షిర్డీ సాయిబాబా జీవిత చరిత్ర

శ్రీ షిర్డీ సాయిబాబా జీవిత చరిత్ర – ఆధ్యాత్మిక ప్రస్థానం, సమకాలీన మహనీయులు, గురుతత్త్వం, సాయిభక్తి వ్యాప్తి

భారతదేశ ఆధ్యాత్మిక చరిత్రలో మతాలకు, కులాలకు, సంప్రదాయాలకు అతీతంగా ప్రేమను, మానవత్వాన్ని, గురుభక్తిని, సర్వమత సమన్వయాన్ని బోధించిన మహనీయులలో శ్రీ షిర్డీ సాయిబాబా విశిష్టమైన స్థానాన్ని పొందారు. మహారాష్ట్రలోని షిర్డీ అనే చిన్న గ్రామాన్ని ప్రపంచప్రసిద్ధ ఆధ్యాత్మిక క్షేత్రంగా తీర్చిదిద్దిన ఈ మహాయోగి జీవితం నిరాడంబరత, వైరాగ్యం, కరుణ, ఆత్మజ్ఞానాల సమన్వయం. హిందువులు ఆయనను సద్గురువుగా, దత్తాత్రేయ స్వరూపంగా ఆరాధించగా, ముస్లిం భక్తులు పవిత్ర ఫకీరుగా గౌరవించారు. శ్రద్ధ, సబూరి అనే రెండు మహత్తరమైన విలువలను ఆధ్యాత్మిక సాధనకు పునాదులుగా బోధించిన బాబా, భగవంతుడు ఒక్కడేనని, ఆయనను చేరుకునే మార్గాలు అనేకమని తమ జీవితం ద్వారా చాటిచెప్పారు. సమస్త జీవులలోనూ ఒకే దివ్యచైతన్యం వ్యాపించి ఉందని, ఆకలితో ఉన్నవారికి అన్నం పెట్టడం, బాధలో ఉన్నవారిని ఆదుకోవడం, ఇతరుల విశ్వాసాలను గౌరవించడం నిజమైన దైవారాధనలో భాగాలని బోధించారు.

సాయిబాబా జననం, తల్లిదండ్రులు, జన్మస్థలం, బాల్యం గురించి నిర్ధారితమైన చారిత్రక సమాచారం అందుబాటులో లేదు. సాధారణంగా ఆయన జననం సుమారు 1838 ప్రాంతంలో జరిగి ఉండవచ్చని భావిస్తారు. మహారాష్ట్రలోని పాథ్రీ గ్రామంలో జన్మించారని, బాల్యంలో ఒక ఫకీరు వద్ద పెరిగారని, తరువాత వెంకూసా అనే గురువు వద్ద ఆధ్యాత్మిక శిక్షణ పొందారని కొన్ని సంప్రదాయ కథనాలు పేర్కొంటాయి. అయితే ఈ వివరాలను నిర్ధారించే సమకాలీన ఆధారాలు లేవు. బాబా కూడా తమ జన్మవృత్తాంతాన్ని స్పష్టంగా వెల్లడించలేదు. ఆయన జన్మరహస్యం కన్నా ఆయన బోధించిన ఆధ్యాత్మిక సత్యాలకే భక్తులు ప్రాధాన్యమిచ్చారు.

సుమారు 1854 ప్రాంతంలో పదహారేళ్ల యువకుడిగా సాయిబాబా మొదటిసారి షిర్డీలో కనిపించారు. గ్రామంలోని ఒక వేపచెట్టు క్రింద తీవ్రమైన ధ్యానంలో నిమగ్నమై, ఎండ, వాన, చలి వంటి ద్వంద్వాలను లెక్కచేయకుండా ఏకాంతంగా నివసించేవారు. అంత చిన్న వయస్సులో ఆయన వైరాగ్యం, తపోనిష్ఠ గ్రామస్థులను ఆశ్చర్యపరిచాయి. ఆ వేపచెట్టు పరిసరాలు తరువాత గురుస్థానంగా ప్రసిద్ధి చెందాయి. కొంతకాలం తరువాత షిర్డీ నుంచి వెళ్లిపోయిన బాబా, సుమారు 1858లో ధూప్ గ్రామానికి చెందిన చాంద్ పాటిల్ కుటుంబ వివాహబృందంతో కలిసి తిరిగి వచ్చారు. ఖండోబా ఆలయం సమీపంలో వివాహబృందం దిగినప్పుడు ఆలయ పూజారి మహల్సాపతి ఆ యువ ఫకీరును చూసి యా సాయి అని సంబోధించారు. అప్పటినుంచి ఆయన సాయి అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందారు. ఈ రెండవ రాక తరువాత బాబా జీవితాంతం షిర్డీలోనే నివసించారు.

ప్రారంభంలో వేపచెట్టు క్రింద నివసించిన బాబా తరువాత ఒక పాడుబడిన మసీదును తమ నివాసంగా చేసుకున్నారు. ఆ మసీదే ద్వారకామాయిగా ప్రసిద్ధి చెందింది. మసీదులో నివసిస్తూ హిందూ సంప్రదాయంలోని ద్వారక పేరును ఉపయోగించడం ఆయన మతసామరస్య దృక్పథానికి నిదర్శనం. ద్వారకామాయిలో నిరంతరం ధుని అనే పవిత్ర అగ్నిని వెలిగించి, దాని నుంచి లభించే బూడిదను ఊదీగా భక్తులకు ప్రసాదించేవారు. ఈ ఊదీ భౌతిక ప్రపంచంలోని సమస్త పదార్థాలు నశ్వరమైనవని, శరీరం శాశ్వతం కాదని, ఆత్మజ్ఞానమే జీవిత పరమార్థమని గుర్తుచేసే ఆధ్యాత్మిక సంకేతం. ఊదీ ద్వారా రోగాలు నయమయ్యాయని, ఆపదలు తొలగిపోయాయని భక్తులు తమ అనుభవాలుగా వివరించారు. ఈ సంఘటనలు సాయిభక్తి సంప్రదాయంలో దివ్యలీలలుగా ప్రసిద్ధి చెందాయి.

బాబా జీవనవిధానం అత్యంత నిరాడంబరమైనది. తలకు వస్త్రం చుట్టుకొని, పొడవైన కఫ్నీ ధరించి, చేతిలో సటకా అనే చిన్న కర్రను పట్టుకొని తిరిగేవారు. గ్రామంలోని కొన్ని ఇళ్లకు వెళ్లి భిక్ష స్వీకరించేవారు. బాయజాబాయి అనే భక్తురాలు ఆయనను ఎంతో ప్రేమతో ఆదరించేవారు. ఆమె కుమారుడు తాత్యా కోటే పాటిల్ బాబాకు అత్యంత సన్నిహితుడయ్యాడు. భిక్షగా లభించిన ఆహారాన్ని ఇతరులతోపాటు కుక్కలు, పిల్లులు, పక్షులకు కూడా పంచేవారు. బాబా స్వయంగా పెద్ద పాత్రలలో అన్నం, పప్పు, ఇతర ఆహారపదార్థాలను వండి పేదలకు, భక్తులకు అన్నదానం చేసేవారు. భక్తులు సమర్పించిన దక్షిణను తమ కోసం కూడబెట్టుకోకుండా అవసరంలో ఉన్నవారికి పంచేవారు. దక్షిణ స్వీకరించడం ద్వారా భక్తులలోని లోభం, ధనాసక్తి, అహంకారాలను తొలగించడమే ఆయన ఉద్దేశమని భక్తులు భావించేవారు.

సాయిబాబా బోధనలలో శ్రద్ధ, సబూరి అత్యంత ప్రధానమైనవి. శ్రద్ధ అంటే భగవంతునిపై, గురువుపై అచంచలమైన విశ్వాసం. సబూరి అంటే సహనం, ఓర్పు, ఫలితాల కోసం తొందరపడకుండా స్థిరచిత్తంతో సాధన కొనసాగించడం. అల్లా మాలిక్ అని తరచుగా పలుకుతూ సమస్త జగత్తుకు యజమాని భగవంతుడొక్కడేనని తెలియజేసేవారు. సబ్‌కా మాలిక్ ఏక్ అనే భావన ఆయన సమన్వయ దృష్టిని ప్రతిబింబిస్తుంది. భగవద్గీత, ఉపనిషత్తులలోని ఆధ్యాత్మిక విషయాలను నానాసాహెబ్ చాందోర్కర్ వంటి పండితులతో చర్చించేవారు. జ్ఞానం అంటే కేవలం గ్రంథాలను చదవడం కాదని, అజ్ఞానాన్ని తొలగించి ఆత్మస్వరూపాన్ని అనుభవించడమని బోధించారు. గురుభక్తి, నామస్మరణ, సత్సంగం, నిస్వార్థ కర్మ, ధ్యానం వంటి మార్గాలన్నింటినీ ఆధ్యాత్మిక పురోగతికి అనుకూలమైనవిగా భావించారు.

సాయిబాబా జీవించి ఉన్న కాలంలో అనేకమంది సాధుసంతులు, యోగులు, పండితులు, ప్రముఖ ప్రజానాయకులు ఆయనను దర్శించారు. షిర్డీలో బాబా ప్రారంభకాలంలో దేవీదాస్ అనే సాధువు నివసించేవారు. బాబా ఆయనతో సన్నిహితంగా మెలిగేవారు. తరువాత జానకీదాస్ అనే మరొక సాధువు షిర్డీకి వచ్చి బాబాతో ఆధ్యాత్మిక విషయాలు చర్చించేవారు. పుణతాంబాకు చెందిన గంగాగీర్ మహారాజ్ ఒకసారి బాబా నీటికుండలు మోసుకొని మొక్కలకు నీళ్లు పోస్తుండగా చూసి, సాధారణ ఫకీరులా కనిపిస్తున్న ఆయనలో అసాధారణమైన ఆధ్యాత్మిక ఔన్నత్యాన్ని గుర్తించారు. ఇటువంటి మహనీయుడు నివసించడం షిర్డీ గ్రామానికి గొప్ప అదృష్టమని ప్రశంసించారు. అక్కల్కోట స్వామి సమర్థుల శిష్యులైన ఆనందనాథ్ మహారాజ్ సుమారు 1885లో షిర్డీని సందర్శించి బాబాను అమూల్యమైన వజ్రంతో పోల్చారు. ప్రస్తుతం ఆయన గొప్పతనం అందరికీ తెలియకపోయినా భవిష్యత్తులో ప్రపంచం గుర్తిస్తుందని పేర్కొన్నారు.

దత్తాత్రేయ ఉపాసనకు జీవితాన్ని అంకితం చేసిన శ్రీ వాసుదేవానంద సరస్వతి స్వామివారు, టెంబే స్వామిగా ప్రసిద్ధులు. ఒకసారి రాజమహేంద్రవరంలో గోదావరి తీరాన బస చేసినప్పుడు నాందేడ్‌కు చెందిన పుండలీకరావు అనే న్యాయవాది వారిని దర్శించారు. సంభాషణలో షిర్డీ సాయిబాబా ప్రస్తావన వచ్చినప్పుడు టెంబే స్వామివారు ఒక కొబ్బరికాయను ఇచ్చి షిర్డీలోని తమ సోదరుడైన సాయికి సమర్పించమని కోరారు. ప్రయాణంలో ఆ కొబ్బరికాయ పొరపాటున ఆహారంలో ఉపయోగించబడింది. తరువాత షిర్డీ చేరుకున్న పుండలీకరావును బాబా ఆ కొబ్బరికాయ గురించి అడిగినట్లు భక్తుల సంప్రదాయ కథనం. ఇద్దరు మహనీయులు ప్రత్యక్షంగా కలుసుకున్నట్లు ఆధారాలు లేకపోయినా, పరస్పర ఆధ్యాత్మిక గౌరవానికి ఈ సంఘటన ప్రసిద్ధ ఉదాహరణగా నిలిచింది.

ఉపాసనీ మహారాజ్‌గా ప్రసిద్ధులైన కాశీనాథ్ గోవింద్ ఉపాసనీ 1911 జూన్ 27న తొలిసారి షిర్డీకి వచ్చారు. అప్పటికే ఆధ్యాత్మిక సాధనలో అనేక అనుభవాలు పొందిన ఆయన సాయిబాబా మార్గదర్శనంలో మరింత పరిణతి సాధించారు. బాబా ఆదేశానుసారం షిర్డీలోని ఖండోబా ఆలయంలో ఏకాంత సాధన చేశారు. తరువాత షిర్డీ సమీపంలోని సాకోరిలో ఆశ్రమాన్ని స్థాపించి ప్రముఖ సద్గురువుగా ప్రసిద్ధి చెందారు. హరిద్వార్ ప్రాంతానికి చెందిన సోమదేవ స్వామి కూడా బాబాను దర్శించారు. షిర్డీలో కనిపించిన జెండాలను చూసి మొదట బాబా ఆధ్యాత్మిక స్థాయిపై సందేహించిన ఆయన, ప్రత్యక్ష దర్శనం తరువాత తన అభిప్రాయాన్ని మార్చుకున్నట్లు భక్తిచరిత్ర వివరిస్తుంది. నాథ సంప్రదాయానికి చెందిన శ్రీరామ మారుతి మహారాజ్ 1911 డిసెంబరు 19న షిర్డీకి వచ్చి సుమారు ముప్పై నాలుగు రోజులు నివసించారు. వామనరావు పటేల్ అనే యువకుడు కూడా 1911 డిసెంబరులో బాబాను దర్శించారు. తరువాత ఆయన స్వామి సాయి శరణానందగా ప్రసిద్ధి చెంది సాయిబాబా జీవితాన్ని, బోధనలను ప్రచారం చేశారు.

భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమ ప్రముఖ నాయకుడు లోకమాన్య బాలగంగాధర తిలక్ కూడా సాయిబాబాను దర్శించినట్లు సాయిభక్తి సంప్రదాయంలో పేర్కొంటారు. అయితే ఆయన సందర్శన తేదీ, వివరాల విషయంలో భిన్నమైన కథనాలు ఉన్నాయి. తిలక్‌కు సన్నిహితుడైన ప్రముఖ న్యాయవాది, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు గణేశ్ శ్రీకృష్ణ ఖాపర్డే సాయిబాబాకు భక్తుడు. ఆయన 1910 డిసెంబరులో తొలిసారి షిర్డీకి వచ్చారు. తరువాత కుటుంబంతో కలిసి సుదీర్ఘకాలం అక్కడ నివసించారు. ఖాపర్డే నిర్వహించిన డైరీలో బాబా నిత్యజీవితం, భక్తులతో సంభాషణలు, షిర్డీ పరిస్థితుల గురించి విలువైన సమకాలీన వివరాలు ఉన్నాయి. మరాఠీ కీర్తనకారుడు దాసగణు మహారాజ్ పోలీసు ఉద్యోగాన్ని విడిచిపెట్టి హరికథలు, కీర్తనలు, ఆధ్యాత్మిక ప్రవచనాల ద్వారా బాబా బోధనలను మహారాష్ట్ర అంతటా ప్రచారం చేశారు. నానాసాహెబ్ చాందోర్కర్, కాకాసాహెబ్ దీక్షిత్, బాపూసాహెబ్ బూటీ, హేమాడ్‌పంత్ వంటి ప్రముఖులు కూడా బాబాను ప్రత్యక్షంగా దర్శించి ఆయన సేవలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించారు.

ప్రముఖ ఆధ్యాత్మిక గురువు మెహర్ బాబా కూడా యువకుడిగా షిర్డీ సాయిబాబాను దర్శించినట్లు ఆయన జీవితచరిత్ర సంప్రదాయంలో పేర్కొనబడింది. మెహర్ బాబా ఆధ్యాత్మిక ప్రస్థానంలో హజ్రత్ బాబాజాన్, షిర్డీ సాయిబాబా, ఉపాసనీ మహారాజ్, నారాయణ మహారాజ్, తాజుద్దీన్ బాబా అనే ఐదుగురు మహనీయులకు విశేషమైన స్థానం ఉంది. వీరిని ఆయన సంప్రదాయంలో ఐదుగురు పరిపూర్ణ గురువులుగా గౌరవిస్తారు. అయితే ఈ ఐదుగురు మహనీయులందరూ పరస్పరం ప్రత్యక్షంగా కలుసుకున్నారని భావించకూడదు. సాయిబాబా, మెహర్ బాబాల సమావేశానికి సంబంధించిన వివరాలు ప్రధానంగా మెహర్ బాబా జీవితచరిత్ర సంప్రదాయం ద్వారా ప్రసిద్ధి చెందాయి.

సాయిబాబా జీవితంలో జరిగిన అనేక సంఘటనలను భక్తులు దివ్యలీలలుగా భావిస్తారు. నీటితో దీపాలను వెలిగించడం, భక్తుల మనసులోని ఆలోచనలను గ్రహించడం, దూరప్రాంతాలలో ఉన్నవారికి ఆపద సమయంలో సహాయం చేయడం, వ్యాధులతో బాధపడేవారికి ఊదీ ప్రసాదించడం వంటి కథనాలు ప్రసిద్ధి చెందాయి. ఒకసారి గ్రామంలో కలరా వ్యాధి వ్యాపించినప్పుడు బాబా గోధుమలను విసిరి వాటి పిండిని గ్రామ సరిహద్దుల వద్ద చల్లమని చెప్పిన సంఘటన విశేషంగా చెప్పబడుతుంది. మరొక సందర్భంలో ధుని అగ్నిలో బాబా తమ చేతిని ఉంచి, దూరప్రాంతంలో ప్రమాదంలో ఉన్న శిశువును రక్షించారని భక్తుల కథనం. ఈ లీలలు బాబాపట్ల భక్తుల విశ్వాసాన్ని ప్రతిబింబించే ఆధ్యాత్మిక అనుభవాలుగా ప్రసిద్ధి చెందాయి. బాబా కొన్ని రాత్రులు ద్వారకామాయిలో, మరికొన్ని రాత్రులు చావడిలో విశ్రాంతి తీసుకునేవారు. 1909 డిసెంబరు నుంచి చావడిలో ప్రత్యామ్నాయ రాత్రులలో నిద్రించే సంప్రదాయం స్థిరపడింది. భక్తులు సంగీతం, భజనలు, దీపాలు, పూలమాలలతో బాబాను ఊరేగింపుగా చావడికి తీసుకెళ్లేవారు. ఈ చావడి ఉత్సవం నేటికీ షిర్డీ ఆరాధనా సంప్రదాయంలో ముఖ్యమైన భాగంగా కొనసాగుతోంది.

1918 సెప్టెంబరు చివరి వారంలో సాయిబాబా ఆరోగ్యం క్షీణించింది. ఆహారం తీసుకోవడం తగ్గించి క్రమంగా బలహీనులయ్యారు. 1918 అక్టోబరు 15న విజయదశమి రోజున బాబా మహాసమాధి పొందారు. చివరి సమయంలో తమకు సేవ చేసిన లక్ష్మీబాయి షిండేకు తొమ్మిది నాణేలు అందించిన సంఘటన భక్తులలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైనది. ఈ తొమ్మిది నాణేలను నవవిధ భక్తికి సంకేతాలుగా తరువాతి భక్తిసంప్రదాయం వ్యాఖ్యానించింది. బాబా భౌతికదేహాన్ని బాపూసాహెబ్ బూటీ నిర్మించిన రాతి భవనంలో సమాధి చేశారు. మొదట మురళీధరుని ఆలయంగా భావించిన ఆ భవనం బాబా సమాధిమందిరంగా రూపాంతరం చెందింది. హిందూ, ముస్లిం భక్తులందరూ ఆయన అంత్యక్రియలలో పాల్గొనడం బాబా జీవితాంతం ఆచరించిన మతసామరస్యానికి ప్రతీకగా నిలిచింది.

సాయిబాబా మహాసమాధి అనంతరం ఆయన జీవితాన్ని, బోధనలను, భక్తుల అనుభవాలను సేకరించి గ్రంథరూపంలో ప్రజలకు అందించిన మహనీయుల కృషి సాయితత్త్వ వ్యాప్తిలో అత్యంత కీలకమైనది. గోవింద రఘునాథ్ దాభోల్కర్, హేమాడ్‌పంత్‌గా ప్రసిద్ధులు, బాబాను ప్రత్యక్షంగా దర్శించి ఆయన జీవితసంఘటనలను మరాఠీ ఓవీ ఛందస్సులో శ్రీ సాయి సచ్చరిత్రగా రచించారు. 1922లో ప్రారంభమైన ఈ రచన ఆయన మరణానంతరం సంపూర్ణ గ్రంథంగా వెలువడింది. బి.వి. దేవ్‌గా ప్రసిద్ధులైన బాలకృష్ణ విశ్వనాథ్ దేవ్ సాయి సచ్చరిత్ర చివరి అధ్యాయాన్ని సమకూర్చడంలోను, బాబా భక్తుల అనుభవాలను సేకరించడంలోను విశేషమైన పాత్ర పోషించారు. 1923లో ప్రారంభమైన సాయి లీలా పత్రిక సాయిభక్తుల అనుభవాలు, బోధనలు, ఆధ్యాత్మిక వ్యాసాల ప్రచారానికి ముఖ్యమైన వేదికగా నిలిచింది. గోవింద రఘునాథ్ దాభోల్కర్, బి.వి. దేవ్ వంటి ప్రత్యక్ష భక్తుల కృషి వల్ల బాబా జీవితంలోని అనేక సంఘటనలు తరువాతి తరాలకు అందుబాటులోకి వచ్చాయి. శ్రీ సాయి సచ్చరిత్ర అనేక భారతీయ భాషలలోకి అనువదించబడి, పారాయణ గ్రంథంగా లక్షలాది కుటుంబాలలో స్థానం సంపాదించింది.

సాయితత్త్వాన్ని మహారాష్ట్ర సరిహద్దులు దాటి దేశవ్యాప్తంగా వ్యాప్తి చేయడంలో బి.వి. నరసింహస్వామి చారిత్రకమైన సేవలందించారు. తమిళనాడుకు చెందిన నరసింహస్వామి బాబా మహాసమాధి అనంతరం షిర్డీని సందర్శించి, ఆయనను ప్రత్యక్షంగా దర్శించిన భక్తులను కలుసుకొని, వారి అనుభవాలను, జ్ఞాపకాలను, సమకాలీన వివరాలను సేకరించారు. లైఫ్ ఆఫ్ సాయిబాబా, డివోటీస్ ఎక్స్‌పీరియెన్సెస్ ఆఫ్ శ్రీ సాయిబాబా వంటి గ్రంథాల ద్వారా బాబా జీవితాన్ని విస్తృతంగా పరిచయం చేశారు. 1941లో మద్రాసులో అఖిల భారత సాయి సమాజ్‌ను స్థాపించి సాయిభక్తి ప్రచారానికి సంస్థాగత రూపాన్ని కల్పించారు. ఆయన కృషి వల్ల ముఖ్యంగా దక్షిణ భారతదేశంలో సాయిబాబా గురించి అవగాహన పెరిగి, భజనమండళ్లు, సత్సంగాలు, పారాయణ కార్యక్రమాలు, సాయి మందిరాల స్థాపనకు ప్రేరణ లభించింది. సాయిబాబాను ప్రత్యక్షంగా దర్శించని తరాలకు ఆయన జీవితాన్ని చారిత్రక వివరాలతో పరిచయం చేయడంలో నరసింహస్వామి పరిశోధనలు విశిష్టమైన ప్రాధాన్యాన్ని పొందాయి.

తెలుగునాట సాయితత్త్వ వ్యాప్తిలో ఆచార్య ఎక్కిరాల భరద్వాజ కృషి అత్యంత ప్రభావవంతమైనది. సాయిబాబా జీవితాన్ని, లీలలను, గురుతత్త్వాన్ని లోతుగా అధ్యయనం చేసిన ఆయన శ్రీ సాయిలీలామృతం వంటి రచనల ద్వారా సామాన్యులకు సులభంగా అర్థమయ్యే తెలుగులో బాబా ఆధ్యాత్మిక సందేశాన్ని అందించారు. సాయిబాబాను కేవలం కోరికలు తీర్చే దైవంగా కాకుండా ఆత్మజ్ఞానాన్ని ప్రసాదించే సద్గురువుగా అర్థం చేసుకోవాలని ఆయన వివరించారు. గురుచరిత్ర పారాయణం, సత్సంగం, నామస్మరణ, సద్గురుసేవ వంటి సాధనలకు ప్రాధాన్యమిచ్చారు. ఆయన రచనలు, ఉపన్యాసాలు, శిష్యపరంపర ద్వారా ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో సాయిభక్తి విస్తృతంగా వ్యాపించింది. మహారాష్ట్రలో దాభోల్కర్, బి.వి. దేవ్, దక్షిణ భారతదేశంలో బి.వి. నరసింహస్వామి, తెలుగునాట ఎక్కిరాల భరద్వాజ వంటి మహనీయుల కృషి వల్ల సాయితత్త్వం భాషా, ప్రాంతీయ పరిమితులను అధిగమించింది. ఈ సాహిత్య, ఆధ్యాత్మిక ఉద్యమంతోపాటు భక్తుల వ్యక్తిగత అనుభవాలు, సేవాసంస్థల కార్యక్రమాలు, సామూహిక పారాయణాలు, గురువారపు పూజలు సాయిభక్తి విస్తరణకు దోహదపడ్డాయి. మహారాష్ట్రతోపాటు ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ, తమిళనాడు, కర్ణాటక తదితర రాష్ట్రాలలో సాయిబాబా మందిరాల సంఖ్య గణనీయంగా పెరిగింది. నిత్యహారతులు, సాయి సచ్చరిత్ర పారాయణాలు, అన్నదానాలు, విద్యా వైద్య సేవా కార్యక్రమాలు అనేక సాయి మందిరాల ద్వారా కొనసాగుతున్నాయి. ఈ విధంగా షిర్డీ అనే చిన్న గ్రామంలో వెలసిన సాయితత్త్వం భారతదేశమంతటా విస్తరించి ఒక ప్రధాన ఆధ్యాత్మిక, సామాజిక సేవా ఉద్యమంగా రూపుదిద్దుకుంది.

సాయిబాబా మహాసమాధి అనంతరం షిర్డీ క్రమంగా భారతదేశంలోని ప్రముఖ ఆధ్యాత్మిక క్షేత్రాలలో ఒకటిగా అభివృద్ధి చెందింది. 1921లో సాయిబాబా సంస్థాన్ ఏర్పడింది. సమాధిమందిరంలో బాబా విగ్రహం ప్రతిష్ఠించబడింది. ప్రతిరోజూ కాకడ హారతి, మధ్యాహ్న హారతి, ధూప హారతి, శేజ్ హారతి వంటి ఆరాధనలు నిర్వహించే సంప్రదాయం కొనసాగుతోంది. గురుపౌర్ణమి, శ్రీరామనవమి, విజయదశమి ఉత్సవాలను విశేషంగా నిర్వహిస్తారు. విజయదశమిని బాబా మహాసమాధి దినంగా స్మరించుకుంటారు. ప్రపంచవ్యాప్తంగా లక్షలాది భక్తులు షిర్డీని సందర్శించి సమాధిమందిరం, ద్వారకామాయి, గురుస్థానం, చావడి, లెండీబాగ్ వంటి పవిత్రస్థలాలను దర్శించుకుంటున్నారు.

సాయిబాబా బోధనలలో అత్యంత లోతైన ఆధ్యాత్మిక భావం సర్వాంతర్యామిత్వం. భగవంతుడు ఒక నిర్దిష్టమైన రూపానికి, మతానికి, ఆలయానికి మాత్రమే పరిమితుడు కాదని, సమస్త జీవులలోనూ ఒకే దివ్యచైతన్యం వ్యాపించి ఉందని ఆయన జీవితం తెలియజేస్తుంది. మసీదులో నివసిస్తూ ధునిని వెలిగించడం, అల్లా మాలిక్ అని పలుకుతూ హిందూ భక్తుల పూజలను స్వీకరించడం, భిక్షతో జీవిస్తూ అన్నదానం చేయడం, నిరాడంబరమైన ఫకీరుగా ఉంటూ ఆధ్యాత్మిక గురువుగా గౌరవింపబడడం ఆయన వ్యక్తిత్వంలోని ప్రత్యేకతలు. భక్తి, జ్ఞానం, కర్మ, గురుసేవలను పరస్పర విరుద్ధమైన మార్గాలుగా కాకుండా ఒకే ఆత్మసాక్షాత్కారానికి దారితీసే సాధనలుగా చూశారు. గురువుపై విశ్వాసంతోపాటు స్వీయపరిశీలన, నైతిక జీవనం, ఇంద్రియనిగ్రహం, కర్తవ్యనిష్ఠ అవసరమని బోధించారు. జన్మవృత్తాంతం తెలియని ఒక యువ ఫకీరు నుంచి ప్రపంచవ్యాప్తంగా కోట్లాది మంది ఆరాధించే సద్గురువుగా ఎదిగిన ఆయన జీవితం భారతీయ ఆధ్యాత్మిక చరిత్రలో అపూర్వమైన అధ్యాయం. శ్రద్ధ, సబూరి అనే రెండు మహత్తరమైన విలువల ద్వారా భక్తుని జీవితాన్ని పరివర్తన చేసే గురుతత్త్వానికి ప్రతీకగా షిర్డీ సాయిబాబా నిలిచిపోయారు.