దక్షిణ కాశిగా ప్రసిద్ధి చెందిన అలంపురం, శైవం–శాక్తేయం రెండింటి వైభవాన్ని ఏకకాలంలో దర్శింపజేసే అరుదైన పుణ్యక్షేత్రం. ఇక్కడ వెలసిన జోగులాంబ అమ్మవారు అష్టాదశ మహా శక్తి పీఠాలలో ఒకరిగా భక్తులచే ఆరాధింపబడుతున్నారు. నవబ్రహ్మేశ్వరాలయాలతో కలిసి ఈ క్షేత్రం భారతీయ ఆధ్యాత్మిక, చారిత్రక, శిల్పకళా సంపదకు చిరస్మరణీయ చిహ్నంగా నిలిచింది.
క్షేత్ర పరిచయం
తెలంగాణ రాష్ట్రంలోని జోగులాంబ గద్వాల జిల్లాలో తుంగభద్రా నది ఒడ్డున, కృష్ణా–తుంగభద్రా సంగమానికి సమీపంలో అలంపురం ఉంది. పురాణాలలో ఈ ప్రాంతాన్ని హేమలాపురం, దక్షిణ కాశి, అలాగే శ్రీశైల మహాక్షేత్రానికి పశ్చిమ ద్వారం అని పేర్కొన్నారు. స్కంద పురాణంలో కూడా ఈ క్షేత్ర మహిమ ప్రస్తావించబడింది. ఇక్కడ ఒకవైపు జోగులాంబ అమ్మవారు శక్తి స్వరూపిణిగా కొలువై ఉండగా, మరోవైపు ఏడవ–ఎనిమిదవ శతాబ్దాలకు చెందిన నవబ్రహ్మ శివాలయాలు శైవ సంప్రదాయానికి ప్రతీకలుగా నిలిచాయి.
శక్తి పీఠంగా అలంపురం
పురాణాల ప్రకారం, దక్ష యజ్ఞంలో అవమానానికి గురైన సతీదేవి యోగాగ్నిలో దేహత్యాగం చేసింది. విషాదంలో మునిగిన పరమశివుడు ఆమె దేహాన్ని మోస్తూ తాండవం చేయగా, లోకాల రక్షణార్థం మహావిష్ణువు సుదర్శన చక్రంతో సతీదేవి శరీరాన్ని ఖండించాడు. ఆ శరీర భాగాలు పడిన ప్రాంతాలే శక్తి పీఠాలుగా ప్రసిద్ధి చెందాయి. అలంపురంలో సతీదేవి పై దవడ పళ్లు (Upper Teeth) పడినట్లు శాక్తేయ సంప్రదాయం విశ్వసిస్తుంది. అందువల్ల ఈ క్షేత్రం అష్టాదశ మహా శక్తి పీఠాలలో అత్యంత పవిత్రమైనదిగా భావించబడుతుంది. పూర్వకాలంలో ఈ ప్రాంతం హలంపురం, హేమళాపురంగా పిలువబడేది.
జోగులాంబఅనే పదం తెలుగు పదమైన యోగుల అమ్మనుండి ఉద్భవించిందని పండితులు చెబుతారు. అంటే యోగులకు తల్లి, యోగసాధకులను కాపాడే ఆదిశక్తి అనే భావన. ఇక్కడ అమ్మవారు ఉగ్రరూపంలో దర్శనమిస్తారు. శవంపై ఆసీనురాలై, తలపై తేలు, బల్లి, కప్ప వంటి ప్రతీకలతో కనిపించడం విశేషం. ఇవి జీవన–మరణ చక్రం, ప్రకృతిలోని భయాలను అధిగమించే దివ్యశక్తికి సంకేతాలుగా భావిస్తారు.
చారిత్రక కాలక్రమం (Timeline)
క్రీస్తుశకం 7వ శతాబ్దం బాదామి చాళుక్యుల పాలనలో జోగులాంబ ఆలయం మరియు నవబ్రహ్మ శివాలయాలు నిర్మించబడ్డాయి. ఆ కాలంలో అలంపురం దక్షిణ భారతదేశంలో ప్రముఖ శైవ–శాక్త కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందింది. 7వ–9వ శతాబ్దాల మధ్య చాళుక్యులు తొమ్మిది శివాలయాలను నిర్మించారు. వీటినే నవబ్రహ్మ ఆలయాలు అంటారు. ఇవి భారతీయ దేవాలయ శిల్పకళలో ప్రారంభ దశ నాగర శైలికి అద్భుత ఉదాహరణలుగా నిలిచాయి. 14వ శతాబ్దం (సుమారు 1390 ఛే)సమయంలో బహమనీ దండయాత్రల సమయంలో అసలు జోగులాంబ ఆలయం ధ్వంసమైంది. అయితే భక్తులు అమ్మవారి మూలవిగ్రహాన్ని రక్షించి సమీపంలోని బాలబ్రహ్మేశ్వర ఆలయంలో శతాబ్దాల పాటు భద్రపరిచి నిత్యపూజలు కొనసాగించారు. దాదాపు ఆరు శతాబ్దాల తరువాత 2005లో ఆధునిక ఆలయం నిర్మించి, పురాతన విగ్రహాన్ని తిరిగి ప్రతిష్ఠించారు. అప్పటి నుండి జోగులాంబ అమ్మవారు మళ్లీ స్వస్థానంలో భక్తులకు దర్శనమిస్తున్నారు.
నవబ్రహ్మ ఆలయాల విశిష్టత
అలంపురంలోని తొమ్మిది శివాలయాలు: బాల బ్రహ్మ, స్వర్గ బ్రహ్మ, పద్మ బ్రహ్మ, అర్క బ్రహ్మ, వీర బ్రహ్మ, కుమార బ్రహ్మ, గరుడ బ్రహ్మ, విశ్వ బ్రహ్మ, తారక బ్రహ్మ. ఈ ఆలయాలు ఎర్రరాతితో నిర్మించబడి, ఉత్తర భారత నాగర శైలి మరియు దక్షిణ భారత ద్రావిడ శైలుల సమ్మేళనాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. బాలబ్రహ్మేశ్వర ఆలయంలో నేటికీ నిత్యపూజలు కొనసాగుతున్నాయి.
ఆధ్యాత్మిక విశిష్టత
అలంపురం ప్రత్యేకత ఏమిటంటే ఇక్కడ శివుడు మరియు శక్తి ఒకే క్షేత్రంలో సమాన ప్రాధాన్యంతో ఆరాధింపబడుతున్నారు. భక్తులు ముందుగా జోగులాంబ అమ్మవారిని దర్శించి, అనంతరం బాలబ్రహ్మేశ్వర స్వామిని దర్శించడం సంప్రదాయంగా భావిస్తారు.
ఈ క్షేత్ర దర్శనంతో శత్రు బాధలు తొలగుతాయని, గ్రహదోషాలు శాంతిస్తాయని, యోగసిద్ధి, ఆధ్యాత్మిక పురోగతి కలుగుతుందని, కుటుంబ సౌఖ్యం, ఆరోగ్యం, ఐశ్వర్యం లభిస్తాయని భక్తుల విశ్వాసం.
ముఖ్య ఉత్సవాలు
జోగులాంబ ఆలయంలో సంవత్సరం పొడవునా పూజలు జరుగుతున్నప్పటికీ ముఖ్యంగా ఆశ్వయుజ నవరాత్రులు, విజయదశమి, మహాశివరాత్రి, కార్తీకమాస ప్రత్యేక పూజలు, శక్తి హోమాలు, చండీ పారాయణాలు అత్యంత వైభవంగా నిర్వహిస్తారు. ఈ సందర్భాలలో వేలాది మంది భక్తులు దేశం నలుమూలల నుంచి తరలివస్తారు.
శిల్పకళా ప్రాముఖ్యం
నవబ్రహ్మ ఆలయాలు భారత పురావస్తు శాఖ (ASI) సంరక్షణలో ఉన్న ప్రముఖ చారిత్రక కట్టడాలు. చాళుక్యుల ప్రారంభ దేవాలయ నిర్మాణ శైలికి ఇవి గొప్ప నిదర్శనాలు. పట్టడకల్, ఐహోళె వంటి కర్ణాటక దేవాలయాల అభివృద్ధికి పూర్వ రూపంగా అలంపురం ఆలయాలను పరిశోధకులు పేర్కొంటారు.
కూడవెల్లి సంగమేశ్వర ఆలయం – చాళుక్యుల ప్రాచీన శైవ సంపద
అలంపురం పుణ్యక్షేత్రంలో జోగులాంబ అమ్మవారి ఆలయం, నవబ్రహ్మ దేవాలయాలతో పాటు అత్యంత ప్రాచీనమైన శైవక్షేత్రాలలో కూడవెల్లి (కూడలి) సంగమేశ్వర స్వామి ఆలయం ఒకటి. సంగమేశ్వరఅనే పేరు సంగమంఅనే పదం నుండి ఉద్భవించింది. ఒకటి కంటే ఎక్కువ పవిత్ర నదులు కలిసే ప్రాంతానికి సంగమం అని పేరు. ఈ ఆలయం మొదట కృష్ణా–తుంగభద్రా నదుల సంగమానికి సమీపంలోని కుడవెల్లి గ్రామంలో నిర్మించబడింది. శాసనాధారాల ప్రకారం ఇది అలంపురంలోని చాళుక్య దేవాలయాలలో అత్యంత ప్రాచీనమైన నిర్మాణంగా భావించబడుతోంది. చాళుక్యుల కాలంలో నిర్మించబడిన ఈ ఆలయం శైవ ఆరాధనకు ప్రధాన కేంద్రంగా నిలిచింది. శ్రీశైలం జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టు నిర్మాణం కారణంగా అసలు స్థలం జలాశయంలో మునిగిపోయే పరిస్థితి ఏర్పడడంతో, భారత పురావస్తు శాఖ (ASI) 1979–1990 మధ్యకాలంలో ఆలయాన్ని రాతి రాయిగా విడదీసి, ప్రస్తుత అలంపురం సమీపానికి తరలించి యథాతథంగా పునర్నిర్మించింది. భారతదేశంలో విజయవంతంగా పునఃస్థాపించబడిన ప్రాచీన దేవాలయాలలో ఇది ఒక విశిష్ట ఉదాహరణగా గుర్తింపు పొందింది.
ఆలయం తూర్పు ముఖంగా నిర్మించబడింది. గర్భగృహం, అంతరాలయం, మండపం, నంది మండపం, శిల్పాలతో అలంకరించిన స్తంభాలు చాళుక్య శిల్పకళా నైపుణ్యాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. గంగ, యమునా, శివుని వివిధ రూపాలు, మకరతోరణాలు, హంసతోరణాలు వంటి శిల్పాలు విశేష ఆకర్షణగా నిలుస్తాయి. భక్తుల విశ్వాసం ప్రకారం సంగమేశ్వర స్వామిని దర్శించడం ద్వారా పితృదేవతల అనుగ్రహం, పాప విమోచనం, కుటుంబ శ్రేయస్సు లభిస్తాయి. ముఖ్యంగా మహాశివరాత్రి, కార్తీకమాసం సందర్భంగా వేలాది మంది భక్తులు ఇక్కడ ప్రత్యేక అభిషేకాలు నిర్వహిస్తారు.
పాపనాశి దేవాలయ సముదాయం – పాపాలను హరించే పవిత్ర క్షేత్రం
అలంపురానికి నైరుతి దిశలో సుమారు 1.5 కి.మీ. దూరంలో ఉన్న పాపనాశి దేవాలయ సముదాయం చాళుక్యుల తరువాత రాష్ట్రకూటులు మరియు పశ్చిమ చాళుక్యుల కాలంలో, సుమారు 9వ నుండి 11వ శతాబ్దాల మధ్య నిర్మించబడింది. ఈ సముదాయంలో ప్రస్తుతం 23 ప్రాచీన దేవాలయాలు ఉన్నాయి. ఇవి ప్రధానంగా శివునికి అంకితం చేయబడినప్పటికీ, విష్ణు, దేవి మరియు ఇతర దేవతలకు సంబంధించిన శిల్పాలు కూడా కనిపిస్తాయి. ఈ సముదాయంలోని ప్రధాన ఆలయం పాపనాశీశ్వర స్వామి ఆలయం. పాపనాశిఅనే పేరుకు అర్థం పాపాలను నశింపజేసేవాడు. ఈ క్షేత్రంలో భక్తిశ్రద్ధలతో స్నానం చేసి, శివుని దర్శించి పూజలు చేస్తే జన్మజన్మాంతర పాపాలు తొలగుతాయని విశ్వాసం. అందుకే ఈ ప్రాంతానికి పాపనాశిఅనే పేరు వచ్చింది. ఈ ఆలయాలు ప్రధానంగా నాగర శిల్పశైలిలో నిర్మించబడ్డాయి. గర్భగృహాలు, మండపాలు, నంది విగ్రహాలు, నాట్యమూర్తి శివుడు (నటరాజ), సప్తమాతృకలు, సముద్రమథనం వంటి పురాణ ఘట్టాలను ప్రతిబింబించే శిల్పాలు భారతీయ దేవాలయ కళకు అపూర్వ నిదర్శనాలు. శ్రీశైలం జలాశయ నిర్మాణంతో ఈ ఆలయాల అసలు ప్రదేశం మునిగిపోయే ప్రమాదం ఏర్పడడంతో, భారత పురావస్తు శాఖ 1980లలో ఈ దేవాలయాలను శాస్త్రీయ పద్ధతిలో విడదీసి ఎత్తైన ప్రదేశానికి తరలించి పునర్నిర్మించింది. ఈ పునఃస్థాపన భారతీయ వారసత్వ సంరక్షణలో ఒక గొప్ప విజయంగా పరిగణించబడుతుంది.
యాత్రికులకు ఉపయోగకరమైన సమాచారం
రాష్ట్రం: తెలంగాణ
జిల్లా: జోగులాంబ గద్వాల
సమీప నగరం: కర్నూలు (సుమారు 27 కి.మీ.)
హైదరాబాద్ నుండి దూరం: సుమారు 220 కి.మీ.
సమీప నదులు: తుంగభద్రా – కృష్ణా సంగమం
ప్రత్యేకతలు: అష్టాదశ మహా శక్తి పీఠం, నవబ్రహ్మ శివాలయాలు, దక్షిణ కాశి, శ్రీశైల పశ్చిమ ద్వారం.
