షావుకారు జానకి గారి వ్యక్తిత్వంలో నాకు నచ్చే అంశాలు

ప్రతి ఒక్కరి జీవితంలోనూ కొన్ని బహిర్గతం కాని కోణాలు ఉంటాయి, కొన్ని అందరికీ తెలిసినవీ ఉంటాయి. ఒకటి మాత్రం నిజం - కష్టాలు పడ్డవాళ్లు వాటిని ఎదురుకొని బయట పడితే స్వతంత్రులుగా, మంచి అవగాహనతో, ఆత్మవిశ్వాసంతో ఉంటారు. వారిలో జీవితం మీద స్పష్టత కనబడుతుంది. ఈ లక్షణాలన్నీ వారి వ్యవహారశైలిలో, సంభాషణలలో తొణికిసలాడతాయి. షావుకారు జానకి గారు ఈ కోవకు చెందుతారని ఆవిడ ఇంటర్వ్యూలు, వేదికలపై మాట్లాడిన తీరు చూశాక నా అభిప్రాయం.

ఆవిడ సినీ ప్రస్థానం గురించి ఇంకొక రోజు రాస్తాను. ఆవిడలో నాకు చాలా ప్రత్యేకంగా అనిపించిన లక్షణాలు:

1. ఒక స్త్రీగా అనేక పాత్రలలో, భార్యగా, అక్కగా, తల్లిగా, అమ్మమ్మగా, నాయనమ్మగా ఆవిడ ఎంతటి త్యాగాలు చేశారో, అంతే అద్భుతమైన సిద్ధాంతాలతో కుటుంబాన్ని నడిపించారు అనిపిస్తుంది. తాను తీసుకున్న నిర్ణయాలకు పెద్దగా చింతించకుండా అవన్నీ జీవితంలో సహజ పరిణాములుగానే తీసుకోవటం ఆవిడలో వచ్చిన పరిణతిని సూచిస్తుంది. భర్త ఆర్థికంగా మోసం చేశాక విడాకులు తీసుకున్నా చివరకు ఆయనకు క్యాన్సర్ వస్తే చికిత్సకు ఖర్చులు భరించి, చివరకు అంత్యక్రియలు కూడా చేయించారు. ఇక్కడే నేటి తరాల వారికి పెద్ద సందేశం ఉంది. ఒక మనిషి వల్ల మనకు జీవితకాలపు అన్యాయం జరిగినా, మనకు చేతనైతే ఖచ్చితంగా క్షమతో, మానవతా దృక్పథంతో ఉండాలి.

2. మనిషికి నిజమైన ఆలంబన దైవం. ఆవిడ ఆ మర్గాన్ని ఎన్నడూ వీడలేదు. అందుకే ఆవిడలో అంత ఆత్మవిశ్వాసం. ఆ లక్షణమే ఆవిడను కష్టాలలో నిలబెట్టింది, వృద్ధాప్యంలో చలాకీగా ఉంటూ చివరి రోజుల వరకు స్వతంత్రురాలిగా జీవించేలా చేసింది. ఒకసారి ఊహించండి! తాను సంపాదించిందంతా భర్త తెలియకుండా తగలబెట్టగా, మళ్లీ సంపాదించుకున్న దానితో పిల్లలను పెంచి పెద్ద చేసి స్థిరపరచారు. కన్న కొడుకుకు తన ఆస్తులను రాసివ్వగా తిరిగి చూడలేదు ఆ స్వార్థపరుడు. ఆవిడ ఒక ఇంటర్వ్యూలో 'వాడు చెడ్డవాడా అంటే కాదు! కానీ వాడి జీవితం పెళ్లాం పిల్లల వరకే, తల్లికి స్థానం లేదూ అన్నారు!

3. ఎప్పటికప్పుడు ఆ కాలానికి అనుగుణంగా తనన్ను తాను సంస్కరించుకున్నారు, అలాగే తరతరాల మంచిని కూడా గౌరవించి దాన్ని తన బలంగా మలచుకున్నారు. పాత-కొత్తల మేళవింపు, సమన్వయానికి ఆవిడ ఒక అత్యుత్తమమైన ఉదాహరణ అనిపిస్తుంది.

4. చాలా సార్లు మన ప్రతిభక్తు తగిన గుర్తింపు దక్కలేదు అన్న బాధ మన మాటలలో చేతలలో కనబడి అది మనల్ని కొంతమందికి దూరం చేస్తుంది. ఆవిడ దీనికి అతీతం కాలేదు, కానీ, తన వయసుకు తగిన పరిణతిని కనబరచటం ద్వారా నిజమైన మార్గదర్శకులుగా, పెద్దమనిషిగా ఒక స్థానం మిగుల్చుకోగలిగారు. ఆవిడకున్న ప్రజ్ఞకు, నటనాకౌశలానికి ఎప్పుడో పద్మవిభూషణ్ రావలసిన మాట. కానీ, 90 ఏళ్ళ వయసులో పద్మశ్రీ ఇస్తే కాదనలేదు.

5. స్త్రీలు అబలలు కాదు, సినీరంగంలో ఉన్న అనేక రకాల జాడ్యాలను, వివక్షలను ఎదుర్కొంటు, పక్కకు తప్పుకుంటూ ముందుకు వెళ్లగలిగారు, నిలదొక్కుకోవటమే కాదు, ఈనాటి హీరోయిన్లు ఊహించలేని విజయసోపానాలను అధిరోహించారు. ఎక్కడి నుంచి వచ్చింది ఆ బలం? ఆత్మవిశ్వాసంతో పాటు స్వీయసంస్కరణలే.

6. మనిషికి కొన్ని అభిరుచులు ఉండాలి. ఆవిడకు వంటలు, సమకాలీన విషయాలపై అవగాహన, చక్కగా హుందాగా ముస్తాబవ్వటం, మనసును తేలికగా ఉంచుకోవటం, కూడ బెట్టుకున్న డబ్బును తన ఆనందం కోసం వినియోగించుకోవటం. దాదాపు 93 ఏళ్ల వయసు వరకు కూడా ఆవిడ తిరుగుతూనే ఉన్నారు, 60 ఏళ్ల మహిళల కన్నా ఉత్సాహంగా జీవించారు.

షావుకారు జానకి గారి జీవితంలో చివరి ఎన్నో ఏళ్లు చెల్లెలు కృష్ణకుమారి గారితో గడిచాయి. ఏడున్నర ఏళ్ల క్రితం కృష్ణకుమారి గారు మరణించినా ఆ ఒంటరితనం నుండి బయటపడ్డారు. ఎన్నో దశాబ్దాలుగా పిల్లలతో కాకుండా వేరుగా ఉండగలిగారు అంటే ఆవిడకు భగవాన్ సత్యసాయిబాబా వంటి అవతారపురుషుల అనుగ్రహం, సహజంగా ఉన్న ఆస్తికత్వం చాలా తోడ్పడ్డాయి.

ఆవిడ జీవితం నుండి మనందరికీ ఎన్ని పాఠాలున్నాయో కదా!

(చిత్రం ఐదు తరాల షావుకారు జానకి కుటుంబం)

మధ్యప్రదేశ్ ఇందోర్ నగరంలోని అనేక దేవాలయాలు

ఇందోర్ నగరం హోల్కర్ రాజవంశపు వారసత్వంతో పాటు అనేక ప్రసిద్ధ దేవాలయాలకు నిలయంగా ఉంది. గణపతి ఆరాధన, శక్తి సంప్రదాయం, శైవం, వైష్ణవం, జైన ధర్మం వంటి విభిన్న ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయాలు ఇక్కడ కనిపిస్తాయి. ఖజ్రానా గణపతి, బడా గణపతి, అన్నపూర్ణాదేవి, బిజాసన్ మాత, హరసిద్ధి మాత, కంచ్ మందిర్, పితృపర్వత హనుమాన్ ఆలయాలు నగరంలోని ముఖ్యమైన ఆధ్యాత్మిక క్షేత్రాలలో ఉన్నాయి.

ఖజ్రానా గణపతి ఆలయం ఇందోర్ నగరంలోని ఖజ్రానా ప్రాంతంలో ఉంది. రాణి అహల్యాబాయి హోల్కర్ ఈ ఆలయాన్ని నిర్మించినట్లు చారిత్రక సంప్రదాయం ఉంది. ఔరంగజేబు కాలంలో విగ్రహాన్ని రక్షించేందుకు బావిలో దాచారని, 1735లో దానిని వెలికితీసి అహల్యాబాయి ఆలయాన్ని నిర్మించారని స్థానిక విశ్వాసం. కాలక్రమంలో చిన్న ఆలయం విస్తరించి పెద్ద ఆలయ సముదాయంగా అభివృద్ధి చెందింది. గర్భగృహ ద్వారం, బాహ్య గోడలు వెండితో అలంకరించబడి ఉండటం ప్రత్యేకత. గణేశ చతుర్థి ప్రధాన ఉత్సవం కాగా బుధ, ఆదివారాల్లో భక్తుల రద్దీ ఎక్కువగా ఉంటుంది. దుర్వ, పుష్పాలు, మోదకాలు సమర్పించి స్వామివారిని ప్రార్థించడం ప్రధాన ఆచారం.

బడా గణపతి ఆలయం పాత ఇందోర్ నగరంలోని రాజ్వాడా ప్రాంతానికి సమీపంలో ఉంది. ఇక్కడ సుమారు 25 నుంచి 26 అడుగుల ఎత్తైన భారీ గణపతి విగ్రహం ప్రధాన ఆకర్షణ. విగ్రహ నిర్మాణంలో ఇటుకలు, సున్నం, బెల్లం, పవిత్ర తీర్థక్షేత్రాల మట్టి, పవిత్ర నదుల జలాలు మరియు ఇతర పవిత్ర పదార్థాలను ఉపయోగించినట్లు స్థానిక సంప్రదాయం చెబుతుంది. విస్తారమైన విగ్రహం కారణంగా ఈ ఆలయం ఇందోర్‌లో ప్రత్యేక గుర్తింపును పొందింది. గణేశ చతుర్థి సమయంలో అభిషేకాలు, ప్రత్యేక అలంకరణలు, నైవేద్యాలు మరియు హారతులు నిర్వహిస్తారు.

అన్నపూర్ణాదేవి ఆలయం ఇందోర్‌లోని అన్నపూర్ణ రోడ్డులో ఉంది. ఆహారం, పోషణకు అధిష్ఠాన దేవతగా భావించే అన్నపూర్ణాదేవి ఇక్కడ ప్రధాన దేవత. ఆలయ నిర్మాణంలో దక్షిణ భారత దేవాలయ శైలితో పాటు ఇతర భారతీయ వాస్తు సంప్రదాయాల ప్రభావం కనిపిస్తుంది. ప్రవేశద్వారం వద్ద ఉన్న నాలుగు భారీ ఏనుగు విగ్రహాలు ప్రత్యేక ఆకర్షణ. ఆలయ ప్రాంగణంలో శివుడు, హనుమంతుడు, కాలభైరవుడు, కాళీదేవి, సరస్వతీదేవి, శ్రీకృష్ణుడు, రాధాదేవి వంటి దైవసన్నిధులు ఉన్నాయి. నిత్యపూజలు, అభిషేకాలు, నైవేద్యాలు, హారతులతో పాటు నవరాత్రి మరియు అన్నపూర్ణ జయంతి సందర్భాలలో ప్రత్యేక కార్యక్రమాలు జరుగుతాయి. సమీపంలో నిర్మించిన అన్నపూర్ణ లోక్ ఈ పురాతన క్షేత్రానికి ఆధునిక విస్తరణగా నిలుస్తోంది.

బిజాసన్ మాత ఆలయం ఇందోర్ విమానాశ్రయానికి సమీపంలోని బిజాసన్ కొండపై ఉంది. కొండపై వెలసిన ఈ దేవీ క్షేత్రం నగరంలోని ముఖ్యమైన శక్తి ఆరాధనా స్థలాలలో ఒకటి. ఎత్తైన ప్రదేశంలో ఉండటం వల్ల ఆలయం చుట్టూ ప్రశాంతమైన వాతావరణం, నగర దృశ్యం కనిపిస్తాయి. అమ్మవారికి కుంకుమార్చన, పుష్పార్చన, నైవేద్యం మరియు హారతులు ప్రధాన పూజా విధానాలు. నవరాత్రి సందర్భంగా ఆలయంలో ప్రత్యేక ఉత్సవాలు జరుగుతాయి. కొండపైకి వెళ్లే మెట్లు, ఆలయ పరిసరాల్లోని పచ్చదనం ఈ క్షేత్రానికి ప్రత్యేకమైన యాత్రానుభూతిని కలిగిస్తాయి.

హరసిద్ధి మాత ఆలయం ఇందోర్‌లోని మోతి టబేలా ప్రాంతంలో ఉన్న పురాతన దేవీ ఆలయాలలో ఒకటి. 18వ శతాబ్దంతో అనుబంధం ఉన్న ఈ ఆలయంలో హరసిద్ధి మాత తూర్పు ముఖంగా కొలువై ఉన్నారు. అమ్మవారి చేతుల్లో ఖడ్గం, త్రిశూలం, గంట వంటి ఆయుధాలు దర్శనమిస్తాయి. ఆలయ ప్రాంగణంలో శంకరుడు, హనుమంతుని సన్నిధులు కూడా ఉన్నాయి. నవరాత్రి సమయంలో ప్రత్యేక అలంకరణలు, కుంకుమార్చన, హారతులు మరియు భక్తి కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తారు. శక్తి ఆరాధనకు సంబంధించిన ఈ ఆలయం ఇందోర్ నగరంలోని పురాతన ధార్మిక సంప్రదాయాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.

కంచ్ మందిర్ ఇందోర్ పాత నగర ప్రాంతంలో ఉన్న ప్రసిద్ధ దిగంబర జైన ఆలయం. 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో సర్ హుకుమ్‌చంద్ శేఠ్ నిర్మించిన ఈ ఆలయం పూర్తిగా అద్దాలు, గాజు అలంకరణలతో ప్రసిద్ధి చెందింది. గోడలు, పైకప్పులు, స్తంభాలు మరియు అంతర్భాగాలు అద్దాలతో అలంకరించబడి ఉంటాయి. ఆదినాథ్, శాంతినాథ్, చంద్రప్రభ తీర్థంకరుల నల్లరాతి విగ్రహాలు అద్దాల ప్రతిబింబాల వల్ల అనేక రెట్లు కనిపించడం ఈ ఆలయ నిర్మాణంలోని విశిష్టత. మహావీర జయంతి మరియు ఇతర జైన పర్వదినాలలో ప్రత్యేక పూజలు, ప్రవచనాలు మరియు ధార్మిక కార్యక్రమాలు జరుగుతాయి.

పితృపర్వత హనుమాన్ ఆలయం గాంధీనగర్ ప్రాంతానికి సమీపంలోని పితృపర్వతంపై ఉంది. ఇక్కడ ధ్యానముద్రలో కూర్చున్న భారీ బంగారు వర్ణ హనుమంతుని విగ్రహం ప్రధాన ఆకర్షణ. సుమారు 71 అడుగుల ఎత్తు, 108 టన్నుల బరువుతో నిర్మించిన ఈ విగ్రహం సాధారణంగా కనిపించే నిలువెత్తు హనుమాన్ రూపానికి భిన్నంగా ధ్యానస్థితిని ప్రతిబింబిస్తుంది. విగ్రహం క్రింద అంజనాదేవి ఒడిలో ఉన్న బాల హనుమంతుని సన్నిధి ఉంది. కొండపై పచ్చదనం మధ్య ఉన్న ఈ ఆలయం భక్తులకు ప్రశాంతమైన వాతావరణాన్ని అందిస్తుంది. హనుమాన్ జయంతి, శనివారాలు మరియు ఇతర ప్రత్యేక దినాలలో భక్తులు అధిక సంఖ్యలో వస్తారు.

ఇందోర్ నగరంలోని ఈ దేవాలయాలు పరస్పరం భిన్నమైన ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయాలను ప్రతిబింబిస్తున్నాయి. ఖజ్రానా మరియు బడా గణపతి గణపత్య ఆరాధనకు, అన్నపూర్ణ మరియు బిజాసన్ మాత దేవీ సంప్రదాయానికి, హరసిద్ధి మాత శక్తి ఆరాధనకు, కంచ్ మందిర్ జైన ధర్మానికి, పితృపర్వతం హనుమత్ భక్తికి ప్రత్యేక ప్రతీకలుగా నిలుస్తున్నాయి. పాత ఆలయాల నిర్మాణాలను సంరక్షిస్తూ భక్తుల సంఖ్యకు అనుగుణంగా పరిసర సౌకర్యాలు, రహదారులు, ఘాట్లు, నడక మార్గాలు మరియు కొత్త ఆలయ పరిధులు అభివృద్ధి చెందుతున్నాయి. హోల్కర్ వారసత్వం, పురాతన దేవాలయాలు, ఆధునిక విస్తరణలు మరియు నేటికీ కొనసాగుతున్న నిత్యపూజా సంప్రదాయాలు కలిసి ఇందోర్‌ను మధ్య భారతదేశంలోని విశిష్టమైన ఆధ్యాత్మిక నగరంగా నిలబెడుతున్నాయి.

మధ్యప్రదేశ్ మమలేశ్వర్ శ్రీ జ్యోతిర్లింగ క్షేత్రం

మధ్యప్రదేశ్‌లోని ఖండ్వా జిల్లాలో నర్మదా నది దక్షిణ తీరాన, ఓంకారేశ్వర్‌కు ఎదురుగా ఉన్న పవిత్ర ప్రాంతంలో శ్రీ మమలేశ్వర్ జ్యోతిర్లింగ క్షేత్రం వెలసి ఉంది. దీనిని అమరేశ్వర్ అని కూడా పిలుస్తారు. ఓంకారేశ్వర్, మమలేశ్వర్ రెండూ ఒకే జ్యోతిర్లింగ తత్త్వానికి రెండు రూపాలుగా భావించబడతాయి. అందువల్ల నర్మదా నదికి ఒకవైపు ఉన్న ఓంకారేశ్వర్ దర్శనంతో పాటు మరోవైపు ఉన్న మమలేశ్వర్ దర్శనం చేయడం ఈ క్షేత్రయాత్రలో ముఖ్యమైన సంప్రదాయంగా ఉంది. ప్రాచీన కాలం నుంచే ఈ ప్రాంతం శైవ ఆరాధనకు ప్రసిద్ధి చెందింది.

మమలేశ్వర్ క్షేత్ర మహిమ ఓంకారేశ్వర్ క్షేత్రపురాణంతో విడదీయరాని సంబంధం కలిగి ఉంది. విన్ధ్య పర్వతుడు పరమశివుని కోసం తీవ్రమైన తపస్సు చేయగా, శివుడు ప్రత్యక్షమై అనుగ్రహించాడని పురాణగాథ చెబుతుంది. మరో సంప్రదాయం ప్రకారం మాంధాత మహారాజు ఇక్కడ తపస్సు చేసి శివుని దర్శనం పొందాడు. ఈ ప్రాంతంలో శివుడు జ్యోతిరూపంలో ప్రత్యక్షమైనందున ఓంకారేశ్వర్, మమలేశ్వర్ రెండింటినీ జ్యోతిర్లింగ స్వరూపాలుగా భక్తులు ఆరాధిస్తారు. మమలేశ్వర్ అనే పేరు అమరేశ్వరుని రూపాంతరంగా కూడా భావించబడుతుంది.

మమలేశ్వర్ ఆలయం ఓంకారేశ్వర్ ప్రధాన ఆలయంతో పోలిస్తే చిన్నదిగా కనిపించినప్పటికీ, దాని ప్రాచీనత మరియు రాతి శిల్పకళ ప్రత్యేకమైనవి. ఆలయ గర్భగృహం చుట్టూ ఉన్న గోడలపై సున్నితమైన రాతి చెక్కుళ్లు కనిపిస్తాయి. ప్రాచీన ఉత్తర భారతీయ దేవాలయ నిర్మాణశైలిని ప్రతిబింబించే శిఖరం, మండపం, రాతి స్తంభాలు మరియు అలంకార భాగాలు ఆలయానికి గంభీరమైన రూపాన్ని ఇస్తాయి. గర్భగృహంలో మమలేశ్వర్ మహాదేవుని శివలింగం ప్రతిష్ఠించబడి ఉంటుంది. ఆలయ నిర్మాణం పెద్దదిగా కాకపోయినా, దాని పురాతన రాతి స్వరూపం మరియు నర్మదా తీరానికి సమీపంలోని ప్రశాంత వాతావరణం భక్తులకు ప్రత్యేకమైన అనుభూతిని కలిగిస్తాయి.

ప్రధాన మమలేశ్వర్ సన్నిధితో పాటు ఆలయ పరిసరాల్లో అనేక చిన్న శివాలయాలు మరియు ఇతర దైవసన్నిధులు ఉన్నాయి. పార్వతీదేవి, గణపతి, నంది మరియు వివిధ శైవ రూపాలను భక్తులు ఆరాధిస్తారు. మమలేశ్వర్ సమీపంలోని గౌరీ సోమనాథ్ ఆలయం, సిద్ధనాథ్ ఆలయం, కేదారేశ్వర్ ఆలయం, ఋణముక్తేశ్వర్ ఆలయం మరియు ఓంకారేశ్వర్ ఆలయం ముఖ్యమైన దర్శనస్థలాలు. నర్మదా తీరంలోని గోవింద భగవత్పాదుల గుహ కూడా అత్యంత పవిత్రమైన ప్రదేశం. ఇక్కడే ఆదిశంకరాచార్యులు తన గురువు గోవింద భగవత్పాదులను కలుసుకుని అద్వైత వేదాంత బోధనను స్వీకరించారని సంప్రదాయం చెబుతుంది.

మమలేశ్వర్ ఆలయంలో నిత్యపూజలు శైవ సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా జరుగుతాయి. ఉదయం మంగళహారతి, అభిషేకం, అలంకరణ, నైవేద్యం మరియు హారతులు నిర్వహిస్తారు. భక్తులు నర్మదా జలాన్ని తీసుకువచ్చి శివలింగానికి సమర్పించడం ఇక్కడి ముఖ్యమైన ఆచారం. బిల్వదళాలు, పుష్పాలు, కొబ్బరికాయలు మరియు ఇతర పూజా ద్రవ్యాలను సమర్పిస్తారు. ప్రత్యేక సందర్భాలలో రుద్రాభిషేకం, పంచామృతాభిషేకం మరియు ఇతర శైవ సేవలు నిర్వహించబడతాయి. శివలింగాన్ని సమీపంగా దర్శించి అభిషేకం చేసుకునే అవకాశం ఈ ఆలయానికి వచ్చే భక్తులకు ప్రత్యేకమైన ఆధ్యాత్మిక అనుభూతిని కలిగిస్తుంది.

మహాశివరాత్రి, శ్రావణ మాసం, శ్రావణ సోమవారాలు మరియు కార్తిక మాసంలో మమలేశ్వర్ ఆలయంలో భక్తుల రద్దీ అధికంగా ఉంటుంది. మహాశివరాత్రి సందర్భంగా ప్రత్యేక అభిషేకాలు, రాత్రిపూట పూజలు, జాగరణ మరియు హారతులు జరుగుతాయి. శ్రావణ మాసంలో నర్మదా తీరం నుంచి పవిత్ర జలాన్ని తీసుకువచ్చి మమలేశ్వర్ స్వామికి సమర్పించే భక్తులు పెద్ద సంఖ్యలో ఉంటారు. ఓంకారేశ్వర్ స్వామివారి సోమవారం పల్లకి ఉత్సవం సమయంలో కూడా మమలేశ్వర్ పరిసర ప్రాంతంలో విశేషమైన ఆధ్యాత్మిక వాతావరణం ఏర్పడుతుంది.

పాత మమలేశ్వర్ ఆలయంతో పోలిస్తే ఇటీవలి కాలంలో ప్రధానంగా సంరక్షణ, మరమ్మతులు, ఘాట్ అభివృద్ధి మరియు యాత్రికుల సౌకర్యాలపై దృష్టి పెట్టారు. ప్రాచీన ఆలయాన్ని పూర్తిగా తొలగించి కొత్త నిర్మాణంగా మార్చకుండా, దాని రాతి గోడలు, శిల్పాలు మరియు సంప్రదాయ నిర్మాణ స్వరూపాన్ని కాపాడేందుకు చర్యలు చేపట్టారు. ఓంకారేశ్వర్ ప్రాంతంలో నర్మదా ఘాట్లు, వంతెనలు, రహదారులు, పార్కింగ్, యాత్రికుల వసతి మరియు ఇతర మౌలిక సదుపాయాలు కూడా విస్తరించాయి. సమీపంలో నిర్మించబడిన ఏకాత్మ ధామ్ మరియు ఆదిశంకరాచార్యుల ఏకత్వ విగ్రహం ఈ ప్రాంతానికి కొత్త ఆధ్యాత్మిక, సాంస్కృతిక ఆకర్షణను జోడించాయి.

మమలేశ్వర్ చుట్టుపక్కల ప్రాంతం అనేక పురాతన దేవాలయాలతో కూడిన విశాలమైన తీర్థప్రాంతం. గౌరీ సోమనాథ్ ఆలయంలో భారీ నల్లరాతి శివలింగం ఉంది. సిద్ధనాథ్ ఆలయం మధ్యయుగ రాతి శిల్పకళకు ప్రసిద్ధి చెందింది. కేదారేశ్వర్ ఆలయం నర్మదా, కావేరీ నదుల సంగమ ప్రాంతానికి సమీపంగా ఉన్న ప్రాచీన శివాలయం. ఋణముక్తేశ్వర్ ఆలయాన్ని భక్తులు పాపవిమోచన, ఋణవిముక్తి కోసం ప్రార్థించే క్షేత్రంగా భావిస్తారు. నర్మదా నది ఘాట్లు, ఓంకారేశ్వర్ ఆలయం మరియు గోవింద భగవత్పాదుల గుహతో కలిపి ఈ ప్రాంతం ఒక సంపూర్ణ శైవ తీర్థయాత్రగా మారుతుంది.

మమలేశ్వర్ ఆలయానికి ఓంకారేశ్వర్ పట్టణం నుంచి నర్మదా నదిని దాటి రహదారి లేదా వంతెన మార్గంలో చేరుకోవచ్చు. ఖండ్వా నుంచి సుమారు 70 నుంచి 75 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఈ క్షేత్రం ఉంది. సమీప ప్రధాన విమానాశ్రయం ఇందోర్‌లోని దేవీ అహల్యాబాయి హోల్కర్ విమానాశ్రయం, అక్కడి నుంచి రహదారి మార్గంలో ఓంకారేశ్వర్ చేరుకోవచ్చు. ఖండ్వా మరియు ఇందోర్ రైల్వే కేంద్రాల నుంచి బస్సులు, టాక్సీలు మరియు ఇతర రవాణా సౌకర్యాలు అందుబాటులో ఉంటాయి. ఓంకారేశ్వర్ చేరుకున్న తరువాత మమలేశ్వర్, సిద్ధనాథ్, గౌరీ సోమనాథ్, కేదారేశ్వర్, ఋణముక్తేశ్వర్ మరియు నర్మదా ఘాట్లను ఒకే యాత్రలో దర్శించవచ్చు.

మమలేశ్వర్ క్షేత్రం ప్రాచీన శైవ సంప్రదాయం, నర్మదా తీర్థ పవిత్రత, జ్యోతిర్లింగ ఆరాధన మరియు భారతీయ రాతి వాస్తుశిల్పం కలిసిన మహత్తర పుణ్యస్థలం. ఓంకారేశ్వర్ మరియు మమలేశ్వర్‌ను ఒకే జ్యోతిర్లింగ తత్త్వంగా భావించే సంప్రదాయం ఈ క్షేత్రానికి అత్యంత ప్రత్యేకతను ఇస్తుంది. ప్రాచీన రాతి ఆలయం, శివలింగం, పార్వతీదేవి, గణపతి, నంది మరియు సమీపంలోని అనేక శివాలయాలు యాత్రికులకు విస్తృతమైన ఆధ్యాత్మిక అనుభవాన్ని అందిస్తాయి. పాత ఆలయ నిర్మాణాన్ని సంరక్షిస్తూ ఆధునిక ఘాట్లు, రహదారులు, వంతెనలు, యాత్రికుల సౌకర్యాలు మరియు ఏకాత్మ ధామ్ వంటి కొత్త నిర్మాణాలు అభివృద్ధి చెందుతున్న నేపథ్యంలో మమలేశ్వర్ నర్మదా తీరంలోని అత్యంత పవిత్రమైన శైవ క్షేత్రాలలో ఒకటిగా తన ప్రత్యేకతను కొనసాగిస్తోంది.

మధ్యప్రదేశ్ ఓంకారేశ్వర్ శ్రీ జ్యోతిర్లింగ క్షేత్రం

మధ్యప్రదేశ్‌లోని ఖండ్వా జిల్లాలో నర్మదా నది తీరాన ఉన్న మాంధాతా ద్వీపంలో శ్రీ ఓంకారేశ్వర్ జ్యోతిర్లింగ క్షేత్రం వెలసి ఉంది. నర్మదా నది రెండు పాయలుగా విడిపోయి ఏర్పరచిన ఈ ద్వీపం ఓంకార ఆకారాన్ని పోలి ఉండటం ఈ క్షేత్రానికి అత్యంత ప్రత్యేకమైన గుర్తింపు. ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలలో ఓంకారేశ్వర్ ఒకటి. నర్మదా, కావేరీ నదుల పవిత్ర సంగమ ప్రాంతం కావడంతో ఇక్కడి తీర్థస్నానం, శివదర్శనం మరియు ద్వీప ప్రదక్షిణకు విశేష ఆధ్యాత్మిక ప్రాధాన్యం ఉంది.

ఓంకారేశ్వర్ క్షేత్రపురాణం విన్ధ్య పర్వతుని తపస్సుతో ముడిపడి ఉంది. విన్ధ్యుడు పరమశివుని ఆరాధిస్తూ తీవ్రమైన తపస్సు చేయగా శివుడు ప్రత్యక్షమై అనుగ్రహించాడని పురాణగాథ చెబుతుంది. దేవతలు, ఋషులు కూడా శివుని ఈ ప్రాంతంలోనే కొలువుదీరమని ప్రార్థించారని విశ్వాసం. మరో సంప్రదాయం ప్రకారం ఇక్ష్వాకు వంశానికి చెందిన రాజు మాంధాతా ఇక్కడ ఘోర తపస్సు చేసి శివుని అనుగ్రహాన్ని పొందాడు. అందువల్ల ఈ ద్వీపానికి మాంధాతా లేదా శివపురి అనే పేర్లు కూడా ప్రసిద్ధి చెందాయి. స్కంద పురాణం, శివ పురాణం, వాయు పురాణం వంటి ప్రాచీన గ్రంథాలలో ఓంకారేశ్వర్ మహిమ ప్రస్తావించబడింది.

ఓంకారేశ్వర్ ఆలయం ఉత్తర భారతీయ దేవాలయ నిర్మాణశైలికి చెందిన విశిష్టమైన ఉదాహరణ. ప్రధాన గర్భగృహం పురాతన నిర్మాణ స్వరూపాన్ని కలిగి ఉండగా, దాని పైభాగంలో రాతి పొరలతో రూపొందించిన శిఖరం ప్రత్యేకంగా కనిపిస్తుంది. ఆలయంలో సుమారు 14 అడుగుల ఎత్తైన విశాలమైన సభామండపం 60 భారీ స్తంభాలపై నిలిచి ఉంటుంది. ఆలయానికి ఐదు అంతస్తులు ఉండటం మరో ప్రత్యేకత. వివిధ అంతస్తులలో ఓంకారేశ్వర్, మహాకాళేశ్వర్, సిద్ధనాథ్, గుప్తేశ్వర్ వంటి శివసన్నిధులు ఉన్నాయి. రాతి స్తంభాలు, గోడలు, శిఖరభాగాలు మరియు ఆలయ పరిసరాల్లోని శిల్పాలు మధ్యయుగ భారతీయ శైవ వాస్తుశిల్ప వైభవాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి.

ఓంకారేశ్వర్ ఆలయానికి ఎదురుగా నర్మదా దక్షిణ తీరంలో ఉన్న మమలేశ్వర్ లేదా అమరేశ్వర్ ఆలయానికి కూడా అత్యంత ముఖ్యమైన స్థానం ఉంది. క్షేత్రసంప్రదాయం ప్రకారం ఓంకారేశ్వర్ మరియు మమలేశ్వర్ రెండూ ఒకే జ్యోతిర్లింగ తత్త్వానికి రెండు రూపాలుగా భావించబడతాయి. అందువల్ల భక్తులు సాధారణంగా రెండు ఆలయాలను దర్శించినప్పుడే ఓంకారేశ్వర్ యాత్ర సంపూర్ణమవుతుందని భావిస్తారు. మమలేశ్వర్ ఆలయం ప్రాచీన నాగర శైలిలో నిర్మించబడింది. నల్లరాతి స్తంభాలు, శిల్పాలతో కూడిన గోడలు, అలంకార శిఖరం మరియు పురాతన శాసనాలు ఈ ఆలయ చారిత్రక ప్రాధాన్యాన్ని తెలియజేస్తాయి.

ఓంకారేశ్వర్ ప్రధాన ఆలయంతో పాటు ద్వీపం మరియు పరిసర ప్రాంతాల్లో అనేక పురాతన ఆలయాలు ఉన్నాయి. సిద్ధనాథ్ ఆలయం పదమూడవ శతాబ్దపు నిర్మాణకళకు ప్రసిద్ధి చెందింది. ఆలయ పీఠంపై ఏనుగుల వివిధ భంగిమలను ప్రతిబింబించే అద్భుతమైన రాతి శిల్పాలు కనిపిస్తాయి. గౌరీ సోమనాథ్ ఆలయంలో భారీ నల్లరాతి శివలింగం ఉంది. ఈ ఆలయం పదకొండవ శతాబ్దానికి చెందిన భూమిజ శైలితో సంబంధం కలిగి ఉంది. కేదారేశ్వర్ ఆలయం, ఋణముక్తేశ్వర్, గౌరీ సిద్ధనాథ్ మరియు ఇతర శివాలయాలు కూడా క్షేత్ర పరిధిలో ఉన్నాయి. బ్రహ్మపురిలో బ్రహ్మదేవుని ఆలయం, విష్ణుపురిలో విష్ణుమూర్తి ఆలయం, శివపురిలో ఓంకారేశ్వర్ ఆలయం ఉండటం ఈ ప్రాంతంలోని త్రిమూర్తి ఆరాధనా సంప్రదాయాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.

ఓంకారేశ్వర్‌కు ఆదిశంకరాచార్యుల జీవితంతో కూడా అత్యంత ముఖ్యమైన సంబంధం ఉంది. నర్మదా తీరంలోని గోవింద భగవత్పాదుల గుహలోనే బాల శంకరుడు తన గురువును కలుసుకున్నారని సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఈ గుహలోనే ఆయన అద్వైత వేదాంత బోధనను స్వీకరించినట్లు విశ్వాసం. అందువల్ల ఓంకారేశ్వర్ శైవ క్షేత్రమే కాకుండా అద్వైత వేదాంత చరిత్రలో కూడా ప్రముఖమైన స్థానం పొందింది. ఇటీవలి కాలంలో నిర్మించిన ఏకాత్మ ధామ్ ఈ ఆధ్యాత్మిక వారసత్వాన్ని ఆధునిక రూపంలో పరిచయం చేస్తోంది. అక్కడ ఆదిశంకరాచార్యుల 108 అడుగుల ఏకత్వ విగ్రహం ప్రత్యేక ఆకర్షణగా నిలిచింది.

ఓంకారేశ్వర్‌లో నిత్యపూజలు వైదిక, శైవ సంప్రదాయాలకు అనుగుణంగా జరుగుతాయి. ఉదయం మంగళహారతి, అభిషేకం, అలంకరణ, నైవేద్యం మరియు వివిధ ఆరాధనలు నిర్వహిస్తారు. భక్తులు నర్మదా జలాన్ని తీసుకువచ్చి స్వామివారికి సమర్పించడం, బిల్వదళాలు, పుష్పాలు, కొబ్బరికాయలు సమర్పించడం సాధారణమైన పూజా విధానాలు. ప్రత్యేక అభిషేకాలు, రుద్రాభిషేకాలు మరియు ఇతర సేవలను కూడా భక్తులు నిర్వహించుకుంటారు. సాయంత్రపు హారతి, రాత్రి శయనహారతికి ప్రత్యేకమైన ప్రాధాన్యం ఉంది. శివుడు ఇక్కడ విశ్రాంతి తీసుకుంటాడనే విశ్వాసంతో శయన ఆరతిని భక్తులు అత్యంత భక్తిశ్రద్ధలతో దర్శిస్తారు.

ప్రతి సోమవారం ఓంకారేశ్వర్ స్వామివారి స్వర్ణ పల్లకి ఊరేగింపు నిర్వహించడం క్షేత్రంలోని విశిష్టమైన సంప్రదాయం. మూడు ముఖాలతో కూడిన ఉత్సవమూర్తిని పల్లకిలో ఉంచి నర్మదా తీరంలో పూజలు నిర్వహించిన అనంతరం పట్టణంలోని వివిధ ప్రాంతాల మీదుగా ఊరేగిస్తారు. శ్రావణ మాసంలో ఈ పల్లకి ఉత్సవం మరింత వైభవంగా జరుగుతుంది. మహాశివరాత్రి, శ్రావణ సోమవారాలు, కార్తిక మాసం వంటి పర్వదినాలలో భక్తుల రద్దీ అధికంగా ఉంటుంది. నర్మదా తీరం వద్ద సాయంకాల ఆరతులు, తీర్థస్నానాలు మరియు ద్వీప ప్రదక్షిణ కూడా యాత్రలో ముఖ్యమైన భాగాలు.

పాత ఓంకారేశ్వర్ ఆలయంతో పోలిస్తే ఇటీవలి కాలంలో క్షేత్ర పరిసరాల్లో విస్తృతమైన అభివృద్ధి జరిగింది. ముఖ్యంగా ఏకాత్మ ధామ్ నిర్మాణం, ఆదిశంకరాచార్యుల ఏకత్వ విగ్రహం, కొత్త ప్రవేశ మార్గాలు, ఉద్యానవనాలు, నడక మార్గాలు, ఘాట్ అభివృద్ధి మరియు యాత్రికుల సౌకర్యాలు ఆధునిక విస్తరణకు ఉదాహరణలు. ఈ కొత్త నిర్మాణాలు ప్రాచీన జ్యోతిర్లింగ ఆలయాన్ని మార్చివేయకుండా, దాని చుట్టూ ఉన్న యాత్రా పరిధిని విస్తరించే విధంగా రూపొందించబడ్డాయి. నర్మదా తీరంలోని ఘాట్లు, వంతెనలు మరియు రుద్రసాగర్ పరిసరాల అభివృద్ధి కూడా యాత్రికులకు మరింత సౌకర్యాన్ని కల్పించింది.

ఓంకారేశ్వర్‌కు సమీపంలోని గోవింద భగవత్పాదుల గుహ, సిద్ధనాథ్ ఆలయం, గౌరీ సోమనాథ్ ఆలయం, కేదారేశ్వర్ ఆలయం, మమలేశ్వర్ ఆలయం మరియు నర్మదా ఘాట్లు తప్పక దర్శించదగిన ప్రదేశాలు. నర్మదా నది మీదుగా ఉన్న మమలేశ్వర్ సేతు మరియు ఇతర ఘాట్ ప్రాంతాలు క్షేత్ర సహజసౌందర్యాన్ని మరింత పెంచుతాయి. నర్మదా, కావేరీ సంగమ ప్రాంతం, ఓంకార ఆకారంలోని ద్వీపం, పర్వతాలు మరియు ప్రాచీన ఆలయ సముదాయాలు కలిసి ఓంకారేశ్వర్‌కు ప్రత్యేకమైన ఆధ్యాత్మిక వాతావరణాన్ని అందిస్తాయి.

ఓంకారేశ్వర్ ఇందోర్ నగరానికి సుమారు 77 నుంచి 87 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. సమీప ప్రధాన విమానాశ్రయం ఇందోర్‌లోని దేవీ అహల్యాబాయి హోల్కర్ విమానాశ్రయం. రైలుమార్గంలో ఖండ్వా మరియు ఇందోర్ ప్రధాన కేంద్రాలు కాగా, అక్కడి నుంచి బస్సులు, టాక్సీలు మరియు ఇతర రహదారి సౌకర్యాల ద్వారా ఓంకారేశ్వర్ చేరుకోవచ్చు. ఖండ్వా నుంచి రహదారి దూరం సుమారు 70 నుంచి 75 కిలోమీటర్లు ఉంటుంది. నర్మదా నదిపై ఏర్పడిన ఓంకార ఆకారపు ద్వీపానికి చేరుకున్న తరువాత ఆలయ దర్శనం, మమలేశ్వర్ దర్శనం మరియు ద్వీప ప్రదక్షిణను ఒకే యాత్రలో నిర్వహించవచ్చు.

ఓంకారేశ్వర్ క్షేత్రం జ్యోతిర్లింగ మహిమ, నర్మదా తీర్థ పవిత్రత, ఆదిశంకరాచార్యుల అద్వైత సంప్రదాయం, ప్రాచీన శైవ ఆలయాల వాస్తుశిల్పం మరియు ఆధునిక ఏకాత్మ ధామ్ అభివృద్ధి కలిసిన అరుదైన పుణ్యభూమి. ఓంకారేశ్వర్, మమలేశ్వర్, సిద్ధనాథ్, గౌరీ సోమనాథ్, కేదారేశ్వర్, గుప్తేశ్వర్ వంటి అనేక దైవసన్నిధులు, గోవింద భగవత్పాదుల గుహ, నర్మదా ఘాట్లు మరియు పవిత్ర ద్వీప ప్రదక్షిణ ఈ యాత్రకు ప్రత్యేకతను ఇస్తాయి. ప్రాచీన ఆలయాల ఆధ్యాత్మిక స్వరూపాన్ని కాపాడుకుంటూనే ఆధునిక సౌకర్యాలు మరియు ఏకాత్మ ధామ్ వంటి కొత్త నిర్మాణాలు అభివృద్ధి చెందుతున్నందువల్ల ఓంకారేశ్వర్ నేటికీ శైవ భక్తులకు, ఆధ్యాత్మిక సాధకులకు మరియు భారతీయ సంస్కృతి అన్వేషకులకు అత్యంత ప్రాముఖ్యమైన క్షేత్రంగా నిలిచింది.

మధ్యప్రదేశ్ ఉజ్జయిని శ్రీ మహాకాళేశ్వర్ జ్యోతిర్లింగ క్షేత్రం

మధ్యప్రదేశ్‌లోని ఉజ్జయిని నగరంలో క్షిప్రా నది తీరానికి సమీపంగా వెలసిన శ్రీ మహాకాళేశ్వర్ ఆలయం ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలలో ఒకటి. ప్రాచీన భారతదేశంలో ఉజ్జయిని కాలగణనకు ముఖ్యమైన కేంద్రంగా భావించబడగా, కాలస్వరూపుడైన మహాకాళేశ్వరుడు ఈ నగరానికి అధిష్ఠాన దేవతగా ఆరాధించబడ్డాడు. శైవ సంప్రదాయంలో మహాకాళేశ్వరుడు కాలానికే అధిపతిగా భావించబడటం వల్ల ఈ క్షేత్రానికి ప్రత్యేకమైన తాత్త్విక ప్రాధాన్యం ఉంది. స్వయంభూ జ్యోతిర్లింగంగా భావించబడే ఇక్కడి మహాకాళేశ్వర లింగం భక్తులకు అత్యంత పవిత్రమైన దర్శనంగా నిలుస్తుంది.

మహాకాళేశ్వర క్షేత్ర మహిమ అనేక పురాణ సంప్రదాయాలతో ముడిపడి ఉంది. ఉజ్జయిని రాజు చంద్రసేనుడు పరమశివుని భక్తుడని, శ్రీకరుడు అనే బాలభక్తుడు కూడా శివారాధనలో నిమగ్నమయ్యాడని క్షేత్రపురాణం చెబుతుంది. ఉజ్జయినిపై దాడి చేసిన దూషణుడు అనే రాక్షసుని నుంచి నగరాన్ని రక్షించేందుకు శివుడు మహాకాళ రూపంలో ప్రత్యక్షమై రాక్షసుడిని సంహరించాడని విశ్వాసం. భక్తుల ప్రార్థన మేరకు ఉజ్జయినిలోనే మహాకాళేశ్వరుడిగా కొలువుదీరాడని సంప్రదాయం. వరాహ పురాణ సంప్రదాయంలో ఉజ్జయినిని భూమి నాభిస్థానంతో అనుసంధానించడం వల్ల కూడా ఈ క్షేత్రానికి విశిష్టత ఏర్పడింది.

మహాకాళేశ్వర జ్యోతిర్లింగం యొక్క అత్యంత అరుదైన ప్రత్యేకత దాని దక్షిణాభిముఖత్వం. ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలలో దక్షిణం వైపు ముఖంగా ఉన్న ఏకైక జ్యోతిర్లింగంగా మహాకాళేశ్వరుడు ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఈ స్వరూపాన్ని తాంత్రిక సంప్రదాయంలో ప్రత్యేకమైనదిగా భావిస్తారు. కాలం, మరణం మరియు వాటిని అధిగమించే పరమశివ తత్త్వానికి మహాకాళేశ్వరుడు ప్రతీకగా నిలుస్తాడు. అందువల్ల ఇక్కడి దర్శనం కేవలం శివారాధనగా కాకుండా కాలతత్త్వాన్ని, జీవితం యొక్క అనిత్యతను మరియు పరమాత్మ స్వరూపాన్ని స్మరించుకునే ఆధ్యాత్మిక అనుభవంగా భావించబడుతుంది.

ప్రస్తుత మహాకాళేశ్వర ఆలయ నిర్మాణం అనేక పునర్నిర్మాణ దశలను చూసింది. ఆలయ సంప్రదాయం ప్రకారం ప్రస్తుత నిర్మాణం భూమిజ, చాళుక్య మరియు మరాఠా వాస్తుశైలుల సమ్మేళనాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. దిగువ అంతస్తులో మహాకాళేశ్వర జ్యోతిర్లింగం, దాని పైభాగంలో ఓంకారేశ్వర శివసన్నిధి, మూడవ అంతస్తులో నాగచంద్రేశ్వర సన్నిధి ఉన్నాయి. నాగచంద్రేశ్వర స్వామివారి దర్శనం సాధారణ రోజుల్లో కాకుండా నాగపంచమి రోజున మాత్రమే భక్తులకు అందుబాటులో ఉంటుంది. గర్భగృహానికి పశ్చిమంలో గణపతి, ఉత్తరంలో పార్వతీదేవి, తూర్పున కార్తికేయుడు, దక్షిణంలో నంది సన్నిధులు ఉన్నాయి.

మహాకాళేశ్వర ఆలయ ప్రాంగణంలో ప్రధాన జ్యోతిర్లింగంతో పాటు ఓంకారేశ్వరుడు, గణపతి, పార్వతీదేవి, కార్తికేయుడు, నంది మరియు నాగచంద్రేశ్వరుడు ప్రధానమైన దైవసన్నిధులు. ఆలయ పరిసరాల్లో ఇతర శైవ, వైష్ణవ మరియు శక్తి ఆరాధనా స్థలాలు కూడా ఉన్నాయి. ఉజ్జయిని నగరంలో మహాకాళేశ్వరునికి సమీపంగా కాలభైరవ ఆలయం, మంగళనాథ ఆలయం, హరసిద్ధి మాత ఆలయం, గఢ్ కాలికా ఆలయం, గోపాల మందిరం మరియు చింతామణి గణేశ ఆలయం వంటి ప్రసిద్ధ క్షేత్రాలు ఉన్నాయి. ఈ ఆలయాలన్నీ కలిసి ఉజ్జయినిని భారతదేశంలోని ముఖ్యమైన బహుదైవ ఆధ్యాత్మిక నగరాలలో ఒకటిగా నిలబెడుతున్నాయి.

ఉజ్జయినిలోని హరసిద్ధి మాత ఆలయానికి శక్తిపీఠ సంప్రదాయంలో ప్రత్యేకమైన స్థానం ఉంది. శివపురాణ సంప్రదాయం ప్రకారం సతీదేవి శరీరాన్ని శివుడు మోసుకెళ్తున్న సమయంలో ఆమె మోచేయి ఉజ్జయినిలో పడిన ప్రదేశమే ఈ శక్తిపీఠంగా భావించబడుతుంది. ఇక్కడ హరసిద్ధి మాత ప్రధాన దేవతగా కొలువై ఉండగా, ఆమెకు ఇరువైపులా మహాలక్ష్మి, మహాసరస్వతి సన్నిధులు, మధ్యలో అన్నపూర్ణాదేవి స్వరూపం ఉన్నాయి. శ్రీయంత్రం కూడా ఆలయంలో ప్రతిష్ఠించబడి ఉండటం శక్తి ఆరాధనకు ప్రత్యేకతను ఇస్తుంది. మరాఠా కాలంలో ఆలయం పునర్నిర్మించబడింది. ఆలయం ముందు ఉన్న రెండు దీపస్తంభాలు వందలాది దీపాలను వెలిగించే సంప్రదాయంతో ప్రసిద్ధి చెందాయి. నవరాత్రి సమయంలో ఈ దీపస్తంభాల వెలుగులు హరసిద్ధి మాత ఆలయానికి అపూర్వమైన వైభవాన్ని అందిస్తాయి. మహాకాళేశ్వర దర్శనంతో పాటు హరసిద్ధి శక్తిపీఠ దర్శనం ఉజ్జయిని యాత్రకు ప్రత్యేకమైన ఆధ్యాత్మిక సంపూర్ణతను ఇస్తుంది.

మహాకాళేశ్వర ఆలయంలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన ఆరాధనా విధానం భస్మ హారతి. ప్రతిరోజూ తెల్లవారుజామున జరిగే ఈ పూజలో మహాకాళేశ్వరుడిని పవిత్ర భస్మంతో అలంకరిస్తారు. పూర్వకాలంలో శ్మశాన భస్మాన్ని ఉపయోగించే సంప్రదాయం ఉండేదని చెబుతారు; ప్రస్తుతం ఆచారానికి అనుగుణంగా సిద్ధం చేసిన పవిత్ర భస్మాన్ని ఉపయోగిస్తున్నారు. ఈ హారతి మహాకాళేశ్వరుడి శ్మశానవాసి, కాలస్వరూపి మరియు వైరాగ్య తత్త్వాన్ని ప్రతిబింబించే విశిష్టమైన ఆరాధనగా భావించబడుతుంది. భస్మ హారతితో పాటు జలాభిషేకం, పంచామృతాభిషేకం, రుద్రాభిషేకం, బిల్వార్చన మరియు ఇతర పూజలు జరుగుతాయి.

మహాశివరాత్రి, శ్రావణ మాసం మరియు ఇతర శైవ పర్వదినాలలో మహాకాళేశ్వర ఆలయంలో ప్రత్యేక పూజలు నిర్వహిస్తారు. మహాశివరాత్రి సందర్భంగా రాత్రంతా పూజలు, జాగరణ మరియు భక్తి కార్యక్రమాలు కొనసాగుతాయి. శ్రావణ, భాద్రపద మాసాల్లో మహాకాళేశ్వరుని సవారీలు నిర్వహించడం ప్రత్యేక సంప్రదాయం. ఉత్సవమూర్తిని పల్లకిలో ఊరేగించే ఈ కార్యక్రమాలలో పెద్ద సంఖ్యలో భక్తులు పాల్గొంటారు. చివరి సవారీని శాహీ సవారీగా అత్యంత వైభవంగా నిర్వహిస్తారు.

ఇటీవలి సంవత్సరాలలో మహాకాళేశ్వర ఆలయ పరిసరాల్లో భారీ స్థాయిలో అభివృద్ధి జరిగింది. ప్రాచీన ఆలయాన్ని తొలగించి కొత్త ఆలయాన్ని నిర్మించడం కాకుండా, దాని చారిత్రక స్వరూపాన్ని కాపాడుతూ యాత్రికుల రాకపోకలు మరియు సౌకర్యాలను విస్తరించడానికి మహాకాళ్ మహాలోక్ ప్రాజెక్ట్ అభివృద్ధి చేయబడింది. సుమారు 910 మీటర్ల పొడవైన ఈ విస్తృత ప్రాంగణంలో శివపురాణం మరియు ఇతర పురాణ గాథలను ప్రతిబింబించే శిల్పాలు, స్తంభాలు, చిత్రాలు, ప్రవేశద్వారాలు మరియు నడక మార్గాలు ఏర్పాటయ్యాయి. పాత ఆలయానికి ఉన్న ఆధ్యాత్మిక కేంద్రస్థానాన్ని అలాగే ఉంచుతూ, మహాకాళ్ మహాలోక్ ఆధునిక యాత్రికుల అనుభవాన్ని విస్తరించిన కొత్త పరిధిగా నిలిచింది.

రుద్రసాగర్ పరిసర ప్రాంతం కూడా ఈ ఆధునిక అభివృద్ధిలో భాగమైంది. ఆలయ ప్రాంతం, మహాకాళ్ మహాలోక్ మరియు నగరంలోని ఇతర పవిత్ర ప్రదేశాలను అనుసంధానించే విధంగా రహదారులు, నడక మార్గాలు, ఉద్యానవనాలు మరియు యాత్రికుల సౌకర్యాలు అభివృద్ధి చేయబడ్డాయి. ఫలితంగా శతాబ్దాల నాటి మహాకాళేశ్వర ఆలయ నిర్మాణం తన స్వరూపాన్ని కొనసాగిస్తూనే, దాని చుట్టూ ఆధునిక యాత్రా మౌలిక వసతులు ఏర్పడ్డాయి. ప్రాచీన సంప్రదాయం మరియు సమకాలీన నిర్మాణ దృష్టి కలిసిన ఈ రూపం ఉజ్జయిని క్షేత్ర అభివృద్ధిలో ప్రత్యేక అధ్యాయంగా నిలిచింది.

ఉజ్జయిని రైల్వే మార్గంలో దేశంలోని అనేక ప్రధాన నగరాలతో అనుసంధానమై ఉంది. ఉజ్జయిని రైల్వే స్టేషన్ నగరానికి ప్రధాన రైల్వే కేంద్రం. సమీప ప్రధాన విమానాశ్రయం ఇందోర్‌లోని దేవీ అహల్యాబాయి హోల్కర్ విమానాశ్రయం, సుమారు 53 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. ఇందోర్ నుంచి రహదారి మార్గంలో బస్సులు, టాక్సీలు మరియు వ్యక్తిగత వాహనాల ద్వారా ఉజ్జయిని చేరుకోవచ్చు. నగరానికి వచ్చిన తరువాత మహాకాళేశ్వర ఆలయం, హరసిద్ధి శక్తిపీఠం, కాలభైరవుడు, మంగళనాథుడు, గఢ్ కాలికా మరియు ఇతర పవిత్ర ప్రదేశాలను ఒకే యాత్రలో దర్శించుకోవచ్చు.

ఉజ్జయిని మహాకాళేశ్వర క్షేత్రం స్వయంభూ దక్షిణాభిముఖ జ్యోతిర్లింగం, భస్మ హారతి, ఓంకారేశ్వరుడు, నాగచంద్రేశ్వరుడు, గణపతి, పార్వతీదేవి, కార్తికేయుడు మరియు నంది సన్నిధులతో ప్రత్యేకమైన శైవ ఆధ్యాత్మిక ప్రపంచాన్ని నిర్మించింది. సమీపంలోని హరసిద్ధి శక్తిపీఠం, కాలభైరవుడు, మంగళనాథుడు, గఢ్ కాలికా, గోపాల మందిరం మరియు ఇతర క్షేత్రాలు ఈ పవిత్ర నగర మహిమను మరింత విస్తరించాయి. ప్రాచీన మహాకాళేశ్వర ఆలయ వైభవాన్ని కాపాడుతూ నిర్మించిన మహాకాళ్ మహాలోక్ కొత్త శిల్పాలు, స్తంభాలు, చిత్రాలు, ఉద్యానవనాలు మరియు యాత్రికుల సౌకర్యాలతో ఆధునిక విస్తరణకు రూపమిచ్చింది. శైవం, శక్తి ఆరాధన, వైష్ణవ సంప్రదాయం మరియు పురాతన ఉజ్జయిని సంస్కృతి ఒకే నగరంలో సమన్వయమై కనిపించడం ఈ క్షేత్రానికి అత్యంత విశిష్టమైన ప్రత్యేకతగా నిలుస్తోంది.

మహారాష్ట్ర నాసిక్ కాలారామ్ శ్రీరామ మందిరం

మహారాష్ట్రలోని నాసిక్ నగరంలోని పంచవటి ప్రాంతంలో, గోదావరి నది తీరానికి సమీపంగా శ్రీ కాలారామ్ మందిరం వెలసి ఉంది. పంచవటి రామాయణ సంప్రదాయంతో ముడిపడిన పవిత్ర ప్రాంతం. శ్రీరాముడు, సీతాదేవి, లక్ష్మణుడు అరణ్యవాస సమయంలో పంచవటిలో నివసించారని విశ్వాసం. ఆ పవిత్ర భూమిలో వెలసిన కాలారామ్ ఆలయం శ్రీరాముని ఆరాధనకు మాత్రమే కాకుండా నాసిక్ నగర చరిత్రకు, సామాజిక సంస్కరణ ఉద్యమాలకు కూడా ప్రత్యేక గుర్తింపును పొందింది. నల్లరాతితో చెక్కిన శ్రీరాముని విగ్రహం కారణంగానే ఈ ఆలయానికి కాలారామ్ అనే పేరు వచ్చింది.

ప్రస్తుత ఆలయ చరిత్ర 18వ శతాబ్దానికి చెందినది. సర్దార్ రంగరావు ఓఢేకర్ ఆధ్వర్యంలో పాత చెక్క ఆలయం ఉన్న ప్రదేశంలో ప్రస్తుత రాతి ఆలయాన్ని నిర్మించారు. నిర్మాణం 1780లలో ప్రారంభమై సుమారు పన్నెండు సంవత్సరాలు కొనసాగిందని చారిత్రక వివరాలు చెబుతున్నాయి. వేలాది మంది శిల్పులు, కార్మికులు ఈ నిర్మాణంలో పనిచేసినట్లు స్థానిక చరిత్రలో పేర్కొనబడుతుంది. రంగరావు ఓఢేకర్‌కు గోదావరి నదిలో నల్లరాతి శ్రీరామ విగ్రహం ఉన్నట్లు దైవదర్శనం కలిగిందని, అనంతరం ఆ విగ్రహాన్ని వెలికితీసి ఆలయంలో ప్రతిష్ఠించారని స్థలపురాణ సంప్రదాయం చెబుతుంది.

కాలారామ్ ఆలయంలో గర్భగృహంలో నల్లరాతితో చెక్కిన శ్రీరాముడు, సీతాదేవి, లక్ష్మణుడు నిలువెత్తు స్వరూపాలలో దర్శనమిస్తారు. శ్రీరాముని ఇరువైపులా సీత, లక్ష్మణులు నిలిచి ఉండటం ప్రత్యేకమైన దృశ్యాన్ని కలిగిస్తుంది. ప్రధాన ద్వారం వద్ద శ్రీరాముని వైపు అభిముఖంగా ఉన్న నల్లరాతి హనుమంతుని విగ్రహం భక్తులను ముందుగా ఆకర్షిస్తుంది. రామభక్తుడైన హనుమంతుని ఈ సన్నిధి ఆలయ ఆరాధనా సంప్రదాయంలో ముఖ్యమైనది. ఆలయ పరిసరాలలో గణపతి మరియు ఇతర ఉపదేవతా సన్నిధులు కూడా ఉన్నాయి. పంచవటి ప్రాంతంలోని సీతాగుహ, రామకుండ్, కపాలేశ్వర మహాదేవాలయం, సుందరనారాయణ ఆలయం వంటి పవిత్ర ప్రదేశాలు కాలారామ్ క్షేత్ర యాత్రతో సహజంగా అనుసంధానమై ఉంటాయి.

ఆలయ నిర్మాణం నల్ల బసాల్ట్ రాతితో రూపొందించబడిన ఘనమైన రాతి వాస్తుశిల్పానికి ప్రసిద్ధి చెందింది. హేమాడ్‌పంతి ప్రభావం కనిపించే ఈ నిర్మాణంలో విశాలమైన ప్రాకారం, ఎత్తైన రాతి గోడలు, స్తంభాలతో కూడిన సభామండపం మరియు ఎత్తైన శిఖరం ఉన్నాయి. ఆలయ ప్రాంగణాన్ని సుమారు 17 అడుగుల ఎత్తైన రాతి గోడ చుట్టుముడుతుంది. నాలుగు దిక్కులకు నాలుగు ప్రవేశద్వారాలు ఉండటం నిర్మాణంలోని ప్రత్యేకత. ప్రధాన శిఖరం సుమారు 70 అడుగుల ఎత్తులో ఉంటుంది. ఆలయ అంతర్భాగంలోని అనేక రాతి స్తంభాలు, ద్వారబంధాలు మరియు అలంకార భాగాలపై శిల్పకళ కనిపిస్తుంది. ప్రత్యేకంగా విశాలమైన సభామండపం భక్తులు కూర్చుని ప్రార్థనలు, భజనలు నిర్వహించేందుకు అనుకూలంగా నిర్మించబడింది.

కాలారామ్ ఆలయానికి ఆధ్యాత్మిక ప్రాధాన్యం పంచవటి రామాయణ సంప్రదాయంతో బలంగా ముడిపడి ఉంది. శ్రీరాముడు అరణ్యవాసంలో గడిపిన ప్రాంతంగా భావించబడే పంచవటిలో ఈ ఆలయం ఉండటం వల్ల రామభక్తులకు ఇక్కడి దర్శనం ప్రత్యేకమైనది. సమీపంలోని సీతాగుహను సీతాదేవి నివసించిన ప్రదేశంగా స్థానిక సంప్రదాయం భావిస్తుంది. రామకుండ్ వద్ద పవిత్ర స్నానం, పితృకార్యాలు నిర్వహించడం కూడా నాసిక్ యాత్రలో ముఖ్యమైన భాగం. కాలారామ్ దర్శనంతో పాటు పంచవటి పరిసరాల్లోని ఈ రామాయణ సంబంధిత ప్రదేశాలను దర్శించడం యాత్రకు మరింత సంపూర్ణతను ఇస్తుంది.

ఆలయంలో నిత్యపూజలు శ్రీరాముని వైష్ణవ సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా జరుగుతాయి. ఉదయం పూజ, అభిషేకం, అలంకరణ, నైవేద్యం మరియు హారతులు నిర్వహిస్తారు. శ్రీరామనామ స్మరణ, భజనలు, కీర్తనలు మరియు రామాయణ పారాయణానికి ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. శ్రీరామనవమి సందర్భంగా ప్రత్యేక పూజలు, అభిషేకాలు, అలంకరణలు మరియు రథోత్సవం వైభవంగా నిర్వహిస్తారు. దసరా సమయంలో కూడా ప్రత్యేక కార్యక్రమాలు జరుగుతాయి. చైత్ర మాసంలో జరిగే శ్రీరామనవమి ఉత్సవం ఆలయ వార్షిక వేడుకలలో అత్యంత ముఖ్యమైనది.

కాలారామ్ మందిరం భారతదేశ సామాజిక చరిత్రలో కూడా ఒక ముఖ్యమైన స్థానం పొందింది. 1930 మార్చి 2న డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ నాయకత్వంలో ఆలయ ప్రవేశ హక్కు కోసం కాలారామ్ మందిర్ సత్యాగ్రహం జరిగింది. దళితులకు ఆలయంలోకి ప్రవేశించి ఆరాధించే సమాన హక్కు ఉండాలని కోరుతూ జరిగిన ఈ ఉద్యమం భారత సామాజిక సంస్కరణ చరిత్రలో ప్రాధాన్యమైన ఘట్టంగా నిలిచింది. అందువల్ల ఈ ఆలయం భక్తి, రామాయణ సంప్రదాయం మరియు వాస్తుశిల్పంతో పాటు సామాజిక సమానత్వ పోరాటానికి కూడా ఒక చారిత్రక సాక్ష్యంగా నిలుస్తోంది.

పాత చెక్క ఆలయంతో పోలిస్తే నేటి కాలారామ్ మందిరం ప్రధానంగా 18వ శతాబ్దంలో నిర్మించిన ఘనమైన రాతి నిర్మాణాన్ని కలిగి ఉంది. ఇటీవలి కాలంలో ఆలయ ప్రధాన నిర్మాణాన్ని పూర్తిగా మార్చి కొత్త ఆలయాన్ని నిర్మించడం కంటే, ప్రాచీన రాతి నిర్మాణాన్ని సంరక్షించడం, పరిసర ప్రాంతాలను మెరుగుపరచడం మరియు భక్తుల రాకపోకలకు అవసరమైన సౌకర్యాలను అభివృద్ధి చేయడానికే ప్రాధాన్యం ఉంది. పంచవటి ప్రాంతంలో రహదారులు, పారిశుధ్యం, దర్శన నిర్వహణ, భక్తుల సౌకర్యాలు మరియు పర్యాటక మౌలిక వసతులు క్రమంగా మెరుగుపడ్డాయి. శతాబ్దాల నాటి ఆలయ రూపాన్ని కాపాడుతూ ఆధునిక అవసరాలకు అనుగుణంగా పరిసర ప్రాంతం అభివృద్ధి చెందుతోంది.

కాలారామ్ మందిరం నుంచి కొద్దిదూరంలో రామకుండ్, సీతాగుహ, కపాలేశ్వర మహాదేవాలయం మరియు సుందరనారాయణ ఆలయం ఉన్నాయి. కపాలేశ్వర ఆలయంలో నంది విగ్రహం లేకపోవడం విశేషం. సుందరనారాయణ ఆలయం విష్ణుమూర్తికి అంకితం చేయబడింది. గోదావరి తీరంలోని రామకుండ్ పితృకార్యాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. పంచవటి ప్రాంతంలోని ఈ ఆలయాలు, తీర్థాలు మరియు రామాయణ సంప్రదాయంతో ముడిపడిన ప్రదేశాలు కలిసి నాసిక్‌ను ఒక సమగ్ర ఆధ్యాత్మిక క్షేత్రంగా నిలబెడుతున్నాయి.

కాలారామ్ మందిరం నాసిక్ నగరంలోని కేంద్ర బస్ స్థానం నుంచి సుమారు 3 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. నాసిక్ రోడ్ రైల్వే స్టేషన్ సుమారు 10 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న సమీప ప్రధాన రైల్వే కేంద్రం. నాసిక్ విమానాశ్రయం సుమారు 24 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. నాసిక్ నగరం నుంచి స్థానిక బస్సులు, ఆటోలు, టాక్సీలు మరియు వ్యక్తిగత వాహనాల ద్వారా పంచవటిలోని ఆలయానికి చేరుకోవచ్చు. కాలారామ్ మందిర దర్శనంతో పాటు రామకుండ్, సీతాగుహ, కపాలేశ్వర ఆలయం మరియు సుందరనారాయణ ఆలయాలను ఒకే యాత్రలో దర్శించుకోవచ్చు.

కాలారామ్ మందిరం ఒకేసారి పురాణ విశ్వాసం, రామభక్తి, మరాఠా కాలపు రాతి వాస్తుశిల్పం మరియు భారతదేశ సామాజిక సంస్కరణ చరిత్రను ప్రతిబింబించే అరుదైన క్షేత్రం. నల్లరాతి శ్రీరాముడు, సీతాదేవి, లక్ష్మణుడు, హనుమంతుని సన్నిధి, 17 అడుగుల రాతి ప్రాకారం, నాలుగు దిక్కుల ప్రవేశద్వారాలు, ఎత్తైన శిఖరం, పంచవటి పరిసరాల పవిత్రత మరియు రామనవమి ఉత్సవాలు ఈ ఆలయానికి ప్రత్యేకమైన మహిమను అందిస్తున్నాయి. ప్రాచీన ఆలయ నిర్మాణాన్ని కాపాడుకుంటూ ఆధునిక యాత్రికుల అవసరాలకు అనుగుణంగా పరిసర సౌకర్యాలు అభివృద్ధి చెందుతున్న కాలారామ్ మందిరం నాసిక్‌లోని అత్యంత ముఖ్యమైన ఆధ్యాత్మిక మరియు చారిత్రక క్షేత్రాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.

మహారాష్ట్ర థేఊర్ శ్రీ చింతామణి వినాయక క్షేత్రం

మహారాష్ట్రలోని పుణే జిల్లాలో, పుణే నగరానికి సుమారు 25 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న థేఊర్ గ్రామంలో శ్రీ చింతామణి వినాయక ఆలయం వెలసి ఉంది. అష్టవినాయక క్షేత్రాలలో ఇది ఐదవ క్షేత్రంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ముళా, ముఠా, భీమా నదుల సంగమ ప్రాంతానికి సమీపంలో ఉన్న ఈ క్షేత్రం ప్రశాంతమైన ప్రకృతి వాతావరణంతో పాటు గణపత్య సంప్రదాయంలో విశిష్టమైన స్థానాన్ని పొందింది. చింతామణి అంటే చింతలను తొలగించి మనస్సుకు స్థిరత్వాన్ని ప్రసాదించే దైవస్వరూపం అనే భావన ఇక్కడి ఆరాధనలో ప్రధానంగా కనిపిస్తుంది.

థేఊర్ క్షేత్రపురాణం గణరాజు, కపిల మహర్షి మరియు చింతామణి రత్నంతో ముడిపడి ఉంది. కపిల మహర్షి వద్ద ఉన్న చింతామణి రత్నాన్ని గణరాజు బలవంతంగా తీసుకున్నాడని, మహర్షి గణపతిని ప్రార్థించగా వినాయకుడు గణరాజును సంహరించి రత్నాన్ని తిరిగి పొందాడని పురాణగాథ చెబుతుంది. అయితే కపిల మహర్షి ఆ రత్నాన్ని తిరిగి స్వీకరించకుండా గణపతికే సమర్పించారని విశ్వాసం. భక్తుల చింతలను తొలగించే స్వామిగా గణపతి ఇక్కడ కొలువుదీరడంతో చింతామణి అనే పేరు ప్రసిద్ధి చెందింది. మరొక సంప్రదాయంలో బ్రహ్మదేవుడు తన చంచలమైన మనస్సుకు స్థిరత్వం కోసం ఇక్కడ గణపతిని ఆరాధించాడని చెబుతారు.

థేఊర్ ఆలయానికి ప్రాచీన గణపత్య సంప్రదాయంతో సంబంధం ఉన్నప్పటికీ, ప్రస్తుత ఆలయ నిర్మాణం అనేక దశల్లో అభివృద్ధి చెందింది. గణపత్య సాధకుడు మోరయా గోసావి లేదా ఆయన వంశానికి చెందిన ధరణీధర్ మహారాజ్ ఈ క్షేత్ర నిర్మాణ అభివృద్ధిలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించినట్లు సంప్రదాయం చెబుతుంది. తరువాత పేష్వా కాలంలో ఆలయానికి మరింత వైభవం వచ్చింది. ముఖ్యంగా మాధవరావు పేష్వా చింతామణి గణపతికి అత్యంత భక్తుడు. ఆయన ఆలయానికి విశాలమైన సభామండపాన్ని నిర్మింపజేసి పలు అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు చేపట్టారు. మాధవరావు పేష్వా తన జీవితంలోని చివరి రోజులను థేఊర్‌లో గడిపి, చింతామణి స్వామిని స్మరిస్తూ పరమపదించారని చారిత్రక సంప్రదాయం చెబుతుంది.

ఆలయ వాస్తుశిల్పంలో పేష్వాకాల మహారాష్ట్ర నిర్మాణశైలికి ప్రత్యేకమైన ముద్ర కనిపిస్తుంది. ఉత్తరాభిముఖంగా ఉన్న ప్రధాన ప్రవేశద్వారం నుంచి లోపలికి ప్రవేశిస్తే విశాలమైన ప్రాంగణం మరియు చెక్కతో నిర్మించిన సభామండపం కనిపిస్తాయి. చెక్క నిర్మాణంలో సున్నితమైన నకాషీ పనితనం కనిపించడం ఈ ఆలయ ప్రత్యేకత. సభామండపంలో నల్లరాతితో నిర్మించిన చిన్న ఫౌంటెన్ కూడా ఉంది. ఆలయంలో వేలాడుతున్న పెద్ద గంట ప్రత్యేక ఆకర్షణగా నిలుస్తుంది. ఆలయ సముదాయం నదీప్రాంతానికి సమీపంగా ఉండటం వల్ల పాతకాలపు నిర్మాణం, ప్రకృతి మరియు భక్తి వాతావరణం కలిసి ప్రత్యేకమైన అనుభూతిని కలిగిస్తాయి.

గర్భగృహంలో స్వయంభూ చింతామణి వినాయకుడు ఆసీనుడై ఉన్నాడు. స్వామివారి తొండం ఎడమవైపు తిరిగి ఉంటుంది. గణపతి విగ్రహం పద్మాసనంలో కూర్చున్న రూపంలో దర్శనమిస్తుంది. స్వామివారి నేత్రాలలో అమర్చిన విలువైన రత్నాలు ప్రత్యేక ఆకర్షణగా నిలుస్తాయి. ప్రధాన విగ్రహానికి ఇరువైపులా రిద్ధి, సిద్ధి స్వరూపాలను ఆరాధించే సంప్రదాయం ఉంది. ఆలయ ప్రాంగణంలో చిన్న శివాలయం కూడా ఉంది. గణపతి ప్రధాన సన్నిధితో పాటు విష్ణువు, లక్ష్మీదేవి, హనుమంతుడు మరియు ఇతర దైవసన్నిధులు కూడా ఆలయ పరిసరాల్లో ఉన్నాయి. సమీప ప్రాంతంలో పేష్వా కుటుంబ చరిత్రతో సంబంధం ఉన్న ప్రదేశాలు కూడా దర్శనీయమైనవి.

మోరయా గోసావి సంప్రదాయంతో థేఊర్‌కు ఉన్న అనుబంధం ఈ క్షేత్రానికి మరో ఆధ్యాత్మిక ప్రత్యేకతను ఇస్తుంది. మోరయా గోసావి ఇక్కడ దీర్ఘకాలం తపస్సు చేసి గణపతి అనుగ్రహాన్ని పొందారని భక్తి సంప్రదాయం చెబుతుంది. అందువల్ల థేఊర్ కేవలం అష్టవినాయక ఆలయంగా మాత్రమే కాకుండా గణపత్య సాధనకు సంబంధించిన పవిత్ర స్థలంగా కూడా గౌరవించబడుతుంది. పేష్వా కుటుంబానికి చింతామణి గణపతి కులదైవంగా ఉన్నందున మరాఠా చరిత్రలో కూడా ఈ ఆలయానికి ప్రత్యేక స్థానం లభించింది.

ఇక్కడి నిత్యపూజా క్రమం తెల్లవారుజామున కాకడ ఆరతితో ప్రారంభమవుతుంది. అనంతరం పూజ, నైవేద్యం, ధూపారతి, పంచోపచార పూజ మరియు మహానైవేద్యం నిర్వహిస్తారు. మధ్యాహ్నం తరువాత స్వామివారికి ప్రక్షాళన పూజ, వస్త్రాలంకరణ జరుగుతుంది. సాయంత్రం ధూపారతి, ఆవర ణ దేవతలకు హారతి, మహాహారతి మరియు మంత్రపుష్పం నిర్వహిస్తారు. రాత్రి శేజారతి అనంతరం ఆలయ దినచర్య ముగుస్తుంది. భక్తులు దుర్వ, పుష్పాలు, కొబ్బరికాయలు, మోదకాలు సమర్పించి స్వామివారిని ప్రార్థిస్తారు. మనస్సులోని చింతలు తొలగి కుటుంబంలో శాంతి, సౌఖ్యం కలగాలని కోరుతూ ప్రత్యేకంగా చింతామణి వినాయకుని దర్శించుకోవడం ఆనవాయితీగా ఉంది.

గణేశ చతుర్థి, మాఘ శుద్ధ చతుర్థి మరియు ఇతర గణేశ ఉత్సవాలు థేఊర్‌లో అత్యంత వైభవంగా జరుగుతాయి. ఉత్సవ సమయంలో ప్రత్యేక అభిషేకాలు, అలంకరణలు, హారతులు, భజనలు, కీర్తనలు మరియు మహాప్రసాద కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తారు. అష్టవినాయక యాత్రలో భాగంగా భక్తులు మోరగావ్, సిద్ధటేక్, రాంజణ్‌గావ్ వంటి ఇతర గణపతి క్షేత్రాలతో కలిపి థేఊర్‌ను దర్శిస్తారు. పేష్వా మాధవరావు మరియు రమాబాయి స్మృతులకు సంబంధించిన కార్యక్రమాలు కూడా థేఊర్ చారిత్రక వారసత్వాన్ని గుర్తుచేస్తాయి.

పాత ఆలయ నిర్మాణంతో పోలిస్తే ఇటీవలి కాలంలో ప్రధానంగా సంరక్షణ, మరమ్మతులు మరియు యాత్రికుల సౌకర్యాల అభివృద్ధికి ప్రాధాన్యం ఇస్తున్నారు. 2026లో పురావస్తు శాఖ ఆధ్వర్యంలో ఆలయ ప్రధాన నిర్మాణాలు, గర్భగృహం, సభామండపం మరియు పరిసరాలను సంప్రదాయ శైలిని కాపాడుతూ సంరక్షించే పనులు చేపట్టబడ్డాయి. ఈ పనుల ఉద్దేశ్యం పాత నిర్మాణాన్ని తొలగించి కొత్త ఆలయాన్ని నిర్మించడం కాకుండా, చారిత్రక నిర్మాణాన్ని రక్షించడం మరియు దాని శిల్పకళను భవిష్యత్ తరాలకు అందించడం. యాత్రికుల సంఖ్యకు అనుగుణంగా రహదారులు, పార్కింగ్, దర్శన నిర్వహణ మరియు ఇతర సౌకర్యాలు కూడా అభివృద్ధి చెందుతున్నాయి.

థేఊర్ పుణే నగరానికి సుమారు 25 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉండటంతో రహదారి మార్గంలో సులభంగా చేరుకోవచ్చు. పుణే నుంచి స్థానిక బస్సులు, రాష్ట్ర రవాణా బస్సులు, టాక్సీలు మరియు వ్యక్తిగత వాహనాల ద్వారా థేఊర్‌కు వెళ్లవచ్చు. పుణే జంక్షన్ సమీప ప్రధాన రైల్వే కేంద్రం కాగా, పుణే అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం సమీప విమానాశ్రయం. థేఊర్ పరిసరాలలోని ముళా, ముఠా, భీమా నదీప్రాంతం మరియు పేష్వా చరిత్రతో సంబంధం ఉన్న ప్రదేశాలను కూడా సందర్శించవచ్చు.

చింతామణి వినాయక క్షేత్రం పురాణగాథ, గణపత్య సాధన, మోరయా గోసావి సంప్రదాయం, పేష్వా చరిత్ర మరియు ప్రత్యేకమైన చెక్క వాస్తుశిల్పం కలిసిన అరుదైన అష్టవినాయక క్షేత్రం. స్వయంభూ చింతామణి వినాయకుడు, రిద్ధి సిద్ధి, శివుడు, విష్ణువు, లక్ష్మీదేవి, హనుమంతుడు మరియు ఇతర సన్నిధులు ఆలయ ఆధ్యాత్మిక వైభవాన్ని పెంచుతున్నాయి. పాత పేష్వాకాల నిర్మాణాన్ని సంరక్షిస్తూ ఆధునిక యాత్రికుల అవసరాలకు అనుగుణంగా పరిసర సౌకర్యాలు అభివృద్ధి చెందుతున్న ఈ క్షేత్రం, చింతలను తొలగించి మనస్సుకు స్థిరత్వాన్ని ప్రసాదించే గణపతి అనుగ్రహాన్ని కోరే భక్తులకు అత్యంత ప్రీతిపాత్రమైన పుణ్యస్థలంగా నిలుస్తోంది.