రహ్లాద 1967 జనవరి 12న విడుదలై శతదినోత్సవం జరుపుకుంది. ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర నంది పురస్కారాల్లో మూడవ ఉత్తమ చిత్రంగా ఎంపికైంది. చిత్రం తమిళం, హిందీ భాషల్లోకి కూడా తీసుకెళ్లబడింది. రంగు ఛాయాగ్రహణం, ఫోటోగ్రఫీ, రోజారమణి నటన, ఎస్.వి. రంగారావు–అంజలీదేవి నటనా సామర్థ్యం ప్రత్యేకంగా ప్రశంసలు అందుకున్నాయి. రాష్ట్రపతి డాక్టర్ సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్‌కు చిత్రాన్ని ప్రదర్శించగా, ఆయన చిత్రంలోని నటీనటుల ప్రతిభను, ముఖ్యంగా రోజారమణి నటనను ప్రశంసించినట్లు కూడా చిత్ర నిర్మాణ చరిత్రలో నమోదైంది. ఈ గుర్తింపులు చిత్రానికి లభించిన ప్రజాదరణతో పాటు దాని కళాత్మక విలువను కూడా సూచిస్తాయి.

భక్త ప్రహ్లాదను నేటి దృష్టితో అంచనా వేయాలంటే దాని కాలాన్ని, అందుబాటులో ఉన్న సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకోవాలి. ఆధునిక కంప్యూటర్ గ్రాఫిక్స్, డిజిటల్ కలర్ గ్రేడింగ్, ఆధునిక ధ్వని రూపకల్పన, భారీ విజువల్ ఎఫెక్ట్స్ లేని కాలంలో పౌరాణిక ప్రపంచాన్ని నిర్మించాల్సి వచ్చింది. అయినప్పటికీ కళా దర్శకత్వం, రంగు ఛాయాగ్రహణం, మేకప్, వస్త్రాల రూపకల్పన, నటన, సంగీతం, ఎడిటింగ్ అన్నీ ఒకే దృశ్య శైలికి అనుగుణంగా పనిచేశాయి. ఈ సమన్వయం వల్ల చిత్రం తన కాలానికి తగిన సాంకేతిక ప్రమాణాన్ని మాత్రమే కాకుండా, తరువాతి తరాలు కూడా ఆస్వాదించగలిగే దృశ్య, సంగీత వారసత్వాన్ని సృష్టించింది.

మొత్తంగా భక్త ప్రహ్లాద విజయాన్ని ఒకే నటుడి ప్రతిభతోనో, ఒకే పాటతోనో, ఒకే సాంకేతిక అంశంతోనో వివరించలేం. ఎ.వి. మెయ్యప్పన్ నిర్మాణ దూరదృష్టి, డి.వి. నరసరాజు రచనా నిర్మాణం, చిత్రపు నారాయణమూర్తి పౌరాణిక దర్శకత్వ అనుభవం, ఎ.కె. శేఖర్ కళా వైభవం, ఎ. విన్సెంట్ రంగుల ఛాయాగ్రహణం, ఆర్. విట్టల్ ఎడిటింగ్, సాలూరి రాజేశ్వరరావు సంగీతం, ఎస్.వి. రంగారావు అసమాన నటన, అంజలీదేవి మాతృభావం, రోజారమణి సహజమైన బాలనటన, బాలమురళీకృష్ణ సంగీతస్ఫూర్తి – ఇవన్నీ పరస్పరం బలపరిచుకున్నాయి. ముఖ్యంగా సంగీతం కథకు అలంకారంగా కాకుండా పాత్రల అంతరంగాన్ని వ్యక్తం చేసే సాధనంగా మారడం ఈ చిత్రాన్ని సాధారణ పౌరాణిక చిత్రం స్థాయి నుంచి కళాత్మకంగా మరింత ఎత్తుకు తీసుకెళ్లింది.

అందుకే 1967 భక్త ప్రహ్లాదను కేవలం భక్తి చిత్రం అని పిలవడం దాని ప్రాముఖ్యతను తగ్గించినట్లే అవుతుంది. ఇది తెలుగు పౌరాణిక సినిమాకు రంగుల యుగంలో వచ్చిన ఒక ముఖ్యమైన పునర్నిర్మాణం. ఒక శతాబ్దాల నాటి కథను మార్చకుండా, దాని చెప్పే విధానాన్ని మార్చవచ్చని ఈ చిత్రం నిరూపించింది. పౌరాణికతకు ఆధునిక సాంకేతికతను, రంగస్థల నటనా సంప్రదాయానికి సినిమా భాషను, శాస్త్రీయ సంగీతానికి ప్రజాదరణ పొందే మెలోడీని, సాహిత్యానికి దృశ్యరూపాన్ని కలిపిన సమగ్ర కళారూపంగా భక్త ప్రహ్లాద నిలిచింది. హిరణ్యకశిపుడి అహంకారానికి ఎదురుగా ప్రహ్లాదుడి ప్రశాంతమైన విశ్వాసం ఎలా నిలబడుతుందో, అదే విధంగా ఆ కాలపు పరిమిత సాంకేతిక వనరుల మధ్య రూపొందిన ఈ చిత్రం నేటి అత్యాధునిక సినిమా ప్రపంచంలో కూడా తన కళాత్మక గుర్తింపును నిలబెట్టుకోవడం దాని అసలైన విజయానికి నిదర్శనం.

లవకుశ – 1963: తెలుగు చలనచిత్ర మహాకావ్యం

1963 మార్చి 29న విడుదలైన లవకుశ తెలుగు చలనచిత్ర చరిత్రలో ఒక అపూర్వమైన మైలురాయి. రామాయణంలోని ఉత్తరకాండను ఆధారంగా చేసుకుని రూపొందిన ఈ చిత్రం కేవలం ఒక పౌరాణిక కథను తెరపై ఆవిష్కరించిన సినిమా కాదు; రంగు, కళా దర్శకత్వం, ఛాయాగ్రహణం, నటన, సంగీతం, నృత్యం, సంభాషణ, శబ్దం వంటి అనేక విభాగాలను ఒక సమగ్ర కళారూపంగా మలిచిన మహత్తర ప్రయత్నం. సి. పుల్లయ్య దర్శకత్వంలో ప్రారంభమైన ఈ చిత్రాన్ని ఆయన కుమారుడు సి. ఎస్. రావు తరువాత పూర్తి చేశారు. శంకరరెడ్డి నిర్మించిన ఈ చిత్రంలో ఎన్.టి. రామారావు శ్రీరాముడిగా, అంజలీదేవి సీతగా, కాంతారావు లక్ష్మణుడిగా, నాగయ్య వాల్మీకిగా, శోభన్‌బాబు శత్రుఘ్నుడిగా, కైకాల సత్యనారాయణ భరతుడిగా, రేలంగి వీరన్నగా, ఎస్. వరలక్ష్మి భూదేవిగా, మాస్టర్ నాగరాజు లవుడిగా, మాస్టర్ సుబ్రహ్మణ్యం కుశుడిగా నటించారు. సుమారు మూడు గంటల నిడివి గల ఈ చిత్రం తెలుగు సినిమా వాణిజ్య చరిత్రలో అపూర్వమైన విజయాన్ని సాధించి, 75 వారాల పాటు ప్రదర్శితమైంది. అదే సమయంలో జాతీయ స్థాయిలో ఉత్తమ తెలుగు చిత్రంగా రాష్ట్రపతి రజత పతకాన్ని అందుకుంది.

లవకుశ ఆవిర్భావం వెనుక ఉన్న ఆలోచనే ఆసక్తికరమైనది. నిర్మాత ఎ. శంకరరెడ్డి, చరణదాసి చిత్రంలో ఎన్.టి. రామారావు, అంజలీదేవి రామసీతలుగా నటించిన మురిసెను లోకము కనుమా పాటను చూసిన తరువాత, వారిద్దరినీ రామసీతలుగా పెట్టి రామాయణాన్ని తెరకెక్కించాలనే సంకల్పానికి వచ్చారు. అదే సమయంలో సి. పుల్లయ్య తన 1934 నాటి విజయవంతమైన లవకుశను మళ్లీ నిర్మించాలనే ఆలోచనలో ఉన్నారు. ఈ రెండు ఆలోచనలు కలవడంతో కొత్త లవకుశ రూపుదిద్దుకుంది. 1934లో స్వయంగా పుల్లయ్య రూపొందించిన చిత్రాన్ని దాదాపు మూడు దశాబ్దాల తరువాత అదే దర్శకుడు పునర్నిర్మించడం భారతీయ సినిమా చరిత్రలోనే అరుదైన సందర్భం. అయితే ఇది కేవలం పాత చిత్రాన్ని రంగుల్లో మళ్లీ తీసిన ప్రయత్నం కాదు. కొత్త తరం ప్రేక్షకులకు అనుగుణంగా కథనం, నటన, సంగీతం, సాంకేతిక రూపకల్పన, దృశ్య వైభవం అన్నింటినీ కొత్త స్థాయికి తీసుకెళ్లిన పునర్నిర్మాణం.

కథా పరంగా లవకుశ రామాయణంలోని అత్యంత విషాదభరితమైన, మానవీయమైన అధ్యాయాన్ని ఎంచుకుంది. పట్టాభిషిక్తుడైన రాముడు ప్రజాభిప్రాయాన్ని గౌరవిస్తూ గర్భిణి అయిన సీతను అరణ్యానికి పంపడం, వాల్మీకి ఆశ్రమంలో ఆమెకు లవకుశలు జన్మించడం, వారిని వాల్మీకి పెంచడం, వారు రామాయణాన్ని నేర్చుకుని గానం చేయడం, అశ్వమేధ యాగం సందర్భంలో రాముడితోనే తెలియక యుద్ధానికి సిద్ధపడటం, చివరికి సీత తన కుమారులను తండ్రితో కలిపి భూమిలో లీనమవడం కథకు మూలం. ఈ కథలో బాహ్యంగా రాజసభలు, యాగాలు, యుద్ధాలు ఉన్నప్పటికీ అసలు నాటకీయ శక్తి కుటుంబ సంబంధాల్లోనే ఉంది. తండ్రి తన కుమారులను గుర్తించలేని విషాదం, కుమారులు తమ తండ్రిని తెలియక ఎదిరించే పరిస్థితి, సీత తన జీవితంలోని అన్యాయాన్ని మౌనంగా భరించే స్థితి – ఇవే చిత్రానికి భావోద్వేగ కేంద్రాలు.

వెంపటి సదాశివబ్రహ్మం కథా నిర్మాణం, సంభాషణలలో 1934 నాటి చిత్రానికి ఉన్న పునాదిని గౌరవిస్తూ, భాషను మరింత సరళంగా, శ్రావ్యంగా తీర్చిదిద్దారు. పాత చిత్రంలోని కథన నిర్మాణం, బలిజేపల్లి లక్ష్మీకాంత కవి సంభాషణల ప్రభావం కొత్త చిత్రంలో ఉన్నప్పటికీ, వాటిని యథాతథంగా అనుసరించకుండా సమకాలీన ప్రేక్షకుడికి సులభంగా అర్థమయ్యేలా మార్చారు. పౌరాణిక చిత్రానికి కావాల్సిన గాంభీర్యాన్ని కోల్పోకుండా, సంభాషణలు పాత్రల భావోద్వేగాలను నేరుగా ప్రేక్షకుడికి చేరేలా ఉండటం ఈ చిత్ర రచనలోని ప్రధాన బలం.

ఈ చిత్ర నిర్మాణంలో అత్యంత పెద్ద సాహసం రంగును ఎంచుకోవడం. అప్పటివరకు తెలుగు సినిమాల్లో కొన్ని పాటలు, కొన్ని సన్నివేశాలు మాత్రమే రంగులో చిత్రీకరించబడిన సందర్భాలు ఉన్నా, పూర్తి నిడివి గల చిత్రాన్ని రంగులో నిర్మించడం పూర్తిగా భిన్నమైన సాంకేతిక సవాలు. నిర్మాత శంకరరెడ్డి మొదటి నుంచీ చిత్రాన్ని రంగులో నిర్మించాలని నిర్ణయించడంతో నిర్మాణ వ్యయం గణనీయంగా పెరిగింది. 1958లో నిర్మాణం ప్రారంభమై, దాదాపు మూడో వంతు పూర్తయిన తరువాత ఆర్థిక సమస్యల కారణంగా సినిమా నిలిచిపోయింది. దాదాపు ఐదేళ్ల విరామం తరువాత సుందర్‌లాల్ నహతా ఆర్థిక సహాయం చేయడం, బి. నాగిరెడ్డి స్టూడియో సౌకర్యాలు కల్పించడం వంటి సహకారాలతో నిర్మాణం మళ్లీ కొనసాగింది.

ఇక్కడ లవకుశ నిర్మాణ చరిత్రలో మరో అసాధారణమైన అంశం కనిపిస్తుంది. సి. పుల్లయ్య అనారోగ్యానికి గురైన సమయంలో మిగిలిన చిత్రాన్ని ఎవరు పూర్తి చేయాలనే ప్రశ్న వచ్చింది. బి.ఎన్. రెడ్డి సి. పుల్లయ్య కుమారుడు సి. ఎస్. రావును సూచించారు. మొదట సి. ఎస్. రావుకు సంకోచం కలిగింది. వాల్మీకి ఆశ్రమానికి సంబంధించిన ముఖ్యమైన ఘట్టాలను తన తండ్రి ఇప్పటికే చిత్రీకరించారని, మిగిలిన భాగంలో అంత నాటకీయత లేదని ఆయన భావించారు. అయితే సి. పుల్లయ్య రాముడి రాజభవనంలోని భావోద్వేగ సన్నివేశాలు కూడా కథలో అంతే ముఖ్యమని కుమారుడికి వివరించి ప్రోత్సహించారు. చివరకు సి. ఎస్. రావు మిగిలిన భాగాన్ని పూర్తి చేశారు. తండ్రి దర్శకత్వంలో మొదలై, కుమారుడి దర్శకత్వంలో పూర్తయిన ఈ చిత్రం నిర్మాణ చరిత్రలోనే ఒక ప్రత్యేకమైన ఉదాహరణ.

ఈ రెండు దర్శకుల మధ్య శైలీ భేదం ఉన్నప్పటికీ చిత్రం విభిన్న భాగాలుగా విడిపోయినట్లు అనిపించకపోవడం గొప్ప దర్శకత్వ నైపుణ్యం. సి. పుల్లయ్యకు పౌరాణిక కథనంపై ఉన్న అనుభవం, సి. ఎస్. రావుకు ఉన్న సమకాలీన చలనచిత్ర అవగాహన కలిసి చిత్రానికి ఒక నిరంతర దృశ్యభాషను ఇచ్చాయి. ముఖ్యంగా రాముడి రాజభవనంలోని భావోద్వేగ సన్నివేశాలను సి. ఎస్. రావు ఎంతో శ్రద్ధతో చిత్రీకరించారు. కథలో యుద్ధం ఎంత ముఖ్యమో, రాముడి అంతరంగ సంఘర్షణ కూడా అంతే ముఖ్యమని ఆయన గ్రహించారు. అందువల్ల చివరి భాగం కేవలం అశ్వమేధ యుద్ధంగా కాకుండా కుటుంబ విరహం, గుర్తింపు, పశ్చాత్తాపం, ధర్మసంకటంతో కూడిన నాటకంగా మారింది.

లవకుశలో ఎన్.టి. రామారావు రాముడిగా కనిపించిన తీరు తెలుగు సినీ చరిత్రలో ఒక ప్రత్యేక అధ్యాయం. సీతారామ కల్యాణం చిత్రంలో రావణుడిగా నటించిన రెండేళ్లకే ఆయన లవకుశలో శ్రీరాముడిగా కనిపించారు. ఈ రెండు పాత్రల మధ్య ఆయన ప్రదర్శించిన వ్యత్యాసం ఆయన నటనా పరిధిని తెలియజేస్తుంది. రావణుడిలోని అహంకారం, శక్తి, రాజసం ఒక వైపు ఉంటే, రాముడిలోని నిగ్రహం, ధర్మబద్ధత, కరుణ, రాజధర్మం మరో వైపు ఉన్నాయి. లవకుశలో రాముడు దేవుడిగా మాత్రమే కనిపించడు; రాజధర్మం మరియు వ్యక్తిగత జీవితానికి మధ్య చిక్కుకున్న ఒక బాధ్యతాయుతమైన మనిషిగా కూడా కనిపిస్తాడు.

ఎన్.టి.ఆర్. రాముడి పాత్రలో చూపిన నిగ్రహమే చిత్రానికి ఆధ్యాత్మిక వాతావరణాన్ని ఇచ్చింది. సాధారణంగా పౌరాణిక పాత్రల్లో గంభీరమైన సంభాషణలు, పెద్ద హావభావాలు కనిపించవచ్చు. కానీ లవకుశలో రాముడి బాధ ఎక్కువగా చూపుల్లోనూ, స్వరంలోని మృదుత్వంలోనూ వ్యక్తమవుతుంది. సీతను అరణ్యానికి పంపించే నిర్ణయంలో ఆయనకు ఉన్న అంతర్గత సంఘర్షణ, లవకుశలను మొదటిసారి చూసినప్పుడు కలిగే అనుభూతి, చివర్లో సీతను కోల్పోయే సమయంలోని విషాదం – ఇవన్నీ అతిశయోక్తి లేకుండా ప్రదర్శించబడ్డాయి.

ఎన్.టి. రామారావు రాముడిగా అంతగా ప్రేక్షకుల మనస్సులో స్థిరపడటానికి నటనతో పాటు రూపకల్పన కూడా కారణం. కిరీటం, ఆభరణాలు, విల్లు, దుస్తులు, ముఖ అలంకరణ అన్నీ కలిసి ఒక ఆదర్శ రాజు రూపాన్ని నిర్మించాయి. ఒక సందర్భంలో రాముడి పాత్ర కోసం తయారు చేసిన కిరీటాలు ఏవీ సరిపోకపోవడంతో, చరణదాసి చిత్రంలో రాముడి పాత్రకు ఉపయోగించిన కిరీటాన్నే తిరిగి ఉపయోగించినట్లు చిత్ర నిర్మాణ చరిత్ర చెబుతుంది. అప్పట్లో దాని ధర కేవలం రూ.140. ఇది చిన్న సంఘటనలా కనిపించినప్పటికీ, ఆ కాలపు సినిమా నిర్మాణంలో వస్తువులను ఎంత జాగ్రత్తగా వినియోగించేవారో తెలియజేస్తుంది.

అంజలీదేవి సీత పాత్రలో ఇచ్చిన నటన చిత్రానికి భావోద్వేగ ఆత్మ. ఆమె సీతలో దైవత్వం ఉంది, కానీ దానికి మించి మానవీయమైన బాధ ఉంది. రాజమహిషిగా ఉన్న సమయంలో కనిపించే గౌరవం, అరణ్యానికి పంపబడినప్పుడు కనిపించే నిశ్శబ్ద వేదన, వాల్మీకి ఆశ్రమంలో తల్లిగా మారిన తరువాత కనిపించే మమత, చివర్లో తన కుమారులను తండ్రితో కలిపి తాను భూమిలోకి వెళ్లే సమయంలో కనిపించే ఆత్మగౌరవం – ఈ నాలుగు దశల్లోనూ అంజలీదేవి పాత్రను వేర్వేరు భావస్థాయుల్లో మలిచారు.

ప్రత్యేకంగా గర్భిణి సీతను అరణ్యానికి పంపించే ఘట్టం చిత్రంలోని అత్యంత బాధాకరమైన దృశ్యాల్లో ఒకటి. గర్భిణి సీత వాల్మీకి ఆశ్రమం వైపు పరుగెత్తడం దృశ్యపరంగా అసహజంగా కనిపించవచ్చని చిత్రబృందంలోని జి.వి.ఆర్. శేషగిరిరావు సూచించడంతో ఆ సన్నివేశాన్ని మరుసటి రోజు మళ్లీ చిత్రీకరించారు. ఇలాంటి చిన్న సాంకేతిక పరిశీలనలు కూడా పాత్ర యొక్క విశ్వసనీయతను ఎంతగా ప్రభావితం చేస్తాయో ఈ సంఘటన తెలియజేస్తుంది.

లవకుశ పాత్రల్లో మాస్టర్ నాగరాజు, మాస్టర్ సుబ్రహ్మణ్యం నటన చిత్రానికి కొత్త శక్తిని ఇచ్చింది. లవుడిగా మాస్టర్ నాగరాజు అప్పటికే బాలనటుడిగా గుర్తింపు పొందినవాడు. కుశుడి పాత్రకు కాకినాడకు చెందిన మాస్టర్ సుబ్రహ్మణ్యాన్ని లవకుశ నాటకంలో అతని నటన చూసి ఎంపిక చేశారు. అతను ఎంపికైనప్పుడు తొమ్మిదేళ్ల వయసులో ఉండగా, సినిమా విడుదలయ్యే సమయానికి పద్నాలుగేళ్ల వయసుకు చేరుకున్నాడు. అందువల్ల కొన్ని సన్నివేశాల్లో బాలుర ఎత్తులో వ్యత్యాసం కనిపించింది. కానీ వారి అసాధారణమైన నటన ప్రేక్షకులను అంతగా ఆకట్టుకోవడంతో ఈ సాంకేతిక అసమానత పెద్ద సమస్యగా అనిపించలేదు.

లవకుశుల నటనలో ముఖ్యమైనది వారి అమాయకత్వం మాత్రమే కాదు, రామాయణాన్ని గానం చేసే ఋషికుమారులుగా కనిపించగలిగిన గంభీరత. వారు రాముడిని తండ్రిగా తెలియకుండా అతని ఎదుట నిలబడాలి. మరోవైపు ప్రేక్షకుడికి వారు రామసీతల కుమారులని ముందే తెలుసు. ఈ నాటకీయ వ్యత్యాసాన్ని పిల్లల ముఖాల్లోని అమాయకత్వం, సంభాషణలోని ధైర్యం, గానంలో కనిపించే ఆత్మవిశ్వాసం ద్వారా సినిమా అద్భుతంగా నిర్మించింది.

వాల్మీకిగా నాగయ్య నటన కూడా చిత్రానికి ఆధ్యాత్మిక గంభీరతను ఇచ్చింది. వాల్మీకి పాత్ర కేవలం సీతకు ఆశ్రయం ఇచ్చే ఋషి కాదు; లవకుశలకు రామాయణాన్ని నేర్పే గురువు, సీతకు సంరక్షకుడు, రామకథను తదుపరి తరానికి అందించే మాధ్యమం. ఆయన స్వరంలోని గాంభీర్యం, ముఖంలోని ప్రశాంతత పాత్రకు తగిన ఆధ్యాత్మికతను అందించాయి. కాంతారావు లక్ష్మణుడిగా, శోభన్‌బాబు శత్రుఘ్నుడిగా, సత్యనారాయణ భరతుడిగా తమ పాత్రలకు తగిన రాజసాన్ని, కుటుంబ అనుబంధాన్ని అందించారు. రేలంగి వీరన్నగా కథలోని గంభీరతకు మధ్యలో సామాజిక వ్యాఖ్యను, హాస్యాన్ని తీసుకొచ్చారు.

లవకుశ సాంకేతిక వైభవంలో కళా దర్శకుడు టి.వి.ఎస్. శర్మకు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. రంగు చిత్రానికి కావాల్సిన దృశ్య వైభవం సాధారణ నలుపు తెలుపు పౌరాణిక చిత్రం కంటే పూర్తిగా భిన్నమైనది. అయోధ్య రాజభవనాలు, వాల్మీకి ఆశ్రమం, యాగశాలలు, అరణ్య ప్రాంతాలు, దేవతా దృశ్యాలు, రాజసభలు – ప్రతిదానికీ రంగు, ఆకృతి, పరిమాణం, అలంకరణలో ప్రత్యేక శ్రద్ధ అవసరం. శర్మ రూపొందించిన సెట్లు చిత్రానికి కేవలం అందాన్ని ఇవ్వలేదు; కథ జరుగుతున్న ప్రపంచాన్ని ప్రేక్షకుడి ముందు నిర్మించాయి.

ఛాయాగ్రహణంలో పి.ఎల్. రాయ్, ఆయన సహాయకుడు విశ్వనాథ్ రాయ్ చేసిన పని ఈ రంగు ప్రపంచాన్ని తెరపై సజీవంగా నిలబెట్టింది. నేటి డిజిటల్ కెమెరాల సౌలభ్యం లేని కాలంలో రంగు ఫిల్మ్‌పై కాంతి నియంత్రణ, ఎక్స్‌పోజర్, సెట్ల రంగు సమతుల్యత వంటి అంశాలు అత్యంత జాగ్రత్తగా నిర్వహించాల్సి వచ్చేది. రాజసభల వైభవం, ఆశ్రమంలోని సహజత్వం, యాగశాలల గంభీరత, అరణ్య దృశ్యాల ప్రశాంతత – ఒక్కొక్కదానికి వేర్వేరు దృశ్య స్వభావం కల్పించడం ఛాయాగ్రహణ ప్రణాళికలోని నైపుణ్యాన్ని తెలియజేస్తుంది.

ట్రిక్ ఫోటోగ్రఫీలో రవికాంత్ నాగాయిచ్ సహకారం కూడా చిత్ర సాంకేతిక వైభవానికి తోడైంది. రామాయణంలోని దైవిక అంశాలను తెరపై నమ్మదగిన రీతిలో చూపించడానికి ఆ కాలంలో ప్రత్యేక దృశ్య ప్రభావాలు అవసరమయ్యేవి. దేవతా దర్శనాలు, ఆకాశ సంబంధిత దృశ్యాలు, యుద్ధ సన్నివేశాలు, అశ్వమేధ యాగం వంటి సందర్భాల్లో ట్రిక్ ఫోటోగ్రఫీ కథకు అవసరమైన మహత్తును పెంచింది. ఇక్కడ సాంకేతికత కథను మింగకుండా, కథలోని అద్భుతత్వాన్ని బలపరిచింది.

లవకుశలో రంగు కేవలం సాంకేతిక ప్రదర్శన కాదు. రంగును కథన భాషగా ఉపయోగించడం చిత్రానికి ఉన్న గొప్ప విజయాల్లో ఒకటి. రాముడి రాజసభలోని క్రమబద్ధమైన రంగుల ప్రపంచం, సీత వాల్మీకి ఆశ్రమంలోకి వెళ్లిన తరువాత కనిపించే సహజమైన ఆకుపచ్చ, భూమి రంగుల ప్రపంచం, యాగశాలలోని వైభవం, లవకుశల అరణ్య జీవితానికి సంబంధించిన సహజ వాతావరణం – వీటి మధ్య రంగు ద్వారా భావవ్యత్యాసం సృష్టించబడింది. ఈ విధంగా చూస్తే లవకుశ తెలుగు సినిమాకు తొలి పూర్తి నిడివి రంగు చిత్రంగా నిలిచిన చిత్రం మాత్రమే కాదు; రంగును కథన సౌందర్యంలో భాగం చేసిన ముఖ్యమైన ప్రయోగం.

సంగీతం విషయానికి వస్తే లవకుశను తెలుగు సినీ సంగీత చరిత్రలో ప్రత్యేక అధ్యాయంగా పరిగణించాలి. ఘంటసాల స్వరపరిచిన ఈ చిత్రంలో పాటలు, పద్యాలు, శ్లోకాలు కలిపి విస్తృతమైన సంగీత ప్రపంచాన్ని నిర్మించాయి. రామకథను వినరయ్యా, వినుడు వినుడు రామాయణ గాథ, శ్రీరాముని చరితమును తెలిపెదమమ్మా, రామ సుగుణధామ, లేరు కుశలవుల సాటి, ఏ నిమిషానికి ఏమి జరుగునో, జయ జయ రామా, రామన్న రాముడు కోదండ రాముడు, విరిసె చల్లని వెన్నెలా వంటి గీతాలు చిత్రానికి అపారమైన ప్రజాదరణను తెచ్చాయి.

రామకథను వినరయ్యా, వినుడు వినుడు రామాయణ గాథ వంటి గీతాలు లవకుశల సంగీత నిర్మాణంలో అసాధారణమైన కథన పద్ధతిని సూచిస్తాయి. లవకుశలు తమ తండ్రి రాముడి కథనే అతని ఎదుట గానం చేసే సందర్భం కథలో అత్యంత శక్తివంతమైన నాటకీయ పరిస్థితి. ప్రేక్షకుడికి నిజం తెలుసు; రాముడికి తెలియదు. ఈ వ్యంగ్య విషాదాన్ని పాటల ద్వారా మరింతగా పెంచారు. పి. లీల, పి. సుశీల గాత్రాల్లోని స్పష్టత, మృదుత్వం, భక్తి భావం ఈ గీతాలకు ప్రత్యేకమైన శ్రావ్యతను ఇచ్చాయి. రామకథను వినిపించే సందర్భంలో పాట కేవలం వినోదం కాదు; కథను ముందుకు తీసుకువెళ్లే సంభాషణగా మారింది.

శ్రీరాముని చరితమును తెలిపెదమమ్మా గీతం సంగీతపరంగా కూడా ప్రత్యేకమైనది. ఈ గీతానికి శివరంజని రాగ ఛాయను ఆధారంగా తీసుకుని, ఘంటసాల కొన్ని అన్యస్వరాలను ఉపయోగించడం ద్వారా దానికి మరింత విస్తృతమైన భావరంగాన్ని ఇచ్చారు. శివరంజని సాధారణంగా కరుణ, విషాదం వంటి భావాలకు అనుకూలమైన రాగంగా భావించబడుతుంది. కానీ లవకుశలో దానిని కేవలం విషాదానికి పరిమితం చేయకుండా రామకథను ఉత్సాహంతో, భక్తితో, మాధుర్యంతో చెప్పే విధంగా ఉపయోగించడం ఘంటసాల స్వరకల్పనలోని సృజనాత్మకతకు ఉదాహరణ.

పి. లీల, పి. సుశీల కలిసి పాడిన రామకథను వినరయ్యా, వినుడు వినుడు రామాయణ గాథ, శ్రీరాముని చరితమును తెలిపెదమమ్మా వంటి గీతాల్లో రెండు స్వరాల మాధుర్యం ప్రత్యేకంగా వినిపిస్తుంది. వారి గాత్రాలు పాత్రలకు మాత్రమే కాకుండా కథలోని భక్తి వాతావరణానికి కూడా స్వరం ఇచ్చాయి. ముఖ్యంగా లవకుశలు రామాయణాన్ని గానం చేసే సందర్భాల్లో బాలల అమాయకత్వానికి తగిన సరళత, ఋషికుమారులకు తగిన శాస్త్రీయ శిక్షణ, రామకథకు తగిన భక్తి – ఈ మూడు లక్షణాలను సంగీతం ఒకేసారి సాధించింది.

ఏ నిమిషానికి ఏమి జరుగునో అనే గీతం చిత్రంలోని తాత్విక భావాన్ని ముందుకు తెస్తుంది. మనిషి జీవితంలో ఏ క్షణంలో ఏ మార్పు సంభవిస్తుందో ఎవరికీ తెలియదనే భావన రామాయణ కథకు సరిగ్గా సరిపోతుంది. రాముడు రాజ్యాన్ని పొందిన క్షణంలోనే సీతను కోల్పోతాడు; సీత అరణ్యంలో ఒంటరిగా ఉన్న సమయంలో లవకుశలకు తల్లవుతుంది; చివరికి తన కుమారులను తండ్రితో కలిపిన తరువాత భూమిలో లీనమవుతుంది. ఘంటసాల స్వరకల్పనలో ఈ పాటకు విషాదం ఉన్నా అది నిరాశగా మారదు. విధి ముందు మనిషి అసహాయతను తాత్వికంగా స్వీకరించే భావం దానిలో ఉంటుంది.

జయ జయ రామా శ్రీరామా వంటి గీతాలు భక్తి, ఉత్సవం, సామూహిక ఆరాధనను తెరపైకి తెచ్చాయి. రాముడి పట్టాభిషేకం వంటి సందర్భాల్లో సంగీతం వ్యక్తిగత భావాన్ని దాటి సామూహిక భక్తి అనుభూతిని సృష్టిస్తుంది. బృందగానం, లయ, వాద్య విన్యాసం, ఘంటసాల స్వర నిర్మాణం కలిసి రాజసభ వాతావరణాన్ని విస్తరించాయి.

రామన్న రాముడు కోదండ రాముడు పాటలో భక్తి గీతానికి మరో సరళమైన, ప్రజలకు దగ్గరైన రూపం కనిపిస్తుంది. పి. సుశీల, కె. జమునారాణి గాత్రాలు పాటను ఉత్సాహభరితమైన ప్రజా గీతంలా మలిచాయి. మరోవైపు విరిసె చల్లని వెన్నెలా వంటి గీతంలో సీతారాముల అనుబంధం, కుటుంబ ఆనందం, ఉత్సవ భావం మృదువైన మెలోడీగా వ్యక్తమవుతుంది. ఈ పాటలను పక్కపక్కన వింటే ఘంటసాల ఒకే చిత్రంలో భక్తి సంగీతాన్ని ఎన్నో రూపాల్లో ఎలా మలిచారో అర్థమవుతుంది.

అశ్వమేధయాగానికి జయము వంటి బృందగీతాలు భారీ యాగసన్నివేశానికి అవసరమైన సామూహిక శక్తిని అందించాయి. రాజ్యం, యాగం, ప్రజాక్షేమం, ధర్మం వంటి భావాలను వ్యక్తిగత గాత్రం కంటే బృంద స్వరం మరింత సమర్థంగా మోసుకెళ్తుంది. ఘంటసాల ఈ అవసరాన్ని గుర్తించి, వాద్యాలు, బృందగానం, లయను కలిపి ఒక విస్తృతమైన శబ్ద ప్రపంచాన్ని సృష్టించారు. ఈ విధంగా సంగీతం తెరపై కనిపించే వైభవానికి శబ్దరూపాన్ని ఇచ్చింది.

లవకుశలో పద్యాలకు కూడా ప్రత్యేకమైన స్థానం ఉంది. పూర్వ కవుల పద్యాలను కథకు అనుగుణంగా ఉపయోగించడం వల్ల చిత్రానికి సాహిత్యపరమైన గంభీరత వచ్చింది. పద్యాలను సినిమాటిక్ గమనానికి అనుగుణంగా పాడించడం సులభం కాదు. ఛందస్సు, అర్థం, భావం, నటుడి అభినయం, దృశ్య నిడివి అన్నీ సమన్వయం కావాలి. ఘంటసాల స్వర, గాత్ర ప్రతిభ ఈ పద్యాలను కేవలం పఠనంగా కాకుండా సంగీతాత్మకమైన నాటకీయ వ్యక్తీకరణగా మార్చింది.

లవకుశ సంగీతంలో ఘంటసాల ప్రత్యేకత ఏమిటంటే ఆయన భక్తిని ఒకే రకమైన గంభీర స్వరంలో బంధించలేదు. కొన్ని పాటల్లో భక్తి ఉత్సాహంగా వినిపిస్తుంది; మరికొన్నింటిలో అది తల్లిదండ్రుల ప్రేమగా మారుతుంది; మరికొన్ని పాటల్లో విరహం, విషాదం, తాత్వికతగా రూపాంతరం చెందుతుంది. రామాయణం వంటి విస్తృతమైన ఇతిహాసానికి సంగీతం కూడా విస్తృతమైన భావపరిధిని కలిగి ఉండాలి. లవకుశలో అది సాధ్యమైంది.

చిత్ర నిర్మాణంలో ఒక చిన్న సంఘటన కూడా ఆ కాలపు సినిమా బృందాల నిబద్ధతను తెలియజేస్తుంది. ఒల్లనోరి మామా నీ పిల్లనీ అనే పాటను చిత్రానికి అవసరమైన నిడివి కోసం చేర్చారు. రేలంగి, గిరిజ అప్పట్లో రోజుకు మూడు షిఫ్టుల్లో ఇతర చిత్రాల షూటింగ్‌లో బిజీగా ఉండటంతో, ఈ పాట చిత్రీకరణను అర్ధరాత్రి తరువాత ప్రారంభించి తెల్లవారుజామున పూర్తి చేశారు. నిర్మాత అదనపు పారితోషికం ఇవ్వాలని చెప్పినా, ఇలాంటి మహాకావ్య చిత్రంలో నటించడం తమకు గౌరవమని చెప్పి వారు నిరాకరించారు. ఇది ఆ కాలపు కళాకారుల వృత్తిపట్ల ఉన్న నిబద్ధతకు ఒక అందమైన ఉదాహరణ.

లవకుశను సాంకేతికంగా మరో స్థాయికి తీసుకెళ్లిన అంశం దాని ద్విభాషా నిర్మాణం. తెలుగు, తమిళ భాషల్లో దాదాపు ఏకకాలంలో రూపొందించిన ఈ చిత్రంలో ప్రధాన పాత్రల్లో ఎన్.టి. రామారావు, అంజలీదేవి, నాగయ్య వంటి నటులను కొనసాగిస్తూ, ఇతర పాత్రల్లో ఆయా భాషలకు చెందిన నటులను ఉపయోగించారు. ఒకే కథను రెండు భాషల ప్రేక్షకుల సాంస్కృతిక భావజాలానికి అనుగుణంగా రూపొందించడం నిర్మాణ పరంగా పెద్ద సవాలు. తమిళ రూపం కూడా ఘన విజయం సాధించింది. తరువాత హిందీలోకి అనువదించబడింది.

లవకుశ వాణిజ్య విజయం కూడా దాని చారిత్రక ప్రాధాన్యాన్ని పెంచింది. 1963 మార్చి 29న విడుదలైన ఈ చిత్రం అప్పటి వరకు ఉన్న అనేక వసూళ్ల రికార్డులను అధిగమించింది. 75 వారాలపాటు ప్రదర్శించబడిన ఈ చిత్రం అనేక కేంద్రాల్లో శతదినోత్సవాన్ని, మరికొన్ని కేంద్రాల్లో 150, 175 రోజుల ప్రదర్శనను సాధించింది. అప్పటి టికెట్ ధరలు చాలా తక్కువగా ఉన్న కాలంలో కోటి రూపాయలకు పైగా వసూలు చేసిన తొలి తెలుగు చిత్రంగా దీనికి ప్రత్యేకమైన గుర్తింపు లభించింది. ప్రేక్షకుల ఆదరణ ఎంత తీవ్రంగా ఉందో చెప్పడానికి మరో ఉదాహరణ ఏమిటంటే, చాలామంది ఎన్.టి. రామారావు రాముడి చిత్రపటాన్ని తమ పూజా గదుల్లో ఉంచి ఆరాధించారు. అంజలీదేవిని కూడా సీతగా ప్రజలు అత్యంత గౌరవంతో చూసి, ఆమె బహిరంగంగా కనిపించినప్పుడు హారతి ఇచ్చిన సందర్భాలు నమోదయ్యాయి.

లవకుశకు లభించిన అధికారిక గుర్తింపుల్లో అత్యంత ముఖ్యమైనది జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారం. ఉత్తమ తెలుగు చిత్రంగా ఈ చిత్రం రాష్ట్రపతి రజత పతకాన్ని అందుకుంది. ఆ కాలంలో జాతీయ స్థాయిలో తెలుగు చిత్రానికి లభించిన ఈ గౌరవం చిత్ర నాణ్యతకు మాత్రమే కాదు, తెలుగు పౌరాణిక చిత్ర నిర్మాణం దేశవ్యాప్తంగా గుర్తింపు పొందినదానికి కూడా సంకేతం. వాణిజ్యంగా 75 వారాల అపూర్వ విజయాన్ని సాధించడంతో పాటు జాతీయ పురస్కారం పొందడం లవకుశను ప్రజాదరణ, కళాత్మకత రెండింటినీ సమానంగా సాధించిన చిత్రంగా నిలబెట్టింది.

లవకుశ సాంకేతికంగా ఒక సంధికాల చిత్రంగా కూడా చూడవచ్చు. భారతీయ సినిమా నలుపు తెలుపు యుగం నుంచి రంగు చిత్రాల వైపు కదులుతున్న సమయంలో ఇది వచ్చింది. కానీ రంగును కేవలం కొత్త సాంకేతిక ఆకర్షణగా ఉపయోగించకుండా, పౌరాణిక ప్రపంచ నిర్మాణంలో భాగం చేసింది. సెట్ల వైభవం, దుస్తుల రంగులు, ఆభరణాల మెరుపు, ప్రకృతి, యాగసన్నివేశాలు, దేవతా దృశ్యాలు అన్నింటినీ ఒకే రంగు సౌందర్యశాస్త్రంలో కూర్చడం కళా విభాగం, ఛాయాగ్రహణం, మేకప్, దుస్తుల రూపకల్పన, లైటింగ్ విభాగాల సమన్వయానికి నిదర్శనం.

అదే సమయంలో చిత్రంలో కనిపించే కొన్ని సాంకేతిక పరిమితులను కూడా దాని కాలానికి అనుగుణంగా చూడాలి. లవకుశల వయసులో కనిపించే వ్యత్యాసం, పెద్ద సెట్లలో పాత్రల కదలికలు, ట్రిక్ ఫోటోగ్రఫీకి ఉన్న పరిమితులు వంటి అంశాలు నేటి సాంకేతిక ప్రమాణాలతో పోలిస్తే కనిపించవచ్చు. కానీ ఆ పరిమితుల మధ్య దర్శకులు, నటులు, సాంకేతిక నిపుణులు సాధించిన విశ్వసనీయతే అసలు విషయం. ప్రేక్షకుడు కథలో లీనమైపోయినప్పుడు ఆ చిన్న అసమానతలు కనిపించకుండా పోయాయి. ఇదే మంచి కళా దర్శకత్వం, నటన, కథనం కలిపి సృష్టించే మాయ.

లవకుశలో దర్శకత్వం యొక్క అత్యున్నత విజయాన్ని చివరి భాగంలో చూడవచ్చు. లవకుశలు రాముడి ఎదుట నిలబడే సన్నివేశాలు కేవలం యుద్ధానికి దారి తీసే ఘట్టాలు కావు. ప్రేక్షకుడికి వారు రాముడి కుమారులని తెలుసు. రాముడికి తెలియదు. ఈ సమాచార అసమానతను దర్శకుడు సంగీతం, సంభాషణ, నటన, ఎడిటింగ్ ద్వారా క్రమంగా పెంచుతాడు. పిల్లల ధైర్యం పెరిగే కొద్దీ ప్రేక్షకుడి ఆందోళన పెరుగుతుంది. రాముడి ముఖంలో మొదట ఆశ్చర్యం, తరువాత గౌరవం, చివరకు అనుమానం కనిపిస్తుంది. సీత నిజం బయటపెట్టే దశకు చేరుకునే సరికి కథ భావోద్వేగ శిఖరాన్ని చేరుతుంది.

సీత భూమిలోకి వెళ్లే ముగింపు లవకుశకు ఆధ్యాత్మికమైన విషాదాన్ని ఇస్తుంది. సాధారణంగా వాణిజ్య చిత్రం ప్రేక్షకుడికి పూర్తిస్థాయి సంతోషకర ముగింపును అందించవచ్చు. కానీ రామాయణంలోని ఈ ఘట్టాన్ని మార్చకుండా, సీత తన భౌతిక జీవితాన్ని ముగించి భూమాతలో లీనమయ్యే విధంగా చూపించడం కథ యొక్క మూలభావాన్ని గౌరవించింది. అంజలీదేవి నటన, ఎన్.టి. రామారావు నిగ్రహం, సంగీతం, సంభాషణ, దృశ్య నిర్మాణం కలిసి ఈ ముగింపును విషాదభరితమైనప్పటికీ గంభీరమైన అనుభూతిగా మలిచాయి.

లవకుశను గొప్ప చిత్రంగా నిలబెట్టిన అసలు కారణం దాని ఒక్కో విభాగం ప్రత్యేకంగా అద్భుతంగా ఉండటమే కాదు; ఆ విభాగాలన్నీ ఒకే భావకేంద్రం చుట్టూ పనిచేయడం. సి. పుల్లయ్యకు ఉన్న పౌరాణిక అనుభవం, సి. ఎస్. రావు అందించిన తరువాతి దశ దర్శకత్వ శక్తి, టి.వి.ఎస్. శర్మ కళా వైభవం, పి.ఎల్. రాయ్ ఛాయాగ్రహణం, రవికాంత్ నాగాయిచ్ ట్రిక్ ఫోటోగ్రఫీ, ఘంటసాల సంగీతం, సాహిత్యరచన, ఎన్.టి. రామారావు–అంజలీదేవి నటన, బాలనటుల సహజత్వం – ఇవన్నీ కలసి ఒక సమగ్ర చలనచిత్ర అనుభవాన్ని సృష్టించాయి.

ముఖ్యంగా ఘంటసాల సంగీతం లేకుండా లవకుశను ఊహించడం దాదాపు అసాధ్యం. ఈ చిత్రంలో సంగీతం కథకు అలంకారం కాదు; కథను చెప్పే మరో భాష. రామకథను వినరయ్యా, వినుడు వినుడు రామాయణ గాథ వంటి గీతాలు కథను గానంగా ముందుకు తీసుకెళ్లాయి. శ్రీరాముని చరితమును తెలిపెదమమ్మా వంటి పాటలు భక్తిని శాస్త్రీయ మాధుర్యంతో కలిపాయి. ఏ నిమిషానికి ఏమి జరుగునో జీవితం మీద తాత్విక వ్యాఖ్యగా నిలిచింది. రామ సుగుణధామ భక్తి, మమతలను కలిపింది. అశ్వమేధయాగానికి జయము సామూహిక ఉత్సవాన్ని నిర్మించింది. పద్యాలు కథకు సాహిత్య గంభీరతను అందించాయి. ఈ సమగ్రతే లవకుశ సంగీతాన్ని తరతరాలకు నిలిచేలా చేసింది.

అందువల్ల లవకుశను కేవలం 1963లో వచ్చిన విజయవంతమైన పౌరాణిక చిత్రం అని చెప్పడం దాని స్థాయిని తగ్గించడం అవుతుంది. ఇది తెలుగు సినిమా రంగు యుగానికి ఒక శక్తివంతమైన ఆరంభం, పౌరాణిక చిత్ర నిర్మాణంలో సాంకేతిక సామర్థ్యానికి ఒక నిదర్శనం, ఎన్.టి. రామారావు రాముడి రూపానికి శాశ్వతమైన దృశ్య రూపం ఇచ్చిన చిత్రం, అంజలీదేవి సీత పాత్రకు మానవీయ గౌరవాన్ని అందించిన చిత్రం, ఘంటసాల సంగీతానికి ఒక శిఖరస్థానం, తెలుగు సాహిత్యం మరియు సినిమా సంగీతాన్ని ప్రజల దైనందిన స్మృతిలో భాగం చేసిన చిత్రం.

కాలం మారిపోయింది. రంగు చిత్ర సాంకేతికత ఎన్నో దశలను దాటింది. కంప్యూటర్ గ్రాఫిక్స్, డిజిటల్ కెమెరాలు, అధునాతన శబ్ద సాంకేతికత, భారీ దృశ్య ప్రభావాలు ఇప్పుడు సాధారణమయ్యాయి. అయినప్పటికీ లవకుశను తిరిగి చూసినప్పుడు దాని ప్రభావం తగ్గదు. కారణం సాంకేతికత కంటే ముందు దానికి ఉన్న కళాత్మక దృష్టి. ప్రేక్షకుడికి తెలిసిన రామాయణాన్ని మళ్లీ చెప్పేటప్పుడు కూడా కొత్త భావోద్వేగాన్ని కలిగించడం, పాత్రలను దేవతలుగా మాత్రమే కాకుండా మానవులుగా చూపించడం, పాటను కథలో భాగం చేయడం, రంగును దృశ్యకథనంగా మార్చడం, నటనను ఆధ్యాత్మిక అనుభూతికి తీసుకెళ్లడం – ఇవన్నీ కలిసి లవకుశను తెలుగు సినిమా చరిత్రలో ఒక శాశ్వతమైన మహాకావ్యంగా నిలబెట్టాయి.