ధీమహి గాయత్రీం సతతం - గణపతి సచ్చిదానందస్వామి వారి కృతి

ధీమహి గాయత్రీం సతతం ధీమహి గాయత్రీం సతతం ధీమహి గాయత్రీం 

సంధ్యాత్రితయే మునివినుతాం సవితృ వరేణ్య శ్రీ రూపాం

ధీమద్ధీ చోదన శీలాం భర్గోరూపాం తాం దేవీం

మహిత చతుర్వింశతి వర్ణాం త్రిపదాం దేవీం నిటలాక్షీం

పంచశిరస్థాం దశహస్తాం ఉపనయనార్థే వినియుక్తాం

ముక్తా విద్రుమ హేమగణా ఘన ధవళోజ్జ్వల వర్ణమయీం

వ్యాహృతి రూపాం ప్రణవార్ధాం గాయక సచ్చిదానందకరాం 

ధీమహి

శబ్దార్థం: ధ్యానించుదము
భావార్థం: మనస్సును ఏకాగ్రం చేసి స్మరిస్తాము

గాయత్రీం

శబ్దార్థం: గాయత్రీ దేవిని
భావార్థం: వేదమాత అయిన గాయత్రీ దేవతను

సతతం

శబ్దార్థం: ఎల్లప్పుడూ
భావార్థం: నిరంతరం, అవిచ్ఛిన్నంగా

భావం:

మేము ఎల్లప్పుడూ, నిరంతరం గాయత్రీ దేవిని ధ్యానిస్తాము.

సంధ్యాత్రితయే మునివినుతాం సవితృ వరేణ్య శ్రీ రూపాం

సంధ్యా–త్రితయే

శబ్దార్థం: మూడు సంధ్యా కాలములలో
భావార్థం: ప్రాతః, మాధ్యాహ్న, సాయంకాల సంధ్యలలో

ముని–వినుతాం

శబ్దార్థం: మునులు స్తుతించినది
భావార్థం: ఋషులచే మహిమించబడిన దేవి

సవితృ–వరేణ్య

శబ్దార్థం: సవితృ దేవునికి అత్యంత ప్రియమైనది
భావార్థం: సూర్య తేజస్సుతో ఏకరూపమైనది

శ్రీ రూపాం

శబ్దార్థం: దివ్యమైన రూపమును కలిగినది
భావార్థం: మంగళకరమైన, శోభాయమాన రూపధారి

భావం:

మూడు సంధ్యలలోనూ మునులు స్తుతించే, సూర్య తేజస్సుతో వెలుగొందే దివ్య రూపధారిణి గాయత్రీ.

ధీమద్ధీ చోదన శీలాం భర్గోరూపాం తాం దేవీం

ధీమత్–ధీ

శబ్దార్థం: జ్ఞానసంపన్నమైన బుద్ధి
భావార్థం: ఉత్తమమైన వివేక బుద్ధి

చోదన–శీలాం

శబ్దార్థం: ప్రేరేపించే స్వభావం కలది
భావార్థం: మన బుద్ధిని ఉత్తమ మార్గంలో నడిపించేది

భర్గః–రూపాం

శబ్దార్థం: తేజస్సు స్వరూపిణి
భావార్థం: పాపనాశకమైన దివ్య కాంతి స్వరూపం

తాం దేవీం

శబ్దార్థం: ఆ దేవిని
భావార్థం: ఆ పరాశక్తిని

భావం:

మన జ్ఞానాన్ని ఉత్తేజపరచే, దివ్య తేజస్సు స్వరూపమైన గాయత్రీ దేవిని ధ్యానిస్తాము.

మహిత చతుర్వింశతి వర్ణాం త్రిపదాం దేవీం నిటలాక్షీం

మహిత

శబ్దార్థం: మహిమ కలది
భావార్థం: గొప్పగా ఆరాధించబడినది

చతుర్వింశతి వర్ణాం

శబ్దార్థం: 24 అక్షరాలు కలది
భావార్థం: గాయత్రీ మంత్రంలోని 24 అక్షరాల స్వరూపిణి

త్రిపదాం

శబ్దార్థం: మూడు పదాలుగా విభజించబడినది
భావార్థం: భూః–భువః–స్వః అనే మూడు పాదాల రూపం

నిటల–అక్షీం

శబ్దార్థం: నిటలంలో నేత్రమున్నది
భావార్థం: తృతీయ నేత్రంతో విరాజిల్లే శక్తి

భావం:

24 అక్షరాలు, మూడు పాదాలు కలిగిన తృతీయ నేత్రధారిణి గాయత్రీ దేవి.

పంచశిరస్థాం దశహస్తాం ఉపనయనార్థే వినియుక్తాం

పంచ–శిరస్థాం

శబ్దార్థం: ఐదు శిరస్సులు కలది
భావార్థం: పంచభూతాత్మక శక్తి స్వరూపిణి

దశ–హస్తాం

శబ్దార్థం: పది చేతులు కలది
భావార్థం: అనేక శక్తులను ధరించినది

ఉపనయన–అర్థే వినియుక్తాం

శబ్దార్థం: ఉపనయన సంస్కారానికి నియమించబడినది
భావార్థం: బ్రహ్మవిద్య ప్రవేశానికి అధిష్ఠాన దేవత

భావం:

ఉపనయనాది సంస్కారాలకు మూలదేవతగా నిలిచిన మహాశక్తి.

ముక్తా విద్రుమ హేమగణా ఘన ధవళోజ్జ్వల వర్ణమయీం

ముక్తా – ముత్యముల వంటి
విద్రుమ – ప్రవాళముల వంటి
హేమగణా – బంగారు కాంతి వంటి

ఘన ధవళ ఉజ్జ్వల వర్ణమయీం

శబ్దార్థం: దట్టమైన తెల్లని ప్రకాశం కలది
భావార్థం: శుద్ధత, పవిత్రత ప్రతీక

భావం:

వివిధ రత్నకాంతులతో మెరిసే పవిత్ర దివ్య స్వరూపిణి.

వ్యాహృతి రూపాం ప్రణవార్థాం గాయక సచ్చిదానందకరాం

వ్యాహృతి రూపాం

శబ్దార్థం: భూః–భువః–స్వః స్వరూపిణి
భావార్థం: లోకత్రయాన్ని ఏకరూపం చేసినది

ప్రణవార్థాం

శబ్దార్థం: ఓంకారానికి అర్థస్వరూపం
భావార్థం: పరబ్రహ్మ తత్త్వ స్వరూపిణి

గాయక సచ్చిదానందకరాం

శబ్దార్థం: పఠించువారికి ఆనందమిచ్చేది
భావార్థం: చైతన్యానందాన్ని ప్రసాదించేది

భావం:

ఓంకారార్థ స్వరూపిణి అయిన గాయత్రీ దేవి భక్తులకు సచ్చిదానందాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.

తాత్పర్యం:

మేము ఎల్లప్పుడూ గాయత్రీ దేవిని ధ్యానిస్తాము, నిత్యం గాయత్రీ దేవినే మనసారా స్మరిస్తాము. సంధ్యా కాలములన్నిటిలోనూ పూజింపబడే ఆమెను, మునులు స్తుతించే, సవితృ దేవుని శ్రేష్ఠ తేజస్సుతో వెలుగొందే శ్రీమయ రూపమును కలిగిన దేవిని ధ్యానిస్తాము.మన బుద్ధిని ప్రేరేపించి, శుద్ధి చేసే స్వభావముతో భర్గస్వరూపంగా ప్రకాశించే ఆ దేవిని స్మరిస్తాము. ఇరవై నాలుగు అక్షరాల గాయత్రీ మంత్ర స్వరూపిణిగా, మూడు పదాలుగా విస్తరించిన త్రిపదా స్వరూపిణిగా, నిటలమున తృతీయ నేత్రంతో విరాజిల్లే దేవిని ధ్యానిస్తాము. ఐదు శిరస్సులు, పది హస్తాలు కలిగిన మహాశక్తిగా, ఉపనయనాది సంస్కారములకు అధిష్ఠాన దేవతగా ఆమెను మనసారా స్మరిస్తాము. ముక్త, విద్రుమ, హేమమణులవంటి కాంతితో శుద్ధ ధవళ వర్ణంతో ప్రకాశించే దేవిని, వ్యాహృతుల స్వరూపమై, ప్రణవార్థంగా నిలిచిన దేవిని, గానంతో సచ్చిదానందాన్ని ప్రసాదించే గాయత్రీ దేవిని మేము ఎల్లప్పుడూ ధ్యానిస్తాము.

గీతాంజలి బృందం ఆలాపన 

లీలాజగజ్జ్యోతిర్లతా - అమ్మ వారి కృతి

 

లీలాజగజ్జ్యోతిర్లతా

శైలాధిరాడ్గేహోదితా

ఫాలాంబక ప్రేమాధృతా

మాలాలసద్భూషావృతా 

బుధజన మన సమ్మోదినీ

మదయుతజన సంతాపినీ

మృదుకరకలాసంశోభినీ

హృదిలసతు మే విద్యాధునీ  

- ఉడుపా వేంకటనారాయణశాస్త్రి

1. లీలా జగజ్జ్యోతిర్లతా  

   – లీలామయంగా ప్రకాశించే జగత్తు అంతటిని వెలిగించే జ్యోతి లత (ప్రకాశ వల్లి)  

   → అమ్మవారు సౌందర్యంతో, కాంతితో జగత్తును వెలిగించే శక్తి.

2. శైలాధిరాడ్ గేహోదితా  

   – శైలాధిరాజు =  హిమవంతుడు, గేహోదితా = ఇంటిలో జన్మించిన  

   → పార్వతీదేవిగా, హిమవంతుని కుమార్తెగా జన్మించిన దేవి.

3. ఫాలాంబక ప్రేమాధృతా 

   – ఫాలాంబకుడు = శివుడు, ప్రేమాధృతా =  ప్రేమతో ఆరాధించిన  

   → శివుని ప్రేమను పొందిన, ఆయన ప్రియమైన దేవి.

4. మాలాలసద్భూషావృతా  

   – మాలలతో అలంకరించబడిన, శోభాయమానమైన అలంకారాలతో ఉన్న దేవి  

   → ఆభరణాలతో, పుష్పమాలలతో అలంకరించబడిన అమ్మవారు.

5. బుధజన మన సమ్మోదినీ

   – బుద్ధిమంతుల మనస్సులను ఆనందింపజేసేవారు  

   → జ్ఞానులు, భక్తులు ఆమెను ధ్యానించి హర్షించేవారు.

6. మదయుతజన సంతాపినీ  

   – మదంతో ఉన్న (అహంకారుల) జనులను బాధించేవారు  

   → అహంకారులను సంహరించే, దుర్మార్గులను శిక్షించే శక్తి.

7. మృదుకరకలాసంశోభినీ* 

   – మృదువైన చేతులతో కళాశోభను కలిగించినవారు  

   → ఆమె చేతులు సౌందర్యంతో, కళాత్మకతతో నిండినవి.

8. హృదిలసతు మే విద్యాధునీ 

   – హృదయంలో ప్రకాశించే విద్యా నదిగా వెలిగేవారు  

   → విద్యారూపిణిగా, జ్ఞానాన్ని ప్రసరించే శక్తిగా అమ్మవారు.

చిల్కుండ సోదరీమణులు లక్ష్మీ నాగరాజ్, ఇందు నాగరాజ్ ఈ కృతిని చారుకేశి రాగంలో ఆలపించారు. 

హరికథా కళాకారిణి దాలిపర్తి ఉమామహేశ్వరి గారు

తెలుగుదనంతో పూర్తిగా ముడిపడిన కళ హరికథ. సాహిత్యం, సంగీతం, కూసంత నృత్యం ఖచ్చితంగా వస్తేనే హరికథ చెప్పగలరు. అటువంటి కళను అభ్యసించేందుకు సుమనస్కులు, సంస్కారవంతులు, కళాపోషకులు అప్పటి తూర్పుగోదావరి జిల్లా కపిలేశ్వరపురం జమీందారు బలుసు ప్రభాకర బుచ్చి కృష్ణ సత్యనారాయణరావు గారు 1973లో సర్వారాయ ఎడ్యుకేషన్ ట్రస్ట్ ద్వారా సర్వారాయ హరికథా పాఠశాలను ఏర్పాటు చేశారు. ఆ పాఠశాలలో నేర్చుకుని గొప్ప కళాకారిణి పేరొందారు శ్రీమతి దాలిపర్తి ఉమామహేశ్వరి గారు, ప్రముఖ ఆంధ్రనాట్య కళాకారులు కళాకృష్ణ గారి ధర్మపత్ని. 2024లో వారికి పద్మశ్రీ అవార్డు లభించింది. వారి జీవిత విశేషాలు ఈ పోస్టులో, వారితో ఇంటర్వ్యూ చూడండి, ఎంత చక్కని తెలుగు భాష వారిది! 

శ్రీమతి దాలిపర్తి ఉమామహేశ్వరి గారు తెలుగు మరియు సంస్కృత భాషల్లో ప్రసిద్ధి చెందిన హరికథా కళాకారిణి. సంస్కృతంలో హరికథను ప్రదర్శించిన మొదటి మహిళా హరికథా కళాకారిణి అనే దేశవ్యాప్త ఖ్యాతి ఆమెకు లభించింది.

1960 మే 21న ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని మచిలీపట్నంలో సాంప్రదాయ సంగీతకారుల కుటుంబంలో జన్మించిన ఆమె చిన్న వయస్సు నుంచే శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని అభ్యసిస్తూ, పాఠశాల విద్యను పూర్తిచేశారు. ఆమె తండ్రి తెలంగాణలోని వేములవాడ రాజరాజేశ్వరి దేవాలయానికి ఆస్థాన నాదస్వర విద్వాంసులు.

హరికథ నేర్చుకోవడంలో శ్రీ ఎస్బీపీబీకే సత్యనారాయణరావు, వారి ధర్మపత్ని శ్రీమతి రాజరాజేశ్వరి గారు ఉమామహేశ్వరి గారిని ఎంతో ప్రోత్సహించారు. హరికథను ఆమె గురువులైన శ్రీ కడలి వీరదాసు, పెద్దింటి సూర్యనారాయణ దీక్షితులు, రాజశేఖరుని లక్ష్మీపతిరావు, ఎన్సీహెచ్ కృష్ణమాచార్య, వేదిమంచి నరసింహదాసు గారి వద్ద అభ్యసించారు. ఆమె నాట్యాచార్య శ్రీ నటరాజ రామకృష్ణ గారి శిష్యురాలిగా శాస్త్రీయ నృత్యాన్ని కూడా నేర్చుకున్నారు. ఆమె తొలి తెలుగు హరికథ గౌరీకల్యాణం, ఇది ఆమె మాతృసంస్థ అయిన సర్వారాయ హరికథ పాఠశాలలో ప్రదర్శించబడింది. తొలి సంస్కృత హరికథ కాళిదాస కుమారసంభవం, మధ్యప్రదేశ్‌లోని ఉజ్జయినిలోని ఖ్యాతిగాంచిన కాళిదాస అకాడమీలో ప్రదర్శించారు. అప్పటి నుంచి కాళిదాస అకాడమీలో ఆమె ప్రదర్శనలు ప్రతి యేటా ప్రత్యేక ఆకర్షణగా మారాయి. కాళిదాసుని దాదాపు అన్ని నాటకాలు, కావ్యాలను సంస్కృతంలో ఆమె ప్రదర్శించారు. సర్వారాయ హరికథ పాఠశాల గౌరవ ప్రధానాచార్యురాలిగా ఆమె అనేక మంది బాలికలకు హరికథను వృత్తిగా తీసుకునేలా శిక్షణ, ప్రేరణ అందిస్తున్నారు.ఉమామహేశ్వరి గారు హరికథా పితామహుడిగా పరిగణించబడే ఆది భోట్ల నారాయణదాసు గారి హరికథలను ప్రజలకు విస్తృతంగా పరిచయం చేశారు. రామాయణం, మహాభారతం, భాగవతం వంటి ఇతిహాసాల నుంచి ఎన్నో ప్రత్యేక ఘట్టాలను చేర్చి తన ప్రదర్శనలకు విశిష్టతను తెచ్చారు.రమణ మహర్షి, శారదా దేవి పరమహంస, పొట్టిశ్రీరాములు, ఆదికవి నన్నయ్యలపై హరికథలు రచించి వాటిని ప్రజాదరణ పొందేలా చేశారు. కవయిత్రిగా, రచయితగా కూడా ఆమె విశిష్ట ప్రతిభ చూపారు.

తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం, శ్రీశైలం, అన్నవరం, వేములవాడ వంటి అనేక క్షేత్రాలలో ఆమె ప్రదర్శనలు నిరంతరం జరుగుతుంటాయి. ఆమె వృత్తిజీవితంలో అత్యున్నత ఘట్టం 1986లో బద్రినాథ్‌లో జరిగిన శ్రీ ఆది శంకరాచార్య జయంతి వేడుకలలో చేసిన హరికథ ప్రదర్శన. అంతేకాక, ఆమె హార్వర్డ్ విశ్వవిద్యాలయం, యేలు విశ్వవిద్యాలయాలలో జరిగిన వేదిక సదస్సుల్లో పాల్గొన్నారు. దేశం నలుమూలలా, విదేశాలలో కూడా ఆమె హరికథా వైభవాన్ని విస్తృతంగా ప్రచారం చేశారు. 1981లో మలేషియాలో జరిగిన ప్రపంచ తెలుగు మహాసభలు, 1993లో హార్వర్డ్ వేదసమ్మేళనం, 1996లో అమెరికాలో ఆటా తెలుగు సమావేశం (హ్యూస్టన్), అలాగే యూకే (1996), సింగపూర్, ఇండోనేషియా (2003), ఒమన్ తదితర దేశాలలో ఆమె ప్రదర్శనలు ప్రశంసలు అందుకున్నాయి.

ఆమె కళను సంరక్షించేందుకు అనేక సాంస్కృతిక సంస్థలు ఆమె ఆడియో, వీడియో రికార్డులు నిర్వహించాయి. వాటిలో బొంబాయి నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్, న్యూఢిల్లీ సెంట్రల్ సంగీత నాటక అకాడమీ, సాహిత్యకళా పరిషత్, ఇండియా ఇంటర్నేషనల్ సెంటర్, వారణాసిలోని జ్ఞాన ప్రవాహ సంస్థలు ముఖ్యమైనవిగా నిలుస్తాయి. హరికథకు చేసిన విశేషసేవలకు అనేక పురస్కారాలు, గౌరవాలు ఆమెకు లభించాయి. సెంట్రల్ సంగీత నాటక అకాడమీ పురస్కార్, లలితకళా పురస్కారం, కలారత్న పురస్కారం, మహిళా నవరత్న అవార్డు, దుర్గాబాయి దేశ్‌ముఖ్ అవార్డు వంటి అనేక గుర్తింపులు అందుకున్నారు. తెలుగు రాష్ట్రాల నుండి లిమ్కా బుక్ ఆఫ్ రికార్డ్స్్లో స్థానం పొందిన తొలి మహిళా హరికథ కళాకారిణి ఆమె. శృంగేరి శారదా పీఠాధిపతి ఆమెకు అభినవ మాతంగి బిరుదు ప్రదానం చేశారు. ఉజ్జయినిలోని కాళిదాస అకాడమీ చిత్రకథా సరస్వతి, మద్రాస్ మ్యూజిక్ అకాడమీ ఉత్తమ హరికథ ప్రవచనకారిణి వంటి బిరుదులతో ఆమెను సత్కరించాయి.దూరదర్శన్, ఆకాశవాణి లో ఆమె గ్రేడ్‌డ్ ఆర్టిస్ట్. శ్రీ సర్వారాయ ఎడ్యుకేషనల్ ట్రస్ట్ నుండి లలితకళా పురస్కారం, ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వంలోని సంస్కృతి శాఖ నుండి ఉగాది పురస్కారం కూడా పొందారు.

ఉమామహేశ్వరి గారితో ముఖాముఖీ. 

అదివో చూడరో అందరు మొక్కరో - అన్నమాచార్యుల కీర్తన

 అదివో చూడరో అందరు మొక్కరో గుదిగొని బ్రహ్మము కోనేటి దరిని

రవిమండలమున రంజిల్లు తేజము దివి చంద్రునిలోని తేజము
భువిననలంబున బొడమిన తేజము వివిధంబులైన విశ్వతేజము

క్షీరాంబుధిలో చెలగు సాకారము సారె వైకుంఠపు సాకారము
యీరీతి యోగీంద్రులెంచు సాకారము సారెకు జగముల సాకారము

పొలసినయాగంబులలో ఫలమును పలుతపములలో ఫలమును
తలచిన తలపుల దానఫలంబును బలిమి శ్రీవేంకటపతియే ఫలము

భావం: 

ఇదిగో చూడండి - ఇది సాధారణ దృశ్యం కాదు. ఇది దర్శించినవారందరూ సహజంగానే నమస్కరించేంత మహిమ కలిగిన స్వరూపం.పుష్కరిణి సమీపంలో వెలసిన ఈ పరబ్రహ్మను బయటి చూపుతో కాదు; మనస్సును అంతర్ముఖం చేసి, లోతుగా ధ్యానించినవారే చేరగల మార్గమిదని అన్నమాచార్యుల వారు చెబుతున్నారు. ఇది జ్ఞానమార్గం కాదు, అహంకారాన్ని వదిలే అంతర్యాత్ర.

సూర్యునిలో కనిపించే ఉజ్జ్వల కాంతి, చంద్రునిలో కనిపించే శాంత ప్రకాశం, అగ్నిలో మండే ఉగ్ర తేజస్సు - ఈ మూడు వేర్వేరు లక్షణాలైనా, మూలంగా అవన్నీ ఒకే తేజస్సు. అది పరబ్రహ్మ తేజస్సు. అంటే దేవుడు ఎక్కడో వేరుగా లేడు. ప్రకృతిలో కనిపించే ప్రతి శక్తి ఆయనే.

అదే పరబ్రహ్మం పాలసముద్రంలో నారాయణుడిగా సాకారమైంది. అదే వైకుంఠంలో నిత్యనివాసిగా ప్రకాశిస్తోంది. యోగులు తమ ధ్యానంలో దర్శించేది కూడా అదే రూపం. అలాగే సమస్త లోకాలకు ఆధారమైన మూలస్వరూపం కూడా ఆయనే. ఇక్కడ అన్నమాచార్యులు నిరాకార–సాకార భేదాన్ని తొలగించే సందేశం యిచ్చారు. రూపం ఉన్నా,లేకున్నా, సత్యం ఒక్కటే అని చెబుతున్నారు.

యజ్ఞయాగముల ఫలము, అనేక తపస్సుల ఫలము, నిరంతరము తలచిన ఫలము, దానములు చేసిన ఫలము, అన్నీ కూడా ఆ శ్రీవేంకటేశ్వరుడే. అన్నమాచార్యుల తత్త్వసారాంశం ఇదే - సాధనలన్నీ గమ్యం కాదు, భగవంతుడే గమ్యం. 

ఈ కీర్తన మొత్తం చెబుతున్నది ఒక్క వాక్యంలో: సర్వత్రా కనిపించే తేజస్సు భగవంతుడే. అన్ని సాధనల పరమ ఫలితం ఆయనే.

శోభారాజు గారి ఆలాపన.