గానగంధర్వుడు ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం – భాగం 2

1990లలో ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం గానప్రస్థానం మరో కొత్త దశలోకి ప్రవేశించింది. కొత్త తరపు కథానాయకులు, కొత్త సంగీత దర్శకులు, కొత్త వాద్య విన్యాసాలు, ఎలక్ట్రానిక్ శబ్ద సాంకేతికత సినిమా సంగీతాన్ని మార్చుతున్న కాలం అది. అయినప్పటికీ ఆయన తనను తాను ఒకే కాలానికి చెందిన గాయకుడిగా పరిమితం చేసుకోలేదు. ఎం. ఎం. కీరవాణి, దేవా, ఏ. ఆర్. రెహమాన్ వంటి కొత్త తరపు సంగీత దర్శకులతో పనిచేశారు. పాత తరపు మెలోడీని కొత్త శబ్ద ప్రపంచంతో కలిపి పాడగలిగారు. వాయిద్యాల స్వరూపం మారినా, రికార్డింగ్ పద్ధతులు మారినా, తన గాత్రాన్ని అందుకు అనుగుణంగా మార్చుకోవడం ఆయన ప్రత్యేకత.

ఈ దశలో తెలుగు సినిమాకు ఆయన అందించిన పాటల్లో ప్రేమ, కుటుంబం, యాక్షన్, హాస్యం, భక్తి, జానపదం, పండుగ, హీరో పరిచయ గీతం వంటి అనేక రకాలున్నాయి. చిరంజీవి చిత్రాల్లో ఆయన పాడిన ఉత్సాహభరితమైన పాటలు హీరో శరీర భాషకు అనుగుణంగా శక్తివంతంగా ఉండేవి. నాగార్జున చిత్రాల్లో ప్రేమగీతాలు మరింత సున్నితమైన మెలోడీని తీసుకొచ్చేవి. వెంకటేష్ చిత్రాల్లో కుటుంబ కథానాయకుడి సహజత్వాన్ని ప్రతిబింబించే గాత్రాన్ని ఉపయోగించేవారు. రాజేంద్రప్రసాద్ వంటి నటుల కోసం హాస్యభరితమైన పాటల్లో తన గొంతును మరింత చలాకీగా మార్చేవారు. ఇలా గాయకుడి వ్యక్తిత్వం కంటే పాత్ర వ్యక్తిత్వాన్ని ముందుకు తెచ్చిన విధానం ఆయనను నేపథ్య గానంలో అసాధారణుడిగా నిలబెట్టింది.

ఈ కాలంలో ఆయనకు మరో ప్రత్యేకత వచ్చింది. వయసు పెరుగుతున్నప్పటికీ యువ కథానాయకులకు ఆయన గాత్రం సహజంగా సరిపోయేది. దీనికి కారణం కేవలం ఆయన స్వరం మాత్రమే కాదు. యువతరం మాట తీరు, ఉచ్చారణ, శరీర భాష, సంగీత అభిరుచిని ఆయన నిరంతరం గమనించేవారు. అందుకే అరవై ఏళ్ల వయసులో కూడా ఇరవై, ముప్పై ఏళ్ల కథానాయకుడికి పాడినప్పుడు గాత్రంలో యవ్వనం వినిపించేది. అదే సమయంలో వృద్ధ పాత్రకు పాడేటప్పుడు గాత్రాన్ని బరువుగా మార్చగలిగారు. ఒకే గాయకుడి స్వరంలో వయసులను మార్చే ఈ సామర్థ్యం భారతీయ నేపథ్యగానంలో అత్యంత అరుదైన లక్షణం.

1990లలో సంగీత దర్శకుడిగానూ ఆయన తన ప్రయాణాన్ని కొనసాగించారు. సుమారు నలభైకి పైగా చిత్రాలకు సంగీతం అందించిన ఆయన స్వరకల్పనలో మెలోడీకి, సాహిత్యానికి, గాత్రానికి ప్రాధాన్యం కనిపిస్తుంది. తన సంగీత దర్శకత్వంలో స్వరాలను గాయకుల సామర్థ్యానికి అనుగుణంగా నిర్మించేవారు. గాయకుడిగా రికార్డింగ్ స్టూడియోలో అనుభవం ఉండటం వల్ల ఒక పాటను గాయకుడి గొంతులో ఎలా సులభంగా కూర్చాలో ఆయనకు తెలుసు. సంగీత దర్శకుడిగా తనకు ఇష్టమైన స్వరాన్ని బలవంతంగా గాయకుడిపై మోపకుండా, గాయకుడి సహజ పరిధిని గౌరవించడం ఆయన పద్ధతి. ఆయన దర్శకత్వంలో వచ్చిన కొన్ని చిత్రాలు వాణిజ్యంగా పెద్ద విజయాలు సాధించకపోయినా, స్వరకల్పనలో ఆయనకు ఉన్న మెలోడీ భావనను అవి చూపించాయి.

సిగరం ఆయన సంగీత దర్శకుడిగా, నటుడిగా, గాయకుడిగా, నిర్మాతగా బహుముఖ ప్రజ్ఞను ఒకే ప్రాజెక్టులో చూపించిన ముఖ్యమైన చిత్రాల్లో ఒకటి. సంగీత ప్రపంచంలోని పోటీ, కళాకారుడి ఆశయం, వ్యక్తిగత సంబంధాలు వంటి అంశాలను కథలో మిళితం చేస్తూ ఆయన సంగీతాన్ని రూపొందించారు. ఇదే సమయంలో ఆయన నటుడిగా కూడా తనలోని మరో ప్రతిభను వెలికితీశారు. నటనలో ఆయన శైలికి అతిశయోక్తి కంటే సహజత్వం ప్రధాన లక్షణం. హాస్యాన్ని సులభంగా పండించగలిగారు; భావోద్వేగ సన్నివేశాల్లో కూడా కృత్రిమంగా అనిపించకుండా నటించగలిగారు. సంగీత దర్శకుడు, గాయకుడు, నటుడు అనే మూడు పాత్రలను ఒకేసారి నిర్వహించగలిగిన కళాకారులు చాలా అరుదు.

బాలసుబ్రహ్మణ్యం నటించిన తెలుగు చిత్రాల్లో శుభ సంకల్పం ప్రత్యేకమైనది. ఇందులో ఆయన పోషించిన పాత్రకు జాతీయ స్థాయి ప్రశంసలు లభించాయి. నిర్మాతగా కూడా ఆయన ఈ చిత్రంతో తన సృజనాత్మక ఆసక్తిని చూపించారు. నటుడిగా ఆయన బలం సంభాషణలను బిగ్గరగా పలకడం కాదు; ముఖకవళికలు, సహజమైన శరీర భాష, గాత్రంలో భావం ద్వారా పాత్రను నిర్మించడం. తనకు సంగీతం తెలిసినందున సంగీతానికి సంబంధించిన పాత్రలను కూడా విశ్వసనీయంగా పోషించగలిగారు. తెలుగు, తమిళ, కన్నడ చిత్రాల్లో డెబ్బైకి పైగా చిత్రాల్లో నటించిన ఆయన నటనను తన గానానికి ఒక సహజ విస్తరణగా ఉపయోగించారు.

డబ్బింగ్ కళలోనూ బాలసుబ్రహ్మణ్యం చేసిన సేవ ప్రత్యేకమైనది. కమల్ హాసన్‌కు తెలుగు డబ్బింగ్ గాత్రంగా ఆయనకు ప్రత్యేక గుర్తింపు వచ్చింది. కమల్ హాసన్ నటించిన అనేక తమిళ చిత్రాల తెలుగు అనువాదాల్లో ఆయన గాత్రం పాత్రలకు జీవం పోసింది. నాయకుడు, దశావతారం, దశావతారం వంటి అనేక చిత్రాల్లో ఆయన డబ్బింగ్ శైలిలో పాత్రకు అనుగుణంగా గాత్రాన్ని మార్చుకున్నారు. కేవలం సంభాషణలను అనువదించి పలకడం కాకుండా, నటుడి ముఖకవళిక, శ్వాస, కోపం, నవ్వు, విషాదం అన్నింటినీ గాత్రంలో పునఃసృష్టించడం ఆయన డబ్బింగ్ కళలోని గొప్పతనం. బెన్ కింగ్స్‌లీ నటించిన గాంధీ తెలుగు రూపాంతరంలో కూడా ఆయన గాత్రం వినిపించింది.

2000లలో సినీ పాటల సంఖ్య క్రమంగా తగ్గినా బాలసుబ్రహ్మణ్యం సంగీతంతో తన సంబంధాన్ని మరింత విస్తృతం చేసుకున్నారు. కొత్త తరపు గాయకులు, సంగీత దర్శకులు వచ్చినప్పటికీ ఆయనకు ప్రత్యేకమైన పాటలు కొనసాగాయి. ఏ. ఆర్. రెహమాన్ వంటి సంగీత దర్శకుల స్వరకల్పనలో కూడా ఆయన పాడారు. కొత్త శబ్ద సాంకేతికత, డిజిటల్ రికార్డింగ్, కొత్త గానశైలులను ఆయన స్వీకరించారు. వయసు పెరిగిన కొద్దీ తన స్వరాన్ని బలవంతంగా యువకుడిలా మార్చడానికి ప్రయత్నించకుండా, పరిపక్వమైన గాత్రాన్ని కొత్త పాటలకు అనుగుణంగా ఉపయోగించడం ఆయన ప్రత్యేకత. ఇదే సమయంలో భక్తిగీతాలు, ప్రైవేటు ఆల్బమ్‌లు, కచేరీలు, టెలివిజన్ కార్యక్రమాలు ఆయన సంగీత కార్యకలాపాల్లో మరింత ప్రాధాన్యం పొందాయి.

బాలసుబ్రహ్మణ్యం టెలివిజన్ ప్రపంచంలో చేసిన సేవ ఆయన గాయకుడిగా చేసిన సేవకు సమానమైన సాంస్కృతిక ప్రభావాన్ని చూపింది. తెలుగులో పాడుతా తీయగా కార్యక్రమం ఆయన పేరు, వ్యక్తిత్వం, సంగీత జ్ఞానాన్ని కోట్లాది కుటుంబాలకు మరింత చేరువ చేసింది. 1990ల మధ్యకాలంలో ప్రారంభమైన ఈ కార్యక్రమంలో దేశం నలుమూలల నుంచి వచ్చిన యువ గాయకులకు వేదిక కల్పించారు. ఆయన కేవలం న్యాయనిర్ణేతగా కూర్చోలేదు. పాట ఎలా పాడాలి, సాహిత్యాన్ని ఎలా పలకాలి, భావాన్ని ఎలా అర్థం చేసుకోవాలి, మైక్రోఫోన్‌ను ఎలా ఉపయోగించాలి, వేదికపై ఎలా ప్రవర్తించాలి వంటి అనేక విషయాలను యువ గాయకులకు వివరించేవారు. తప్పులను సరిదిద్దేటప్పుడు కఠినంగా మాట్లాడినా అవమానపరచకుండా ప్రోత్సహించడం ఆయన పద్ధతి. అందువల్ల పాడుతా తీయగా ఒక పోటీ కార్యక్రమాన్ని మించి సంగీత విద్యా వేదికగా మారింది.

పాడుతా తీయగా ద్వారా ఆయన చేసిన అత్యంత ముఖ్యమైన సేవ సంగీతాన్ని మధ్యతరగతి కుటుంబాల రోజువారీ జీవితంలో భాగం చేయడం. శాస్త్రీయ సంగీతం తెలిసినవారే కాకుండా సాధారణంగా సినిమా పాటలు వినే ప్రేక్షకులు కూడా రాగం, తాళం, శ్రుతి, ఉచ్చారణ, భావవ్యక్తీకరణ వంటి అంశాల గురించి వినడం ప్రారంభించారు. యువతరం గాయకులకు అవకాశాలు కల్పించడం ద్వారా భవిష్యత్ గానానికి ఒక వేదిక నిర్మించారు. కార్యక్రమంలో పాల్గొన్న అనేక మంది గాయకులు తరువాత సినీ, టెలివిజన్, సంగీత రంగాల్లో స్థిరపడ్డారు. బాలు వారిని కేవలం పోటీదారులుగా కాకుండా భవిష్యత్ కళాకారులుగా చూశారు.

తెలుగులో పాడుతా తీయగా విజయాన్ని సాధించిన తరువాత ఇతర భాషల్లో కూడా ఆయన ఇలాంటి కార్యక్రమాలను నిర్వహించారు. కన్నడలో ఎದೆ తుంబి ಹಾಡುವೆను అనే సంగీత కార్యక్రమం ద్వారా కన్నడ యువ గాయకులకు వేదిక కల్పించారు. తమిళంలో ఎన్నెన్నమో అనే కార్యక్రమం ద్వారా తమిళ ప్రేక్షకులతో అనుబంధం కొనసాగించారు. ఇతర భాషల్లోనూ సంగీత ఆధారిత కార్యక్రమాల్లో పాల్గొన్నారు. భాష మారినా ఆయన పాత్ర మారలేదు. గాయకులను ప్రోత్సహించడం, సాహిత్యాన్ని గౌరవించడం, భాషను సరిగ్గా పలకడం, సంగీతాన్ని ప్రేమించడం అనే నాలుగు అంశాలను ప్రతి కార్యక్రమంలోనూ ముందుకు తెచ్చారు. కన్నడలో ఆయనకు ఉన్న విస్తృతమైన అభిమానానికి ఇది మరో కారణం.

కన్నడలో బాలసుబ్రహ్మణ్యం స్థానం ప్రత్యేకమైనది. తెలుగు గాయకుడిగా ప్రారంభమైన ఆయన కన్నడలో కూడా అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన గాయకుడిగా ఎదిగారు. డా. రాజ్‌కుమార్, విష్ణువర్ధన్, అంబరీష్, అనంత్ నాగ్ వంటి అనేక మంది నటులకు ఆయన గాత్రం అందించారు. కన్నడ భాషలోని పదాల ఉచ్చారణను నేర్చుకుని, ఆ భాషకు ప్రత్యేకమైన లయను గానంలో స్వీకరించారు. ఒక భాషలో పాట పాడటం అంటే కేవలం పదాలను సరిగ్గా పలకడం కాదని, ఆ భాష యొక్క భావప్రకటనను అర్థం చేసుకోవాలని ఆయన నమ్మకం. అందుకే కన్నడ శ్రోతలు ఆయనను పరాయి భాషకు చెందిన గాయకుడిగా చూడలేదు.

హిందీలోనూ ఆయన ప్రయాణం ఒక ప్రత్యేకమైన అధ్యాయం. ఏక్ దూజే కే లియే, మైనే ప్యార్ కియా, సాగర్ వంటి చిత్రాల ద్వారా ఆయన స్వరం ఉత్తర భారతదేశానికి చేరింది. సల్మాన్ ఖాన్‌కు ఆయన గాత్రం ప్రారంభ దశలో ప్రత్యేకమైన గుర్తింపును ఇచ్చింది. హిందీలో పాడేటప్పుడు ఉచ్చారణపై చేసిన శ్రమ, భావాన్ని భాషకు అనుగుణంగా మార్చడం ఆయన బహుభాషా ప్రతిభను తెలియజేస్తుంది. ఆరు జాతీయ పురస్కారాలను నాలుగు వేర్వేరు భాషల్లో గెలుచుకున్న ఏకైక నేపథ్య గాయకుడిగా ఆయన నిలిచిన విషయం ఆయన బహుభాషా సామర్థ్యానికి అసాధారణమైన గుర్తింపు.

గానగంధర్వుడు ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం – భాగం 1

శ్రీపతి పండితారాధ్యుల బాలసుబ్రహ్మణ్యం, అభిమానులందరికీ బాలు, ఎస్. పి. బి.గా సుపరిచితులైన ఈ మహాగాయకుడు భారతీయ సినీ సంగీత చరిత్రలో అరుదైన బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి. 1946 జూన్ 4న అప్పటి మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీలోని నెల్లూరు జిల్లాలోని కోనేటమ్మపేటలో జన్మించారు. ఆయన తండ్రి శ్రీపతి పండితారాధ్యుల సాంబమూర్తి హరికథా కళాకారుడు, సంగీతాభిమాని. తండ్రి హరికథలు, సంగీత కార్యక్రమాలు చిన్ననాటి బాలుపై గాఢమైన ప్రభావాన్ని చూపాయి. ఆయన సోదరి ఎస్. పి. శైలజ కూడా తరువాత ప్రముఖ గాయనిగా, డబ్బింగ్ కళాకారిణిగా గుర్తింపు పొందారు. చిన్నతనం నుంచే పాటలంటే ఆసక్తి ఉన్నప్పటికీ, బాలసుబ్రహ్మణ్యం తొలుత ఇంజనీరింగ్ చదవాలని భావించారు. ఇంజనీరింగ్ విద్యను అభ్యసిస్తున్న సమయంలోనే సంగీతం ఆయనను పూర్తిగా ఆకర్షించింది. కళాశాల స్థాయిలో పాటల పోటీల్లో పాల్గొని బహుమతులు పొందారు. 1964లో మద్రాసులో జరిగిన ఒక సంగీత పోటీలో మొదటి బహుమతి పొందడం ఆయన సినీ జీవితానికి కీలక మలుపైంది. అక్కడే సంగీత దర్శకుడు ఎస్. పి. కోదండపాణి ఆయన ప్రతిభను గుర్తించారు. ఘంటసాల వంటి మహాగాయకులు, సంగీతకారుల సమక్షంలో పాడిన ఈ యువకుడికి సినీరంగంలో అవకాశం కల్పించాలని కోదండపాణి నిర్ణయించారు. 1966లో శ్రీ శ్రీ శ్రీ మర్యాద రామన్న చిత్రంలో ఆయన మొదటి నేపథ్యగానం చేశారు. అక్కడి నుంచి ప్రారంభమైన ప్రయాణం ఐదు దశాబ్దాలకు పైగా సాగి, 2020 సెప్టెంబర్ 25న ఆయన కన్నుమూసే వరకు కొనసాగింది. ఆయన భార్య సావిత్రి. వారికి పల్లవి, ఎస్. పి. చరణ్ సంతానం. చరణ్ తరువాత గాయకుడు, సంగీత నిర్మాత, నటుడు, సంగీత సంస్థ నిర్వాహకుడిగా తండ్రి వారసత్వాన్ని కొనసాగించారు.

బాలసుబ్రహ్మణ్యం ప్రత్యేకత ఏమిటంటే ఆయన స్వరం మొదట వినిపించిన క్షణం నుంచే సంపూర్ణంగా సిద్ధమైన గాయకుడి స్వరం కాదు; నిరంతర సాధన, పరిశీలన, అనుభవం, స్వీయపరిశీలన ద్వారా తన గాత్రవ్యక్తిత్వాన్ని తానే నిర్మించుకున్న కళాకారుడి స్వరం. ఆయనకు చిన్ననాటి నుంచే సంగీత పరిచయం ఉన్నప్పటికీ, సంప్రదాయ కర్ణాటక సంగీతంలో దీర్ఘకాలిక గురుకుల శిక్షణ పొందిన గాయకుడు కాదు. అందుకే తనకు ఉన్న పరిమితులను గుర్తించి, శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని అభ్యసిస్తూ, రికార్డింగుల్లో అనుభవజ్ఞులైన గాయకులను, సంగీత దర్శకులను పరిశీలిస్తూ తన గానాన్ని మెరుగుపరుచుకున్నారు. ఆయన స్వరంలో సహజమైన మాధుర్యం, విస్తృతమైన స్వరపరిధి, పదాలను స్పష్టంగా పలికించే శక్తి, భావాన్ని వెంటనే స్వీకరించే సామర్థ్యం ఉన్నాయి. అయితే వీటన్నింటికంటే గొప్పది ఆయన స్వరాన్ని పాత్రకు అనుగుణంగా మార్చగలిగిన నైపుణ్యం. ఒక పాటలో యువకుడి ఉత్సాహం వినిపిస్తే, మరొక పాటలో మధ్యవయస్కుడి ఆత్మీయత, ఇంకొక పాటలో వృద్ధుడి అనుభవం వినిపించేది. అదే ఆయనను సాధారణ గాయకుడి నుంచి అసాధారణ నేపథ్య గాయకుడిగా మార్చింది.

1960ల చివర్లో తెలుగు సినిమా సంగీతంలో బాలసుబ్రహ్మణ్యం పేరు వేగంగా వినిపించడం ప్రారంభమైంది. తొలి దశలో ఆయనకు లభించిన పాటలు యువ కథానాయకుల ఉత్సాహం, ప్రేమ, చిలిపితనం, జానపద లయలకు అనుగుణంగా ఉండేవి. మాధుర్యంతో కూడిన స్వరం ఉన్నప్పటికీ ఆయన దానిని ఒకే మూసలో బంధించలేదు. సంగీత దర్శకుడు కోరినప్పుడు స్వరాన్ని పలుచగా చేసి పాడేవారు; మరొక సందర్భంలో గొంతుకు బలం ఇచ్చి వీరత్వాన్ని వ్యక్తం చేసేవారు. మిమిక్రీపై ఆయనకు చిన్ననాటి నుంచే ఆసక్తి ఉండటం కూడా ఈ సామర్థ్యానికి తోడైంది. నటుల మాట తీరు, నవ్వు, శరీర భాష, సంభాషణ పద్ధతిని గమనించి వాటిని గానంలో ప్రతిబింబించగలిగారు. అందుకే ఆయన పాటను వింటే కేవలం ఎస్. పి. బి. పాడుతున్నట్లు కాకుండా, తెరపై ఉన్న కథానాయకుడే పాడుతున్నట్లు అనిపించేది.

1970లలో ఘంటసాల మరణం తరువాత తెలుగు సినీ గానంలో ఏర్పడిన ఖాళీని పూరించడానికి పలువురు గాయకులు ముందుకు వచ్చారు. ఈ కాలంలో బాలసుబ్రహ్మణ్యం తన ప్రత్యేకమైన గాత్రంతో అగ్రస్థానానికి ఎదిగారు. ఘంటసాల గంభీరమైన గాత్రాన్ని అనుకరించడమే తన మార్గం కాదని ఆయన త్వరగానే గ్రహించారు. తన స్వరంలోని మాధుర్యం, యవ్వనం, చలాకీతనం, భావవ్యక్తీకరణను ఆధారంగా చేసుకుని కొత్త తరపు కథానాయకులకు గాత్రాన్ని అందించారు. కృష్ణ, శోభన్‌బాబు, చంద్రమోహన్, రాజబాబు వంటి నటులకు ఆయన స్వరం ఎంతో సహజంగా సరిపోయింది. ఎన్టీ రామారావు, అక్కినేని నాగేశ్వరరావు వంటి అగ్రనటులకు పాడేటప్పుడు కూడా వారి వయసు, పాత్ర, సన్నివేశానికి తగిన గాత్రాన్ని రూపొందించడానికి ప్రత్యేక శ్రద్ధ పెట్టారు. ఇదే సమయంలో ఆయన పి. సుశీల, ఎస్. జానకి, వాణీ జయరాం, పి. లీల వంటి గాయనులతో కలిసి అనేక యుగళగీతాలు పాడారు.

ఈ దశలోనే ఆయన గానంలో ఒక ముఖ్యమైన మార్పు వచ్చింది. పాటలోని స్వరాలను మాత్రమే పాడకుండా, సాహిత్యాన్ని నటించడం ప్రారంభించారు. ప్రేమగీతంలో ప్రేమికుడి సంకోచం, విరహంలో బాధ, ఉల్లాసగీతంలో చిలిపితనం, విషాదంలో అంతర్మథనం, భక్తిగీతంలో వినయం – ఒక్కో భావానికి గాత్రంలోని శబ్దం, ఉచ్చారణ, శ్వాస, విరామం మార్చేవారు. ఈ కారణంగానే ఆయన పాడిన పాటలు కేవలం మధురంగా ఉండటమే కాకుండా కథలో భాగమయ్యాయి. ఒక పాటను వినిపించడానికి మాత్రమే కాకుండా పాత్రను ప్రేక్షకుడికి పరిచయం చేయడానికి కూడా ఆయన గాత్రాన్ని ఉపయోగించారు.

1970ల చివర్లో శంకరాభరణం ఆయన కెరీర్‌లో మహత్తరమైన మలుపు. కర్ణాటక సంగీతాన్ని ప్రధానాంశంగా చేసుకున్న ఈ చిత్రం సాధారణ వాణిజ్య చిత్రానికి భిన్నమైన సంగీత భాషను కోరింది. సంప్రదాయ కర్ణాటక సంగీత విద్వాంసుడి పాత్రకు గాత్రం అందించాల్సిన బాలసుబ్రహ్మణ్యం తన శాస్త్రీయ పరిజ్ఞానాన్ని విస్తరించుకుని, పాటలకు అవసరమైన శాస్త్రీయ ఉచ్చారణ, స్వరశుద్ధి, గమకాలను ఎంతో శ్రద్ధగా అభ్యసించారు. ఓంకార నాదానుసంధానమౌ గానంతో పాటు దొరకునా ఇటువంటి సేవ, శంకరా నాదశరీరా వంటి పాటలు ఆయన గానంలోని మరో ప్రపంచాన్ని తెరిచాయి. ఈ చిత్రానికి ఆయనకు జాతీయ ఉత్తమ నేపథ్య గాయకుడి పురస్కారం లభించింది. శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని సినిమాకు అనువదించగలిగిన గాయకుడిగా ఆయన ప్రతిభకు ఇది అధికారిక గుర్తింపుగా నిలిచింది.

శంకరాభరణం తరువాత బాలసుబ్రహ్మణ్యం కేవలం మధురగాయకుడనే పరిమితిని దాటి, శాస్త్రీయ సంగీత ఛాయలను కూడా సమర్థంగా మోసుకెళ్లగల గాయకుడిగా నిలిచారు. ఆయన తరువాతి దశలో సాగర సంగమం వంటి చిత్రాల్లో నాట్య, సంగీత ప్రపంచానికి తగిన గాత్రాన్ని అందించారు. తిల్లానా, శాస్త్రీయ నృత్యం, సంగీత సాధన, కళాకారుడి అంతర్మథనం వంటి భావాలను గాత్రంతో వ్యక్తం చేయగలిగారు. వేదం అణువణువున నాదం వంటి గీతాల్లో ఆయన స్వరం తాత్వికత, శాస్త్రీయత, భక్తి, మాధుర్యాలను కలిపింది. ఈ దశలో ఆయన పాటలు వినోదాన్ని మించి సంగీత అనుభూతిని అందించాయి.

1980లలో బాలసుబ్రహ్మణ్యం దక్షిణ భారతీయ చిత్రసీమలో అగ్రస్థాయి గాయకుడిగా మారారు. తెలుగు, తమిళ, కన్నడ, మలయాళ చిత్రాలతో పాటు హిందీ చిత్రసీమలోనూ ఆయనకు విస్తృతమైన అవకాశాలు వచ్చాయి. ఏక్ దూజే కే లియే ద్వారా హిందీలో ఆయనకు భారీ ప్రజాదరణ వచ్చింది. ఈ చిత్రంలోని గీతాల ద్వారా ఉత్తర భారతదేశానికీ ఆయన స్వరం చేరింది. ఆ చిత్రానికి ఆయనకు రెండో జాతీయ పురస్కారం లభించింది. హిందీలో పాడేటప్పుడు తెలుగు ఉచ్చారణ ప్రభావం రాకుండా భాషను నేర్చుకుని, పదాల ధ్వనిని గౌరవించి పాడటం ఆయన ప్రత్యేకత. తరువాత మైనే ప్యార్ కియా వంటి చిత్రాల ద్వారా హిందీ యువ కథానాయకులకు కూడా ఆయన గాత్రం బలమైన గుర్తింపుగా మారింది.

1980లలో సంగీత దర్శకుడు ఇళయరాజాతో ఆయన కలయిక దక్షిణ భారతీయ సినీ సంగీతాన్ని మరో దశకు తీసుకెళ్లింది. ఇళయరాజా స్వరకల్పనలోని జానపదం, పాశ్చాత్య సంగీతం, కర్ణాటక సంగీతం, లలిత మెలోడీ, కొత్త వాద్య విన్యాసాలను బాలసుబ్రహ్మణ్యం అత్యంత సులభంగా స్వీకరించారు. ఇళయరాజా స్వరకల్పనలోని క్లిష్టమైన లయ నిర్మాణాలను కూడా ఆయన సహజంగా పాడేవారు. మెలోడీని కేవలం తీయగా పాడటమే కాకుండా స్వరకర్త ఉద్దేశించిన భావాన్ని సరిగ్గా పట్టుకోవడం ఆయనకు వచ్చేది. అందుకే ఇళయరాజా పాటల్లో ఎక్కడ స్వరం వెనక్కి తగ్గాలి, ఎక్కడ ముందుకు రావాలి, ఎక్కడ శ్వాస తీసుకోవాలి, ఎక్కడ పదాన్ని పొడిగించాలి అన్నది బాలసుబ్రహ్మణ్యం అత్యంత సహజంగా నిర్వహించారు.

అదే సమయంలో ఆయన గాత్రం హీరోలతో ఒక ప్రత్యేకమైన సంబంధాన్ని ఏర్పరచుకుంది. కృష్ణకు పాడేటప్పుడు చలాకీగా, శోభన్‌బాబుకు పాడేటప్పుడు మృదువుగా, చిరంజీవికి పాడేటప్పుడు శక్తివంతమైన యవ్వనంతో, బాలకృష్ణకు పాడేటప్పుడు గంభీరతతో, నాగార్జునకు పాడేటప్పుడు ఆధునిక మృదుత్వంతో, వెంకటేష్‌కు పాడేటప్పుడు సహజమైన కుటుంబ కథానాయకుడి స్వభావంతో గాత్రాన్ని మార్చేవారు. ఒకే గాయకుడు ఇంత విభిన్నమైన తెర వ్యక్తిత్వాలకు నమ్మదగిన స్వరాన్ని ఇవ్వడం అరుదైన విషయం. నటుడి స్వరాన్ని అనుకరించడం కాదు; అతని వ్యక్తిత్వానికి సరిపోయే గాత్ర స్వభావాన్ని సృష్టించడం ఆయన పద్ధతి.

స్వాగతం కృష్ణా! శరణాగతం కృష్ణా! - ఊతుక్కాడు వేంకట సుబ్బయ్యర్ కృతి

స్వాగతం కృష్ణా! శరణాగతం కృష్ణా!

మధురాపురి సదనా! మృదు వదనా! మధుసూదనా!

భోగదాప్త సులభ! సుపుష్పగంధ కలభ!

కస్తూరి తిలక మహిప! మమ కాంత నంద గోప కంద!

ముష్టికాసుర చాణూర మల్ల మల్ల విశారద! మధుసూదనా!

కువలయ పీడ మర్దన! కాళింగ నర్తన! గోకుల రక్షణ! సకల సులక్షణ! దేవా!

శిష్టజన పాల! సంకల్ప కల్ప కల్ప శతకోటి! అసమ పరాక్రమ!

ధీర! మునిజన విహార! మదన సుకుమార! దైత్య సంహార! దేవ!

మధుర మధుర రతి సారస సారస! వ్రజ యువతీ జన మానస పూజిత!

ఓ కృష్ణా! నీకు స్వాగతం, నేను నీ శరణు కోరుతున్నాను. మథురాపురిలో నివసించేవాడా, మృదువైన ముఖము కలవాడా! మధు అనే రాక్షసుణ్ని సంహరించినవాడా! నీకు స్వాగతం, నేను నీ శరణు కోరుతున్నాను.

భక్తులకు సుఖసంపదలను సులభంగా ప్రసాదించే వాడా, పుష్పసుగంధంతో అలంకరించిన గజరాజువలె సుందరుడా! కస్తూరి తిలకం ధరించిన మహిమాన్వితుడా, నందగోపుని ప్రియ కుమారుడా! నీకు స్వాగతం, నేను నీ శరణు కోరుతున్నాను.

ముష్టికుడు, చాణూరుడు వంటి మల్లయోధులను జయించినవాడా! కువలయపీడ గజాన్ని మర్దించినవాడా! కాళీయుని పడగలపై నర్తించినవాడా! గోకులాన్ని రక్షించినవాడా! సమస్త శుభలక్షణాలు కలిగిన దేవుడా! సజ్జనులను పాలించి రక్షించేవాడా! కల్పవృక్షంవలె భక్తుల సంకల్పాలను అనేక విధాల నెరవేర్చేవాడా! సాటిలేని పరాక్రమశాలి అయిన వాడా! ధీరుడా! మునులకు ఆనందస్వరూపుడా! మన్మథుని మించిన సుకుమార సౌందర్యవంతుడా! దైత్యులను సంహరించే దేవుడా! మధురమైన ప్రేమరసానికి సారమైనవాడా! వ్రజ యువతుల హృదయాలలో పూజింపబడే ప్రియతముడా! నీకు స్వాగతం, నేను నీ శరణు కోరుతున్నాను. 

ఊతుక్కాడు వేంకట సుబ్బయ్యర్ రచించిన ఈ కృతి మోహన రాగంలో స్వరపరచబడింది. చిన్మయి సోదరీమణులు ఈ కృతిని ఆలపించారు. 

మధుర గాయకులు పీ బీ శ్రీనివాస్ జీవిత విశేషాలు - భాగం 2

సినీ నేపథ్య గానంలో  పి. బి. శ్రీనివాస్‌కు మరో ప్రత్యేక స్థానం కల్పించినది ఆయన యుగళగానం. పి. సుశీలతో ఆయన పాడిన అనేక గీతాల్లో రెండు స్వరాల మధ్య ఒక ప్రశాంతమైన సౌందర్యం కనిపిస్తుంది. సుశీల గాత్రంలోని స్వచ్ఛమైన మాధుర్యానికి ఆయన గాత్రంలోని మృదువైన లోతు చక్కగా సరిపోతుంది. భీష్మలోని మనసులోని కోరిక వంటి గీతాలు ఈ కలయికకు ఉదాహరణ. ఆయన ఇతర భాషల్లో ఎస్. జానకితో పాడిన యుగళగీతాలు మరింత విస్తృతమైన ప్రజాదరణ పొందాయి. ముఖ్యంగా కన్నడలో పి. బి. శ్రీనివాస్, ఎస్. జానకి కలయిక ఒక ప్రత్యేక సంగీత సంప్రదాయంగా మారింది.

కన్నడ చిత్రసీమలో పి. బి. శ్రీనివాస్ ప్రస్థానం ఆయన జీవితంలో అత్యంత విశిష్టమైన అధ్యాయం. 1953లో జాతకఫలం ద్వారా కన్నడలో ప్రవేశించిన ఆయనకు 1956లో ఓహిలేశ్వర చిత్రంలో డా. రాజ్‌కుమార్‌కు గాత్రం అందించే అవకాశం వచ్చింది. అక్కడి నుంచి ప్రారంభమైన ఈ అనుబంధం దాదాపు రెండు దశాబ్దాల పాటు కొనసాగింది. భక్త కనకదాస చిత్రంలోని బాగిలను తెరెదు సేవెయను కొడు హరియే ఆయనకు కన్నడలో విపరీతమైన పేరు తెచ్చింది. ఆ పాటలో భక్తి, వినయం, శాస్త్రీయ పునాది, స్పష్టమైన ఉచ్చారణ అన్నీ కలిసివున్నాయి. డా. రాజ్‌కుమార్‌కు పి. బి. శ్రీనివాస్ స్వరం అంతగా అనుసంధానమైపోయింది కాబట్టి రాజ్‌కుమార్ స్వయంగా తాను శరీరమైతే శ్రీనివాస్ తన శారీరమని చెప్పేవారు.

కన్నడలో ఆయన డా. రాజ్‌కుమార్ కోసం వందలాది ప్రసిద్ధ పాటలు పాడారు. తుకారాం, శ్రీకృష్ణదేవరాయ, రణధీర కంఠీరవ, మంత్రాలయ మహాత్మె వంటి చిత్రాల్లో ఆయన స్వరం రాజ్‌కుమార్ తెర వ్యక్తిత్వానికి విడదీయలేని భాగమైంది. కన్నడలో ఆయన గాత్రానికి లభించిన ఆదరణ కేవలం గాయకుడి ప్రజాదరణ కాదు; కన్నడ భాషను పరాయి భాషగా భావించకుండా దాని ఉచ్చారణ, లయ, భావవ్యక్తీకరణను సంపూర్ణంగా స్వీకరించిన ఫలితం. అందుకే తెలుగు కుటుంబంలో జన్మించిన పి. బి. శ్రీనివాస్ కన్నడ సంగీతాభిమానుల హృదయాల్లో కూడా తమవాడిగా మారారు.

తమిళంలోనూ పి. బి. శ్రీనివాస్‌కు విశేషమైన స్థానం ఉంది. జెమినీ గణేశన్‌కు ఆయన స్వరం ఎంతోకాలం ప్రధాన నేపథ్య గాత్రంగా నిలిచింది. వీరపాండ్య కట్టబొమ్మన్, అదుత్త వీట్టు పెణ్, పావ మన్నిప్పు వంటి చిత్రాల్లో ఆయన పాడిన పాటలు తమిళ చిత్రసీమలో విశేష ఆదరణ పొందాయి. కాలంగళిల్ అవళ్ వసంతం ఆయన తమిళ గానప్రస్థానంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ గీతాల్లో ఒకటి. మలయాళంలోనూ ఆయన అనేక చిత్రాలకు పాటలు పాడారు. హిందీలో మిస్టర్ సంపత్ ద్వారా ప్రారంభమైన ఆయన ప్రయాణం తరువాత ఇతర చిత్రాల్లోనూ కొనసాగింది. భాషలు మారినా ఆయన గానంలోని స్పష్టత, మాధుర్యం, లయ మాత్రం మారలేదు.

పి. బి. శ్రీనివాస్ గానప్రస్థానం 1950ల ప్రారంభం నుంచి 1970ల వరకు అత్యంత ప్రభావవంతమైన దశను చూసింది. తొలి సంవత్సరాల్లో అవకాశాల కోసం ప్రయత్నించిన గాయకుడు, 1950ల మధ్య నాటికి తెలుగు, తమిళ, కన్నడ చిత్రాల్లో గుర్తింపు పొందారు. 1956లో భలే రాముడు ఆయనకు తెలుగులో మంచి స్థిరత్వాన్ని ఇచ్చింది. 1960లలో భీష్మ, శాంతినివాసం, రంగుల రాట్నం, మంచిమనిషి, లేతమనసులు వంటి చిత్రాల్లో మధురమైన గీతాలతో తన స్థానాన్ని బలపరిచారు. అదే సమయంలో తమిళంలో జెమినీ గణేశన్‌కు, కన్నడలో డా. రాజ్‌కుమార్‌కు ఆయన గాత్రం దాదాపు ఒక తెర గుర్తింపుగా మారింది. 1960ల చివర నుంచి 1970లలోకి వచ్చేసరికి తెలుగు చిత్రాల్లో ఆయన పాటల సంఖ్య తగ్గినా, ఆయన గాత్రానికి ఉన్న ప్రత్యేకత మాత్రం తగ్గలేదు. తరువాతి దశల్లో సినిమా పాటల కంటే భక్తిగీతాలు, కచేరీలు, సాహిత్య రచనలు, గజల్స్, వ్యక్తిగత సంగీత కార్యక్రమాలకు ఆయన ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. చివరి దశ వరకు సంగీతంతో ఆయన అనుబంధం కొనసాగింది.

పి. బి. శ్రీనివాస్ గానంలో శాస్త్రీయతను అర్థం చేసుకోవడానికి ఆయన పాడిన భక్తి, స్తోత్ర, లలితగీతాలను పరిశీలించాలి. సంప్రదాయ కర్ణాటక సంగీతంలో ఆయనకు ఉన్న పరిజ్ఞానం, స్వరాలపై ఉన్న పట్టు, హార్మోనియం సాధన, విస్తృతమైన సంగీత శ్రవణం ఆయన గానాన్ని ప్రత్యేకంగా తీర్చిదిద్దాయి. అందువల్ల శాస్త్రీయ ఛాయలున్న సినీ గీతాలను ఎంతో సులభంగా పాడగలిగారు. ఆయన గానంలో శాస్త్రీయతను ప్రదర్శించాలనే ఉద్దేశం కంటే, పాటకు అవసరమైనంత శాస్త్రీయతను సహజంగా అందించాలనే దృక్పథం కనిపిస్తుంది.

భక్తిగానంలో ఆయనకు ఉన్న ఆసక్తి సినిమాలకు మాత్రమే పరిమితం కాలేదు. శ్రీ వేంకటేశ్వర సుప్రభాతం, ముకుందమాల, శారదా భుజంగ స్తోత్రం, శ్రీ మల్లికార్జున స్తోత్రం, పురందరదాస కీర్తనలు వంటి అనేక ఆధ్యాత్మిక గీతాలను ఆలపించారు. వీటిలో ఆయన స్వరం చాలా ప్రశాంతంగా, ధ్యానభరితంగా వినిపిస్తుంది. సినీ గీతంలో వినిపించే మాధుర్యం ఇక్కడ కూడా ఉంటుంది కానీ దానికి తోడు ఒక ఆధ్యాత్మిక నిశ్చలత చేరుతుంది. భక్తిని గట్టిగా ప్రకటించకుండా, స్వరాన్ని వినేవారి మనసును ప్రశాంతపరిచే విధంగా ఉపయోగించడం ఆయన భక్తిగానంలోని ప్రత్యేకత.

కవిగా, గేయరచయితగా కూడా పి. బి. శ్రీనివాస్ తనదైన ప్రపంచాన్ని నిర్మించుకున్నారు. తెలుగు, తమిళం, కన్నడ, హిందీ, ఉర్దూ, సంస్కృతం, ఇంగ్లీషు తదితర భాషల్లో రచనలు చేశారు. ఉర్దూ గజల్స్‌పై ఆయనకు ప్రత్యేకమైన ఆసక్తి ఉండేది. భాషల మధ్య ఆయనకు ఉన్న పరిచయం వల్ల పాట పాడేటప్పుడు ఉచ్చారణపై అపారమైన శ్రద్ధ చూపేవారు. కన్నడలో ఆయనకు వచ్చిన అపూర్వమైన విజయానికి కూడా ఇదొక కారణం. భాషను కేవలం పదాలుగా కాకుండా దాని ధ్వని, భావం, లయతో సహా స్వీకరించడం ఆయన గానంలో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

సంగీత దర్శకుడిగా పి. బి. శ్రీనివాస్‌ను అంచనా వేయాలంటే ఆయనను ప్రధానంగా సినీ సంగీత దర్శకుడిగా కాకుండా స్వరకర్తగా చూడటం సముచితం. ఆయనకు స్వరకల్పనపై ఆసక్తి ఉండేది. హార్మోనియం వాయించేవారు. స్వయంగా రాసిన కవితలకు స్వరాలు కట్టేవారు. ఉర్దూ గజల్స్ రచించి స్వరపరిచారు. వ్యక్తిగత సంగీత కార్యక్రమాలు, కచేరీల ద్వారా తన స్వరకల్పనలను కూడా పరిచయం చేశారు. ఆయన స్వరకల్పనల్లో మెలోడీకి, సాహిత్యానికి ప్రాధాన్యం ఉండేది. సినిమా సంగీత దర్శకుడిగా విస్తృతంగా పనిచేసిన ఘంటసాలతో పోల్చితే ఆయన సంగీత దర్శకత్వం పరిమితమైనదే అయినప్పటికీ, స్వరకర్తగా ఆయనకు ఉన్న సృజనాత్మకత ఆయన బహుముఖ వ్యక్తిత్వంలోని ముఖ్యమైన కోణం.

పి. బి. శ్రీనివాస్ గానాన్ని విశిష్టంగా నిలబెట్టిన మరో అంశం ఆయన స్వరంలోని పరిశుభ్రత. రికార్డింగ్ సాంకేతికత నేటిలా అభివృద్ధి చెందని కాలంలో కూడా ఆయన ఉచ్చారణ స్పష్టంగా ఉండేది. స్వరాన్ని మైక్రోఫోన్‌కు తగిన దూరంలో ఉంచి సహజమైన నియంత్రణతో పాడేవారు. ప్రతి అక్షరం వినిపించేలా, కానీ పాట కృత్రిమంగా అనిపించకుండా పాడటం ఆయనకు వచ్చేది. ముఖ్యంగా మృదువైన గీతాల్లో శ్వాసను కూడా గానంలోని భాగంలా ఉపయోగించేవారు. అందుకే ఆయన పాటల్లో నిశ్శబ్దం కూడా సంగీతంలో ఒక భాగంగా అనిపిస్తుంది.

ఆయన యుగళగానానికి కన్నడలో లభించిన ప్రత్యేకమైన స్థానం ఆయన గాన వైవిధ్యానికి మరొక నిదర్శనం. ఎస్. జానకితో కలిసి ఆయన పాడిన అనేక గీతాలు కన్నడ సంగీతంలో చిరస్థాయిగా నిలిచాయి. వారి గాత్రాల కలయికలో ఒక ప్రత్యేకమైన సమతూకం ఉండేది. పి. బి. శ్రీనివాస్ స్వరం లోతుగా, మృదువుగా సాగితే ఎస్. జానకి స్వరం పైస్థాయిలో మరింత ప్రకాశవంతంగా వినిపించేది. ఈ విభిన్న స్వర లక్షణాలే వారి యుగళగీతాలకు ప్రత్యేకమైన మాధుర్యాన్ని ఇచ్చాయి.

పి. బి. శ్రీనివాస్‌కు లభించిన పురస్కారాలు, గౌరవాలు ఆయన బహుభాషా సంగీత సేవకు లభించిన గుర్తింపులు. కర్ణాటక ప్రభుత్వం అందించిన కన్నడ రాజ్యోత్సవ పురస్కారం ఆయనకు లభించిన ముఖ్య గౌరవాల్లో ఒకటి. కన్నడ విశ్వవిద్యాలయం, హంపి నుంచి నాడోజ పురస్కారం, డా. రాజ్‌కుమార్ కుటుంబం నుంచి డా. రాజ్‌కుమార్ సౌహార్ద పురస్కారం, తమిళనాడు ప్రభుత్వం నుంచి కళైమామణి వంటి గౌరవాలు ఆయనకు లభించాయి. వివిధ సంగీత, సాంస్కృతిక సంస్థలు కూడా ఆయనను సత్కరించాయి. ఆయనకు లభించిన అత్యంత గొప్ప గుర్తింపు మాత్రం భాషల సరిహద్దులను దాటి కోట్లాది శ్రోతల అభిమానాన్ని పొందిన గాయకుడిగా ఏర్పడిన స్థానం. ముఖ్యంగా కన్నడ సంగీత ప్రపంచం ఆయనను తమ సొంత గాయకుడిగా స్వీకరించడం ఆయన కళా ప్రస్థానానికి అరుదైన గౌరవం.

పి. బి. శ్రీనివాస్ గాన వారసత్వం ఒకే భాషకు చెందింది కాదు. కాకినాడలో తెలుగు కుటుంబంలో జన్మించిన ఆయన మొదట హిందీలో పాడి, తరువాత తెలుగు, తమిళం, కన్నడ, మలయాళం తదితర భాషల్లో తన స్వరాన్ని విస్తరించారు. తెలుగులో భయమెలా ఓ మనసా, మనసులోని కోరిక, వెన్నెల రేయి, ఓహో గులాబీ బాలా, ఆనాటి చెలిమి ఒక కల, అందాల ఓ చిలక వంటి పాటలు ఆయన మధుర స్వరానికి గుర్తులు. భక్తిగీతాల్లో శ్రీరఘురాం జయరఘురాం వంటి గీతాలు ఆయన ఆధ్యాత్మికతను తెలియజేస్తే, లలితగీతాలు ఆయన సాహిత్యాభిరుచిని ప్రతిబింబిస్తాయి. తమిళంలో జెమినీ గణేశన్‌కు ఆయన స్వరం ఒక శాశ్వత గుర్తింపుగా నిలిచింది. కన్నడలో డా. రాజ్‌కుమార్‌కు ఆయన గాత్రం ఒక యుగాన్ని నిర్వచించింది.

పి. బి. శ్రీనివాస్‌ను గుర్తుచేసుకున్నప్పుడు ముందుగా వినిపించేది ఆయన స్వరంలోని మాధుర్యం. కానీ ఆ మాధుర్యం వెనుక విస్తృతమైన భాషా పరిజ్ఞానం, సాహిత్యాభిరుచి, సంగీత సాధన, హార్మోనియం పట్టు, స్వరకల్పన సామర్థ్యం, కవిత్వం ఉన్నాయి. ప్రేమగీతంలో ఆయన స్వరం ఒక మృదువైన గుసగుసలా ఉంటుంది. భక్తిగీతంలో ప్రశాంతమైన ప్రార్థనగా మారుతుంది. శాస్త్రీయ ఛాయలున్న పాటలో నిగ్రహంతో కూడిన సంగీతజ్ఞుడి స్వరంగా వినిపిస్తుంది. జానపద లేదా సరదా పాటలో తేలికగా మారుతుంది. యుగళగీతంలో ఎదుటి గాయకుడి స్వరాన్ని గౌరవిస్తూ స్పందిస్తుంది. భాష మారినా ఆయన స్వరంలోని నిర్మలత్వం, ఉచ్చారణ, లయ, మాధుర్యం మాత్రం మారలేదు. అందుకే పి. బి. శ్రీనివాస్ తెలుగు సినీ సంగీతంలో ఒక మధురమైన అధ్యాయంగా, తమిళంలో జెమినీ గణేశన్‌కు చిరస్మరణీయ గాత్రంగా, కన్నడలో డా. రాజ్‌కుమార్‌కు ఆత్మస్వరంగా, దక్షిణ భారతీయ సంగీత ప్రపంచంలో బహుభాషా గానసౌరభానికి ప్రతీకగా చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయారు.

మధుర గాయకులు పీ బీ శ్రీనివాస్ జీవిత విశేషాలు - భాగం 1

ప్రతివాది భయంకర శ్రీనివాస్‌గా జన్మించి పి. బి. శ్రీనివాస్‌గా ప్రసిద్ధి చెందిన ఆయన దక్షిణ భారతీయ సినీ సంగీత చరిత్రలో మధురమైన, సున్నితమైన, స్పష్టమైన గాత్రానికి ప్రతీకగా నిలిచిన గాయకుడు. 1930 సెప్టెంబర్ 22న కాకినాడలో జన్మించారు. ఆయన తండ్రి ప్రతివాది భయంకర ఫణీంద్రస్వామి ప్రభుత్వ ఉద్యోగి కాగా, తల్లి శేషగిరియమ్మ సంగీతాభిమానిని. కుటుంబంలో సాహిత్య, సంగీత వాతావరణం ఉండటంతో చిన్ననాటి నుంచే శ్రీనివాస్‌కు పాటలు, పద్యాలు, భాషలపై ఆసక్తి పెరిగింది. హిందీ భాషపై కూడా ఆయనకు మంచి పట్టు ఉండేది. కాకినాడలో బీకాం చదివిన తరువాత హిందీ విశారద పూర్తి చేశారు. న్యాయ విద్యను అభ్యసించడానికి మద్రాసు వెళ్లినా, సినిమా సంగీతంపై ఉన్న ఆకర్షణ ఆయనను సినీరంగం వైపు నడిపించింది. పన్నెండేళ్ల వయసులోనే నాటకంలో పాడిన ఆయన, తరువాత హార్మోనియం వాయిద్యంలోనూ నైపుణ్యం సంపాదించారు. ఈమని శంకరశాస్త్రితో పరిచయం ఏర్పడటం ఆయన సినీ ప్రయాణంలో కీలకంగా మారింది. 1952లో మిస్టర్ సంపత్ అనే హిందీ చిత్రం ద్వారా సినీ గానప్రస్థానం ప్రారంభమైంది. 1953లో జాతకఫలం తెలుగు, జాతకఫల కన్నడ, జాతకం తమిళ చిత్రాల ద్వారా దక్షిణ భారతీయ చిత్రసీమలో అడుగుపెట్టారు. ఆయన భార్య పేరు సుజాత. నాలుగు దశాబ్దాలకు పైగా సాగిన సంగీత జీవితంలో వేలాది పాటలు పాడి, గాయకుడిగానే కాకుండా కవి, గేయరచయిత, స్వరకర్త, హార్మోనియం విద్వాంసుడిగా కూడా తన బహుముఖ ప్రజ్ఞను చాటుకున్నారు. 2013 ఏప్రిల్ 14న చెన్నైలో ఆయన కన్నుమూశారు.

పి. బి. శ్రీనివాస్ గాత్రాన్ని ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టింది దాని సహజమైన మాధుర్యం. ఘంటసాల స్వరంలోని గంభీరతకు భిన్నంగా ఆయన గాత్రంలో ఒక మృదువైన, సున్నితమైన ప్రవాహం ఉండేది. అందుకే ప్రేమ, విరహం, ఆత్మీయత, తాత్వికత వంటి భావాలకు ఆయన స్వరం ఎంతో సహజంగా సరిపోయేది. అయితే మృదుత్వం ఆయన గానంలోని ఏకైక లక్షణం కాదు. ప్రతి పదాన్ని స్పష్టంగా పలకడం, స్వరాన్ని ఎక్కడా బలవంతంగా లాగకుండా సహజంగా ప్రవహింపజేయడం, ఎత్తైన స్వరాల్లో కూడా మాధుర్యాన్ని కోల్పోకపోవడం ఆయన ప్రత్యేకత. ఆయన గానం వినేటప్పుడు గాయకుడి గొంతు కంటే పాట ముందుకు వస్తుంది. తన గాత్రాన్ని ప్రదర్శించాలనే ఆర్భాటం లేకుండా సాహిత్యం, భావం, బాణీకి ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం వల్లే ఆయన పాటలు ఎంతో కాలం నిలిచిపోయాయి.

తెలుగు చిత్రసీమలో పి. బి. శ్రీనివాస్‌కు తొలి గుర్తింపు జాతకఫలం ద్వారా వచ్చినప్పటికీ, 1956లో విడుదలైన భలే రాముడు ఆయనకు మంచి పేరు తెచ్చింది. సాలూరి రాజేశ్వరరావు స్వరకల్పనలోని భయమెలా ఓ మనసా భగవంతుని లీల, ఇదంతా పరమాత్ముని ఈ లీలా వంటి పాటలు ఆయన గానంలోని భక్తి, తాత్వికత, మాధుర్యాన్ని ఒకేసారి పరిచయం చేశాయి. పాటలో భగవంతుని లీలను అంగీకరించే భావం ఉంది. శ్రీనివాస్ ఆ భావాన్ని గంభీరంగా కాకుండా ప్రశాంతంగా పలికించారు. అదే చిత్రంలోని బంగారుబొమ్మా పదవే పోదాము, పైదేశం చూద్దాం వంటి పాటల్లో ఆయన స్వరం మరింత తేలికగా, ప్రయాణపు ఉత్సాహంతో వినిపిస్తుంది. ఒకే చిత్రంలో భక్తి, తాత్వికత, సరదా వంటి భిన్న భావాలకు తన స్వరాన్ని మార్చుకోవడం ఆయన వైవిధ్యాన్ని తెలియజేస్తుంది.

ప్రేమను పాడేటప్పుడు పి. బి. శ్రీనివాస్ గాత్రానికి ఒక ప్రత్యేకమైన నిగూఢ మాధుర్యం ఉండేది. భీష్మ చిత్రంలోని మనసులోని కోరిక తెలుసు నీకు ప్రేమిక ఈ లక్షణానికి అద్భుతమైన ఉదాహరణ. పి. సుశీలతో కలిసి పాడిన ఈ యుగళగీతంలో ప్రేమ ఒక పెద్ద ప్రకటనగా కాకుండా మనసులో దాచుకున్న కోరికలా వ్యక్తమవుతుంది. సుశీల స్వరంలోని మాధుర్యానికి శ్రీనివాస్ గాత్రంలోని మృదువైన లోతు చక్కగా సరిపోతుంది. ఇద్దరి గాత్రాలు ఒకదానితో ఒకటి పోటీ పడకుండా ఒకే భావాన్ని నిర్మిస్తాయి. పల్లవి నుంచి చరణాల వరకు ఆయన స్వరం ఎంతో సులభంగా ప్రవహిస్తుంది. పదాలను స్పష్టంగా పలుకుతూ, ప్రతి పంక్తి చివర భావాన్ని సున్నితంగా నిలబెట్టే విధానం ఆయన గానంలోని ప్రత్యేకత.

ప్రేమించి చూడు చిత్రంలోని వెన్నెల రేయి ఈ మాధుర్యానికి మరో అందమైన ఉదాహరణ. వెన్నెల రాత్రి, ప్రేమ, ఆత్మీయత వంటి భావాలను మోసుకెళ్లే ఈ పాటలో ఆయన స్వరం చాలా తేలికగా, నిశ్శబ్దంగా అనిపిస్తుంది. గొంతును బలంగా వినిపించకుండా, స్వరానికి అవసరమైనంత మాత్రమే బరువు ఇస్తారు. అందువల్ల పాటలోని ప్రేమ భావం శ్రోతకు ఒక సన్నిహితమైన సంభాషణలా అనిపిస్తుంది. ప్రేమగీతాన్ని పాడుతున్నాననే విషయం గుర్తు చేయకుండా, ప్రేమలో ఉన్న మనిషి సహజంగా మాట్లాడుతున్నట్లుగా పాడగలగడం ఆయన గానంలోని అసలైన ప్రత్యేకత.

శాంతినివాసం చిత్రంలోని శ్రీరఘురాం జయరఘురాం సీతా మనోభిరాం పి. బి. శ్రీనివాస్ భక్తిగానంలోని ప్రశాంతతను తెలియజేస్తుంది. ఘంటసాల సంగీత సారథ్యంలో రూపొందిన ఈ పాటను శ్రీనివాస్ అత్యంత భక్తిశ్రద్ధలతో ఆలపించారు. ఆయన గాత్రంలో రామభక్తి ఉన్నప్పటికీ అది ఆర్భాటమైన గంభీరతగా మారదు. పదాలను స్పష్టంగా పలుకుతూ, స్వరాన్ని మృదువుగా ఉంచడం వల్ల పాటలో ఒక ప్రశాంతమైన ఆధ్యాత్మిక వాతావరణం ఏర్పడుతుంది. తరువాత ఆయన ఆలపించిన శ్రీ వేంకటేశ్వర సుప్రభాతం, ముకుందమాల, శారదా భుజంగ స్తోత్రం, శ్రీ మల్లికార్జున స్తోత్రం వంటి ఆధ్యాత్మిక గానరచనల్లో కూడా ఇదే లక్షణం కనిపిస్తుంది.

జయభేరి చిత్రంలోని మది శారదాదేవి మందిరమే పి. బి. శ్రీనివాస్ శాస్త్రీయ సంగీత పరిజ్ఞానానికి మంచి ఉదాహరణ. ఘంటసాల, రఘునాథ పాణిగ్రాహి వంటి గాయకులతో కలిసి పాడిన ఈ గీతంలో సంగీత సాధన, సరస్వతీ ఆరాధన, శాస్త్రీయ గాన వాతావరణం కలిసి ఉన్నాయి. పి. బి. శ్రీనివాస్ స్వరం ఇందులో మృదువుగానే ఉన్నా, స్వరాలపై ఆయనకున్న నియంత్రణ స్పష్టంగా వినిపిస్తుంది. శాస్త్రీయ ఛాయలున్న పాటను పాడేటప్పుడు గాత్రాన్ని బలవంతంగా గంభీరంగా మార్చకుండా, స్వరశుద్ధి, లయ, ఉచ్చారణతోనే గానానికి గౌరవాన్ని తీసుకురావడం ఆయన ప్రత్యేకత.

పి. బి. శ్రీనివాస్‌కు సంగీతంపై ఆసక్తి కేవలం గానం వరకే పరిమితం కాలేదు. హార్మోనియం వాయిద్యంలో ఆయనకు మంచి పట్టు ఉండేది. స్వరకల్పన కూడా చేసేవారు. అనేక భాషల్లో గీతాలు, కవితలు రాసేవారు. ఉర్దూలో గజల్స్ రచించి స్వరపరిచారు. తెలుగు, తమిళం, కన్నడ, హిందీ, ఉర్దూ, సంస్కృతం, ఇంగ్లీషు వంటి అనేక భాషల్లో సాహిత్య రచనలు చేయగలిగారు. అయితే ఘంటసాల లేదా సాలూరి రాజేశ్వరరావుల మాదిరిగా విస్తృతమైన తెలుగు చిత్రాలకు ప్రధాన సంగీత దర్శకుడిగా ఆయన కెరీర్ సాగలేదు. అందువల్ల ఆయన సంగీత దర్శకత్వ ప్రయాణాన్ని ప్రధానంగా స్వరకర్తగా, గేయరచయితగా, వ్యక్తిగత సంగీత కార్యక్రమాలు, గజల్ రచనల ద్వారా సాగిన సృజనాత్మక కోణంగా చూడాలి.

తెలుగు చిత్రసీమలో పి. బి. శ్రీనివాస్ గానప్రస్థానం 1950ల చివరినాటికి ప్రత్యేకమైన స్థానం సంపాదించింది. ఘంటసాల ప్రధాన గాయకుడిగా ఉన్న కాలంలో ఆయనకు లభించిన పాటలు ఎక్కువగా మృదువైన ప్రేమగీతాలు, తాత్విక గీతాలు, భక్తిగీతాలు, లలితగీతాల వైపు సాగాయి. భలే రాముడు తరువాత భీష్మ, శాంతినివాసం, రంగుల రాట్నం, మనిషి, ముచ్చటైన మూడు వంటి చిత్రాల్లో ఆయన స్వరం వినిపించింది. గాయకుడి గొంతు కథానాయకుడి తెర వ్యక్తిత్వాన్ని నిర్ణయించే కాలంలో, పి. బి. శ్రీనివాస్ స్వరం ముఖ్యంగా సౌమ్యమైన, విద్యావంతమైన, సున్నితమైన కథానాయకుల ప్రతిరూపానికి ఎంతో సహజంగా సరిపోయింది.

రంగుల రాట్నం చిత్రంలోని మనసు మనసు కలిసే వేళ పి. బి. శ్రీనివాస్ గానంలోని లాలిత్యానికి మంచి ఉదాహరణ. ఈ పాటలో ప్రేమ ఒక ఆవేశంగా కాకుండా రెండు మనసులు నెమ్మదిగా దగ్గరవుతున్న అనుభూతిగా వ్యక్తమవుతుంది. ఆయన స్వరం కూడా అదే విధంగా మృదువుగా సాగుతుంది. సాహిత్యాన్ని ముందుకు తెచ్చేలా స్వరాన్ని వెనక్కి ఉంచడం, ప్రతి పదాన్ని స్పష్టంగా పలకడం, పల్లవిలోని మాధుర్యాన్ని చరణాల్లోనూ కొనసాగించడం ఆయన ప్రత్యేకత. లలితగీతానికి, సినిమా ప్రేమగీతానికి మధ్య ఉన్న సున్నితమైన రేఖను ఆయన స్వరం చాలా సహజంగా దాటుతుంది.

కృష్ణశాస్త్రి సాహిత్యానికి పి. బి. శ్రీనివాస్ స్వరం ఒక ప్రత్యేకమైన మాధుర్యాన్ని ఇచ్చింది. పడవ నడపవోరు, ఇదేకదా తొలిరేయి, ఉదయ సమీర సాంధ్య లాస్యము, ప్రణయసీమ పయనమౌదమా, రాదటే చెలి రాధికా వంటి లలితగీతాల్లో ఆయన గాత్రం కవిత్వాన్ని సంగీతంగా మార్చినట్లు అనిపిస్తుంది. ఈ గీతాల్లో శాస్త్రీయ సంగీతపు నియమబద్ధత కంటే భావానికి, పదానికి, స్వరంలోని సున్నితమైన ప్రవాహానికి ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. కవిత్వంలోని చిత్రాత్మకతను స్వరంతో చెడగొట్టకుండా, ప్రతి పదం వెనుక ఉన్న భావాన్ని మృదువుగా బయటకు తేవడం ఆయనకు ఎంతో సహజంగా వచ్చేది.

ఆడబ్రతుకు చిత్రంలోని బుజ్జి బుజ్జి పాపాయి పి. బి. శ్రీనివాస్ గానంలోని మరో రూపాన్ని చూపిస్తుంది. ఆయనను కేవలం ప్రేమగీతాల గాయకుడిగా భావించడం ఎంత తప్పో ఈ పాటలాంటి గీతాలు తెలియజేస్తాయి. బాలసహజమైన మాధుర్యాన్ని, కుటుంబానురాగాన్ని, తేలికైన లయను స్వీకరించి పాడిన ఈ పాటలో ఆయన స్వరం ఎంతో సౌమ్యంగా వినిపిస్తుంది. గంభీరమైన స్వరం కలిగిన గాయకుడైనా, అవసరానికి అనుగుణంగా దాన్ని సున్నితంగా మార్చుకోగలిగారు.

అసాధ్యుడు చిత్రంలోని ఓహో చిట్టెమ్మ చిన్నమ్మ పి. బి. శ్రీనివాస్‌లోని చలాకీతనాన్ని పరిచయం చేస్తుంది. సాధారణంగా ఆయన స్వరాన్ని మృదువైన ప్రేమగీతాలతో అనుసంధానిస్తారు. కానీ ఇలాంటి తేలికైన, సరదా గీతాల్లో కూడా ఆయన స్వరం తన మాధుర్యాన్ని కోల్పోకుండా చురుకుగా మారుతుంది. పదాల వేగాన్ని స్పష్టంగా పలకడం, లయకు అనుగుణంగా స్వరాన్ని తేలికగా కదిలించడం, పాటలోని హాస్యభావాన్ని అతిగా ప్రదర్శించకుండా సహజంగా అందించడం ఆయన వైవిధ్యాన్ని చూపిస్తుంది.

మంచిమనిషి చిత్రంలోని ఓహో గులాబీ బాలా పి. బి. శ్రీనివాస్ రొమాంటిక్ గానానికి మరో మంచి ఉదాహరణ. ప్రేమను గులాబీతో పోల్చే ఈ పాటలో స్వరం మృదువుగా, ఆకర్షణీయంగా సాగుతుంది. ఆయన గాత్రంలోని ప్రత్యేకమైన నాదం ప్రేమగీతానికి ఒక సౌమ్యమైన అందాన్ని ఇస్తుంది. అధిక శబ్దం లేకుండా, స్వరాన్ని నెమ్మదిగా విస్తరించి, పదాన్ని చివరి అక్షరం వరకు స్పష్టంగా వినిపించడం ఈ పాటలో ఆయన శైలిని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది.

పెళ్లిరోజు చిత్రంలోని ఆనాటి చెలిమి ఒక కల పి. బి. శ్రీనివాస్ గానంలోని స్మృతిమయమైన కోణాన్ని పరిచయం చేస్తుంది. గతంలోని అనుబంధాన్ని గుర్తుచేసుకునే ఈ గీతంలో ఆనందం కంటే జ్ఞాపకం, ఆత్మీయత, కొద్దిగా విషాదం ప్రధానంగా ఉంటాయి. ఆయన స్వరం ఈ భావానికి అద్భుతంగా సరిపోతుంది. స్వరాన్ని ఎక్కువగా బరువుగా చేయకుండా, పదాల మధ్య ఉండే నిశ్శబ్దానికే భావాన్ని అప్పగించడం ఆయన ప్రత్యేకత. విరహాన్ని కన్నీటి గీతంగా మార్చకుండా, మధురమైన జ్ఞాపకంగా వినిపించగలిగిన గాయకుడు ఆయన.

లేతమనసులు చిత్రంలోని అందాల ఓ చిలక పి. బి. శ్రీనివాస్ గానంలోని రొమాంటిక్ లాలిత్యానికి మరో ఉదాహరణ. ఈ పాటలో ప్రకృతి, ప్రేమ, యవ్వనం ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోతాయి. ఆయన స్వరం ఆ వాతావరణాన్ని ఎంతో మృదువుగా నిర్మిస్తుంది. పదాల మధ్య అనవసరమైన అలంకారాలు లేకుండా, సహజమైన స్వరప్రవాహంతో పాటను ముందుకు తీసుకెళ్లడం వల్ల గీతం చాలా స్వచ్ఛంగా అనిపిస్తుంది.

ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు – తెలుగు సినీ సంగీత స్వరశాల - భాగం 3

ఘంటసాల సినీ ప్రయాణాన్ని దాదాపు మూడు దశాబ్దాలుగా పరిశీలిస్తే అది క్రమంగా ఎదిగిన ఒక అసాధారణ సంగీత ప్రస్థానం. 1940లలో చిన్న అవకాశాలతో ప్రారంభమైన ఆయన ప్రయాణం 1950లలో తెలుగు సినిమా ప్రధాన గాయకుడిగా, సంగీత దర్శకుడిగా స్థిరపడింది. పాతాళ భైరవి, షావుకారు, పెళ్లి చేసి చూడు వంటి చిత్రాలు ఆయనను అగ్రస్థానానికి చేర్చాయి. 1950ల చివర, 1960లలో మాయాబజార్, లవకుశ, జయభేరి, జగదేకవీరుని కథ, శ్రీ వేంకటేశ్వర మహాత్మ్యం, గుండమ్మ కథ, పాండవ వనవాసం, నర్తనశాల వంటి చిత్రాలు ఆయన గాన, సంగీత దర్శకత్వ ప్రతిభకు విస్తృతమైన వేదికగా నిలిచాయి. ఈ కాలంలోనే ఆయన స్వరం దాదాపు ప్రతి ప్రముఖ తెలుగు కథానాయకుడి తెర వ్యక్తిత్వంతో ముడిపడింది. 1960ల చివరలో కూడా రహస్యం వంటి చిత్రాల ద్వారా శాస్త్రీయ సంగీతంలోని తన పట్టు కొనసాగించారు. 1970ల ప్రారంభంలో ఆరోగ్య సమస్యలు ఎదురైనా పాటలు పాడటం, సంగీత కార్యక్రమాలు నిర్వహించడం కొనసాగించారు. 1974లో ఆయన మరణించినప్పుడు తెలుగు సినీ సంగీతంలో ఒక యుగం ముగిసినట్లుగా భావించబడింది.

ఘంటసాల గానంలోని అత్యంత గొప్ప లక్షణాల్లో ఒకటి శుభ్రమైన ఉచ్చారణ. ఆయన పాడిన పాటలో ఒక్క పదం కూడా అనవసరంగా మింగిపోదు. తెలుగు అచ్చులు, హల్లులు స్పష్టంగా వినిపిస్తాయి. సంస్కృత పదాలను పాడేటప్పుడు ఉచ్చారణలోని శుద్ధిని కాపాడుతారు. జానపద పదాల్లో భాష సహజత్వాన్ని నిలబెడతారు. ప్రేమగీతంలో స్వరాన్ని మృదువుగా చేస్తారు. వీరగీతంలో అదే స్వరం శక్తివంతంగా మారుతుంది. భక్తిగీతంలో ప్రశాంతంగా, పద్యంలో గంభీరంగా, హాస్యగీతంలో చలాకీగా మారుతుంది. ఈ స్వరరూపాంతరం కృత్రిమంగా అనిపించదు. నటుడి ముఖం, పాత్ర స్వభావం, సన్నివేశం, సాహిత్యం అన్నింటినీ అర్థం చేసుకుని గాత్రాన్ని అందించేవారు.

ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వంలోని గొప్పతనం కూడా ఇదే. ఆయన పాటను విడిగా ఆలోచించేవారు కాదు; కథలో పాటకు ఉన్న స్థానాన్ని ముందుగా గ్రహించేవారు. అందుకే పౌరాణిక చిత్రంలో గంభీరమైన రాగాలు, జానపద నేపథ్యంలోని చిత్రంలో సులభమైన లయలు, ప్రేమకథలో మృదువైన స్వరాలు, హాస్య చిత్రంలో చలాకీ బాణీలు సహజంగా కనిపిస్తాయి. ఆయన వాద్య విన్యాసం గాత్రాన్ని కప్పివేయదు. గాయకుడి స్వరానికి, సాహిత్యానికి, భావానికి స్థలం ఇచ్చే విధంగా ఉంటుంది. నేపథ్య సంగీతంలో కూడా దృశ్యంలోని భావాన్ని బలపరచే స్వరాలను ఉపయోగించారు. ఈ కారణంగానే ఆయన సంగీత దర్శకత్వం పాటలకే పరిమితం కాకుండా మొత్తం సినిమా అనుభూతిలో భాగమైంది.

ఘంటసాల శాస్త్రీయ సంగీత విద్వత్తు ఆయనను ఇతర నేపథ్య గాయకుల నుంచి ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టింది. శివశంకరి, రసికరాజ, శ్యామలా దండకం వంటి గీతాలు ఆయన కేవలం శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని తెలుసుకున్న గాయకుడు కాదని, దానిని సినిమా సందర్భానికి అనుగుణంగా మలచగల సృజనాత్మక కళాకారుడని నిరూపించాయి. ఆయన పాడిన అనేక పద్యాలు, సంస్కృత శ్లోకాలు కూడా ఇదే విషయాన్ని తెలియజేస్తాయి. ముఖ్యంగా ఒక్కోసారి సంక్లిష్టమైన శాస్త్రీయ గీతాలను ఒకే టేక్‌లో రికార్డు చేసిన సందర్భాలు ఆయన స్వర నియంత్రణ, సాధన స్థాయిని తెలియజేస్తాయి.

ఘంటసాల గానంలో మాధుర్యానికి, గంభీరతకు మధ్య ఉన్న సమతూకం ఆయనను ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టింది. ప్రేమగీతాల్లో ఆయన స్వరం వినిపించినప్పుడు అది ప్రేమికుడి స్వరంలా అనిపిస్తుంది. భక్తిగీతాల్లో అదే స్వరం భక్తుడి ప్రార్థనగా మారుతుంది. పౌరాణిక పద్యంలో అది పాత్ర యొక్క అంతరంగ స్వరంగా మారుతుంది. జానపద గీతంలో పల్లె మనిషి సహజత్వాన్ని సంతరించుకుంటుంది. శాస్త్రీయ కృతిలో మాత్రం ఒక సంగీత విద్వాంసుడి స్వరశక్తి బయటపడుతుంది. గాయకుడిగా ఇంత విస్తృతమైన భావప్రపంచాన్ని ఒకే స్వరంలో మోసుకెళ్లడం అరుదైన ప్రతిభ.

ఆయనకు లభించిన పురస్కారాలు, గౌరవాలు కూడా ఈ మహత్తర ప్రతిభకు అధికారిక గుర్తింపుగా నిలిచాయి. 1970లో భారత ప్రభుత్వం ఆయనకు పద్మశ్రీ పురస్కారాన్ని ప్రదానం చేసింది. తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం ఆయనను ఆస్థాన విద్వాంసుడిగా గౌరవించింది. ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ఆయన 25 ఏళ్ల సినీ ప్రస్థానాన్ని ప్రత్యేకంగా సత్కరించింది. దేశంలోనే కాకుండా విదేశాల్లో కూడా ఆయనకు ఘనమైన గౌరవం లభించింది; అమెరికా, ఇంగ్లాండ్, జర్మనీ వంటి దేశాల్లో సంగీత ప్రదర్శనలు ఇచ్చారు. ఐక్యరాజ్యసమితి వేదికపై కూడా తన గానాన్ని వినిపించిన ఘనత ఆయనకు దక్కింది. ఆయన మరణానంతరం కూడా భారత తపాలా శాఖ ఆయన జ్ఞాపకార్థం తపాలా బిళ్లను విడుదల చేసింది. అయితే పురస్కారాలు, బిరుదులు, సత్కారాలన్నింటికంటే ఆయనకు లభించిన గొప్ప గుర్తింపు తెలుగు ప్రజల హృదయాల్లో ఆయన స్వరానికి లభించిన స్థానం.

ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు గానాన్ని గుర్తుచేసుకున్నప్పుడు ఒకే పాట లేదా ఒకే శైలి గుర్తుకు రావు. పాతాళ భైరవిలోని ఎంత ఘాటు ప్రేమయోలో ప్రేమతీవ్రత, మాయాబజార్‌లోని లాహిరి లాహిరిలో మధురమైన పరవశం, జయభేరిలోని రసికరాజ తగువారము కామాలో శాస్త్రీయ వైభవం, జగదేకవీరుని కథలోని శివశంకరిలో స్వరపాండిత్యం, లవకుశలోని పౌరాణిక గంభీరత, శ్రీ వేంకటేశ్వర మహాత్మ్యంలో శేషశైలావాస శ్రీ వేంకటేశలో భక్తి, పుష్పవిలాపంలో కరుణ, భగవద్గీతలో ఆధ్యాత్మిక ప్రశాంతత, యుగళగీతాల్లోని మాధుర్యం, జానపద గీతాల్లోని సహజత్వం – ఇవన్నీ కలిసి ఆయన సంపూర్ణ గాన వ్యక్తిత్వాన్ని నిర్మించాయి.

తెలుగు సినిమా సంగీతానికి ఘంటసాల ఇచ్చిన గొప్ప కానుక కేవలం వేలాది పాటలు కాదు. తెలుగు భాషను పాటలో ఎలా పలకాలి, పద్యాన్ని ప్రజల హృదయాలకు ఎలా తీసుకెళ్లాలి, శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని సినిమా సందర్భంలో ఎలా సరళంగా వినిపించాలి, భక్తిని ఆర్భాటం లేకుండా ఎలా వ్యక్తం చేయాలి, ప్రేమను మాధుర్యంతో ఎలా పాడాలి, ఒక నటుడి తెర వ్యక్తిత్వానికి గాత్రాన్ని ఎలా సరిపోల్చాలి అనే విషయాల్లో ఆయన ఒక సంప్రదాయాన్ని ఏర్పరచారు. అందుకే ఘంటసాల స్వరం ఒక కాలానికి చెందిన రికార్డు కాదు. అది తెలుగు భాష యొక్క మాధుర్యాన్ని, కర్ణాటక సంగీతపు శాస్త్రీయతను, పౌరాణిక సాహిత్యపు గంభీరతను, జానపద జీవితపు సహజత్వాన్ని, భక్తి యొక్క ప్రశాంతతను ఒకేసారి మోసుకెళ్లిన అమర గానధార. ఆయన జీవితం మూడు దశాబ్దాలకే పరిమితమైనా, ఆయన స్వరం మాత్రం తరతరాల తెలుగు ప్రజల సంగీత జ్ఞాపకాల్లో ఎప్పటికీ కొనసాగుతూనే ఉంటుంది.

ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు – తెలుగు సినీ సంగీత స్వరశాల - భాగం 2

మాయాబజార్ ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వ ప్రతిభకు ఒక మహత్తర ఉదాహరణ. ఈ చిత్రంలోని పాటల్లో పౌరాణిక వాతావరణాన్ని నిలబెట్టుకుంటూనే ఆధునిక సినీ సంగీతానికి తగిన లాలిత్యాన్ని ఆయన అందించారు. వివాహగీతాలు, ప్రేమగీతాలు, హాస్యభరితమైన పాటలు, భక్తి ఛాయలున్న గీతాలు అన్నింటికీ వేర్వేరు సంగీత రూపాలను ఇచ్చారు. లాహిరి లాహిరి లాహిరిలో వంటి గీతంలో వెన్నెల రాత్రి, ప్రేమ, ప్రశాంతతలను మృదువైన స్వరాలతో ఆవిష్కరించగా, వివాహ సందర్భంలోని పాటల్లో లయను మరింత చలాకీగా మార్చారు. సంగీత దర్శకుడిగా దృశ్యానికి, పాత్రకు, కాలానికి తగిన సంగీత వాతావరణాన్ని సృష్టించడం ఆయనకు ఉన్న గొప్ప సామర్థ్యం.

లవకుశ ఘంటసాల సంగీత జీవితంలోని మరొక శిఖరం. శ్రీరాముని కథను తెరపై ఆవిష్కరించే ఈ చిత్రానికి అవసరమైన ఆధ్యాత్మిక గంభీరతను, శాస్త్రీయ సంగీత వైభవాన్ని, తెలుగు పద్యసాహిత్యంలోని శక్తిని ఆయన సంగీతంలో సమన్వయపరిచారు. వినుడు వినుడు రామాయణ గాథ వంటి గీతాలు కథను సంగీతం ద్వారా వినిపిస్తాయి. సీతారాముల భక్తి, రాముని ధర్మనిష్ఠ, పౌరాణిక వాతావరణం అన్నీ పాటలలో ప్రతిధ్వనిస్తాయి. సంగీత దర్శకుడిగా ఆయన ఉపయోగించిన వాద్య సమ్మేళనం గంభీరంగా ఉన్నా గాత్రాన్ని కప్పివేయదు. పద్యానికి, గానానికి, కథకు సమాన ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు.

జగదేకవీరుని కథలోని శివశంకరి శివానందలహరి ఘంటసాల శాస్త్రీయ గాన ప్రతిభకు అత్యంత ప్రసిద్ధ ఉదాహరణల్లో ఒకటి. కర్ణాటక సంగీతంలోని క్లిష్టమైన స్వరచలనాలను, గమకాలను, లయాత్మక ప్రయోగాలను సినిమా పాటగా పాడి సామాన్య శ్రోతలకు కూడా అందుబాటులోకి తీసుకువచ్చారు. ఈ పాటలో ఆయన స్వరం ఒకవైపు గంభీరంగా, మరోవైపు స్వరాలపై పూర్తి నియంత్రణతో సాగుతుంది. క్లిష్టమైన స్వరకల్పనలో కూడా సాహిత్యం స్పష్టంగా వినిపించడం ఆయనకు మాత్రమే సాధ్యమైన ప్రత్యేకత. ఈ పాట ఆయనకు అసాధారణమైన ప్రజాదరణను తెచ్చిపెట్టింది.

జయభేరి చిత్రంలోని రసికరాజ తగువారము కామా మరో శాస్త్రీయ గాన రత్నం. కర్ణాటక సంగీతంలోని రాగభావాన్ని సినిమా కథానుగుణంగా మలిచి, గాయకుడి పాత్రకు తగిన విధంగా పాడటం ఈ పాట ప్రత్యేకత. ఘంటసాల స్వరంలో శాస్త్రీయ సంగీత విద్వాంసుడి పట్టు ఉన్నప్పటికీ, పాట ఎక్కడా కచేరీ ప్రదర్శనలా అనిపించదు. పాత్ర యొక్క భావోద్వేగం, సంగీత సాధన, ప్రేమ అన్నీ ఒకేసారి వినిపిస్తాయి. శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని సినిమా కథలో సహజంగా మిళితం చేయడంలో ఆయనకు ఉన్న నైపుణ్యానికి ఇది మంచి ఉదాహరణ.

మహాకవి కాళిదాసు చిత్రంలోని శ్యామలా దండకం ఘంటసాల సంస్కృత శ్లోకోచ్చారణలోని వైభవాన్ని చూపిస్తుంది. మాణిక్య వీణా ముపలాలయంతీ వంటి సంస్కృత పదాలను స్పష్టమైన ఉచ్చారణతో, గంభీరమైన స్వరంతో ఆలపించారు. సంస్కృతంలోని దీర్ఘ, హ్రస్వ ధ్వనులను సరిగ్గా పలకడం, శ్లోకంలోని ఛందస్సును కాపాడటం, భావాన్ని కూడా నిలబెట్టడం ఈ గానంలో కనిపిస్తుంది. తెలుగు పద్యం, సంస్కృత శ్లోకం, కర్ణాటక సంగీత కృతి – ఏ రూపమైనా తన స్వరంతో జీవింపజేయగలిగిన గాయకుడని ఈ పాటలు నిరూపించాయి.

నర్తనశాల, పాండవ వనవాసం, శ్రీకృష్ణార్జున యుద్ధం వంటి పౌరాణిక చిత్రాల్లో ఘంటసాల పాడిన పద్యాలు ఆయన ప్రత్యేకతను మరింత బలపరిచాయి. పద్యాన్ని కేవలం రాగంలో పాడకుండా పాత్ర యొక్క మనస్థితిని ముందుకు తెచ్చేవారు. యుద్ధ సందర్భంలో వీరత్వం, విషాద సందర్భంలో కరుణ, భక్తి సందర్భంలో శరణాగతి, ధర్మసందర్భంలో గంభీరత – ఒక్కో సందర్భానికి స్వర స్వభావాన్ని మార్చేవారు. ఆయన పద్యగానం వల్లే అనేక పౌరాణిక పద్యాలు సామాన్య ప్రేక్షకుల నోట కూడా నిలిచిపోయాయి.

ఘంటసాల యుగళగానంలో కూడా ప్రత్యేకమైన శైలి కలిగిన గాయకుడు. పి. సుశీల, జిక్కి, పి. లీల, ఎస్. జానకి, ఎస్. వరలక్ష్మి వంటి గాయనులతో కలిసి పాడిన పాటల్లో ఎదుటి స్వరానికి తగిన విధంగా తన గాత్రాన్ని మార్చుకునేవారు. పి. సుశీలతో పాడిన ప్రేమగీతాల్లో ఆయన స్వరం మృదువుగా మారుతుంది. జిక్కితో పాడిన పాతకాలపు గీతాల్లో ఒక సహజమైన సంభాషణాత్మకత కనిపిస్తుంది. పి. లీలతో పాడిన పాటల్లో శాస్త్రీయ పునాదితో కూడిన మాధుర్యం వినిపిస్తుంది. యుగళగీతంలో తన స్వరం మాత్రమే మెరిపించాలనే ఉద్దేశం లేకుండా, రెండు స్వరాలు కలిసి ఒక భావాన్ని సృష్టించేలా పాడడం ఆయన ప్రత్యేకత.

ఘంటసాల సంగీత దర్శకుడిగా పనిచేసిన చిత్రాల జాబితా ఆయన వైవిధ్యాన్ని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది. పాతాళ భైరవి, పెళ్లి చేసి చూడు, షావుకారు, మాయాబజార్, లవకుశ, గుండమ్మ కథ, రహస్యం, పరమానందయ్య శిష్యుల కథ వంటి చిత్రాల్లో ఒక్కో కథకు ఒక్కో సంగీత ప్రపంచాన్ని సృష్టించారు. గుండమ్మ కథలో కుటుంబ హాస్యం, ప్రేమ, సరదాకు తగిన తేలికైన బాణీలను అందిస్తే, లవకుశలో పౌరాణిక గంభీరతను, మాయాబజార్‌లో జానపదం, శాస్త్రీయం, హాస్యం, ప్రేమ అన్నింటి సమ్మేళనాన్ని అందించారు. రహస్యం వంటి చిత్రాల్లో శాస్త్రీయ సంగీతానికి మరింత ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. సంగీత దర్శకుడిగా ఆయన పాటను మాత్రమే కాకుండా మొత్తం చిత్ర సంగీత వాతావరణాన్ని ఆలోచించేవారు.

రహస్యం చిత్రంలోని సంగీతం ఆయన శాస్త్రీయ పాండిత్యానికి మరొక నిదర్శనం. మల్లాది రామకృష్ణశాస్త్రి సాహిత్యంలోని గంభీరతకు తగిన స్వరాలను సమకూర్చి, పాటల్లోని భావాన్ని సంగీతంతో మరింత లోతుగా చేశారు. సాంప్రదాయ సంగీత విద్వాంసుల ప్రశంసలు పొందే స్థాయిలో శాస్త్రీయత ఉన్నప్పటికీ, సాధారణ శ్రోతకు కూడా ఆ పాటలు అందుబాటులో ఉండేలా చేయడం ఆయన ప్రతిభ. శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని ప్రజాదరణ పొందేలా చేయడంలో ఘంటసాల పాత్ర అపారమైనది.

సినిమా పాటలకు అతీతంగా ఘంటసాల పుష్పవిలాపం, కుంతీకుమారి, గోగోష వంటి రచనలకు స్వరరూపం ఇచ్చి ఆలపించారు. కరుణశ్రీ రచించిన పుష్పవిలాపం ఆయన గాత్రంలోని కరుణరసాన్ని చూపించే అపూర్వమైన గానరచన. పువ్వును కోసే మనిషిని ఉద్దేశించి పువ్వు తన బాధను వ్యక్తం చేస్తున్నట్లుగా పాడిన ఈ గీతంలో ఆయన స్వరం కేవలం కథను చెప్పదు; బాధను అనుభూతిగా మార్చుతుంది. ఆయన స్వరంలోని మాధుర్యం, తెలుగు పద్యసాహిత్యంపై ఉన్న అవగాహన, భావవ్యక్తీకరణ ఈ గీతంలో అత్యున్నత స్థాయికి చేరాయి.

భగవద్గీత ఘంటసాల జీవితంలోని చివరి దశలో ఆయన ఆధ్యాత్మిక గానానికి పరాకాష్ఠగా నిలిచింది. శ్రీకృష్ణుని ఉపదేశాన్ని సంస్కృత శ్లోకాల రూపంలో పాడుతూ, ప్రతి శ్లోకానికి తగిన భావం, స్వరనిగ్రహం, ఉచ్చారణను అందించారు. ఈ గానరూపం నేటికీ అనేక ఇళ్లలో, ఆలయాల్లో, ఆధ్యాత్మిక సందర్భాల్లో వినిపిస్తుండటం దాని చిరస్థాయిత్వానికి నిదర్శనం. తన జీవితాంతానికి చేరువలో కూడా సంగీతాన్ని కేవలం వృత్తిగా కాకుండా ఆధ్యాత్మిక సాధనగా భావించిన కళాకారుడిగా ఘంటసాల నిలిచిపోయారు.

తెలుగు సినిమాతో పాటు ఘంటసాల తమిళ, కన్నడ, మలయాళ చిత్రాల్లోనూ పాడారు. తమిళంలో ప్రముఖ నటుల కోసం ఆయన స్వరం వినిపించింది. కన్నడ చిత్రాల్లోనూ నేపథ్య గాయకుడిగా, సంగీత దర్శకుడిగా పనిచేశారు. మలయాళ చిత్రాల్లో జీవితం నౌక, అమ్మ, ఆత్మసఖి, లోకనీతి, ఆశాదీపం వంటి చిత్రాలకు పాటలు పాడారు. 1964లో జండా ఊంచా రహే హమారా అనే హిందీ చిత్రానికి సంగీతం అందించి, పాడారు. ఇతర భాషల్లో పాటలు పాడినా ఆయన అసలు గాన వ్యక్తిత్వం తెలుగు సంగీతంతోనే అత్యంత బలంగా అనుసంధానమై ఉంది. తెలుగు భాషలోని పద్యసంపద, భక్తిసాహిత్యం, జానపద సంప్రదాయం, కర్ణాటక సంగీతం, సినిమా సంగీతం – ఈ ఐదు ప్రపంచాలను ఒకే స్వరంలో కలిపిన గాయకుడు మరొకరు అరుదు.