తిరుమల శ్రీవేంకటేశ్వరస్వామి ఆలయ శాసనాలలో శ్రీకృష్ణదేవరాయల చరిత్ర

తిరుమల శ్రీవేంకటేశ్వరస్వామి ఆలయం భారతదేశ ఆధ్యాత్మిక చరిత్రలోనే కాకుండా దక్షిణ భారతదేశ రాజకీయ, సామాజిక, ఆర్థిక, సాంస్కృతిక చరిత్రలో కూడా అత్యంత విశిష్టమైన స్థానం కలిగిన పుణ్యక్షేత్రం. ఈ ఆలయానికి సంబంధించిన చరిత్రను తెలుసుకోవడానికి పురాణాలు, స్థలమాహాత్మ్యాలు, ఆళ్వారుల దివ్యప్రబంధాలు, సాహిత్య రచనలు ఎంత ముఖ్యమైనవో, ఆలయ ప్రాకారాలు, గోడలు, మండపాలపై చెక్కబడిన శాసనాలు అంతకంటే ప్రత్యక్షమైన చారిత్రక ఆధారాలు. రాజులు, రాణులు, సామంతులు, అధికారులు, భక్తులు స్వామివారికి సమర్పించిన కానుకలు, భూములు, గ్రామాలు, ఆభరణాలు, నిత్యనైవేద్యాలు, ఉత్సవాల నిర్వహణకు చేసిన ఏర్పాట్లు ఈ శాసనాలలో నమోదయ్యాయి. ముఖ్యంగా విజయనగర చక్రవర్తి శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలానికి సంబంధించిన శాసనాలు ఆయన జీవితంలోని ముఖ్యమైన సంఘటనలను, సైనిక విజయాలను, తిరుమల యాత్రలను, స్వామివారి పట్ల ఆయనకున్న భక్తిని, ఆలయ అభివృద్ధికి చేసిన సేవలను తెలియజేస్తున్నాయి.

తిరుమల శాసనాల చారిత్రక ప్రాధాన్యాన్ని వెలుగులోకి తీసుకురావడంలో సాధు సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి, పండిత వి. విజయరాఘవాచార్యులు, టి.కె.టి. వీరరాఘవాచార్యులు చేసిన పరిశోధనలు అత్యంత ముఖ్యమైనవి. సాధు సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి రచించిన Report on the Inscriptions of the Devasthanam Collection with Illustrations అనే గ్రంథం 1930లో ప్రచురితమైంది. ఇందులో తిరుమల, తిరుపతి ఆలయ శాసనాలను సేకరించి, వాటి ఆధారంగా ఆలయ చరిత్ర, దానధర్మాలు, ఉత్సవాలు, పరిపాలన, రాజవంశాల సంబంధాలను విశ్లేషించారు. ప్రముఖ చరిత్రకారుడు కె.ఎ. నీలకంఠశాస్త్రి ఈ గ్రంథానికి ఉపోద్ఘాతం అందించారు. తరువాత పండిత వి. విజయరాఘవాచార్యులు సంపాదించిన Tirumala Tirupati Devasthanam Epigraphical Series మూడవ సంపుటం Inscriptions of Krishnaraya's Time, from 1509 A.D. to 1531 A.D. 1935లో ప్రచురితమైంది. శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలానికి సంబంధించిన శాసనాలను ప్రత్యేకంగా అధ్యయనం చేయడానికి ఇది ప్రాథమిక గ్రంథం. టి.కె.టి. వీరరాఘవాచార్యులు రచించిన History of Tirupati – The Thiruvengadam Temple మొదటి, రెండవ సంపుటాలు ఆలయ నిర్మాణం, ఆరాధనా విధానాలు, ఉత్సవాలు, పరిపాలనా వ్యవస్థ, శాసనాల చారిత్రక నేపథ్యాన్ని సమగ్రంగా వివరిస్తాయి. ఈ మూడు పరిశోధనా సంప్రదాయాలను కలిపి పరిశీలించినప్పుడే శ్రీకృష్ణదేవరాయల తిరుమల సంబంధం సంపూర్ణంగా అర్థమవుతుంది.

తిరుమల శాసనాల సేకరణ ఒక క్లిష్టమైన పరిశోధనా ప్రక్రియ. ఆలయ గోడలపై శతాబ్దాల క్రితం చెక్కబడిన అక్షరాలు కొన్ని చోట్ల అరిగిపోయాయి. కొన్ని శాసనాలు నిర్మాణాల మరమ్మతులు, పునర్నిర్మాణాల సమయంలో స్థానభ్రంశం చెందాయి. మరికొన్ని శాసనాలు అసంపూర్ణంగా ఉన్నాయి. వాటిలో ఉపయోగించిన తమిళం, తెలుగు, కన్నడ భాషలు, లిపులు, కాలగణన పద్ధతులు, భూకొలతలు, నాణేల పేర్లు, ఆగమ సంబంధమైన పదాలు నేటి వాడుకకు భిన్నంగా ఉన్నాయి. శాసనాలను చదవడం మాత్రమే కాకుండా వాటి కాలాన్ని నిర్ణయించడం, అందులోని వ్యక్తులను గుర్తించడం, ఒకే సంఘటనకు సంబంధించిన వివిధ శాసనాలను పోల్చడం కూడా అవసరం. సాధు సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి ప్రారంభించిన పరిశోధన ఈ దిశగా పునాది వేసింది. విజయరాఘవాచార్యులు శాసన పాఠాలను, వాటి అనువాదాలను, సారాంశాలను, సూచికలను సంపుటాలుగా అందించారు. వీరరాఘవాచార్యులు వాటి ఆధారంగా ఆలయ చరిత్రను విస్తృతంగా పరిశీలించారు.

తిరుమల ఆలయ చరిత్ర శ్రీకృష్ణదేవరాయలతో ప్రారంభం కాలేదు. ఆయనకు అనేక శతాబ్దాల ముందే తిరుమల ప్రసిద్ధ వైష్ణవ పుణ్యక్షేత్రంగా వెలుగొందింది. ఆళ్వారుల దివ్యప్రబంధాలలో తిరువేంగడముడయాన్ ప్రస్తావన కనిపిస్తుంది. ఆలయ శాసనాలలో పల్లవులు, చోళులు, పాండ్యులు, యాదవరాయలు, సాళువ వంశ పాలకులు చేసిన దానాలు నమోదయ్యాయి. క్రీ.శ. పదవ శతాబ్దంలో పల్లవ రాణి సామవై భోగశ్రీనివాసమూర్తిని సమర్పించి, ఆయనకు ఆభరణాలు, ఉత్సవాల నిర్వహణకు అవసరమైన దానాలు చేసినట్లు శాసన ఆధారాలు తెలియజేస్తున్నాయి. క్రీ.శ. 966 ప్రాంతానికి చెందిన ఆమె దానశాసనం తిరుమల ఆలయ చరిత్రలో అత్యంత ముఖ్యమైన ఆధారాలలో ఒకటి. యాదవరాయల కాలంలో కూడా ఆలయ నిర్మాణాలు, విమానానికి బంగారు తాపడం, ఇతర సేవలు జరిగినట్లు శాసనాలు సూచిస్తున్నాయి. అందువల్ల తిరుమల ఆలయాన్ని శ్రీకృష్ణదేవరాయలు నిర్మించాడనే ప్రచారంలో ఉన్న అభిప్రాయం చారిత్రకంగా సరైనది కాదు. ఆయన అప్పటికే ఉన్న మహాక్షేత్రాన్ని విశేషంగా పోషించిన చక్రవర్తి.

విజయనగర సామ్రాజ్య స్థాపన తరువాత తిరుమల ఆలయానికి రాజపోషణ మరింత విస్తరించింది. సంగమ వంశ పాలకులు, తరువాత సాళువ వంశానికి చెందిన సాళువ నరసింహరాయలు ఆలయానికి అనేక సేవలు చేశారు. ముఖ్యంగా సాళువ నరసింహరాయల కాలంలో ఆలయ నైవేద్యాలు, ఉత్సవాలు, మండపాలు, ఇతర ధార్మిక కార్యక్రమాలకు సంబంధించిన దానాలు శాసనాలలో కనిపిస్తున్నాయి. శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలానికి ముందే తిరుమలలో విస్తృతమైన ఆలయ నిర్వహణ వ్యవస్థ ఏర్పడిందని ఇవి తెలియజేస్తున్నాయి. అందువల్ల కృష్ణదేవరాయల దానాలను ఆయన వ్యక్తిగత భక్తికి నిదర్శనాలుగా మాత్రమే కాకుండా అప్పటికే అభివృద్ధి చెందిన ఆలయ ఆర్థిక వ్యవస్థకు ఆయన అందించిన సహకారంగా కూడా చూడాలి.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని పరిపాలించిన తుళువ వంశానికి చెందినవారు. ఆయన తండ్రి తుళువ నరసనాయకుడు, తల్లి నాగాంబిక. తుళువ నరసనాయకుడు విజయనగర సామ్రాజ్యంలో సైనిక, రాజకీయ అధికారాన్ని బలపరిచిన ప్రముఖ నాయకుడు. ఆయన మరణానంతరం వీరనరసింహరాయలు అధికారాన్ని చేపట్టారు. వీరనరసింహరాయలు శ్రీకృష్ణదేవరాయలకు సవతి సోదరుడు. క్రీ.శ. 1509లో వీరనరసింహరాయల మరణానంతరం శ్రీకృష్ణదేవరాయలు విజయనగర సింహాసనాన్ని అధిష్ఠించారు. ఆయన పట్టాభిషేకం క్రీ.శ. 1509 ఆగస్టులో జరిగినట్లు సాధారణంగా చరిత్రకారులు పేర్కొంటారు. అప్పటికి విజయనగర సామ్రాజ్యం అంతర్గత రాజకీయ సమస్యలు, సామంతుల తిరుగుబాట్లు, పొరుగు రాజ్యాల సైనిక ఒత్తిళ్లను ఎదుర్కొంటోంది.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు సింహాసనాన్ని అధిష్ఠించిన తరువాత సామ్రాజ్యాన్ని బలోపేతం చేయడానికి విస్తృతమైన సైనిక చర్యలు చేపట్టారు. ఉమ్మత్తూరు పాలకులపై విజయాలు సాధించి దక్షిణ ప్రాంతాలలో తన అధికారాన్ని స్థిరపరిచారు. తరువాత ఒడిశా గజపతి సామ్రాజ్యం ఆధీనంలో ఉన్న ఆంధ్ర ప్రాంతాలను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడానికి యుద్ధాలు ప్రారంభించారు. క్రీ.శ. 1513లో ఉదయగిరి కోటపై సాగించిన ముట్టడి ఆయన సైనిక జీవితంలో ముఖ్యమైన ఘట్టం. దీర్ఘకాలిక పోరాటం అనంతరం ఉదయగిరిని స్వాధీనం చేసుకున్నారు. తరువాత కొండవీడు, కొండపల్లి తదితర ప్రాంతాలలో విజయాలు సాధించారు. ఈ యుద్ధాల కాలక్రమాన్ని తెలుసుకోవడానికి తిరుమల శాసనాలు ముఖ్యమైన ఆధారాలు. రాజు స్వామివారికి సమర్పించిన దానాలను నమోదు చేసే సందర్భంలో ఆయన సాధించిన విజయాలను కూడా శాసనాలలో ప్రస్తావించారు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయల జీవితంలో తిరుమల శ్రీవేంకటేశ్వరస్వామి ఆరాధనకు విశిష్టమైన స్థానం ఉంది. శాసన పరిశోధనల ఆధారంగా ఆయన తన పరిపాలన కాలంలో ఏడుసార్లు తిరుమలను దర్శించినట్లు చరిత్రకారులు పేర్కొంటారు. ఈ యాత్రలు సాధారణ తీర్థయాత్రలు మాత్రమే కావు. కొన్ని సైనిక విజయాల అనంతరం కృతజ్ఞతలు సమర్పించడానికి జరిగినవి. మరికొన్ని ప్రత్యేకమైన దానాలు, ఆలయ సేవల ఏర్పాట్లతో సంబంధం కలిగి ఉన్నాయి. ప్రతి యాత్రలో రాజు సమర్పించిన కానుకలు, ఆయనతో వచ్చిన దేవేరులు, ఏర్పాటు చేసిన సేవలు వంటి వివరాలను శాసనాల ద్వారా తెలుసుకోవచ్చు.

క్రీ.శ. 1513 ఫిబ్రవరి 10న శ్రీకృష్ణదేవరాయలు మొదటిసారిగా తిరుమలను దర్శించినట్లు శాసనాధారిత ఆలయ చరిత్రలు తెలియజేస్తున్నాయి. ఈ సందర్భంగా స్వామివారికి నవరత్నాలు పొదిగిన బంగారు కిరీటాన్ని సమర్పించారు. ఈ కిరీటంలో అనేక వజ్రాలు, కెంపులు, పచ్చలు, ముత్యాలు, నీలాలు, వైడూర్యాలు పొదిగినట్లు దాన వివరాలలో పేర్కొన్నారు. రాజు సమర్పించిన కానుకలలో ముత్యాలహారాలు, ఇతర రత్నాభరణాలు కూడా ఉన్నాయి. ఈ సందర్శనలో ఆయన దేవేరులు చిన్నాదేవి, తిరుమలాదేవి కూడా పాల్గొన్నారు. చిన్నాదేవి స్వామివారికి పాలు నివేదించడానికి బంగారు పాత్రను సమర్పించగా, తిరుమలాదేవి కూడా బంగారు పాత్రను, ఇతర కానుకలను సమర్పించారు. ఈ దానాలు రాజు మాత్రమే కాకుండా రాజవంశ మహిళలు కూడా ఆలయ సేవలలో స్వతంత్రంగా పాల్గొన్నారని తెలియజేస్తున్నాయి.

శ్రీకృష్ణదేవరాయల దేవేరుల పేర్లు శాసనాలలో కనిపించే విధానం కూడా చారిత్రకంగా ముఖ్యమైనది. చిన్నాదేవిని కొన్ని శాసనాలలో చిన్నాజీ అమ్మ లేదా చిమ్నాజీ అమ్మ అనే రూపాలలో ప్రస్తావించారు. తిరుమలాదేవిని తిరుమలమ్మగా పేర్కొన్నారు. ఈ పేర్లలో కనిపించే భాషాపరమైన మార్పులు శాసనాలు చెక్కబడిన ప్రాంతం, భాష, ఆనాటి నామవ్యవహారాలతో సంబంధం కలిగి ఉన్నాయి. రాజవంశ మహిళల పేర్లను గుర్తించేటప్పుడు తరువాతి కాలపు సాహిత్య రచనలలో కనిపించే పేర్లతో మాత్రమే పోల్చకుండా సమకాలీన శాసనాలను పరిశీలించాలి. విజయరాఘవాచార్యులు సంపాదించిన శాసన సంపుటం ఈ పరిశోధనకు ముఖ్యమైన ఆధారం.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు క్రీ.శ. 1513లోనే రెండవసారి తిరుమలను దర్శించారు. ఈ సందర్భంగా స్వామివారికి, ఉత్సవమూర్తులకు విలువైన ఆభరణాలు సమర్పించినట్లు ఆలయ చరిత్రలు పేర్కొంటున్నాయి. తిరుమలలో మూలవిరాట్టుతో పాటు మలయప్పస్వామి, శ్రీదేవి, భూదేవి ఉత్సవమూర్తులకు ప్రత్యేకమైన ప్రాధాన్యం ఉంది. ఉత్సవమూర్తులను ఆలయ ప్రాకారాలలో, తిరువీధులలో ఊరేగించడం ద్వారా భక్తులకు స్వామివారి దర్శనభాగ్యం కలుగుతుంది. అందువల్ల ఉత్సవమూర్తులకు సమర్పించిన కిరీటాలు, ఆభరణాలు కేవలం అలంకార వస్తువులు మాత్రమే కాకుండా ఆలయ ఉత్సవ సంప్రదాయంలో భాగంగా పరిగణించాలి.

క్రీ.శ. 1513 జూన్‌లో జరిగిన మూడవ దర్శనం సందర్భంగా రాజు స్వామివారికి ఆభరణాలు సమర్పించడంతో పాటు నిత్యనైవేద్యాల నిర్వహణకు గ్రామాలను దానంగా ఇచ్చినట్లు శాసనాధారిత వివరాలు తెలియజేస్తున్నాయి. రాజు దేవేరులు కూడా తమ వంతుగా దానాలు చేశారు. ఈ గ్రామాల నుంచి వచ్చే ఆదాయాన్ని నిర్దిష్టమైన సేవలకు కేటాయించారు. ఒక గ్రామాన్ని దానం చేయడం అంటే ఆ గ్రామంలోని ప్రతి వ్యక్తిని ఆలయానికి అప్పగించడం కాదు. ఆనాటి భూస్వామ్య, ఆదాయ వ్యవస్థ ప్రకారం నిర్దిష్టమైన భూములపై లేదా ఆదాయ వనరులపై హక్కులను ఆలయ సేవల కోసం కేటాయించడం. ఇటువంటి దానాల స్వభావాన్ని తెలుసుకోవడానికి శాసనాలలో ఉపయోగించిన భూకొలతలు, పన్నుల పేర్లు, ఆదాయ సంబంధమైన పదాలను పరిశీలించాలి. సాధు సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి పరిశోధనలలో ఈ ఆర్థిక అంశాలకు విశేషమైన ప్రాధాన్యం ఉంది.

క్రీ.శ. 1514లో శ్రీకృష్ణదేవరాయలు నాలుగవసారి తిరుమలను దర్శించారు. ఈ సందర్భంగా స్వామివారికి ముప్పై వేల బంగారు నాణేలతో కనకాభిషేకం నిర్వహించినట్లు ఆలయ చరిత్రలో పేర్కొన్నారు. స్వామివారికి రత్నాభరణాలు కూడా సమర్పించారు. ఆనాటి విజయనగర సామ్రాజ్యంలో వరహం ముఖ్యమైన బంగారు నాణెం. శాసనాలలో నమోదైన వరహాలు, పణాలు, ఇతర నాణేల పేర్లను ఆధునిక రూపాయలతో నేరుగా పోల్చడం సాధ్యం కాదు. నాణేల బరువు, స్వచ్ఛత, ఆనాటి కొనుగోలు శక్తి, ప్రాంతీయ ద్రవ్య వ్యవస్థను పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. శాసనాలలో కనిపించే సంఖ్యలను పరిశీలించేటప్పుడు ఈ జాగ్రత్త అవసరం.

క్రీ.శ. 1515లో జరిగిన ఐదవ దర్శనం శ్రీకృష్ణదేవరాయల సైనిక విజయాలతో ముడిపడి ఉంది. ఉదయగిరి, కొండవీడు ప్రాంతాలలో విజయాలు సాధించిన అనంతరం ఆయన తిరుమలను దర్శించి స్వామివారికి నవరత్నాలు పొదిగిన మకరతోరణాన్ని, ఇతర ఆభరణాలను సమర్పించినట్లు ఆలయ చరిత్రలు తెలియజేస్తున్నాయి. మకరతోరణం అనేది దేవతామూర్తి చుట్టూ అమర్చే అలంకార ప్రభావళి. దీనిని రత్నాలతో అలంకరించడం ద్వారా స్వామివారి ఉత్సవ వైభవాన్ని పెంచారు. రాజు సాధించిన యుద్ధవిజయాలు, వాటికి కృతజ్ఞతగా చేసిన దానాలు ఒకే చారిత్రక సందర్భంలో నమోదు కావడం ఈ కాలపు శాసనాల ప్రత్యేకత.

తిరుమల ఆలయ రెండవ ప్రాకారంలోని దక్షిణ గోడపై నమోదైన కొన్ని శాసనాలు శ్రీకృష్ణదేవరాయల గజపతి యుద్ధాలకు సంబంధించిన వివరాలను తెలియజేస్తున్నాయి. ఉదయగిరి, కొండవీడు, కొండపల్లి వంటి ప్రాంతాల ప్రస్తావనలు ఆయన సైనిక కార్యక్రమాల కాలక్రమాన్ని పునర్నిర్మించడానికి ఉపయోగపడుతున్నాయి. విజయనగర రాజుల శాసనాలలో రాజు బిరుదులు, విజయాలు, స్వాధీనం చేసుకున్న ప్రాంతాలు, దానాలు కలిపి నమోదు చేయడం సాధారణ సంప్రదాయం. అయితే ఇటువంటి శాసనాలలోని విజయవర్ణనలను పూర్తిగా నిష్పాక్షికమైన యుద్ధ నివేదికలుగా పరిగణించకూడదు. రాజు ప్రతిష్ఠను పెంచే ప్రశంసలు కూడా వాటిలో ఉండవచ్చు. అందువల్ల తిరుమల శాసనాలను సింహాచలం, అమరావతి, ఇతర ప్రాంతాల సమకాలీన శాసనాలతో పోల్చి పరిశీలించడం అవసరం.

శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఒడిశా యాత్రలో సింహాచలం క్షేత్రానికి కూడా విశేషమైన స్థానం ఉంది. వరాహలక్ష్మీనరసింహస్వామి ఆలయంలో ఆయన చేసిన దానాలు, విజయాలకు సంబంధించిన శాసనాలు కనిపిస్తున్నాయి. తిరుమల, సింహాచలం శాసనాలను కలిపి పరిశీలించినప్పుడు రాజు సైనిక యాత్రలతో పాటు ధార్మిక క్షేత్రాలను దర్శించిన విధానం స్పష్టమవుతుంది. విజయనగర చక్రవర్తులకు ఆలయాలు కేవలం వ్యక్తిగత ప్రార్థనా స్థలాలు మాత్రమే కాకుండా సామ్రాజ్యంలోని వివిధ ప్రాంతాలతో ధార్మిక, రాజకీయ సంబంధాలను బలపరిచే కేంద్రాలుగా కూడా పనిచేశాయి.

క్రీ.శ. 1517 జనవరిలో శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఆరవసారి తిరుమలను దర్శించారు. ఈ యాత్రకు సంబంధించి ఆయన దేవేరులతో కలిసి చేసిన పూజలు, సమర్పణలు ఆలయ చరిత్రలో ప్రస్తావించబడ్డాయి. తిరుమల ఆలయ మహాద్వారం సమీపంలో నేటికీ కనిపించే శ్రీకృష్ణదేవరాయలు, తిరుమలాదేవి, చిన్నాదేవి లోహ ప్రతిమలు ఆయనకు ఈ క్షేత్రంతో ఉన్న అనుబంధాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాయి. రాజు చేతులు జోడించి నమస్కరిస్తున్న భంగిమలో ఉండగా, ఆయనకు ఇరువైపులా దేవేరులు నిలిచి ఉంటారు. ఈ ప్రతిమలపై ఉన్న పేర్లు వాటి గుర్తింపుకు ముఖ్యమైన ఆధారాలు. అయితే ప్రతిమలు ప్రస్తుతం ఉన్నాయనే విషయం, అవి ఖచ్చితంగా ఏ తేదీన ప్రతిష్ఠించబడ్డాయనే విషయం వేర్వేరుగా పరిశీలించాలి. సంప్రదాయ ఆలయ చరిత్రలో పేర్కొన్న తేదీలను ప్రత్యక్ష శాసన ఆధారాలతో పోల్చిన తరువాతనే ఖచ్చితమైన నిర్ణయానికి రావాలి.

ఈ ప్రతిమల చారిత్రక ప్రాధాన్యం కేవలం రాజు రూపాన్ని తెలియజేయడంలోనే లేదు. విజయనగర సామ్రాజ్యంలో రాజాధికారం, ధర్మపరిరక్షణ, ఆలయ పోషణ పరస్పరం అనుసంధానించబడ్డాయి. రాజు తన ప్రతిమను దేవాలయంలో ఏర్పాటు చేయించడం ద్వారా స్వామివారి పట్ల తన భక్తిని ప్రకటించడంతో పాటు ఆలయంతో తన రాజవంశానికి ఉన్న శాశ్వత సంబంధాన్ని కూడా తెలియజేశాడని భావించవచ్చు. అయితే ఈ ఉద్దేశాలను రాజు స్వయంగా ప్రకటించిన ప్రత్యక్ష ఆధారాలు లేకుండా ఖచ్చితమైన చారిత్రక సత్యాలుగా పేర్కొనకూడదు. ప్రతిమల భంగిమ, స్థానం, ఆనాటి రాజపోషణ సంప్రదాయం ఆధారంగా చేసే చారిత్రక వ్యాఖ్యానాలుగా పరిగణించాలి.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తిరుమల ఆలయానికి చేసిన అత్యంత ముఖ్యమైన సేవలలో ఆనందనిలయ విమానానికి బంగారు తాపడం చేయించడం ఒకటి. క్రీ.శ. 1518లో ఈ కార్యక్రమానికి సంబంధించిన ఏర్పాట్లు, దానాలు జరిగినట్లు శాసనాధారిత చరిత్రలు తెలియజేస్తున్నాయి. గర్భగృహం పైన ఉన్న విమానం వైష్ణవ ఆలయ సంప్రదాయంలో అత్యంత పవిత్రమైన నిర్మాణం. దానిని సువర్ణమయం చేయించడం గొప్ప ధార్మిక సేవగా పరిగణించబడింది. శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలంలో ఈ కార్యక్రమానికి విశేషమైన రాజపోషణ లభించింది.

అయితే ఆనందనిలయ విమానానికి మొదటిసారిగా బంగారు తాపడం చేయించినది శ్రీకృష్ణదేవరాయలేననే అభిప్రాయం చారిత్రకంగా సరైనది కాదు. ఆయనకు పూర్వమే యాదవరాయల కాలంలో విమానానికి బంగారు తాపడం చేయించినట్లు శాసన ఆధారాలు ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా జటావర్మ సుందరపాండ్యుడు, వీరనరసింహ యాదవరాయల కాలాలకు సంబంధించిన విమాన సేవలను ఆలయ చరిత్రకారులు పరిశీలించారు. ఒక నిర్మాణానికి మొదటిసారిగా బంగారు తాపడం చేయించడం, తరువాత దానిని పునరుద్ధరించడం లేదా మళ్లీ బంగారు తాపడం చేయించడం వేర్వేరు సంఘటనలు. శ్రీకృష్ణదేవరాయల సేవను ఈ చారిత్రక నేపథ్యంలో అర్థం చేసుకోవాలి.

ఆలయ నిర్మాణ చరిత్రను పరిశీలించిన టి.కె.టి. వీరరాఘవాచార్యుల పరిశోధనలో ఈ వ్యత్యాసానికి ప్రత్యేకమైన ప్రాధాన్యం ఉంది. ఆలయంలోని ప్రతి ప్రాకారం, గోపురం, మండపం, విమానం ఒకే కాలంలో నిర్మించబడలేదు. వివిధ శతాబ్దాలలో వేర్వేరు రాజులు, దాతలు నిర్మాణాలు చేపట్టారు. కొన్ని నిర్మాణాలు తరువాతి కాలంలో మరమ్మతులకు, పునర్నిర్మాణాలకు లోనయ్యాయి. అందువల్ల ఒక నిర్మాణంపై తరువాతి రాజు శాసనం కనిపించినంత మాత్రాన ఆ నిర్మాణాన్ని మొదటగా ఆయనే నిర్మించాడని నిర్ణయించలేము. ఈ సూత్రం తిరుమల ఆలయ నిర్మాణ చరిత్రను అర్థం చేసుకోవడానికి అత్యంత ముఖ్యమైనది.

శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలంలో ఆలయ నిత్యసేవలకు కూడా విశేషమైన ఆర్థిక సహాయం లభించింది. నైవేద్యాలు, దీపారాధన, పూలమాలలు, ప్రత్యేక ఉత్సవాలు, ఇతర సేవల నిర్వహణకు నగదు, భూములు, గ్రామాల ఆదాయాన్ని కేటాయించారు. కొన్ని శాసనాలలో దానం చేసిన గ్రామం పేరు, ఆదాయ పరిమాణం, ఆ ఆదాయంతో నిర్వహించాల్సిన సేవ, సంబంధిత అధికారుల బాధ్యతలు నమోదు చేయబడ్డాయి. ఈ వివరాలు ఆలయ ఆర్థిక వ్యవస్థలో ఉన్న క్రమబద్ధతను తెలియజేస్తున్నాయి. అయితే దానం చేసిన ప్రతి గ్రామం నుంచి ఆదాయం నిరంతరం ఎలాంటి అంతరాయం లేకుండా అందిందని భావించకూడదు. తరువాతి కాలపు శాసనాలలో కొన్ని దానాల పునరుద్ధరణలు, సేవల నిర్వహణలో మార్పులు కనిపిస్తాయి. ఇవి ఆలయ ఆర్థిక వ్యవస్థ కాలానుగుణంగా మారుతూ వచ్చిందని సూచిస్తున్నాయి.

శ్రీకృష్ణదేవరాయల జీవితంలో క్రీ.శ. 1520లో జరిగిన రాయచూరు యుద్ధం అత్యంత ముఖ్యమైనది. బీజాపూర్ ఆదిల్‌షాహీ సైన్యంపై సాధించిన ఈ విజయం ఆయన సైనిక ప్రతిష్ఠను మరింత పెంచింది. విజయనగర సామ్రాజ్యం ఆర్థికంగా, సైనికంగా బలంగా ఉన్న కాలమది. పోర్చుగీసు యాత్రికులు డొమింగో పేస్, ఫెర్నావో నూనిజ్ రచనలలో విజయనగర సామ్రాజ్య వైభవం, రాజధాని సంపద, సైనిక వ్యవస్థ, రాజు వ్యక్తిత్వానికి సంబంధించిన వివరాలు కనిపిస్తాయి. అయితే వీరి రచనలన్నీ ప్రత్యక్షంగా చూసిన సంఘటనల ఆధారంగా మాత్రమే రూపొందలేదు. కొన్ని వివరాలు వారు విన్న కథనాలపై ఆధారపడి ఉన్నాయి. అందువల్ల వాటిని కూడా సమకాలీన శాసనాలతో పోల్చి పరిశీలించాలి.

క్రీ.శ. 1521 ఫిబ్రవరి 17న శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఏడవసారి తిరుమలను దర్శించినట్లు ఆలయ చరిత్రలు పేర్కొంటున్నాయి. ఇదే ఆయన చివరిగా నమోదైన తిరుమల యాత్రగా పరిగణించబడుతోంది. ఈ సందర్భంగా స్వామివారికి రత్నాలు పొదిగిన పీతాంబరం, విలువైన ఆభరణాలు, ఇతర కానుకలు, పదివేల వరహాలు సమర్పించినట్లు శాసనాధారిత వివరాలు తెలియజేస్తున్నాయి. తిరుమలాదేవి కూడా స్వామివారికి రత్నాలు పొదిగిన పతకాన్ని సమర్పించారు. ఈ దానాలు రాజు తన పరిపాలన చివరి దశలో కూడా తిరుమల ఆలయంతో ఉన్న సంబంధాన్ని కొనసాగించినట్లు తెలియజేస్తున్నాయి. అయితే క్రీ.శ. 1521 తరువాత ఆయన తిరుమలను అసలు దర్శించలేదని ఖచ్చితంగా చెప్పలేము. తరువాతి దర్శనానికి సంబంధించిన శాసన ఆధారాలు ప్రస్తుతం గుర్తించబడలేదని మాత్రమే చెప్పడం చారిత్రకంగా సముచితం.

శ్రీకృష్ణదేవరాయల కుటుంబ చరిత్రలో ఆయన కుమారుడు తిరుమలరాయకు సంబంధించిన సంఘటనలు ప్రత్యేకమైనవి. రాజుకు కుమారుడు జన్మించడం, అతడిని యువరాజుగా ప్రకటించడం, కొద్ది కాలానికే అతడు మరణించడం వంటి సంఘటనలు తరువాతి చారిత్రక రచనలలో కనిపిస్తున్నాయి. కుమారుడి మరణం తరువాత మంత్రి తిమ్మరుసుపై అనుమానాలు ఏర్పడి, అతడికి శిక్ష విధించబడిందనే కథనం ప్రసిద్ధి చెందింది. అయితే ఈ సంఘటనలలోని ప్రతి వివరాన్ని సమకాలీన శాసనాలు నిర్ధారించడం లేదు. రాజు కుటుంబ సభ్యుల పేర్లు, వారి స్థానం, రాజ్యాధికారానికి సంబంధించిన కొన్ని అంశాలను శాసనాలు తెలియజేసినప్పటికీ, వ్యక్తిగత కుట్రలు, సంభాషణలు, శిక్షల వెనుక ఉన్న ఉద్దేశాలను నిర్ధారించడానికి ఇతర ఆధారాలు అవసరం.

శ్రీకృష్ణదేవరాయల జీవితానికి సంబంధించిన అత్యంత ప్రసిద్ధ కథలలో వీరనరసింహరాయలు తన మరణానికి ముందు కృష్ణదేవరాయల కళ్లను తీయించమని తిమ్మరుసును ఆదేశించాడనే కథ ఒకటి. తిమ్మరుసు మేక కళ్లను చూపించి కృష్ణదేవరాయలను రక్షించాడని చెబుతారు. ఈ కథ రాయవాచకం వంటి తరువాతి కాలపు రచనల ద్వారా ప్రసిద్ధి చెందింది. కానీ ఈ సంఘటనను నిర్ధారించే సమకాలీన శాసన ఆధారాలు లేవు. కృష్ణదేవరాయలు క్రీ.శ. 1509లో సింహాసనాన్ని అధిష్ఠించిన విషయం నిర్ధారితమైనప్పటికీ, దానికి ముందు జరిగినట్లు చెప్పే ఈ నాటకీయ సంఘటనను నిర్ధారిత చరిత్రగా పరిగణించలేము. అదే సమయంలో శాసనాలలో ఈ కథ ప్రస్తావించబడలేదనే కారణంతో మాత్రమే అది పూర్తిగా అసత్యమని నిరూపించబడిందని చెప్పడం కూడా సరైన పద్ధతి కాదు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయల దేవేరుల విషయంలో కూడా చరిత్ర, సాహిత్యం, జానపద సంప్రదాయాలను వేరు చేయాలి. తిరుమలాదేవి, చిన్నాదేవి పేర్లు తిరుమల శాసనాలలో కనిపిస్తున్నాయి. వీరిద్దరూ స్వామివారికి చేసిన దానాలు చారిత్రకంగా ముఖ్యమైనవి. కానీ చిన్నాదేవి పూర్వజీవితం, ఆమెతో రాజు వివాహానికి సంబంధించిన కథలు, ఆమెను ఇతర పేర్లతో అనుసంధానించే కథనాలు అన్నీ ఒకే స్థాయి చారిత్రక ఆధారాలు కలిగినవి కావు. ముఖ్యంగా తరువాతి కాలపు నాటకాలు, నవలలు, జానపద కథల ఆధారంగా రాజు కుటుంబ చరిత్రను నిర్ణయించకూడదు. సమకాలీన శాసనాలలో కనిపించే పేర్లు, బిరుదులు, దానాలు, కుటుంబ సంబంధాలకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి.

శ్రీకృష్ణదేవరాయల తండ్రి, సోదరుల వివరాలలో కూడా కొన్ని తరువాతి కాలపు రచనలలో అసంగతులు కనిపిస్తాయి. తుళువ నరసనాయకుడు ఆయన తండ్రి, నాగాంబిక ఆయన తల్లి అని సమకాలీన ఆధారాలు తెలియజేస్తున్నాయి. వీరనరసింహరాయలు ఆయన సవతి సోదరుడు. ఈ కుటుంబ సంబంధాలను పరిశీలించడానికి తిరుమల శాసనాలతో పాటు ఇతర ప్రాంతాల శాసనాలు, ఆముక్తమాల్యద, పారిజాతాపహరణం వంటి రచనలు ఉపయోగపడుతున్నాయి. ఒక సాహిత్య గ్రంథంలో రాజు కుటుంబ సంబంధం భిన్నంగా పేర్కొనబడితే, దానిని సమకాలీన ఆధారాలతో పోల్చి చూడాలి. ఈ విధంగా శాసన పరిశోధనలు చరిత్రలో ఏర్పడిన కొన్ని అపోహలను సరిచేయడానికి ఉపయోగపడుతున్నాయి.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తిరుమల ఆలయానికి సమర్పించిన ఆభరణాలన్నీ నేటికీ అదే రూపంలో ఉన్నాయనే అభిప్రాయాన్ని కూడా జాగ్రత్తగా పరిశీలించాలి. శాసనాలలో కిరీటాలు, పతకాలు, రత్నాలు, బంగారు పాత్రలు, వస్త్రాలు, నాణేలు నమోదు చేయబడ్డాయి. కానీ శతాబ్దాల కాలంలో ఆలయ ఆభరణాల భద్రపరచడం, మరమ్మతులు, పునర్నిర్మాణాలు, వినియోగంలో మార్పులు జరిగి ఉండవచ్చు. ఒక ఆభరణం శాసనంలో నమోదై ఉండటం వల్ల అది నేటికీ అదే రూపంలో ఉన్నట్లు నిర్ధారించలేము. అలాగే ప్రస్తుతం కనిపించకపోవడం వల్ల అది తప్పనిసరిగా దొంగిలించబడిందని నిర్ణయించలేము. ఈ అంశాన్ని పరిశీలించడానికి శాసనాలతో పాటు ఆలయ ఆభరణాల జాబితాలు, పరిపాలనా రికార్డులు, తరువాతి కాలపు నివేదికలు అవసరం.

తిరుమల ఆలయ శాసనాలు తెలియజేసే మరొక ముఖ్యమైన విషయం ఆలయ పరిపాలనలో జరిగిన పరిణామం. టి.కె.టి. వీరరాఘవాచార్యులు తన పరిశోధనలో పల్లవుల కాలంలోని శ్రీకార్యకర్తల వ్యవస్థ, తిరుచానూరు గ్రామసభతో సంబంధం కలిగిన సభైయార్ల నిర్వహణ, యాదవరాయల కాలంలోని స్థానత్తార్ల వ్యవస్థ, తరువాత ధార్మిక, లౌకిక వ్యవహారాల నిర్వహణలో ఏర్పడిన విభజనను వివరించారు. ఈ వ్యవస్థలు ఒకేసారి ఏర్పడలేదు. ఆలయ ఆదాయం, ఆరాధనా కార్యక్రమాలు, దాతల సంఖ్య, సామాజిక సంబంధాలు పెరుగుతున్న కొద్దీ పరిపాలనలో మార్పులు వచ్చాయి. శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలంలో జరిగిన దానాలను అర్థం చేసుకోవడానికి ఈ నేపథ్యం చాలా ముఖ్యం. ఆయన కొత్తగా ఆలయ పరిపాలనను ప్రారంభించలేదు. అప్పటికే కొనసాగుతున్న వ్యవస్థకు విస్తృతమైన రాజపోషణ అందించారు.

తిరుమల ఆలయ శాసనాలలో తమిళ భాషకు ఉన్న ప్రాధాన్యం కూడా ప్రత్యేకంగా గమనించాలి. తెలుగు ప్రాంతంలో ఉన్న ఆలయమైనప్పటికీ, అనేక శతాబ్దాలుగా కొనసాగిన ఆలయ పరిపాలన, దక్షిణ భారత వైష్ణవ సంప్రదాయాల ప్రభావంతో అధిక సంఖ్యలో శాసనాలు తమిళంలో చెక్కబడ్డాయి. విజయనగర కాలంలో తెలుగు, కన్నడ భాషలలో కూడా శాసనాలు కనిపిస్తున్నాయి. శ్రీకృష్ణదేవరాయల కొన్ని దానాలు వివిధ భాషలలో నమోదు కావడం ఈ భాషా వైవిధ్యాన్ని తెలియజేస్తుంది. అయితే శాసనం చెక్కబడిన భాష ఆధారంగా మాత్రమే రాజు మాతృభాషను లేదా జాతి సంబంధాన్ని నిర్ణయించడం సరైన చారిత్రక పద్ధతి కాదు. రాజవంశ నేపథ్యం, రాజసభలో ఉపయోగించిన భాషలు, సాహిత్యపోషణ, పరిపాలనా అవసరాలను వేర్వేరుగా పరిశీలించాలి.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తెలుగు భాషకు చేసిన సేవలు అపూర్వమైనవి. ఆయన రచించిన ఆముక్తమాల్యద తెలుగు సాహిత్యంలో గొప్ప ప్రబంధాలలో ఒకటి. ఈ కావ్యంలో గోదాదేవి, శ్రీరంగనాథుని దివ్యచరిత్రతో పాటు రాజధర్మం, పరిపాలన, ప్రజల సంక్షేమానికి సంబంధించిన ఆలోచనలు కనిపిస్తాయి. ఒక రాజు సాహిత్యాన్ని పోషించడమే కాకుండా స్వయంగా మహాకావ్యాన్ని రచించడం ఆయన వ్యక్తిత్వంలోని విశిష్టమైన అంశం. అయితే ఆముక్తమాల్యదలో కనిపించే ప్రతి రాజకీయ అభిప్రాయాన్ని ఆయన పరిపాలనలో యథాతథంగా అమలు చేసిన విధానంగా భావించకూడదు. సాహిత్యంలో వ్యక్తమైన ఆదర్శాలను చారిత్రక పరిపాలనా ఆధారాలతో పోల్చి పరిశీలించాలి.

శ్రీకృష్ణదేవరాయల జీవితానికి సంబంధించిన మరొక ముఖ్యమైన చారిత్రక అంశం ఆయన చివరి సంవత్సరాలు. క్రీ.శ. 1520 తరువాత సామ్రాజ్యం సైనికంగా బలంగా ఉన్నప్పటికీ, రాజవంశ వారసత్వానికి సంబంధించిన సమస్యలు ఏర్పడ్డాయి. యువరాజు తిరుమలరాయ మరణం, తిమ్మరుసుతో సంబంధం ఉన్న కథనాలు, రాజు ఆరోగ్య పరిస్థితి వంటి అంశాలు తరువాతి చరిత్రలో ప్రస్తావించబడ్డాయి. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు క్రీ.శ. 1529లో మరణించారు. ఆయన తరువాత అచ్యుతదేవరాయలు విజయనగర సింహాసనాన్ని అధిష్ఠించారు. అయితే శ్రీకృష్ణదేవరాయల మరణానికి సంబంధించిన ఖచ్చితమైన వైద్య కారణాలు, ఆయన చివరి రోజులలో జరిగిన వ్యక్తిగత సంఘటనల గురించి ప్రసిద్ధి చెందిన కథలన్నింటికీ సమకాలీన శాసన ఆధారాలు లేవు. అందువల్ల వాటిని నిర్ధారిత చరిత్రగా పేర్కొనడం సముచితం కాదు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయల అనంతరం అచ్యుతదేవరాయలు కూడా తిరుమల ఆలయానికి విశేషమైన సేవలు చేశారు. ఆయన కాలానికి సంబంధించిన శాసనాలు ప్రత్యేక సంపుటంగా ప్రచురించబడ్డాయి. తరువాత సదాశివరాయలు, ఆరవీడు వంశ పాలకులు కూడా ఆలయానికి దానాలు చేశారు. ఈ నిరంతర రాజపోషణ వల్ల తిరుమల ఆలయం ఒక రాజు లేదా ఒక వంశం ఆధారంగా మాత్రమే అభివృద్ధి చెందలేదని తెలుస్తుంది. అనేక రాజవంశాలు, స్థానిక పాలకులు, అధికారులు, సామాన్య భక్తుల సహకారంతో శతాబ్దాలపాటు అభివృద్ధి చెందింది. ఈ సుదీర్ఘ చరిత్రలో శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలం అత్యంత వైభవోపేతమైన అధ్యాయాలలో ఒకటి.

శాసన పరిశోధనల వల్ల వెలుగులోకి వచ్చిన అత్యంత ముఖ్యమైన సత్యం ఏమిటంటే తిరుమల ఆలయ చరిత్రను కేవలం రాజులు సమర్పించిన బంగారం, ఆభరణాల చరిత్రగా చూడకూడదు. ఆలయానికి సంబంధించిన ప్రతి దానం వెనుక ఒక ఆర్థిక, సామాజిక, ధార్మిక వ్యవస్థ ఉంది. గ్రామాల నుంచి వచ్చే ఆదాయాన్ని నైవేద్యాలకు వినియోగించడం వల్ల వ్యవసాయ ఉత్పత్తులు ఆలయంతో అనుసంధానించబడ్డాయి. ఉత్సవాల నిర్వహణకు పూలు, వస్త్రాలు, సంగీతం, వాహనాలు, ఇతర సామగ్రి అవసరమయ్యేవి. దీనివల్ల వివిధ వృత్తులవారికి ఆలయంతో సంబంధం ఏర్పడింది. ఆలయం ఆధ్యాత్మిక కేంద్రంగా మాత్రమే కాకుండా స్థానిక ఆర్థిక కార్యకలాపాలకు ముఖ్యమైన కేంద్రంగా కూడా పనిచేసింది. సాధు సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి సేకరించిన శాసనాలు, విజయరాఘవాచార్యులు సంపాదించిన సంపుటాలు, వీరరాఘవాచార్యుల సామాజిక ఆర్థిక విశ్లేషణ ఈ విషయాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి సహాయపడుతున్నాయి.

ఈ ముగ్గురు పరిశోధకుల కృషిలో ఒక ముఖ్యమైన వ్యత్యాసం ఉంది. సాధు సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి ప్రధానంగా శాసనాలను సేకరించి, చదివి, వాటి చారిత్రక సమాచారాన్ని వెలుగులోకి తీసుకువచ్చారు. వి. విజయరాఘవాచార్యులు శాసనాలను కాలక్రమంలో సంపాదించి, అనువాదాలు, సారాంశాలు, సూచికలతో పరిశోధకులకు అందుబాటులోకి తీసుకువచ్చారు. టి.కె.టి. వీరరాఘవాచార్యులు ఆ శాసనాలను ఆలయ నిర్మాణం, ఆరాధన, పరిపాలన, సామాజిక ఆర్థిక పరిణామాలతో అనుసంధానించి విస్తృతమైన చారిత్రక అవగాహనను అందించారు. తరువాత డాక్టర్ ఎన్. రమేశన్ తన The Tirumala Temple గ్రంథంలో ఈ పూర్వ పరిశోధనలను సమీక్షించి, ఆలయ నిర్మాణాలు, శిల్పాలు, శాసనాలు, పరిపాలనా చరిత్రను సమన్వయపరిచారు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయల తిరుమల శాసనాలు ఆయన వ్యక్తిత్వంలోని అనేక కోణాలను మన ముందుంచుతున్నాయి. సైనిక విజయాలు సాధించిన చక్రవర్తిగా, సామ్రాజ్యాన్ని బలోపేతం చేసిన పాలకుడిగా, సాహిత్యాన్ని పోషించిన కవిగా, స్వామివారికి విలువైన ఆభరణాలు సమర్పించిన భక్తుడిగా, ఆలయ సేవల నిర్వహణకు శాశ్వత ఆదాయ వనరులు ఏర్పాటు చేసిన దాతగా ఆయన చరిత్రలో నిలిచారు. ఆయన భక్తిని, దానశీలతను అర్థం చేసుకోవడానికి శాసనాలు ప్రత్యక్ష ఆధారాలు అందిస్తున్నాయి. అయితే ఆయన జీవితానికి సంబంధించిన ప్రతి ప్రసిద్ధ కథను చారిత్రక సత్యంగా స్వీకరించకుండా, సమకాలీన ఆధారాలతో పరిశీలించడం అవసరం.

విజయనగర సామ్రాజ్యం కాలగర్భంలో కలిసిపోయింది. ఒకప్పుడు అపారమైన సంపదతో, వైభవంతో వెలుగొందిన విజయనగర రాజధాని నేడు చారిత్రక శిథిలాల రూపంలో కనిపిస్తోంది. కానీ తిరుమల శ్రీవేంకటేశ్వరస్వామి సన్నిధిలో శ్రీకృష్ణదేవరాయలు సమర్పించిన దానాలను నమోదు చేసిన శాసనాలు, ఆయన దేవేరులతో కూడిన ప్రతిమలు ఇప్పటికీ ఆ మహాచక్రవర్తి చరిత్రను గుర్తుచేస్తున్నాయి. రాజ్యాధికారానికి కాలపరిమితి ఉన్నప్పటికీ, ప్రజోపయోగకరమైన సేవలకు, ధార్మిక దానాలకు చరిత్రలో శాశ్వత స్థానం లభించవచ్చని ఆయన జీవితం తెలియజేస్తుంది. తిరుమల ఆలయ గోడలపై చెక్కబడిన శాసనాలు ఈ చరిత్రకు ప్రత్యక్ష సాక్ష్యాలుగా నిలిచాయి.

ఈ వ్యాసానికి ప్రధానంగా పరిగణించిన పరిశోధనా గ్రంథాలు సాధు సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి రచించిన Report on the Inscriptions of the Devasthanam Collection with Illustrations, 1930; పండిత వి. విజయరాఘవాచార్యులు అనువదించి సంపాదించిన Tirumala Tirupati Devasthanam Epigraphical Series, Volume III – Inscriptions of Krishnaraya's Time, from 1509 A.D. to 1531 A.D., 1935; టి.కె.టి. వీరరాఘవాచార్యులు రచించిన History of Tirupati – The Thiruvengadam Temple, మొదటి, రెండవ సంపుటాలు, 1953; డాక్టర్ ఎన్. రమేశన్ రచించిన The Tirumala Temple; ఎస్. కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ రచించిన History of Tirupati, Sources of Vijayanagar History; వి. రంగాచార్య రచించిన A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency; భారత పురావస్తు శాఖ ప్రచురించిన శాసన నివేదికలు; తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం ప్రచురించిన ఆలయ చరిత్ర గ్రంథాలు. వీటిలో సాధు సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి, విజయరాఘవాచార్యులు, వీరరాఘవాచార్యుల రచనలు ఈ పరిశోధనకు అత్యంత ముఖ్యమైన ప్రాథమిక, విశ్లేషణాత్మక ఆధారాలు.

చారిత్రక పరిశోధనలో శాసనాలు నిర్ధారించిన విషయాలు, శాసనాల ఆధారంగా చరిత్రకారులు చేసిన వ్యాఖ్యానాలు, సాహిత్య గ్రంథాలలోని కథనాలు, తరువాతి కాలంలో ఏర్పడిన జానపద విశ్వాసాలు ఒకే స్థాయి ఆధారాలు కావు. శ్రీకృష్ణదేవరాయల చరిత్రను సమగ్రంగా అర్థం చేసుకోవడానికి ఈ వ్యత్యాసాన్ని గుర్తించడం అత్యంత అవసరం. తిరుమల శాసనాల గొప్పదనం కూడా ఇందులోనే ఉంది. అవి కేవలం గతాన్ని గుర్తుచేసే రాతలు మాత్రమే కాదు. చరిత్రలో నిజాన్ని, కథనాన్ని, విశ్వాసాన్ని వేరు చేసి తెలుసుకోవడానికి సహాయపడే అమూల్యమైన సాక్ష్యాలు.