1960 జనవరి 9న విడుదలైన శ్రీ వేంకటేశ్వర మహత్యం తెలుగు పౌరాణిక చిత్రాల చరిత్రలో అత్యంత ప్రతిష్ఠాత్మకమైన చిత్రాల్లో ఒకటిగా నిలిచింది. పద్మశ్రీ పిక్చర్స్ పతాకంపై వి. వెంకటేశ్వర్లు నిర్మించిన ఈ చిత్రానికి పి. పుల్లయ్య దర్శకత్వం వహించారు. ఆచార్య ఆత్రేయ కథనం, స్క్రీన్ప్లే, సంభాషణల రూపకల్పనలో కీలక పాత్ర పోషించగా, పెండ్యాల నాగేశ్వరరావు సంగీతాన్ని అందించారు. పి.ఎల్. రాయ్ ఛాయాగ్రహణం, కె.ఎ. శ్రీరాములు సంపాదకత్వం, ఎస్.వి.ఎస్. రామారావు కళా రూపకల్పన చిత్ర సాంకేతిక నాణ్యతను బలపరిచాయి. ఎన్.టి. రామారావు శ్రీనివాసుడిగా, సావిత్రి పద్మావతిగా, ఎస్. వరలక్ష్మి లక్ష్మీదేవిగా, గుమ్మడి భృగు మహర్షిగా, చిత్తూరు నాగయ్య హాఠీరామ్ భావాజీగా, శాంతకుమారి వకుళాదేవిగా నటించారు. తిరుమల శ్రీ వేంకటేశ్వరస్వామి అవతార మహత్యాన్ని ఇతివృత్తంగా తీసుకున్న ఈ చిత్రం దైవత్వాన్ని మాత్రమే కాకుండా ప్రేమ, త్యాగం, భక్తి, మానవ సంబంధాలు, దైవ నిర్ణయం వంటి భావాలను కలిపి ఒక సమగ్ర పౌరాణిక అనుభూతిని సృష్టించింది.
ఈ చిత్రం పి. పుల్లయ్య గతంలో రూపొందించిన వేంకటేశ్వరుని కథకు మరింత విస్తృతమైన పునఃరూపకల్పనగా నిలిచింది. అందువల్ల ఆయనకు కథపై ఉన్న అంతర్గత అవగాహన దర్శకత్వంలో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. పౌరాణిక కథను కేవలం సంఘటనల వరుసగా కాకుండా, దైవికత మరియు మానవీయత మధ్య జరిగే అనుభూతిగా మలచడం ఆయన ప్రధాన విజయంగా చెప్పవచ్చు. శ్రీనివాసుడి భూలోక అవతారం, పద్మావతితో పరిచయం, వారి ప్రేమ, వివాహం, లక్ష్మీదేవితో సంబంధం, భక్తుల అనుబంధం వంటి ఘట్టాలను పరస్పరం అనుసంధానిస్తూ కథను ముందుకు నడిపారు. దైవపాత్రలు తెరపై ఉన్నప్పటికీ, వాటి భావోద్వేగాలు ప్రేక్షకుడికి అర్థమయ్యే మానవీయ భాషలో వ్యక్తమవుతాయి.
శ్రీనివాసుడిగా ఎన్.టి. రామారావు నటన చిత్రానికి ప్రధాన ఆకర్షణ. ఆయన దైవత్వాన్ని కేవలం కిరీటం, ఆభరణాలు, పీతాంబరం వంటి బాహ్య రూపాల ద్వారా కాకుండా ముఖంలోని ప్రశాంతత, చూపులోని నిగ్రహం, శరీరభాషలోని స్థిరత్వం ద్వారా వ్యక్తం చేశారు. శ్రీనివాసుడి పాత్రలో ప్రేమికుడి మృదుత్వం, భక్తులపై కరుణ, దైవస్వరూపంలోని గాంభీర్యం, సందర్భానుసారం కనిపించే చమత్కారం సమతుల్యంగా కనిపిస్తాయి. ఈ పాత్ర ద్వారా ఎన్.టి. రామారావు తెలుగు ప్రేక్షకులలో శ్రీ వేంకటేశ్వరుడి దృశ్యరూపంతో బలమైన అనుబంధాన్ని ఏర్పరచుకున్నారు.
సావిత్రి పద్మావతిగా పాత్రకు అవసరమైన మానవీయ లోతును అందించారు. పద్మావతి పాత్రలో ప్రేమ, సంకోచం, విరహం, భక్తి, ఆవేదన, ఆనందం వంటి అనేక భావాలు ఉన్నాయి. సావిత్రి ముఖాభినయం, కళ్ల ద్వారా భావాన్ని వ్యక్తం చేసే సామర్థ్యం, సంభాషణలోని సహజత్వం ఈ పాత్రను సజీవంగా మార్చాయి. శ్రీనివాసుడి దైవత్వానికి ఆమె పద్మావతి పాత్ర మానవీయ ప్రతిస్పందనగా నిలుస్తుంది. ఎస్. వరలక్ష్మి లక్ష్మీదేవిగా రాజసంతో కూడిన దైవిక వ్యక్తిత్వాన్ని ప్రదర్శించారు. శాంతకుమారి వకుళాదేవిగా మాతృభావాన్ని, ఆప్యాయతను సహజంగా వ్యక్తం చేశారు. గుమ్మడి, నాగయ్య, రమణారెడ్డి, రాజనాల తదితరులు తమ పాత్రలకు తగిన బలాన్ని అందించారు.
సాంకేతికంగా ఆ కాలానికి శ్రీ వేంకటేశ్వర మహత్యం ఒక భారీ నిర్మాణం. దేవలోకం, ఆశ్రమాలు, రాజసభలు, అరణ్య ప్రాంతాలు, తిరుమల వాతావరణం, వివాహ ఘట్టాలు వంటి విభిన్న ప్రపంచాలను ఒకే చిత్రంలో సృష్టించాల్సి వచ్చింది. నలుపు తెలుపు ఛాయాగ్రహణంలో పి.ఎల్. రాయ్ కాంతి, నీడ, సెట్ల లోతు, పాత్రల దుస్తులు, ఆభరణాల మెరుపు వంటి అంశాలను సమర్థంగా ఉపయోగించారు. దేవతా దృశ్యాలకు ప్రశాంతమైన కాంతి, రాజసభలకు వైభవం, మానవ పాత్రల సన్నివేశాలకు సహజమైన వెలుతురు ఇవ్వడం ద్వారా కథలోని వేర్వేరు స్థాయిలను దృశ్యపరంగా వేరు చేశారు. ఆ కాలపు పరిమిత సాంకేతిక వనరుల్లోనూ దృశ్య వైభవాన్ని సృష్టించడం చిత్ర నిర్మాణ నైపుణ్యానికి నిదర్శనం.
ఈ చిత్రానికి అసలైన అదనపు శక్తి పెండ్యాల నాగేశ్వరరావు సంగీతం. చిత్రంలోని పాటలు కేవలం కథ మధ్యలో వచ్చే వినోద గీతాలు కావు. భక్తి, శృంగారం, ఆధ్యాత్మికత, మాతృభావం, దైవిక వైభవం, మానవీయ అనుబంధం వంటి విభిన్న భావాలను సంగీతం ద్వారా వ్యక్తం చేశారు. ఘంటసాల, పి. సుశీల, పి. లీల, జిక్కి, పి.బి. శ్రీనివాస్, ఎస్. వరలక్ష్మి, శాంతకుమారి, మాధవపెద్ది సత్యం వంటి గాయకుల స్వరాలను వారి గాత్ర స్వభావానికి అనుగుణంగా ఉపయోగించడం పెండ్యాల సంగీత దర్శకత్వంలోని ప్రత్యేకత. శాస్త్రీయ ఛాయలున్న పద్యాల నుంచి భక్తిగీతాలు, మధురమైన యుగళగీతాల వరకు సంగీతం విస్తరించింది.
వరాల బేరమయా, శ్రీదేవిని అనే ఎస్. వరలక్ష్మి గీతం చిత్రంలోని భక్తి, దైవిక వైభవానికి అత్యుత్తమ ఉదాహరణ. ఆమె స్వరంలో సహజంగానే ఉన్న గంభీరత, శాస్త్రీయ పునాది ఈ పాటకు ఎంతో అనుకూలంగా నిలిచాయి. శ్రీమహాలక్ష్మిని ఉద్దేశించిన ఈ స్తుతిలో గానం కేవలం భక్తి ప్రకటనగా కాకుండా ఒక దైవదర్శన అనుభూతిలా అనిపిస్తుంది. ఎస్. వరలక్ష్మి స్వరంలోని బలం, ఉచ్చారణలోని స్పష్టత, స్వరాలను నిగ్రహంతో పలికించే తీరు పాటకు రాజసమైన గాంభీర్యాన్ని ఇచ్చాయి. పెండ్యాల స్వరకల్పనలోని శాస్త్రీయ ఛాయలు ఆమె గాత్రంలో మరింత విస్తరించి, ఈ గీతాన్ని చిత్రంలోని చిరస్మరణీయ భక్తిగీతాల్లో ఒకటిగా నిలబెట్టాయి.
గోపాల నంద గోపాల శాంతకుమారి గాత్రంలో వినిపించే మరో ప్రసిద్ధ గీతం. ఇందులో భక్తి మరింత ఆత్మీయమైన, మాతృభావానికి దగ్గరైన రూపాన్ని సంతరించుకుంటుంది. కృష్ణుడిని పిలిచే భావంలో ఆప్యాయత, భక్తి, మాధుర్యం కలిసివుంటాయి. శాంతకుమారి స్వరంలోని సహజత్వం ఈ పాటకు ప్రత్యేకమైన సౌందర్యాన్ని ఇచ్చింది. గానం అతిగా గంభీరంగా కాకుండా హృదయపూర్వకంగా వినిపించడం వల్ల పాటలోని భక్తి ప్రేక్షకుడికి మరింత సన్నిహితంగా అనిపిస్తుంది. పౌరాణిక కథలోని దైవత్వాన్ని సాధారణ మానవ అనుభూతికి చేరువ చేయడంలో ఇలాంటి గీతాలు కీలక పాత్ర పోషించాయి.
శేషశైల వాసా ఘంటసాల గాత్రంలో వినిపించే గీతం చిత్రంలోని భక్తి సంగీతానికి మరో శిఖరం. తిరుమల శేషాచలంపై కొలువైన శ్రీ వేంకటేశ్వరుడిని స్మరించే ఈ గీతంలో ఘంటసాల స్వరం భక్తి, గాంభీర్యం, ఆత్మీయతలను ఒకేసారి వ్యక్తం చేస్తుంది. ఆయన గాత్రంలోని స్పష్టమైన ఉచ్చారణ, దీర్ఘ స్వరాలను నిగ్రహంతో కొనసాగించే సామర్థ్యం, పదంలోని భావాన్ని స్వరంలోనే ప్రతిబింబించే తీరు పాటను ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టాయి. పెండ్యాల స్వరకల్పనలోని శాస్త్రీయ ఆధారం, ఘంటసాల గాత్రంలోని ఆధ్యాత్మిక గంభీరత కలిసినప్పుడు ఈ గీతం సాధారణ సినీ పాటను దాటి భక్తి అనుభూతిగా మారుతుంది. ఈ పాట నేటికీ తెలుగు భక్తి సంగీతంలో చిరస్థాయిగా నిలిచింది.
కలగా కమ్మని కలగా మన జీవితాలే ఘంటసాల, పి. సుశీల గాత్రాల్లో వినిపించే మధురమైన యుగళగీతం. ఇందులో దైవిక కథనానికి మధ్య మానవ జీవితంలోని ఆశలు, కలలు, అనుబంధాలు ప్రతిఫలిస్తాయి. పెండ్యాల స్వరకల్పనలోని మృదువైన ప్రవాహానికి రెండు గాత్రాలు సహజంగా సరిపోవడం పాటకు ఆత్మీయతను ఇచ్చింది. ఇదే చిత్రంలోని ఎవరో అతడెవరో ఆ నవమోహనుడెవరో వంటి గీతాలు దైవిక ఆకర్షణను మెలోడీ ద్వారా వ్యక్తం చేస్తాయి. ఈ విధంగా సంగీతం భక్తిని కేవలం స్తోత్రాల ద్వారా కాకుండా మానవ అనుభూతులతోనూ అనుసంధానించింది.
కల్యాణ వైభవమేనాడే చెలి కల్యాణ వైభవమేనాడే వంటి గీతాల్లో వివాహ వైభవాన్ని సంగీతం ఉత్సవంగా మలిచింది. పి. లీల, జిక్కి, పి.ఎస్. వైదేహి, బృందగానం కలిసి పాడిన ఈ గీతం సామూహిక ఉత్సాహాన్ని సృష్టిస్తుంది. వివాహ ఘట్టానికి అవసరమైన ఆనందం, మంగళ వాతావరణం, స్త్రీల గాన సంప్రదాయం వంటి అంశాలను స్వరకల్పనలో కలిపారు. పెండ్యాల సంగీతంలో శాస్త్రీయ పునాదితో పాటు జానపద లాలిత్యాన్ని సమర్థంగా మేళవించగల సామర్థ్యం ఈ పాటలో కనిపిస్తుంది.
పద్యాలకు పెండ్యాల ఇచ్చిన ప్రాధాన్యం చిత్ర సంగీతానికి శాస్త్రీయ, సాహిత్య పరిమాణాన్ని పెంచింది. సకల కల్యాణగుణభూష వంటి పద్యాన్ని మాధవపెద్ది సత్యం గంభీరంగా ఆలపించగా, కలయే జీవితమన్న నీ పలుకే వంటి పద్యంలో పి. సుశీల గాత్రం భావోద్వేగాన్ని ముందుకు తెచ్చింది. ఈ పద్యాలు కథలోని సందర్భాన్ని వివరించడమే కాకుండా పాత్రల అంతరంగాన్ని వ్యక్తం చేశాయి. భక్తి చిత్రంలో పద్యాన్ని కేవలం సాహిత్య ప్రదర్శనగా కాకుండా కథన సాధనంగా ఉపయోగించడం పెండ్యాల సంగీత దృష్టిలోని ప్రత్యేకత.
శ్రీ వేంకటేశ్వర మహత్యం సంగీతంలోని అసలైన గొప్పతనం ఈ వైవిధ్యంలోనే ఉంది. శేషశైల వాసాలోని ఆధ్యాత్మిక గాంభీర్యం, వరాల బేరమయా శ్రీదేవినిలోని దైవిక స్తుతి, గోపాల నంద గోపాలలోని ఆత్మీయ భక్తి, కలగా కమ్మని కలగా మన జీవితాలేలోని మానవీయ మాధుర్యం, కల్యాణ వైభవమేనాడేలోని ఉత్సవ వాతావరణం – ఇవన్నీ ఒకే చిత్రంలో వేర్వేరు భావ ప్రపంచాలను సృష్టించాయి. ఎస్. వరలక్ష్మి, శాంతకుమారి, ఘంటసాల, పి. సుశీల, పి. లీల వంటి గాయకుల గాత్ర స్వభావాలను గుర్తించి, వారికి తగిన సంగీత సందర్భాలను అందించడం పెండ్యాల ప్రతిభ. అందువల్ల ఈ చిత్ర సంగీతం కేవలం భక్తి చిత్రానికి అనుగుణమైన నేపథ్యం కాకుండా, దాని ఆధ్యాత్మిక అనుభూతిని నిర్మించిన ప్రధాన సృజనాత్మక విభాగంగా నిలిచింది.
చిత్రం ఘనమైన వాణిజ్య విజయాన్ని సాధించింది. ఇరవై ప్రింట్లతో విడుదలై, పదహారు కేంద్రాల్లో శతదినోత్సవాన్ని పూర్తి చేసి, హైదరాబాద్, విజయవాడ వంటి కేంద్రాల్లో 175 రోజులపాటు ప్రదర్శించబడింది. ఈ విజయం ఆ కాలంలో పౌరాణిక చిత్రాలకు ఉన్న ప్రేక్షకాదరణను మాత్రమే సూచించదు; ఎన్.టి. రామారావు శ్రీనివాసుడి రూపాన్ని ప్రేక్షకుల మనసుల్లో ఎంత బలంగా స్థాపించిందో కూడా తెలియజేస్తుంది. ఈ చిత్రంతో ఆయనకు సంబంధించిన దైవభావన ప్రజల్లో మరింత బలపడింది. చిత్రం తమిళంలో శ్రీనివాస కల్యాణం పేరుతో కూడా విడుదలై ఇతర ప్రేక్షక వర్గాలకు చేరింది.
పురస్కారాల విషయానికి వస్తే, శ్రీ వేంకటేశ్వర మహత్యానికి ప్రత్యేకంగా జాతీయ లేదా రాష్ట్ర స్థాయి పోటీ పురస్కారం లభించినట్లు నిర్ధారితమైన సమాచారం లేదు. అయితే చిత్రానికి లభించిన అపారమైన ప్రజాదరణ, దీర్ఘకాలిక ప్రదర్శన, పునఃప్రదర్శనల్లోనూ నిలిచిన ఆదరణ, ఎన్.టి. రామారావు శ్రీనివాసుడిగా ఏర్పరచిన చిరస్థాయి రూపం, పెండ్యాల సంగీతంలోని ప్రసిద్ధ గీతాలు దీనికి వచ్చిన ప్రధాన గుర్తింపులు. దర్శకుడు పి. పుల్లయ్యకు తరువాతి కాలంలో ఆయన మొత్తం సినీ సేవలకు జాతీయ స్థాయి గుర్తింపులు, రఘుపతి వెంకయ్య పురస్కారం వంటి గౌరవాలు లభించాయి; అయితే అవి ఈ ఒక్క చిత్రానికి లభించిన పురస్కారాలుగా పరిగణించకూడదు. శ్రీ వేంకటేశ్వర మహత్యం విషయంలో అధికారిక అవార్డుల కంటే ప్రేక్షకుల అపారమైన ఆదరణే దాని అత్యంత ముఖ్యమైన విజయచిహ్నం.
మొత్తంగా శ్రీ వేంకటేశ్వర మహత్యం ఒక భక్తి చిత్రం మాత్రమే కాదు; 1960 నాటి తెలుగు సినిమా సాంకేతిక, కళాత్మక పరిణతికి ప్రతీక. పి. పుల్లయ్య దర్శకత్వంలోని క్రమశిక్షణ, ఎన్.టి. రామారావు దైవిక గంభీరతతో కూడిన నటన, సావిత్రి భావోద్వేగ లోతు, ఎస్. వరలక్ష్మి రాజసమైన అభినయం, శాంతకుమారి ఆత్మీయత, పెండ్యాల నాగేశ్వరరావు సంగీత వైభవం, పి.ఎల్. రాయ్ ఛాయాగ్రహణం, సమర్థమైన కళా రూపకల్పన, సంపాదకత్వం కలిసి దీనిని ఒక సంపూర్ణ పౌరాణిక చిత్రంగా నిలబెట్టాయి. ముఖ్యంగా శేషశైల వాసా, వరాల బేరమయా శ్రీదేవిని, గోపాల నంద గోపాల వంటి భక్తిగీతాలు, కలగా కమ్మని కలగా మన జీవితాలే, కల్యాణ వైభవమేనాడే వంటి మధురమైన గీతాలు చిత్రానికి కాలాతీతమైన సంగీత వారసత్వాన్ని అందించాయి. భక్తిని ఉపదేశంగా కాకుండా సంగీతం, నటన, ప్రేమ, మానవీయ భావోద్వేగాల ద్వారా ప్రేక్షకుడి అనుభూతిగా మార్చిన సామర్థ్యమే శ్రీ వేంకటేశ్వర మహత్యాన్ని నేటికీ అధ్యయనం చేయదగిన తెలుగు సినీ క్లాసిక్గా నిలబెట్టింది.
